Philon
Dünyanın Ezeliliği Üzerine
Περὶ ἀφθαρσίας κόσμου
1Belirsiz ve ciddi her işte Tanrı'yı yardıma çağırmak yerindedir; çünkü O iyi bir yaratıcıdır ve bütün varlığın en kesin epistēmē'sine sahip olan O'na hiçbir şey kapalı değildir. Dünyanın yok olmazlığı üzerine bir incelemede ise bu her şeyden zorunludur. Çünkü ne duyulur şeyler arasında dünyadan daha eksiksiz bir şey vardır ne de düşünülür şeyler arasında Tanrı'dan daha yetkin bir şey. Nous her zaman hissin önderidir, düşünülür olan da duyulurun. İçlerinde hakikate özlem daha güçlü olanlar için, tâbi olanlara dair şeyleri önderlerine ve gözetmenlerine sorup öğrenmek bir âdettir.
Ἐπὶ μὲν παντὸς ἀδήλου καὶ σπουδαίου πράγματος θεὸν καλεῖν ἄξιον, διότι ἀγαθός ἐστι γεννητὴς καὶ οὐδὲν ἄδηλον παρ’ αὐτῷ τὴν τῶν ὅλων ἀκριβεστάτην ἐπιστήμην εἰληχότι, πρὸς δὲ τὸν ὑπὲρ ἀφθαρσίας τοῦ κόσμου λόγον ἀναγκαιότατον· οὔτε γὰρ ἐν αἰσθητοῖς παντελέστερόν τι τοῦ κόσμου οὔτε ἐν νοητοῖς θεοῦ τελεώτερον, αἰεὶ δ’ αἰσθήσεως ἡγεμὼν νοῦς καὶ νοητὸν αἰσθητοῦ, τὰ δὲ τῶν ὑπηκόων παρ’ ἡγεμόνος τε καὶ ἐπιστάτου νόμος φιλοπευστεῖν, οἷς ἐμπέφυκε πόθος ἀληθείας πλείων.
2Eğer phronēsis'in, itidalin ve bütün aretē'nin öğretilerine alışıp hâllerin ve hastalıkların bıraktığı lekeleri üzerimizden silkip atmış olsaydık, Tanrı belki de son derece arınmış ve ışık gibi parlayan psykhē'lere göksel şeylerin epistēmē'sini rüyalarla, kehanetlerle, işaretlerle ya da harikalarla göstermekten geri durmazdı. Ama akılsızlığın, adaletsizliğin ve öteki kötülüklerin zor çıkan izlerini üzerimize bastırmış olduğumuza göre, makul tahminlerle kendi başımıza hakikatin bir benzerini bulabilirsek buna razı olmalıyız.
εἰ μὲν οὖν ἐνασκηθέντες τοῖς φρονήσεως καὶ σωφροσύνης καὶ πάσης ἀρετῆς δόγμασιν ἀπερρυψάμεθα τὰς ἐκ παθῶν καὶ νοσημάτων κηλῖδας, οὐκ ἂν ἴσως ἀπηξίωσεν ὁ θεὸς ἄκρως κεκαθαρμέναις καὶ φαιδρυναμέναις αὐγοειδῶς ψυχαῖς ἐπιστήμην τῶν οὐρανίων ἢ δι’ ὀνειράτων ἢ διὰ χρησμῶν ἢ διὰ σημείων ἢ τεράτων ὑφηγεῖσθαι· ἐπεὶ δὲ τοὺς ἀφροσύνης καὶ ἀδικίας καὶ τῶν ἄλλων κακιῶν ἀναμαξάμενοι [στοχασμοὺς καὶ] τύπους δυσεκπλύτους ἔχομεν, ἀγαπᾶν χρή, κἂν εἰκόσι ⟨στοχασμοῖς⟩ δι’ αὑτῶν μίμημά τι τῆς ἀληθείας ἀνευρίσκωμεν.
3Dünyanın yok olmaz olup olmadığını araştıranların, hem "yok oluş" hem de "dünya" birçok anlamda söylenen kelimelerden olduğu için, önce bu adları incelemeleri yerinde olur; böylece şimdi hangi anlamda kullanıldıklarını ayırt edebiliriz. Ama gösterdikleri anlamların hepsini saymak gerekmez, yalnız şimdiki öğretim için yararlı olanları.
Ἄξιον οὖν τοὺς ζητοῦντας εἰ ἄφθαρτος ὁ κόσμος, ἐπειδὴ καὶ „φθορὰ“ καὶ „κόσμος“ τῶν πολλαχῶς λεγομένων ἐστὶν ἑκάτερον, πρῶτον ἐρευνῆσαι περὶ τῶν ὀνομάτων, ἵνα καθ’ ὃ σημαινόμενον νυνὶ [καὶ] τέτακται διαγνῶμεν· ἀλλ’ οὐχ ὅσα δηλοῦται ⟨πάντα⟩ καταριθμητέον, ἀλλ’ ὅσα πρὸς τὴν παροῦσαν διδασκαλίαν χρήσιμα.
4Dünya bir anlamda, gökten ve onun kuşattığı yıldızlardan, yerden ve yerin üzerindeki hayvanlarla bitkilerden meydana gelen düzenli bütündür. Başka bir anlamda yalnız göktür: Anaxagoras, geceyi neden açık havada sıkıntı çekerek geçirdiğini soran birine göğe bakıp "dünyayı seyretmek için" diye cevap vermiş, bununla yıldızların dansını ve dönüşlerini kastetmişti. Üçüncü bir anlamda ise, Stoacıların görüşüne göre, büyük yangına kadar süregiden şeydir: ya düzene girmiş ya da düzene girmemiş bir ousia; zamanın da onun hareketinin aralığı olduğunu söylerler. Şimdiki inceleme ise birinci anlamdaki dünyaya, yani gökten, yerden ve bunlardaki canlılardan meydana gelen dünyaya dairdir.
λέγεται τοίνυν ὁ κόσμος καθ’ ἓν μὲν [πρῶτον] σύστημα ἐξ οὐρανοῦ καὶ ἄστρων κατὰ περιοχὴν ⟨καὶ⟩ γῆς καὶ τῶν ἐπ’ αὐτῆς ζῴων καὶ φυτῶν, καθ’ ἕτερον δὲ μόνος οὐρανός, εἰς ὃν ἀπιδὼν Ἀναξαγόρας πρὸς τὸν πυθόμενον, ἧς ἕνεκα αἰτίας ταλαιπωρεῖται διανυκτερεύων ὕπαιθρος, ἀπεκρίνατο ’τοῦ τὸν κόσμον θεάσασθαι,’ τὰς χορείας καὶ περιφορὰς τῶν ἀστέρων αἰνιττόμενος, κατὰ δὲ τρίτον, ὡς δοκεῖ τοῖς Στωικοῖς, διῆκον ἄχρι τῆς ἐκπυρώσεως, οὐσία τις ἢ διακεκοσμημένη ἢ ἀδιακόσμητος, οὗ τῆς κινήσεώς φασιν εἶναι τὸν χρόνον διάστημα. νῦν δ’ ἐστὶν ἡ σκέψις περὶ κόσμου τοῦ κατὰ τὸ πρῶτον σημαινόμενον, ὃς ἐξ οὐρανοῦ καὶ γῆς καὶ τῶν ἐν αὐτοῖς ζῴων συνέστηκε.
5Öte yandan "yok oluş" da hem kötüye doğru değişme hem de varlıktan büsbütün kaldırılma anlamında söylenir; bu ikincisinin ise hiç gerçekleşmediğini söylemek zorunludur. Çünkü var olmayandan hiçbir şey olmadığı gibi, hiçbir şey var olmayana doğru da yok olmaz:
"Hiç var olmayandan bir şeyin olması imkânsızdır, var olanın büsbütün yok olması da olmaz, duyulmamış şeydir."
Tragedya şairi de şöyle der:
"Olan şeylerden hiçbiri ölmez; biri ötekinden ayrılarak başka bir şekle bürünür."
Bu yüzden dünyanın var olmayana doğru yok olup olmadığını sormak kadar saf bir şey yoktur. Sorulması gereken, dünyanın düzeninden çıkıp bir değişime uğrayıp uğramadığıdır: unsurların ve bileşiklerin çeşitli şekilleri tek ve aynı biçime mi çözülecek, yoksa ezilip kırılan şeylerde olduğu gibi tam bir karmaşaya mı uğrayacak?
λέγεται μέντοι καὶ φθορὰ ἥ τε πρὸς τὸ χεῖρον μεταβολὴ [λέγεται δὲ] καὶ ἡ ἐκ τοῦ ὄντος ἀναίρεσις παντελής, ἣν καὶ ἀνύπαρκτον ἀναγκαῖον λέγειν· ὥσπερ γὰρ ἐκ τοῦ μὴ ὄντος οὐδὲν γίνεται, οὐδ’ εἰς τὸ μὴ ὂν φθείρεται· „ἔκ τε γὰρ οὐδάμ’ ἐόντος ἀμήχανόν ἐστι γενέσθαι [τι] καί τ’ ἐὸν ἐξαπολέσθαι ἀνήνυστον καὶ ἄπυστον.“ καὶ ὁ τραγικός· „θνῄσκει δ’ οὐδὲν τῶν γιγνομένων, διακρινόμενον δ’ ἄλλο πρὸς ἄλλο μορφὴν ἑτέραν ἀπέδειξεν." οὐδέν γε οὕτως ἐστὶν εὔηθες ὡς τὸ ἀπορεῖν,
εἰ ὁ κόσμος εἰς τὸ μὴ ὂν φθείρεται, ἀλλ’ εἰ δέχεται τὴν ἐκ τῆς διακοσμήσεως μεταβολήν, τὰς ποικίλας μορφὰς στοιχείων τε καὶ συγκριμάτων εἰς μίαν καὶ τὴν αὐτὴν ἰδέαν ἀναλυθεὶς ἢ ὥσπερ ἐν τοῖς θλάσμασι καὶ τοῖς κατάγμασι δεξάμενος παντελῆ σύγχυσιν.
7Araştırılan konu hakkında üç kanaat ortaya çıkmıştır. Kimileri dünyanın ebedî, yani oluşmamış ve yok olmaz olduğunu söyler; kimileri tam tersine, oluşmuş ve yok olabilir olduğunu. Bir de iki taraftan birer parça alanlar vardır: oluşmuşluğu sonrakilerden, yok olmazlığı öncekilerden alarak karma bir kanaat ortaya koymuşlar, dünyanın oluşmuş ama yok olmaz olduğunu düşünmüşlerdir.
Τριτταὶ δὲ περὶ τοῦ ζητουμένου γεγόνασι δόξαι, τῶν μὲν ἀίδιον τὸν κόσμον φαμένων, ἀγένητόν τε καὶ ἀνώλεθρον, τῶν δὲ ἐξ ἐναντίας γενητόν τε καὶ φθαρτόν· εἰσὶ δ’ οἳ παρ’ ἑκατέρων ἐκλαβόντες, τὸ μὲν γενητὸν παρὰ τῶν ὑστέρων παρὰ δὲ τῶν προτέρων τὸ ἄφθαρτον, μικτὴν δόξαν ἀπέλιπον, γενητὸν καὶ ἄφθαρτον οἰηθέντες αὐτὸν εἶναι.
8Demokritos, Epikuros ve Stoa'dan gelen filozofların büyük kalabalığı dünyaya bir oluş ve bir yok oluş yakıştırır, ama aynı şekilde değil. İlk ikisi birçok dünya tasarlar; bunların oluşunu atomların birbirine çarpmasına ve birbirine dolanmasına, yok oluşunu da oluşmuş dünyaların birbirine tosladığı, birbiriyle çarpıştığı karşılaşmalara bağlarlar. Stoacılar ise tek bir dünya kabul eder. Onun oluşunun sebebi Tanrı'dır; yok oluşunun sebebi ise artık Tanrı değil, var olanların içinde bulunan yorulmaz ateşin kuvvetidir. Bu kuvvet uzun zaman devirleri boyunca her şeyi kendine çözer; sonra yine ondan, sanatkârın inayetiyle dünya yeniden doğar.
Δημόκριτος μὲν οὖν καὶ Ἐπίκουρος καὶ ὁ πολὺς ὅμιλος τῶν ἀπὸ τῆς Στοᾶς φιλοσόφων γένεσιν καὶ φθορὰν ἀπολείπουσι τοῦ κόσμου, πλὴν οὐχ ὁμοίως· οἱ μὲν γὰρ πολλοὺς κόσμους ὑπογράφουσιν, ὧν τὴν μὲν γένεσιν ἀλληλοτυπίαις καὶ ἐπιπλοκαῖς ἀτόμων ἀνατιθέασι, τὴν δὲ φθορὰν ἀντικοπαῖς καὶ προσράξεσι τῶν γεγονότων· οἱ δὲ Στωικοὶ κόσμον μὲν ἕνα, γενέσεως δ’ αὐτοῦ θεὸν αἴτιον, φθορᾶς δὲ μηκέτι θεόν, ἀλλὰ τὴν ὑπάρχουσαν ἐν τοῖς οὖσι πυρὸς ἀκαμάτου δύναμιν χρόνων μακραῖς περιόδοις ἀναλύουσαν τὰ πάντα εἰς ἑαυτήν, ἐξ ἧς πάλιν ἀναγέννησιν κόσμου συνίστασθαι προμηθείᾳ τοῦ τεχνίτου.
9Onlara göre bir dünyaya ebedî, bir başkasına yok olabilir denebilir: düzen içindeki dünya yok olabilir; yangın hâlindeki dünya ise hiç durmayan yeniden doğuşlar ve devirlerle ölümsüzleşerek ebedîdir.
δύναται δὲ κατὰ τούτους ὁ μέν τις κόσμος ἀίδιος, ὁ δέ τις φθαρτὸς λέγεσθαι, φθαρτὸς μὲν ὁ κατὰ τὴν διακόσμησιν, ἀίδιος δὲ ὁ κατὰ τὴν ἐκπύρωσιν παλιγγενεσίαις καὶ περιόδοις ἀθανατιζόμενος οὐδέποτε ληγούσαις.
10Aristoteles ise, belki de dindarca ve takvaya uygun bir tavırla buna karşı çıkarak, dünyanın oluşmamış ve yok olmaz olduğunu söyledi; aksini anlatanları da korkunç bir tanrıtanımazlıkla suçladı. Çünkü bunlar, güneşi, ayı ve gezegenlerle sabit yıldızlardan oluşan bütün öteki topluluğu kuşatan, gerçekten tanrıların toplandığı bir mabet olan bu kadar büyük görünür tanrının el yapımı eşyalardan hiçbir farkı olmadığını sanmışlardı.
Ἀριστοτέλης δὲ μήποτ’ εὐσεβῶς καὶ ὁσίως ἐνιστάμενος ἀγένητον καὶ ἄφθαρτον ἔφη τὸν κόσμον εἶναι, δεινὴν δὲ ἀθεότητα κατεγίνωσκε τῶν τἀναντία διεξιόντων, οἳ τῶν χειροκμήτων οὐδὲν ᾠήθησαν διαφέρειν τοσοῦτον ὁρατὸν θεόν, ἥλιον καὶ σελήνην καὶ τὸ ἄλλο τῶν πλανήτων καὶ ἀπλανῶν ὡς ἀληθῶς περιέχοντα πάνθειον·
11Anlatıldığına göre, alay ederek şöyle derdi: Eskiden evi için korkardı; şiddetli rüzgârlar, olağanüstü fırtınalar, zaman ya da gereken bakımın ihmal edilmesi yüzünden yıkılmasın diye. Oysa şimdi bütün dünyayı sözleriyle yerle bir edenler yüzünden başında daha büyük bir korku asılı duruyordu.
ἔλεγέ τε, ὡς ἔστιν ἀκούειν, κατακερτομῶν, ὅτι πάλαι μὲν ἐδεδίει περὶ τῆς οἰκίας, μὴ βιαίοις πνεύμασιν ἢ χειμῶσιν ἐξαισίοις ἢ χρόνῳ ἢ ῥᾳθυμίᾳ τῆς ἁρμοττούσης ἐπιμελείας ἀνατραπῇ, νυνὶ δὲ φόβον ἐπικρέμασθαι μείζονα πρὸς τῶν τὸν ἅπαντα κόσμον τῷ λόγῳ καθαιρούντων.
12Bazıları bu kanaati ilk bulanın Aristoteles değil, Pythagorasçılardan bazıları olduğunu söyler. Ben de Lukanialı Okellos'un "Bütünün Tabiatı Üzerine" adlı kitabına rastladım; orada dünyanın oluşmamış ve yok olmaz olduğunu yalnız ileri sürmekle kalmıyor, ispatlarla da temellendiriyordu.
ἔνιοι δ’ οὐκ Ἀριστοτέλην τῆς δόξης εὑρετὴν λέγουσιν ἀλλὰ τῶν Πυθαγορείων τινάς. ἐγὼ δὲ καὶ Ὀκέλλου συγγράμματι, Λευκανοῦ γένος, ἐπιγραφομένῳ ’Περὶ τῆς τοῦ παντὸς φύσεως’ ἐνέτυχον, ἐν ᾧ ἀγένητόν τε καὶ ἄφθαρτον οὐκ ἀπεφαίνετο μόνον ἀλλὰ καὶ δι’ ἀποδείξεων κατεσκεύαζε τὸν κόσμον εἶναι.
13Platon'un ise Timaios'ta dünyanın oluşmuş ama yok olmaz olduğunu o tanrılara yaraşır meclis sahnesiyle gösterdiğini söylerler. Orada en yaşlı ve önder tanrı genç tanrılara şöyle der: "Tanrıların tanrıları! Ben sizin yapıcınız ve eserlerin babasıyım; benim eserlerim ben istemedikçe çözülmez. Bağlanmış olan her şey çözülebilir; ama güzelce uyumlanmış ve iyi durumda olanı çözmeye kalkmak kötü birinin işidir. Bu yüzden, madem oluştunuz, ölümsüz ve büsbütün çözülmez değilsiniz; yine de çözülmeyeceksiniz, ölüm payına da düşmeyeceksiniz. Çünkü doğarken sizi birbirinize bağlayan bağlardan daha büyük ve daha yetkili bir bağa, benim dilememe sahip oldunuz."
γενητὸν δὲ καὶ ἄφθαρτόν φασιν ὑπὸ Πλάτωνος ἐν Τιμαίῳ δηλοῦσθαι διὰ τῆς θεοπρεποῦς ἐκκλησίας, ἐν ᾗ λέγεται πρὸς τοὺς νεωτέρους θεοὺς ὑπὸ τοῦ πρεσβυτάτου καὶ ἡγεμόνος· „θεοὶ θεῶν, ⟨ὧν⟩ ἐγὼ δημιουργὸς πατήρ τε ἔργων, ἄλυτα ἐμοῦ γε μὴ θέλοντος. τὸ μὲν οὖν δὴ δεθὲν πᾶν λυτόν, τό γε μὴν καλῶς ἁρμοσθὲν καὶ ἔχον εὖ λύειν ἐθέλειν κακοῦ. δι’ ἃ καὶ ἐπείπερ γεγένησθε, ἀθάνατοι μὲν οὔκ ἐστε οὐδ’ ἄλυτοι τὸ πάμπαν, οὔτι γε μὴν λυθήσεσθέ γε, οὐδὲ τεύξεσθε θανάτου μοίρας, τῆς ἐμῆς βουλήσεως μείζονος ἔτι δεσμοῦ καὶ κυριωτέρου λαχόντες ἐκείνων, οἷς ὅτε ἐγίγνεσθε συνεδεῖσθε.“
14Bazıları ise safsataya sapıp Platon'a göre dünyaya "oluşmuş" denmesinin, bir oluş başlangıcı edinmiş olmasından ileri gelmediğini düşünür; bunun anlamı, eğer oluşsaydı anlatılan yoldan başka türlü meydana gelemeyecek olması ya da parçalarının oluş ve değişme içinde görülmesidir.
τινὲς δὲ οἴονται σοφιζόμενοι κατὰ Πλάτωνα γενητὸν λέγεσθαι τὸν κόσμον οὐ τῷ λαβεῖν γενέσεως ἀρχήν, ἀλλὰ τῷ, εἴπερ ἐγίγνετο, μὴ ἂν ἑτέρως ἢ τὸν εἰρημένον συστῆναι τρόπον, ἢ διὰ τὸ ἐν γενέσει καὶ μεταβολῇ τὰ μέρη θεωρεῖσθαι.
15Ama birinci yorumu benimsemek daha iyi ve daha doğrudur. Bunun sebebi yalnız, Platon'un eser boyunca tanrıları biçimlendiren o varlığa baba, yapıcı ve usta, bu dünyaya da onun eseri ve çocuğu demesi değildir. Ona göre dünya, ilk örnek olan düşünülür modelin duyulur bir taklididir; o modelde düşünülür olarak bulunan her şeyi kendinde duyulur olarak taşır; nous'a en yetkin görünen şeyin hisse en yetkin görünen kalıbıdır. Bir sebep de Aristoteles'in Platon hakkında bunu doğrulamasıdır. Aristoteles felsefeye duyduğu saygı yüzünden asla yalan söylemezdi. Hem kimse hocası hakkında tanıklık etmekte bir öğrenciden daha güvenilir değildir, hele böyle bir öğrenci: terbiyeyi çabuk bıkan bir gevşeklikle yan iş saymamış, eskilerin buluşlarını aşmaya çalışarak felsefenin her bir kısmına en zorunlu bazı yenilikler getirmiş ve yeni şeyler bulmuştu.
βέλτιον δὲ καὶ ἀληθέστερον ὑπονοεῖν τὸ πρότερον, οὐ μόνον ὅτι διὰ παντὸς τοῦ συγγράμματος πατέρα μὲν καὶ ποιητὴν καὶ δημιουργὸν τὸν θεοπλάστην ἐκεῖνον καλεῖ, ἔργον δὲ καὶ ἔγγονον τουτονὶ τὸν κόσμον, ἀπ’ ἀρχετύπου ⟨καὶ⟩ νοητοῦ παραδείγματος μίμημα αἰσθητόν, πάνθ’ ὅσα ἐν ἐκείνῳ νοητὰ περιέχοντα αἰσθητὰ ἐν αὑτῷ, τελειοτάτου πρὸς νοῦν τελειότατον ἐκμαγεῖον πρὸς αἴσθησιν,
ἀλλ’ ὅτι καὶ Ἀριστοτέλης ταῦτα μαρτυρεῖ περὶ Πλάτωνος, διὰ τὴν τῆς φιλοσοφίας αἰδῶ μηδὲν ἂν ψευσάμενος, καὶ διότι πιστότερος οὐδεὶς ὑφηγητῇ γνωρίμου μαρτυρεῖν καὶ μάλιστα τοιούτου, ὃς οὐ πάρεργον ἔθετο παιδείαν ἁψικόρῳ ῥᾳθυμίᾳ, προσυπερβαλεῖν δὲ σπουδάσας τὰς τῶν παλαιῶν εὑρέσεις ἔνια τῶν ἀναγκαιοτάτων εἰς ἕκαστον φιλοσοφίας μέρος καινοτομήσας προσεξεύρετο.
17Bazıları Platon'un öğretisinin babası olarak şair Hesiodos'u görür; onun da dünyanın oluşmuş ve yok olmaz olduğunu söylediğine inanırlar. Oluşmuş, çünkü şöyle der: "Her şeyden önce Khaos oldu, sonra da her şeyin ebediyen sağlam yurdu, geniş göğüslü Gaia." Yok olmaz, çünkü dünyanın çözülüp yok olacağını hiç bildirmemiştir. Khaos'u Aristoteles bir yer sayar, çünkü cismi alacak olanın ondan önce var olması zorunludur. Stoacılardan bazıları ise onun su olduğunu, adını da "dökülme" (khysis) kelimesinden aldığını düşünür. Hangisi doğru olursa olsun, dünyanın oluşmuş olduğu Hesiodos'ta apaçık bildirilmiştir. Ondan çok uzun zaman önce de Yahudilerin kanun koyucusu Musa, kutsal kitaplarında dünyanın oluşmuş ve yok olmaz olduğunu söylemişti. Bu kitaplar beştir; ilkine Tekvin adını vermiştir ve kitap şöyle başlar: "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı. Yer görünmez ve düzensizdi" (Tekvin 1,1-2). Ardından ilerleyen kısımlarda, zamanı ölçmenin tabiatını ortaya koyan günlerin ve gecelerin, mevsimlerin ve yılların, ayın ve güneşin bütün gökle birlikte ölümsüzlükten pay aldıklarını ve yok olmadan sürüp gittiklerini yeniden bildirir (krş. Tekvin 1,14; 8,22).
πατέρα δὲ τοῦ Πλατωνείου δόγματος ἔνιοι νομίζουσι τὸν ποιητὴν Ἡσίοδον, γενητὸν καὶ ἄφθαρτον. οἰόμενοι τὸν κόσμον ὑπ’ ἐκείνου λέγεσθαι, γενητὸν μέν, ὅτι φησὶν „ἤτοι μὲν πρώτιστα χάος γένετ’, αὐτὰρ ἔπειτα γαῖ’ εὐρύστερνος, πάντων ἕδος ἀσφαλὲς αἰεί,“
ἄφθαρτον δέ, ὅτι διάλυσιν καὶ φθορὰν οὐ μεμήνυκεν αὐτοῦ. χάος δὲ ὁ μὲν Ἀριστοτέλης τόπον οἴεται εἶναι, ὅτι τὸ δεξόμενον ἀνάγκη προϋποκεῖσθαι σώματι, τῶν δὲ Στωικῶν ἔνιοι τὸ ὕδωρ παρὰ τὴν χύσιν τοὔνομα πεποιῆσθαι νομίζοντες. ὁποτέρως δ’ ἂν ἔχοι, τὸ γενητὸν εἶναι τὸν
κόσμον ἐναργέστατα παρ’ Ἡσιόδῳ μεμήνυται. μακροῖς δὲ χρόνοις πρότερον ὁ τῶν Ἰουδαίων νομοθέτης Μωϋσῆς γενητὸν καὶ ἄφθαρτον ἔφη τὸν κόσμον ἐν ἱεραῖς βίβλοις· εἰσὶ δὲ πέντε, ὧν τὴν πρώτην ἐπέγραψε Γένεσιν, ἐν ᾗ ἄρχεται τὸν τρόπον τοῦτον· „Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν· ἡ δὲ γῆ ἦν ἀόρατος καὶ ἀκατασκεύαστος“ (Gen. 1,1.2.), εἶτα προελθὼν ἐν τοῖς ἔπειτα μηνύει πάλιν, ὅτι ἡμέραι καὶ νύκτες καὶ ὧραι καὶ ἐνιαυτοὶ σελήνη τε καὶ ἥλιος, οἳ χρόνου μετρήσεως φύσιν ἔδειξαν, μετὰ τοῦ παντὸς οὐρανοῦ μοίρας ἀθανάτου λαχόντες διατελοῦσιν ἄφθαρτοι (cf. Gen. 1,14. 8,22).
20Dünyanın oluşmamış ve yok olmaz olduğunu temellendiren kanıtları, görünür tanrıya duyduğumuz saygı yüzünden öne almak gerekir; bunlar da işe uygun bir başlangıç noktasından yola çıkar. Yok olmaya açık her şeyde helâkin iki sebebi önceden mevcuttur: biri içte, öteki dışta. Demirin, tuncun ve bu türden maddelerin, pas yayılan bir yara gibi üzerlerini sarıp onları kemirdiğinde kendiliklerinden; bir ev ya da şehir yanarken ateşin şiddetli hamlesiyle birlikte tutuşup eridiklerinde ise dıştan gelen bir sebeple yok olduklarını görürsün. Canlıların ölümü de aynı şekilde gelir: hastalandıklarında kendilerinden, boğazlandıklarında, taşlandıklarında, yakıldıklarında ya da ilmikle o temiz olmayan ölüme uğradıklarında dışarıdan.
Τοὺς δὲ ἀγένητον καὶ ἄφθαρτον κατασκευάζοντας λόγους ἕνεκα τῆς πρὸς τὸν ὁρατὸν ⟨θεὸν⟩ αἰδοῦς προτέρους τακτέον οἰκείαν ἀρχὴν λαβόντας. ἅπασι τοῖς φθορὰν ἐνδεχομένοις αἰτίαι διτταὶ τῆς ἀπωλείας, ἡ μὲν ἐντός, ἡ δὲ ἐκτός, προϋπόκεινται· σίδηρον γοῦν καὶ χαλκὸν καὶ τὰς τοιουτοτρόπους οὐσίας εὕροις ἂν ἀφανιζομένας ἐξ ἑαυτῶν μέν, ὅταν ἑρπηνώδους νοσήματος τρόπον ἰὸς ἐπιδραμὼν διαφάγῃ, πρὸς δὲ τῶν ἐκτός, ὅταν ἐμπιπραμένης οἰκίας ἢ πόλεως συναναφλεχθεῖσαι τῇ πυρὸς βιαίῳ ῥιπῇ διαλυθῶσιν· ὁμοιοτρόπως δὲ καὶ ζῴοις ἐπιγίνεται τελευτὴ νοσήσασι μὲν ἐξ ἑαυτῶν, ὑπὸ δὲ τῶν ἐκτὸς σφαττομένοις ἢ καταλευομένοις ἢ ἐμπιπραμένοις ἢ θάνατον οὐ καθαρὸν τὸν δι’ ἀγχόνης ὑπομένουσιν.
21Eğer dünya da yok oluyorsa, zorunlu olarak ya dışındaki bir şey ya da içindeki kuvvetlerden biri tarafından yok edilecektir. Oysa ikisi de imkânsızdır. Çünkü dünyanın dışında hiçbir şey yoktur; her şey onu tamamlamak için bir araya toplanmıştır. Ancak böylece dünya tek, bütün ve yaşlanmaz olacaktır. Tek olacaktır, çünkü dışarıda bazı şeyler kalsaydı, onlardan şimdiki dünyaya benzer başka bir dünya meydana gelebilirdi. Bütün olacaktır, çünkü bütün madde onda harcanmıştır. Yaşlanmaz ve hastalanmaz olacaktır, çünkü hastalığa ve yaşlılığa yakalanan cisimler, dışarıdan üzerlerine saldıran sıcaklarla, soğuklarla ve öteki zıtlarla şiddetle sarsılıp yıkılır; oysa bu kuvvetlerden hiçbiri dışarı kaçıp dünyayı kuşatarak ona saldıramaz, çünkü hepsi, hiçbir parçası ayrı düşmeden, eksiksiz olarak içeride tutulmaktadır. Dışarıda bir şey varsa bile bu her hâlde boşluk olacaktır, yani hiçbir şeye uğramayan, ne bir şeye maruz kalması ne bir şey yapması mümkün olan bir tabiat.
Dünya, içindeki herhangi bir sebeple de çözülmeyecektir. Önce, o zaman parça bütünden daha büyük ve daha güçlü olurdu ki bu son derece saçmadır; çünkü dünya aşılmaz bir kudretle bütün parçalarına yön verir, kendisi ise onlardan hiçbirinin yönüne girmez. Sonra, yok oluşun biri içte biri dışta olmak üzere iki sebebi olduğuna göre, bunlardan birine maruz kalabilen şeyler ötekine de mutlaka açıktır.
εἰ δὴ φθείρεται καὶ κόσμος, ἐξ ἀνάγκης ἤτοι ὑπό τινος τῶν ἐκτὸς ἢ πρός τινος τῶν ἐν αὐτῷ διαφθαρήσεται δυνάμεων· ἀμήχανον δ’ ἑκάτερον· ἐκτὸς μὲν γὰρ οὐδέν ἐστι τοῦ κόσμου, πάντων εἰς τὴν συμπλήρωσιν αὐτοῦ συνερανισθέντων· οὕτως γὰρ εἷς τε ἔσται καὶ ὅλος καὶ ἀγήρως, εἷς μὲν διὰ τὸ ἀπολειφθέντων τινῶν ἕτερον ἂν τῷ νῦν ὄντι γενέσθαι ὅμοιον, ὅλος δὲ ἕνεκα τοῦ σύμπασαν τὴν οὐσίαν εἰς αὐτὸν ἐξανηλῶσθαι, ἀγήρως δὲ καὶ ἄνοσος, ἐπειδὴ τὰ νόσοις καὶ γήρᾳ σώματα ἁλωτὰ θερμότησι καὶ ψύξεσι καὶ ταῖς ἄλλαις ἐναντιότησι προσεμπιπτούσαις ἔξωθεν ἰσχυρῶς ἀνατρέπεται, ὧν οὐδεμία δύναμις ἀποδρᾶσα κυκλοῦται καὶ ἐπιτίθεται, πασῶν, μηδενὸς ἀποστατοῦντος μέρους, ὁλοκλήρων ἐγκατειλημμένων εἴσω. εἰ δ’ ἄρα τί ἐστιν ἐκτός, πάντως ἂν εἴη κενόν, ἡ ἀπαθὴς
φύσις, ἣν ἀδύνατον παθεῖν τι ἢ δρᾶσαι. καὶ μὴν οὐδὲ ὑπό τινος αἰτίας διαλυθήσεται τῶν ἐντὸς αὐτοῦ· πρῶτον μέν, ἐπειδὴ τοῦ ὅλου τὸ μέρος καὶ μεῖζον ἔσται καὶ κραταιότερον, ὅπερ ἐστὶν ἀτοπώτατον· ὁ γὰρ κόσμος ἀνυπερβλήτῳ κράτει χρώμενος ἄγει τὰ πάντα μέρη, πρὸς μηδενὸς αὐτῶν ἀγόμενος· ἔπειτα δέ, ὅτι διττῶν οὐσῶν φθορᾶς αἰτιῶν, τῆς μὲν ἐντὸς τῆς δὲ ἐκτός, ἃ τὴν ἑτέραν οἷά τε ὑπομένειν. δεκτικὰ καὶ τῆς ἑτέρας ἐστὶ πάντως.
23Bunun bir işareti şudur: öküz, at, insan ve benzeri canlılar demirle öldürülebilecek tabiatta oldukları için hastalıktan da ölürler. Çünkü yok oluşun dış sebebine maruz kalabilecek tabiatta olup da iç sebebine büsbütün kapalı olan bir şey bulmak zordur, daha doğrusu imkânsızdır.
σημεῖον δέ· βοῦς καὶ ἵππος καὶ ἄνθρωπος καὶ τὰ παραπλήσια ζῷα, διότι πέφυκεν ἀναιρεῖσθαι ὑπὸ σιδήρου, καὶ νόσῳ τελευτήσει· χαλεπὸν γὰρ μᾶλλον δὲ ἀδύνατον εὑρεῖν, ὅ τι τὴν ἔξωθεν αἰτίαν πεφυκὸς ὑπομένειν τῆς φθορᾶς ἄδεκτον ἔσται κατὰ τὸ παντελὲς τῆς ἔνδοθεν.
24Madem dışarıda hiçbir şey bırakılmadığı için dünyanın dıştaki hiçbir şey tarafından yok edilmeyeceği gösterildi, içindeki hiçbir şey tarafından da yok edilmeyecektir. Bu, az önce çıkarılan ispattan gelir: sebeplerden birine yakalanabilen, tabiatı gereği ötekine de açıktır.
ἐπειδὴ τοίνυν ὑπ’ οὐδενὸς τῶν ἐκτὸς φθαρησόμενος ἐδείχθη ὁ κόσμος, τῷ μηδὲν ἔξω καταλελεῖφθαι πάντως, οὐδ’ ὑπό τινος τῶν ἐν αὐτῷ, διὰ τὴν προεπιλογισθεῖσαν ἀπόδειξιν, καθ’ ἣν τὸ ἁλωτὸν τῇ ἑτέρᾳ τῶν αἰτιῶν καὶ τὴν ἑτέραν ἐπεφύκει δέχεσθαι.
25Timaios'ta dünyanın hastalanmaz olduğu ve yok olmayacağı hakkında söylenenler de buna tanıklık eder: "Dünyanın yapısı dört unsurun her birini bütünüyle içine almıştır. Onu kuran, onu bütün ateşten, sudan, havadan ve topraktan kurdu; dışarıda hiçbirinden ne bir parça ne bir kuvvet bıraktı. Bunu şunları düşünerek yaptı: önce, yetkin parçalardan oluşan yetkin bir canlı olarak olabildiğince bütün olsun; sonra tek olsun, çünkü ondan başka böyle bir şeyin meydana gelebileceği hiçbir şey artakalmayacaktı; bir de yaşlanmaz ve hastalanmaz olsun. Çünkü biliyordu ki sıcaklar, soğuklar ve güçlü kuvvetleri olan her şey, bir araya getirilmiş bir cismi dışarıdan kuşatıp vakitsiz saldırınca ona acı verir, hastalık ve yaşlılık getirerek onu eritip tüketir. İşte bu sebeple ve bu düşünceyle tanrı onu, bütün bütünlerden oluşan, yetkin, yaşlanmaz ve hastalanmaz tek bir bütün olarak yaptı."
μαρτύρια δὲ καὶ τὰ ἐν Τιμαίῳ περὶ τοῦ τὸν κόσμον ἄνοσον εἶναι καὶ μὴ φθαρησόμενον τάδε· „τῶν δὲ δὴ τεττάρων ἓν ὅλον ἕκαστον εἴληφεν ἡ τοῦ κόσμου σύστασις· ἐκ γὰρ πυρὸς παντὸς ὕδατός τε καὶ ἀέρος καὶ γῆς συνέστησεν αὐτὸν ὁ συνιστάς, μέρος οὐδὲν οὐδενὸς οὐδὲ δύναμιν ἔξωθεν ὑπολιπών, τάδε διανοηθείς·
πρῶτον μέν, ἵνα ὅλον ὅτι μάλιστα ζῷον, τέλειον ἐκ τελείων μερῶν, εἴη· πρὸς δὲ τούτοις ἕν, ἅτε οὐχ ὑπολελειμμένων ἐξ ὧν ἄλλο τοιοῦτον γένοιτ’ ἄν· ἔτι δέ, ἵνα ἀγήρων καὶ ἄνοσον ᾖ, κατανοῶν ὡς συστάτῳ σώματι θερμὰ καὶ ψυχρὰ καὶ πάνθ’ ὅσα δυνάμεις ἰσχυρὰς ἔχει περιιστάμενα ἔξωθεν καὶ προσπίπτοντα ἀκαίρως λυπεῖ καὶ νόσους καὶ γῆρας ἐπάγοντα φθίνειν ποιεῖ. διὰ τὴν αἰτίαν καὶ τὸν λογισμὸν τόνδε θεὸς ὅλον ἐξ ὅλων ἁπάντων τέλειον καὶ ἀγήρων καὶ ἄνοσον αὐτὸν ἐτεκτήνατο.“
27Dünyanın yok olmazlığına dair bu tanıklık Platon'dan alınmış olsun. Oluşmamış olduğu ise tabiattaki zorunlu sıradan çıkar: oluşmuş olanın ardından çözülme, oluşmamış olanın ardından yok olmazlık gelir. Nitekim
"Doğan her şeyin ölmesi borçtur"
dizesini yazan da hedeften şaşmamış görünüyor; oluşun ve yok oluşun sebepleri arasındaki sırayı kavramıştı... (Metin burada eksiktir.)
τοῦτο μὲν δὴ παρὰ Πλάτωνος πρὸς τὴν ἀφθαρσίαν τοῦ κόσμου μαρτύριον εἰλήφθω, τὸ δ’ ἀγένητον παρὰ τῆς φυσικῆς ἀκολουθίας· ἕπεται μὲν γὰρ τῷ γενομένῳ διάλυσις, ἀφθαρσία δὲ τῷ ἀγενήτῳ· ἐπεὶ καὶ ὁ τὸ τρίμετρον ἐκεῖνο ποιήσας „τό τοι γενόμενον κατθανεῖν ὀφείλεται" δοκεῖ μὴ ἀπὸ σκοποῦ, συνεὶς ἀκολουθίαν τῶν αἰτιῶν τῆς ⟨γενέσεως καὶ τῆς⟩ φθορᾶς, * * * ὧδ’ ἔχει.
28Başka bir kanıt da şöyledir: bileşik şeylerden yok olan her şey, kendisini meydana getiren şeylere çözülür. Çözülme ise her şeyin kendi tabiatına uygun hâline geri dönüşünden başka bir şey değildir; öyleyse bunun tersine, birleşme bir araya gelenleri tabiata aykırı bir hâle zorlamıştır. Bu da son derece doğru görünüyor.
Ἑτέρως δέ ἐστι τοιόνδε· πάνθ’ ὅσα τῶν συνθέτων φθείρεται, διάλυσιν εἰς τὰ ἐξ ὧν συνετέθη λαμβάνει· διάλυσις δ’ οὐδὲν ἦν ἄρα ἢ πρὸς τὸ κατὰ φύσιν ἑκάστων ἐπάνοδος, ὥστε κατὰ τοὐναντίον ἡ σύνθεσις εἰς τὸ παρὰ φύσιν τὰ συνελθόντα βεβίασται. καὶ δὴ τάδ’ οὕτως ἔοικεν ἀψευδέστατα ἔχειν.
29Çünkü biz insanlar, bütün göğün ana kısımları olan dört unsurdan, yani topraktan, sudan, havadan ve ateşten küçük parçalar ödünç alarak karıştırılmışızdır. Karışıma giren şeyler ise tabiata uygun yerlerinden yoksun kalmıştır: yukarı doğru giden sıcaklık aşağı itilmiş, topraksı ve ağır olan madde hafifletilip yukarıdaki yeri almıştır; içimizdeki en topraksı şey olan baş o yeri tutar. Zorla sıkılmış bağ, bağların en kötüsüdür; zayıftır ve kısa sürer. Çünkü bağlanan şeyler onu çabucak koparır: tabiata uygun hareketlerini özledikleri için boyunduruğu silkip atar, o harekete doğru koşarak göçüp giderler. Tragedya şairinin dediği gibi:
"Her şey geri döner: yerden bitenler yere, esirden gelen tohumdan filizlenenler ise yine göğün kubbesine gider. Olan şeylerden hiçbiri ölmez; biri ötekinden ayrılarak kendine özgü şeklini gösterir."
Yok olan her şey için yazılmış kanun ve yasa şudur: bileşimde bir araya gelenler bir arada durdukça tabiata uygun düzenin yerine düzensizliği almış, karşıt yerlere göçmüş olurlar; öyle ki bir bakıma gurbette yaşıyor gibidirler. Çözüldüklerinde ise tabiatın kendilerine ayırdığı yere geri dönerler.
ἄνθρωποι γὰρ ἀπὸ τῶν τεττάρων στοιχείων, ἃ δὴ ὅλα τοῦ παντός ἐστιν οὐρανοῦ, γῆς, ⟨ὕδατος⟩, ἀέρος τε καὶ πυρός, βραχέα τὰ μέρη δανεισάμενοι συνεκράθημεν· τὰ δ’ ἀνακραθέντα τῆς κατὰ φύσιν θέσεως ἐστέρηται, θερμότητος μὲν τῆς ἀνωφοίτου κατω⟨σθείσης⟩, τῆς δὲ γεώδους καὶ βάρος ἐχούσης οὐσίας ἐπελαφρισθείσης καὶ τὸν ἄνω τόπον ἀντιλαβούσης,
ὃν τὸ γεωδέστατον τῶν ἐν ἡμῖν ἐπέσχηκε κεφαλή. δεσμῶν δὲ φαυλότατος ὃν ἔσφιγξε βία, βαιὸς καὶ ὀλιγοχρόνιος· ῥήγνυται γὰρ θᾶττον ὑπὸ τῶν δεθέντων, ἅτε ἀπαυχενιζόντων διὰ πόθον [ὑπὸ] τῆς κατὰ φύσιν κινήσεως, πρὸς ἣν σπεύδοντα μετανίσταται· κατὰ γὰρ τὸν τραγικὸν „χωρεῖ δ’ ὀπίσω τὰ μὲν ἐκ γαίας φύντ’ εἰς γαῖαν τὰ δ’ ἀπ’ αἰθερίου βλαστόντα γονῆς εἰς οὐράνιον πόλον ἦλθε πάλιν· θνῄσκει δ’ οὐδὲν τῶν γιγνομένων, διακρινόμενον δ’ ἄλλο πρὸς ἄλλο μορφὴν ἰδίαν ἀπέδειξεν.“ τοῖς μὲν δὴ φθειρομένοις ἅπασι νόμος ἀναγέγραπται καὶ θεσμὸς οὗτος,
ὁπότε μὲν ὑφέστηκε τὰ συνεληλυθότα ἐν τῇ κράσει, πρὸ τῆς κατὰ φύσιν τάξεως ἀταξίας ἀντιμετειληφέναι καὶ πρὸς τοὺς ἐναντίους τόπους μετανίστασθαι, ὡς τρόπον τινὰ ξενιτεύειν δοκεῖν, ὁπότε δὲ διαλύοιτο, πρὸς τὴν οἰκείαν τῆς φύσεως λῆξιν ἀνακάμπτειν.
32Dünya ise bu sözü edilen düzensizliğe hiç ortak değildir. Gelin bakalım: dünya yok olacaksa, şu anda parçalarının her birinin tabiata aykırı bir yere yerleştirilmiş olması gerekir. Böyle bir şey düşünmek ise dine aykırıdır; çünkü dünyanın bütün parçaları en iyi konumu ve uyumlu bir düzeni almıştır; öyle ki her biri, vatanına bağlı biri gibi yerini sever ve daha iyi bir değişiklik aramaz.
ὁ δὲ κόσμος ἀμέτοχος τῆς ἐν τοῖς λεχθεῖσιν ἀταξίας ἐστίν. ἐπεί, φέρε, θεασώμεθα· φθειρομένου τὰ μέρη νυνὶ μὲν ἀνάγκη τετάχθαι τὴν παρὰ φύσιν ἕκαστα χώραν· τοῦτο δὲ ὑπονοεῖν οὐκ εὐαγές· ἀρίστην γὰρ θέσιν καὶ τάξιν ἐναρμόνιον τὰ τοῦ κόσμου μέρη πάντα εἴληχεν, ὡς ἕκαστον καθάπερ πατρίδι φιλοχωροῦν μὴ ζητεῖν ἀμείνω μεταβολήν.
33Bu yüzden toprağa en orta yer ayrılmıştır; topraksı ne varsa, yukarı fırlatsan bile ona doğru düşer. Bu da tabiata uygun yerin işaretidir; çünkü bir şeyin zorla taşınmadan durduğu ve dinlendiği yer, onun kendi yeridir. Su toprağın üzerine yayılmıştır; hava ve ateş ise ortadan yukarıya doğru çekilmiştir: hava suyla ateş arasındaki sınır bölgesini, ateş ise en yukarıyı almıştır. Bu yüzden bir meşaleyi yakıp yere doğru tutsan da alev yine direnir, kendini hafifletip ateşin tabiî hareketine uyarak yukarı tırmanır.
διὰ τοῦτο γῇ μὲν ὁ μεσαίτατος ἀπενεμήθη τόπος, ἐφ’ ἣν πάντα τὰ γεώδη, κἂν ἀναρρίψῃς, καταφέρεται— τὸ δ’ ἐστὶ σημεῖον χώρας τῆς κατὰ φύσιν· ἔνθα γὰρ μὴ ὑπὸ βίας ὁτιοῦν ἐνεχθὲν ἵσταται καὶ ἠρεμεῖ, τὸν οἰκεῖον εἴληχε χῶρον —· ὕδωρ δὲ ἐπὶ γῆν ἀνακέχυται [δεύτερον], ἀὴρ δὲ καὶ πῦρ ἀπὸ τοῦ μέσου πρὸς τὸν ἄνω κεχώρηκεν, ἀὴρ μὲν τὸν μεθόριον ὕδατος καὶ πυρὸς κληρωσάμενος τόπον, πῦρ δὲ τὸν ἀνωτάτω· διὸ κἂν ἀναψάμενος δᾷδα πρὸς γῆν καταφέρῃς, ἡ φλὸξ οὐδὲν ἧττον ἀντιβιάσεται καὶ πρὸς τὴν φυσικὴν τοῦ πυρὸς κίνησιν ἐπικουφίσασα αὑτὴν ἀναδραμεῖται.
34Öteki canlılarda yok oluşun sebebi tabiata aykırı düzense, dünyada ise parçaların her biri kendi yerini alarak tabiata uygun biçimde yerleşmişse, dünyaya haklı olarak yok olmaz denebilir.
εἰ δὴ φθορᾶς μὲν αἴτιον ἡ παρὰ φύσιν τάξις τῶν ἄλλων [ἔχει] ζῴων, ἐν δὲ τῷ κόσμῳ κατὰ φύσιν ἕκαστα τῶν μερῶν διατέτακται τὰς οἰκείας διακληρωσάμενα χώρας, ἐνδίκως ἂν λέγοιτο ὁ κόσμος ἄφθαρτος.
35Şu da herkesçe açıktır: her tabiat, içinde bulunduğu şeylerin her birini korumaya, kurtarmaya ve mümkünse ölümsüzleştirmeye çalışır; ağaçlardaki tabiat ağaçları, canlılardaki tabiat da canlıların her birini.
Ἔτι τοίνυν ἐκεῖνο παντί τῳ δῆλον, ὅτι φύσις ἑκάστη διατηρεῖν καὶ διασῴζειν, εἰ δ’ οἷόν τε εἴη, καὶ ἀθανατίζειν ἕκαστα ὧν φύσις ἐστὶν ἐσπούδακεν, ἡ μὲν ἐν τοῖς δένδρεσι τὰ δένδρα, ἡ δ’ ἐν τοῖς ζῴοις τῶν ζῴων ἕκαστον.
36Ama tek tek şeylerdeki tabiat, onları ebedîliğe ulaştırmakta zorunlu olarak güçsüz kalır: kıtlık, kavurucu sıcak, dondurucu soğuk ya da sık sık üst üste gelen sayısız başka şey üzerine çöker, onu bir arada tutan bağı sarsar, gevşetir ve sonunda koparır. Dışarıda böyle bir şey pusuda beklemeseydi, tabiat kendi elinden geldiğince küçük büyük her şeyi yaşlanmadan korurdu.
ἐξασθενεῖ δὲ ἡ ἐπὶ μέρους ἀναγκαίως ἄγειν πρὸς ἀιδιότητα· ἢ γὰρ ἔνδεια ἢ φλογμὸς ἢ κρυμὸς ἢ μυρία ἄλλα τῶν εἰωθότων ἐπισυνίστασθαι κατασκήψαντα διέσεισε καὶ διέλυσε τὸν συνέχοντα δεσμὸν καὶ τέλος κατέρρηξε· τοιοῦτον δ’ εἰ μηδὲν ἐφήδρευεν ἔξω, κἂν ὅσον ἐφ’ ἑαυτῇ πάντα μικρά τε αὖ καὶ μεγάλα ἀγήρω διεφύλαττεν.
37Öyleyse dünyanın tabiatının da bütünün kalıcılığına can atması zorunludur. Çünkü o, tek tek şeylerdeki tabiatlardan daha aşağı değildir ki görevinden kaçıp safları terk ederek sağlık yerine hastalık, tam bir korunma yerine yok oluş tasarlamaya kalkışsın. Şairin dediği gibi:
"Hepsinin üstünde tutar başını ve alnını, kolayca tanınır, oysa hepsi güzeldir."
Bu doğruysa dünya yok oluşu kabul etmeyecektir. Neden? Çünkü onu bir arada tutan tabiat, kudretinin büyüklüğüyle yenilmezdir ve zarar verebilecek öteki her şeye hâkimdir.
ἀναγκαῖον οὖν καὶ τὴν τοῦ κόσμου φύσιν γλίχεσθαι τῆς τοῦ ὅλου διαμονῆς· οὐ γὰρ δὴ τῶν ἐπὶ μέρους ἐστὶ χείρων, ὡς ἀποδιδράσκουσα καὶ λιποτακτοῦσα νόσον ἀνθ’ ὑγιείας καὶ φθορὰν ἀντὶ σωτηρίας παντελοῦς ἐπιχειρεῖν τεχνάζειν, ἐπειδὴ "πασάων ὑπὲρ ἥ γε κάρη ἔχει ἠδὲ μέτωπα, ῥεῖά τ’ ἀριγνώτη πέλεται, καλαὶ δέ τε πᾶσαι.“ ἀλλ’ εἰ τοῦτ’ ἀληθές ἐστι, φθορὰν ὁ κόσμος οὐ δέξεται. διὰ τί; ὅτι ἡ συνέχουσα φύσις αὐτὸν ἀήττητός ἐστι κατὰ πολλὴν ἰσχύος ῥώμην, τῶν ἄλλων ὅσα βλάπτειν ἔμελλεν ἁπαξαπάντων ἐπικρατοῦσα.
38Bu yüzden Platon da güzel söyler: "Ondan hiçbir şey çıkmıyor, ona hiçbir yerden hiçbir şey girmiyordu; çünkü dışarıda hiçbir şey yoktu. Kendi aşınmasını kendine besin olarak sağlayan, her şeyi kendi içinde ve kendi tarafından yapan ve her şeye yine kendi içinde ve kendi tarafından uğrayan bir şey olarak sanatla yapılmıştı. Çünkü onu bir araya getiren, kendine yeterli olmasının başka şeylere muhtaç olmasından daha iyi olacağını düşünmüştü."
διὸ καὶ Πλάτων εὖ „ἀπῄει τε γὰρ“ φησίν „οὐδὲν οὐδὲ προσῄει αὐτῷ ποθεν· οὐδὲν γὰρ ἦν. αὐτὸ γὰρ ἑαυτῷ τροφὴν τὴν ἑαυτοῦ φθίσιν παρέχον καὶ πάντ’ ἐν ἑαυτῷ καὶ ὑφ’ ἑαυτοῦ πάσχον καὶ δρῶν ἐκ τέχνης γέγονεν· ἡγήσατο γὰρ αὐτὸ ὁ συνθεὶς αὔταρκες ὂν ἄμεινον ἔσεσθαι μᾶλλον ἢ προσδεὲς ⟨ἄλλων⟩.“
39Şu kanıt da son derece güçlü bir ispattır; pek çok kişinin, kusursuz ve hiç çürütülemez bir kanıt diye onunla övündüğünü bilirim. Sorarlar: Tanrı dünyayı neden yok etsin? Ya artık hiç dünya yapmamak için ya da başka bir dünya kurmak için.
Ἀποδεικτικώτατός γε μὴν κἀκεῖνος ὁ λόγος ἐστίν, ἐφ’ ᾧ μυρίους οἶδα σεμνυνομένους ὡς ἠκριβωμένῳ καὶ πάνυ ἀνεξελέγκτῳ. πυνθάνονται γάρ· τίνος ἕνεκα τὸν κόσμον φθερεῖ ὁ θεός; ἤτοι γὰρ ὑπὲρ τοῦ μηκέτι κοσμοποιῆσαι ἢ ὑπὲρ τοῦ ἕτερον κατασκευάσαι.
40Birincisi Tanrı'ya yabancıdır; çünkü düzensizliği düzene çevirmek gerekir, düzeni düzensizliğe değil. Ayrıca o zaman psykhē'nin bir hâline ve hastalığına, pişmanlığa da kapılmış olurdu. Çünkü ya hiç dünya yapmamalıydı ya da eserini kendine yaraşır bulduysa meydana gelen şeye sevinmeliydi.
τὸ μὲν δὴ πρότερον ἀλλότριον θεοῦ· πρὸς τάξιν γὰρ ἀταξίαν μεταβάλλειν δέον, οὐ πρὸς ἀταξίαν τάξιν· εἶτα δ’ ὅτι καὶ μετάνοιαν πάθος καὶ νόσημα δέξεται ψυχῆς· ἔδει γὰρ ἢ μὴ κοσμοποιῆσαι τὸ παράπαν ἢ κρίνοντα πρέπον αὑτῷ τὸ ἔργον χαίρειν τῷ γενομένῳ.
41İkincisi ise kısa olmayan bir incelemeyi hak eder. Eğer şimdiki dünyanın yerine başka bir dünya kuracaksa, meydana gelen dünya ya daha kötü ya benzer ya da daha iyi olacaktır; bunların her biri de kınanacak bir şeydir. Dünya daha kötüyse yapıcısı da daha kötüdür. Oysa Tanrı'nın en yetkin tekhnē ve epistēmē ile yaptığı eserler kusursuzdur, çürütülemez ve düzeltmeye ihtiyaç duymaz. Nitekim derler ki:
"Bir kadın bile iyi akıldan o kadar yoksun değildir ki daha iyileri ortadayken daha kötüsünü seçsin."
Tanrı'ya yaraşan, şekilsiz olana şekil vermek, en çirkin şeylere hayranlık uyandıran güzellikler giydirmektir.
τὸ δὲ δεύτερον ἄξιον οὐ βραχείας ἐρεύνης. εἰ γὰρ ἕτερον ἀντὶ τοῦ νῦν ὄντος κατασκευάσει, πάντως ὁ γενόμενος ἢ χείρων ἢ ὅμοιος ἢ κρείττων ἀποτελεσθήσεται· ὧν ἕκαστον ἐπίληπτον. εἰ μὲν γὰρ χείρων ὁ κόσμος, χείρων καὶ ὁ δημιουργός. ἀμώμητα δὲ καὶ ἀνεξέλεγκτα καὶ ἀνεπανόρθωτα τὰ τοῦ θεοῦ τελειοτάτῃ τέχνῃ καὶ ἐπιστήμῃ δημιουργηθέντα· „οὐδὲ“ γὰρ „γυνὴ“ φασί „τοσσόνδε νόου ἐπιδεύεται ἐσθλοῦ, ὥστε χερείον’ ἑλέσθαι ἀμεινοτέρων ⟨παρεόντων⟩.“ ἐμπρεπὲς δὲ θεῷ τὰ ἄμορφα μορφοῦν καὶ τοῖς αἰσχίστοις περιτιθέναι θαυμαστὰ κάλλη.
42Yeni dünya benzer olursa, sanatkâr boşuna uğraşmış olur; deniz kıyısında oynarken sık sık kumdan tepecikler yapıp sonra elleriyle altlarını oyarak yine yıkan küçük çocuklardan hiçbir farkı kalmaz. Çünkü benzer bir dünya kurmaktansa, baştan bir kez meydana gelmiş olanı hiçbir şey eksiltmeden, hiçbir şey eklemeden, ne iyiye ne kötüye değiştirmeden yerinde bırakmak çok daha iyidir.
εἰ δ’ ὅμοιος, ματαιοπόνος ὁ τεχνίτης, οὐδὲν κομιδῇ νηπίων παίδων διαφέρων, οἳ πολλάκις παρ’ αἰγιαλοῖς ἀθύροντες ψάμμου γεωλόφους ἀνιστᾶσι κἄπειθ’ ὑφαιροῦντες ταῖς χερσὶ πάλιν ἐρείπουσι· πολὺ γὰρ ἄμεινον τοῦ κατασκευάζειν ὅμοιον μηδὲν μήτε ἀφαιροῦντα μήτε προστιθέντα μηδ’ αὖ πρὸς τὸ ἄμεινον ἢ χεῖρον μεταβάλλοντα τὸν ἐξ ἀρχῆς ἅπαξ γενόμενον κατὰ χώραν ἐᾶν.
43Daha iyi bir dünya yaparsa, o zaman yapıcı da daha iyi olmuş olur; demek ki öncekini kurduğu sırada hem sanatı hem de düşüncesi bakımından daha eksikti. Böyle bir şeyi düşünmek bile caiz değildir; çünkü Tanrı hep kendine eşit ve kendine benzerdir, ne kötüye doğru gevşer ne de iyiye doğru gerilir. Bu tür tutarsızlıklara insanlar düşer: onlar hem iyiye hem kötüye doğru değişebilecek tabiattadır; büyümeye, ilerlemeye, iyileşmeye ve bunların bütün zıtlarına alışkındırlar.
εἰ δὲ κρείττονα δημιουργήσει, γενήσεται τότε κρείττων καὶ ὁ δημιουργός, ὥσθ’ ἡνίκα τὸν πρότερον κατεσκεύαζε καὶ τὴν τέχνην καὶ τὴν διάνοιαν ἦν ἀτελέστερος, ὅπερ οὐδὲ θέμις ὑπονοεῖν ἐστιν· ἴσος γὰρ αὐτὸς ἑαυτῷ καὶ ὅμοιος ὁ θεός, μήτε ἄνεσιν πρὸς τὸ χεῖρον μήτ’ ἐπίτασιν πρὸς τὸ βέλτιον δεχόμενος. ἐπὶ δὲ τὰς τοιαύτας ἀνωμαλίας ἄνθρωποι κεχωρήκασι, πρὸς ἑκάτερον τό τε εὖ καὶ τὸ χεῖρον πεφυκότες μεταβάλλειν, αὐξήσεσι καὶ προκοπαῖς καὶ βελτιώσεσι καὶ πᾶσι τοῖς ἐναντίοις εἰωθότες χρῆσθαι.
44Bundan başka, biz ölümlülerin eserlerinin yok olabilir olması yerindedir; ölümsüz olanın eserleri ise makul bir düşünceye göre elbette yok olmazdır. Çünkü yapılan şeylerin, onları yapanların tabiatına benzemesi akla uygundur.
πρὸς δὲ τούτοις τὰ μὲν τῶν θνητῶν ἔργα ἡμῶν φθαρτὰ δεόντως ἂν γένοιτο, τὰ δὲ τοῦ ἀθανάτου κατὰ τὸν εἰκότα λόγον ἄφθαρτα δήπου· τῇ γὰρ φύσει τῶν τεχνιτῶν εὔλογον τὰ δημιουργηθέντα ἐξομοιοῦσθαι.
45Şu da herkesçe açıktır: toprak yok olursa, kara hayvanlarının da bütün cinsleriyle yok olması zorunludur; su yok olursa sudakiler, hava ve ateş yok olursa havada yol alanlarla ateşte doğanlar da yok olur.
Καὶ μὴν ἅπαντί τῳ κἀκεῖνο δῆλον, ὅτι φθειρομένης μὲν τῆς γῆς ἀνάγκη καὶ τὰ χερσαῖα τῶν ζῴων καθ’ ὅλον τὸ γένος ἀπόλλυσθαι. φθειρομένου δὲ ὕδατος τὰ ἔνυδρα, καὶ ἀέρος μέντοι καὶ πυρὸς τὰ ἀεροπόρα καὶ πυρίγονα.
46Aynı oranla, gök yok olursa güneş ve ay da yok olacak, öteki gezegenler de yok olacak, sabit yıldızlar da yok olacaktır; yani eskiden beri mesut sayılan o koca duyulur tanrılar ordusu. Bu ise tanrıların yok olduğunu düşünmekten başka bir şey değildir; bu da insanların ölümsüz olduğunu düşünmekle aynı şeydir. Gerçi bu iki uygunsuz varsayımı karşılaştıran biri, ikincisini birincisinden daha akla yatkın bulabilir: çünkü ölümlü bir varlığın Tanrı'nın lütfuyla ölümsüzlükten pay alması makuldür; tanrıların yok olmazlıklarını yitirmesi ise, insanların bilgelikleri ne kadar kötü bir çılgınlığa kapılırsa kapılsın, imkânsızdır.
κατ’ ἀνάλογον οὖν εἰ φθείρεται ὁ οὐρανός, φθαρήσεται μὲν ἥλιος καὶ σελήνη, φθαρήσονται δ’ οἱ λοιποὶ πλάνητες, φθαρήσονται δ’ οἱ ἀπλανεῖς ἀστέρες, ὁ τοσοῦτος αἰσθητῶν θεῶν εὐδαίμων τὸ πάλαι νομισθεὶς στρατός. ὃ δὴ [εἰ] γένοιτ’ ἂν οὐδὲν ἕτερον ἢ θεοὺς φθειρομένους ὑπονοεῖν· ἴσον γάρ ἐστι τῷ καὶ ἀνθρώπους ἀθανάτους ὑπονοεῖν. καίτοι τις ἐν ἀτίμων συγκρίσει τοῦτ’ ἂν εὕροι σκοπῶν εὐλογώτερον ἐκείνου· χάριτι μὲν γὰρ θεοῦ θνητὸν ἀθανασίας μεταλαχεῖν εἰκός ἐστιν, ἀφθαρσίαν δὲ θεοὺς ἀποβαλεῖν ἀδύνατον, κἂν αἱ ἀνθρώπων σοφίαι κακομανῶσι.
47Üstelik dünyanın büyük yangınlarını ve yeniden doğuşlarını ileri sürenler yıldızların tanrı olduğuna inanır ve bunu kabul ederler, ama sözleriyle onları yok etmekten utanmazlar. Ya, bütün göğü bir zindan gibi anlatan bazı boşboğazların yaptığı gibi, yıldızları kızgın demir külçeleri saymaları gerekirdi; ya da onları ilahî varlıklar veya daimonlar saydıklarına göre, tanrılara yaraşan yok olmazlığı onlara da tanımaları gerekirdi. Oysa doğru kanaatten öyle uzak düşmüşlerdir ki, tutarsız felsefelerinin sonucu olarak dünyanın psykhē'si olan inayete de yok oluş yakıştırdıklarının farkına bile varmamışlardır.
καὶ μὴν οἵ γε τὰς ἐκπυρώσεις καὶ τὰς παλιγγενεσίας εἰσηγούμενοι τοῦ κόσμου νομίζουσι καὶ ὁμολογοῦσι τοὺς ἀστέρας θεοὺς εἶναι, οὓς τῷ λόγῳ διαφθείρειν οὐκ ἐρυθριῶσιν. ἔδει γὰρ ἢ μύδρους διαπύρους ἀποφήνασθαι, καθάπερ ἔνιοι τῶν οἷα περὶ δεσμωτηρίου φλυαρούντων τοῦ σύμπαντος οὐρανοῦ, ἢ θείας ἢ δαιμονίας φύσεις νομίζοντας τὴν ἁρμόττουσαν θεοῖς ἀφθαρσίαν προσομολογῆσαι. νυνὶ δὲ τοσοῦτον δόξης ἀληθοῦς διήμαρτον, ὥστε λελήθασιν αὑτοὺς καὶ τῇ προνοίᾳ — ψυχὴ δ’ ἐστὶ τοῦ κόσμου — φθορὰν ἐπιφέροντες ἐξ ὧν ἀνακόλουθα φιλοσοφοῦσι.
48Nitekim onların en itibarlısı olan Khrysippos, "Büyüyen Şey Üzerine" adlı eserinde şöyle bir harika uydurur. Önce "aynı ousia üzerinde, kendine özgü niteliği olan iki bireyin bir arada bulunmasının imkânsız olduğunu" ortaya koyar; sonra şöyle der: "İncelemek için, birinin bütün, ötekinin ise bir ayağı eksik olarak düşünüldüğünü varsayalım; bütün olana Dion, eksik olana Theon denilsin; sonra Dion'un iki ayağından biri kesilsin." Bu durumda hangisinin yok olduğu sorulursa, "Theon" demenin daha yerinde olduğunu söyler. Bu ise doğruyu söyleyenden çok aykırı sözler sevenin işidir.
Χρύσιππος γοῦν ὁ δοκιμώτατος τῶν παρ’ αὐτοῖς ἐν τοῖς Περὶ αὐξανομένου τερατεύεταί τι τοιοῦτον· προκατασκευάσας ὅτι "δύο ἰδίως ποιὰ ἐπὶ τῆς αὐτῆς οὐσίας ἀμήχανον συστῆναι“, φησίν· „ἔστω θεωρίας ἕνεκα τὸν μέν τινα ὁλόκληρον, τὸν δὲ χωρὶς ἐπινοεῖσθαι τοῦ ἑτέρου ποδός, καλεῖσθαι δὲ τὸν μὲν ὁλόκληρον Δίωνα, τὸν δὲ ἀτελῆ Θέωνα, κἄπειτα ἀποτέμνεσθαι Δίωνος τὸν ἕτερον τοῖν ποδοῖν“. ζητουμένου δή, πότερος ἔφθαρται, τὸν Θέωνα φάσκειν οἰκειότερον εἶναι. τοῦτο δὲ παραδοξολογοῦντος μᾶλλόν ἐστιν ἢ ἀληθεύοντος.
49Çünkü hiçbir uzvu kesilmemiş olan Theon nasıl ortadan kalkmış, ayağı kesilen Dion ise nasıl yok olmamış olabilir? "Yerinde olarak," der, "çünkü ayağı kesilen Dion, Theon'un eksik ousia'sına geçmiştir; aynı dayanak üzerinde ise kendine özgü niteliği olan iki birey bulunamaz. Öyleyse Dion'un kalması, Theon'un ise yok olmuş olması zorunludur." Tragedya şairinin dediği gibi:
"Başkalarınca değil, kendi kanatlarıyla yakalananlar..."
Çünkü biri bu kanıtın kalıbını çıkarıp bütün dünyaya uygularsa, inayetin de yok olduğunu apaçık gösterecektir.
πῶς γὰρ ὁ μὲν οὐδὲν ἀκρωτηριασθεὶς μέρος, ὁ Θέων, ἀνήρπασται, ὁ δ’ ἀποκοπεὶς τὸν πόδα Δίων οὐχὶ διέφθαρται; „δεόντως“ φησίν· „ἀναδεδράμηκε γὰρ ὁ ἐκτμηθεὶς τὸν πόδα Δίων ἐπὶ τὴν ἀτελῆ τοῦ Θέωνος οὐσίαν, καὶ δύο ἰδίως ποιὰ περὶ τὸ αὐτὸ ὑποκείμενον οὐ δύνατ’ εἶναι. τοιγαροῦν τὸν μὲν Δίωνα μένειν ἀναγκαῖον, τὸν δὲ Θέωνα διεφθάρθαι.“ „τὰ δ’ οὐχ ὑπ’ ἄλλων ἀλλὰ τοῖς αὑτῶν πτεροῖς ἁλισκόμενα“ φησὶν ὁ τραγικός· ἀπομαξάμενος γάρ τις τὸν τύπον τοῦ λόγου καὶ ἐφαρμόσας τῷ παντὶ κόσμῳ δείξει σαφέστατα καὶ αὐτὴν φθειρομένην τὴν πρόνοιαν.
50Şöyle düşün: dünya bir bakıma Dion olsun, çünkü yetkindir; dünyanın psykhē'si ise bir bakıma Theon olsun, çünkü parça bütünden küçüktür. Dion'dan ayağın kesildiği gibi, dünyadan da cisimsel olan her şey çıkarılsın.
σκόπει δ’ ὧδε· ὑποκείσθω τὸ μὲν ὡσανεὶ Δίων ὁ κόσμος — τέλειος γάρ —, τὸ δὲ ὡσανεὶ Θέων ἡ τοῦ κόσμου ψυχή, διότι τοῦ ὅλου τὸ μέρος ἔλαττον, καὶ ἀφαιρείσθω, ὥσπερ ἀπὸ τοῦ Δίωνος ὁ πούς, οὕτως καὶ ἀπὸ τοῦ κόσμου ὅσον αὐτοῦ σωματοειδές.
51O hâlde şunu söylemek zorunludur: cismi çıkarılan dünya, ayağı kesilen Dion gibi, yok olmamıştır; yok olan, hiçbir şeye uğramamış Theon gibi, dünyanın psykhē'sidir. Çünkü cisimsel olan çıkarılınca dünya daha küçük bir ousia'ya geçmiş, psykhē ise aynı dayanak üzerinde kendine özgü niteliği olan iki birey bulunamayacağı için yok olmuştur. Oysa inayetin yok olduğunu söylemek dine aykırıdır; inayet yok olmaz olduğuna göre dünyanın da yok olmaz olması zorunludur.
οὐκοῦν ἀνάγκη λέγειν ὅτι ὁ μὲν κόσμος οὐκ ἔφθαρται ὁ τὸ σῶμα ἀφαιρεθείς, ὥσπερ οὐδὲ ὁ ἀποκοπεὶς τὸν πόδα Δίων, ἀλλ’ ἡ τοῦ κόσμου ψυχή, ὥσπερ Θέων ὁ μηδὲν παθών. ὁ μὲν γὰρ κόσμος ἐπ’ ἐλάττονα οὐσίαν ἀνέδραμεν, ἀφαιρεθέντος αὐτῷ τοῦ σωματοειδοῦς, ἐφθάρη δ’ ἡ ψυχὴ διὰ τὸ μὴ δύνασθαι δύο ἰδίως ποιὰ εἶναι περὶ τὸ αὐτὸ ὑποκείμενον. ἔκθεσμον δὲ τὸ λέγειν φθείρεσθαι τὴν πρόνοιαν· ἀφθάρτου δὲ ὑπαρχούσης, ἀνάγκη καὶ τὸν κόσμον ἄφθαρτον εἶναι.
52Ebedîliğe en büyük delili zaman da sağlar. Eğer zaman oluşmamışsa, dünya da zorunlu olarak oluşmamıştır. Neden? Çünkü büyük Platon'un dediği gibi, günler ve geceler, aylar ve yılların devirleri zamanı ortaya koymuştur. Bunlardan hiçbiri güneşin hareketi ve bütün göğün dönüşü olmadan meydana gelemez. Bu yüzden şeyleri tarif etmeye alışkın olanlar zamanı yerinde olarak "dünyanın hareketinin aralığı" diye tarif etmişlerdir. Bu doğru olduğuna göre dünya zamanla yaşıttır, hatta onun sebebidir.
Μεγίστην μέντοι παρέχεται πίστιν εἰς ἀιδιότητα καὶ ὁ χρόνος. εἰ γὰρ ἀγένητος ὁὁ χρόνος, ἐξ ἀνάγκης καὶ ὁὁ κόσμος ἀγένητος. διὰ τί; ὅτι, ᾗ φησιν ὁ μέγας Πλάτων, ἡμέραι καὶ νύκτες μῆνές τε καὶ ἐνιαυτῶν περίοδοι χρόνον ἔδειξαν. ἀμήχανον δέ τι τούτων συστῆναι δίχα ἡλίου κινήσεως καὶ τῆς τοῦ παντὸς οὐρανοῦ περιφορᾶς· ὥστ’ εὐθυβόλως ἀποδεδόσθαι πρὸς τῶν εἰωθότων τὰ πράγματα ὁρίζεσθαι χρόνον διάστημα τῆς τοῦ κόσμου κινήσεως. ἐπεὶ δὲ τοῦθ’ ὑγιές ἐστι, γίνεται ὁ κόσμος ἰσῆλιξ τοῦ χρόνου καὶ αἴτιος.
53Hepsinden saçması, zamanın olmadığı bir sırada dünyanın var olduğunu düşünmektir. Çünkü zamanın tabiatı başlangıçsız ve sonsuzdur; "idi", "bir zaman", "-iken" sözlerinin kendisi de zamanı içinde taşır. Bundan şu da çıkar: dünya yokken zaman da kendi başına var olmamıştır; çünkü var olmayan şey hareket de etmez, zamanın ise dünyanın hareketinin aralığı olduğu gösterilmişti. Öyleyse ikisinin de bir oluş başlangıcı edinmeden ezelden beri var olması zorunludur; ezelî olanlar ise yok oluşu kabul etmez.
πάντων δ’ ἀτοπώτατον ὑπονοεῖν, ὅτι ἦν ποτε κόσμος, ἡνίκα οὐκ ἦν χρόνος· ἄναρχος γὰρ καὶ ἀτελεύτητος ἡ τούτου φύσις, ἐπεὶ καὶ αὐτὰ ταῦτα, τὸ ἦν, τὸ ποτέ, τὸ ἡνίκα, χρόνον συνεμφαίνει. τούτῳ δ’ ἀκόλουθον τὸ μηδὲ χρόνον ὑποστῆναι καθ’ ἑαυτόν, ἡνίκα κόσμος οὐκ ἦν· τὸ γὰρ μὴ ὑπάρχον οὐδὲ κινεῖται· διάστημα δὲ κοσμικῆς κινήσεως ἐδείχθη ὁ χρόνος ὤν. ἀνάγκη τοίνυν ἑκάτερον ἐξ ἀιδίου ὑφεστάναι γενέσεως ἀρχὴν μὴ λαβόντα· τὰ δ’ ἀίδια φθορᾶς ἀνεπίδεκτα.
54Belki laf ebeliği yapan bir Stoacı, zamanın yalnız şimdiki düzene girmiş dünyanın değil, büyük yangın sırasında var sayılan dünyanın hareketinin de aralığı olarak tarif edildiğini söyleyecektir. Ona şöyle demek gerekir: Değerli dostum, adların yerini değiştirip düzensizliğe "düzen" (kosmos) diyorsun. Çünkü gördüğümüz bu dünyaya, düzeltilmesi gereksiz bir sanatın doruğuyla dizilip düzenlendiği için gerçek anlamıyla ve en uygun biçimde kosmos denmişse, onun ateşe dönüşmesine de haklı olarak düzensizlik demek gerekir.
τάχα τις εὑρεσιλογῶν Στωικὸς ἐρεῖ, τὸν χρόνον ἀποδεδόσθαι διάστημα τῆς τοῦ κόσμου κινήσεως οὐχὶ τοῦ νυνὶ διακεκοσμημένου μόνον ἀλλὰ καὶ τοῦ κατὰ τὴν ἐκπύρωσιν ὑπονοουμένου. πρὸς ὃν λεκτέον· τὴν ἀκοσμίαν, ὦ γενναῖε, μετατιθεὶς τὰ ὀνόματα κόσμον καλεῖς· εἰ γὰρ οὗτος ὃν ὁρῶμεν ἐτύμως καὶ προσφυέστατα κόσμος κέκληται, διατεταγμένος καὶ διακεκοσμημένος ἀνεπανορθώτου τέχνης ἀκρότητι, τὴν πρὸς τὸ πῦρ αὐτοῦ μεταβολὴν δεόντως ἄν τις ἀκοσμίαν ὀνομάσαι.
55Musaların korosunda yer almış biri ve Peripatetik felsefenin âşığı olan Kritolaos, dünyanın ebedîliği öğretisini savunurken şu delilleri kullandı: Dünya oluşmuşsa toprağın da oluşmuş olması zorunludur; toprak oluşmuşsa insan soyu da mutlaka oluşmuştur. Oysa insan oluşmamıştır, çünkü gösterileceği üzere insan soyu ezelden beri vardır; öyleyse dünya da ebedîdir.
Sonraya bırakılanı şimdi temellendirmek gerekir; tabii bu kadar açık şeylere ispat gerekiyorsa. Anlaşılan, masal uyduranlar yüzünden gerekiyor. Bunlar hayatı yalanlarla doldurup hakikati sınırların ötesine sürmüş; yalnız şehirleri ve evleri değil, tek tek her insanı da en değerli varlığından yoksun kalmaya zorlamışlardır. Sözü çekici kılmak için ölçüleri ve ritimleri pusuya konmuş bir yem gibi icat etmişler, bunlarla akılsızların kulaklarını büyülerler; tıpkı şekilsiz ve çirkin fahişelerin, gerçek güzellikten yoksun oldukları için takılarla ve sahte süslerle gözleri büyülemesi gibi.
Κριτόλαος δέ ⟨τις⟩ τῶν κεχορευκότων Μούσαις, τῆς Περιπατητικῆς ἐραστὴς φιλοσοφίας, τῷ περὶ τῆς ἀιδιότητος κόσμου δόγματι συνειπὼν ἐχρήσατο τοιαύταις πίστεσιν· εἰ γέγονεν ὁ κόσμος, ἀνάγκη καὶ τὴν γῆν γεγονέναι· εἰ δὲ ἡ γῆ γενητή, πάντως καὶ τὸ ἀνθρώπων γένος· ἄνθρωπος δὲ ἀγένητον, ἐξ ἀιδίου τοῦ γένους ὑφεστῶτος, ὥσπερ ἐπιδειχθήσεται·
ἀίδιος ἄρα καὶ ὁ κόσμος. τὸ δὲ ὑπερτεθὲν ἤδη κατασκευαστέον, εἰ δεῖ καὶ ἀποδείξεως τοῖς οὕτως ἐμφανέσι· δεῖ δέ, ὡς ἔοικεν, ἕνεκα τῶν μυθοπλαστῶν, οἳ ψευσμάτων ἀναπλήσαντες τὸν βίον ἀλήθειαν ὑπερόριον πεφυγαδεύκασιν, οὐ μόνον πόλεις καὶ οἴκους ἀλλὰ καὶ ἕνα ἕκαστον τοῦ ⟨ἀρίστου⟩ κτήματος χηρεύειν βιασάμενοι καὶ πρὸς τὸ τῆς φράσεως ὁλκὸν μέτρα καὶ ῥυθμοὺς δέλεαρ εἰς ἐνέδραν ἐπινοήσαντες, οἷς ἀφρόνων ὦτα καταγοητεύουσι, καθάπερ ὀφθαλμοὺς αἱ ἄμορφοι καὶ εἰδεχθεῖς ἑταῖραι περιάπτοις καὶ νόθῳ κόσμῳ χηρείᾳ γνησίου.
57Derler ki insanların birbirinden doğması tabiatın daha yeni bir eseridir; topraktan doğmaları ise daha eski ve daha köklüdür, çünkü toprak her şeyin anasıdır ve öyle kabul edilir. Yunanlıların şarkılarında anılan Ekilmişler'in (Spartoi) de, bugün ağaçların bittiği gibi, topraktan yetişkin ve silahlı çocuklar olarak bittiğini söylerler. Bunun bir masal uydurması olduğunu birçok şeyden görmek kolaydır. Bir kere ilk doğan insanın da belirli ölçülere ve belirli sayıda zamana göre büyümesi gerekirdi. Çünkü tabiat yaşları birer basamak olarak yaratmıştır; insan bunlardan bir bakıma çıkar ve iner: büyürken çıkar, eksilirken iner. En üst basamakların sınırı olgunluktur; oraya varan artık ilerlemez, çift parkurda koşanların aynı yoldan geri dönmesi gibi, güçlü gençlikten aldıklarını güçsüz yaşlılığa geri verir.
λέγουσι γὰρ ὅτι ἡ ἐξ ἀλλήλων γένεσις ἀνθρώπων νεώτερον φύσεως ἔργον, ἀρχεγονώτερον δὲ καὶ πρεσβύτερον ἡ ἐκ γῆς, ἐπειδὴ πάντων μήτηρ ἐστί τε καὶ νενόμισται· τοὺς δὲ ᾀδομένους παρ’ Ἕλλησι Σπαρτοὺς ἐκφῦναι.
καθάπερ νῦν τὰ δένδρα, τελείους καὶ ἐνόπλους γῆς παῖδας. ὅτι δὲ μύθου πλάσμα τοῦτ’ ἐστί, συνιδεῖν ἐκ πολλῶν ῥᾴδιον. αὐτίκα τῷ πρώτῳ γενομένῳ ἔδει καθ’ ὡρισμένα μέτρα καὶ ἀριθμοὺς χρόνων αὐξήσεως· βαθμοὺς γάρ τινας ἡ φύσις τὰς ἡλικίας ἐγέννησε, δι’ ὧν τρόπον τινὰ ἀναβαίνει καὶ κάτεισιν ἄνθρωπος, ἀναβαίνει μὲν αὐξόμενος, κατέρχεται δ’ ἐν ταῖς μειώσεσιν· ὅρος δ’ ὁ τῶν ἀνωτάτω βαθμῶν ἀκμή, πρὸς ὃν φθάσας τις οὐκέτι πρόεισιν, ἀλλ’, ὥσπερ οἱ διαυλοδρομοῦντες ἀνακάμπτουσι τὴν αὐτὴν ὁδόν, ὅσα παρ’ ἰσχυούσης νεότητος ἔλαβεν, ἀποδίδωσιν ἀσθενεῖ γήρᾳ.
59Bazı insanların baştan yetişkin olarak doğduğunu sanmak, tabiatın kanunlarını, o kımıldamaz yasaları bilmeyenlerin işidir. Bizim yargılarımız, kendileriyle birleşmiş ölümlü yanın hatasını üzerlerine bulaştırdıkları için elbette dönüşlere ve değişmelere açıktır; ama bütünün tabiatına ait olanlar değişmez. Çünkü bütünün tabiatı her şeye hâkimdir ve bir kez bildiği şeylerin sağlamlığı sayesinde baştan konmuş sınırları kımıldatmadan korur.
τὸ δὲ γεννηθῆναί τινας οἴεσθαι τελείους ἐξ ⟨ἀρχῆς⟩ ἠγνοηκότων ἐστὶ νόμους φύσεως, θεσμοὺς ἀκινήτους. αἱ μὲν γὰρ ἡμέτεραι γνῶμαι προσαναματτόμεναι τὸ πλημμελὲς ἐκ τοῦ συνεζευγμένου θνητοῦ τροπὰς καὶ μεταβολὰς εἰκότως ἐνδέχονται, ἄτρεπτα δὲ τὰ τῆς τῶν ὅλων ἐστὶ φύσεως, ἅτε πάντων ἐπικρατούσης καὶ διὰ βεβαιότητα τῶν ἅπαξ γνωσθέντων τοὺς ἐξ ἀρχῆς παγέντας ὅρους ἀκινήτους διαφυλαττούσης.
60Eğer tabiat insanların yetişkin doğmasını uygun bulsaydı, insan bugün de yetişkin doğardı: bebek, çocuk, delikanlı olmadan, doğrudan yetişkin bir adam olarak; belki de büsbütün yaşlanmaz ve ölümsüz olurdu. Çünkü büyümesi olmayanın eksilmesi de olmaz: yetişkinlik çağına kadarki değişmeler büyüme yoluyla, ondan yaşlılığa ve ölüme kadarki değişmeler eksilme yoluyla olur. Öncekilere katılmayana sonrakilerin de gelmemesi akla uygundur.
εἴπερ οὖν ἁρμόττον ἐνόμιζεν ἀποτίκτεσθαι τελείους, καὶ νῦν ἂν ἐτελειογονεῖτο ἄνθρωπος, μὴ βρέφος, μὴ παῖς, μὴ μειράκιον γινόμενος, ἀλλ’ ἀνὴρ εὐθὺς ὤν, ἴσως δὲ καὶ πρὸς ἅπαν ἀγήρως καὶ ἀθάνατος· ᾧ γὰρ μὴ αὔξησις, μηδὲ μείωσις πρόσεστιν· αἱ μὲν γὰρ ἄχρι τῆς ἀνδρὸς ἡλικίας μεταβολαὶ κατ’ αὔξησιν, αἱ δ’ ἀπὸ ταύτης ἄχρι γήρως καὶ τελευτῆς κατὰ μείωσιν συνίστανται· τῷ δὲ μὴ κοινωνοῦντι τῶν προτέρων καὶ τὰς ἑπομένας εὔλογον μὴ ἐπιγίγνεσθαι.
61Hem insanların, dedikleri gibi eskiden olduğu gibi şimdi de topraktan bitmesine ne engel vardı? Toprak, zamanın uzunluğu yüzünden kısırlaşmış görünecek kadar yaşlandı mı? Hayır, hep aynı şekilde genç kalır; çünkü bütünün dörtte biridir ve bütünün kalıcılığı için çökmemesi gerekir. Nitekim kardeşleri olan unsurlar, su, hava ve ateş de yaşlanmadan sürüp gider.
τί δ’ ἐμποδὼν ἦν ἀνθρώπους καθάπερ φασὶ πρότερον καὶ νῦν βλαστάνειν; οὕτως καὶ ἡ γῆ γεγήρακεν, ὡς διὰ χρόνου μῆκος ἐστειρῶσθαι δοκεῖν; ἀλλ’ ἐν ὁμοίῳ μένει νεάζουσα ἀεί, διότι τετάρτη μοῖρα τοῦ παντός ἐστι καὶ ἕνεκα τῆς τοῦ ὅλου διαμονῆς ὀφείλει μὴ φθίνειν, ἐπεὶ καὶ τὰ ἀδελφὰ στοιχεῖα αὐτῆς ὕδωρ ἀήρ τε καὶ πῦρ ἀγήρω διατελεῖ.
62Toprağın kesintisiz ve ebedî tazeliğinin açık bir delili bitkilerdir. Toprak, Mısır için söylendiği gibi ırmakların taşmasıyla ya da yıllık yağmurlarla arındığında, ürün vermenin yorgunluğunu atar ve gevşer; sonra dinlenip kendi kuvvetini tam gücüne kadar yeniden kazanır, ardından benzer şeyleri yeniden doğurmaya başlar ve bütün canlı türlerine bol bol besin verir. Bu yüzden bana öyle geliyor ki şairler ona boşuna Pandora, yani "her şeyi bağışlayan" adını vermemişlerdir; çünkü yarar ve haz sağlayan her şeyi bazılarına değil, psykhē'den pay almış her varlığa bağışlar.
Nitekim biri, bahar en olgun çağındayken kanatlanıp havaya yükselse ve hem dağlık hem ovalık toprağa baksa; ovanın bol otlu ve yemyeşil olduğunu, ot, yem, arpa, buğday ve ister çiftçilerin ektiği ister yılın mevsiminin kendiliğinden sunduğu sayısız başka ekin verdiğini; dağın ağaçları süsleyen dallar ve yapraklarla gölgelendiğini, yalnız yenecek değil, yorgunlukları gidermeye yarayan meyvelerle de dolup taştığını görse —zeytinin meyvesi bedenin yorgunluğunu iyileştirir, asmanınki ise ölçülü içilince psykhē'nin şiddetli acılarını yatıştırır—; ayrıca çiçeklerden yükselen güzel kokulu esintileri ve ilahî bir sanatla nakşedilmiş renklerin anlatılmaz inceliklerini fark etse; sonra bakışını ehlî bitkilerden çevirip sırayla kavakları, sedirleri, çamları, köknarları, meşelerin upuzun boylarını, dağların çoğunu ve en büyüklerini, dağ eteklerindeki derin topraklı yerlerin büyük kısmını gölgeleyen öteki yaban ağaçlarının sık ve derin ormanlarını seyretse, hep genç kalan toprağın gevşemeyen ve yorulmayan tazeliğini anlayacaktır.
πίστις δὲ ἐναργὴς τῆς ἀδιαστάτου καὶ ἀιδίου περὶ γῆν ἀκμῆς τὰ φυόμενα· καθαρθεῖσα γὰρ ἢ ποταμῶν ἀναχύσεσιν, ὥσπερ φασὶν Αἴγυπτον, ἢ τοῖς ἐτησίοις ὄμβροις τὸν ἐκ τῆς φορᾶς κάματον ὑπανίεται καὶ χαλᾶται, κἄπειτα διαναπαυσαμένη τὴν οἰκείαν δύναμιν ἀνακτᾶται μέχρι παντελοῦς ῥώμης, εἶτ’ ἄρχεται πάλιν τῆς τῶν ὁμοίων γενέσεως τροφὰς ἀφθόνους
ἁπάσαις ζῴων ἰδέαις ἀναδιδοῦσα. παρ’ ὅ μοι δοκοῦσιν οὐκ ἀπὸ σκοποῦ ποιηταὶ Πανδώραν αὐτὴν ὀνομάσαι, πάντα δωρουμένην [καὶ] τὰ πρὸς ὠφέλειαν καὶ ἡδονῆς ἀπόλαυσιν οὐ τισὶν ἀλλὰ πᾶσιν ὅσα ψυχῆς μεμοίραται. εἰ γοῦν τις ἔαρος ἀκμάσαντος πτερωθεὶς ἀρθείη μετάρσιος καὶ κατίδοι τήν τε ὀρεινὴν καὶ πεδιάδα, τὴν μὲν εὔχορτον καὶ χλοηφόρον πόας καὶ χιλὸν κριθάς τε καὶ πυροὺς καὶ μυρίας ἄλλας σπαρτῶν φύσεις ἀναδιδοῦσαν, ἅς τε γεωργοὶ κατεβάλοντο καὶ ἃς ἀπαυτοματίζουσα ἡ τοῦ ἔτους ὥρα παρέχεται, τὴν δὲ κλάδοις καὶ φυλλάσι κατάσκιον, οἷς ἐπικοσμεῖται τὰ δένδρα, καὶ καρπῶν περιπληθεστάτην, οὐχὶ τῶν πρὸς ἐδωδὴν μόνον ἀλλὰ καὶ οἷς πόνους ἀκεῖσθαι συμβέβηκεν — ὁ μὲν γὰρ τῆς ἐλαίας καρπὸς σώματος κάματον ἰᾶται, ὁ δὲ τῆς ἀμπέλου ποθεὶς μετρίως ἐπιχαλᾷ τὰς σφοδρὰς ὀδύνας ψυχῆς —,
ἔτι δὲ τὰς ἀπὸ τῶν ἀνθέων ἀναφερομένας εὐωδεστάτας αὔρας καὶ τὰς τῶν χρωμάτων ἀμυθήτους ἰδιότητας τέχνῃ δαιμονίῳ πεποικιλμένας, τὴν δ’ ὄψιν ἀποκλίνας ἀπὸ τῶν ἡμέρων ἐν μέρει πάλιν αἰγείρους, κέδρους, πεύκας, ἐλάτας, δρυῶν ὕψη περιμηκέστατα, τὰς ἄλλας τῶν ἀγρίων συνεχεῖς καὶ βαθείας ὕλας περιαθρήσειεν, αἳ τὰ πλεῖστα καὶ μέγιστα τῶν ὀρῶν καὶ τὴν πολλὴν ὅση βαθύγειος τῆς ὑπορείου συσκιάζουσι, γνώσεται τὴν ἀνένδοτον καὶ ἀκάματον τῆς γῆς ἀεὶ νεαζούσης ἀκμήν·
65Öyleyse eski gücünden hiçbir şey yitirmemiş olan toprak, eskiden insan doğurduysa bugün de doğururdu; hem de en zorunlu iki sebeple: birincisi, kendine düşen görevi bırakıp kaçmamak için, özellikle bütün kara canlılarının en iyisi ve önderi olan insanın tohumlanmasında ve doğuşunda; ikincisi, kadınlara yardım etmek için. Çünkü kadınlar gebeyken on ay kadar en ağır yükün altında ezilir, doğuracakları zaman da çoğu kez sancılar içinde ölürler.
ὥστ’ οὐδὲν ἐλαττωθεῖσα τῆς παλαιᾶς ἰσχύος καὶ νῦν ἄν, εἴ γε τὸ πρότερον, ἔτικτεν ἀνθρώπους, ὑπὲρ δυοῖν τοῖν ἀναγκαιοτάτοιν, ἑνὸς μὲν τοῦ μὴ λιποτακτεῖν τάξιν οἰκείαν καὶ μάλιστα ἐν σπορᾷ καὶ γενέσει τοῦ χερσαίων ἁπάντων ἀρίστου καὶ ἡγεμόνος ἀνθρώπου, δευτέρου δὲ γυναικῶν ἐπικουρίας, αἳ κύουσαι μὲν βαρυτάτοις ἄχθεσι δέκα που μῆνας πιέζονται, μέλλουσαι δ’ ἀποτίκτειν πολλάκις ὠδῖσιν αὐταῖς ἐναποθνῄσκουσιν.
66Kısacası, toprağın insan tohumu için bağrında bir rahim taşıdığını sanmak korkunç bir saflık değil midir? Çünkü canlı doğuran yer rahimdir, birinin dediği gibi "tabiatın atölyesi"dir; orada yalnız canlılar biçimlenir. Rahim ise toprağın değil, dişi bir canlının bir parçasıdır ve doğurmak için yapılmıştır. Yoksa toprağın insan doğurduğu sırada, ilk doğanların kendilerine uygun bir besinleri olsun diye, bir kadın gibi memeler de edindiğini söylemek gerekirdi. Oysa dünyanın hiçbir yerinde hiçbir ırmağın, hiçbir pınarın su yerine süt akıttığı anlatılmaz.
ὅλως τοῦτ’ οὐκ εὐήθεια δεινὴ μήτραν ὑπολαμβάνειν γῆν ἐγκεκολπίσθαι πρὸς ἀνθρώπων σποράν; τὸ γὰρ ζῳογονοῦν χωρίον ἐστὶ μήτρα, „φύσεως“, ὡς εἶπέ τις, „ἐργαστήριον“, ἐν ᾧ ζῷα μόνον διαπλάττεται· τὸ δὲ οὐ γῆς μέρος ἐστίν, ἀλλὰ ζῴου θήλεος, δημιουργηθὲν εἰς γένεσιν· ἐπεὶ καὶ μαζοὺς καθάπερ γυναικὶ γῇ φατέον ἡνίκα ἠνθρωπογόνει προσγενέσθαι, τροφὴν ἵν’ ἔχωσιν οἰκείαν οἱ πρῶτον ἀποκυηθέντες· ἀλλὰ γὰρ οὐ ποταμός, οὐ πηγή τις οὐδαμοῦ τῆς οἰκουμένης ἀνθ’ ὕδατος μνημονεύεταί ποτε ὀμβρῆσαι γάλα.
67Bundan başka, yeni doğanın sütle beslenmesi gerektiği gibi, soğuktan ve sıcaktan bedene gelen zararlar yüzünden bir giysiyle örtülmesi de gerekir. Bu yüzden doğan çocuğun bakımını zorunlu bir kaygı olarak üstlenen ebeler ve anneler bebekleri kundaklar. Topraktan doğanlar ise çıplak bırakıldıklarında, havanın soğuğu ya da güneşin kavurucu sıcağı onları hemen nasıl yok etmezdi? Çünkü soğuk ve sıcak ağır basınca hastalık ve ölüm getirir.
πρὸς δὲ δὴ τούτοις, ὥσπερ γαλακτοτροφεῖσθαι χρὴ τὸ ἀρτίγονον, οὕτως καὶ τῇ δι’ ἀμπεχόνης σκέπῃ χρῆσθαι διὰ τὰς ἀπὸ κρυμοῦ καὶ θάλπους ἐγγινομένας τοῖς σώμασι ζημίας, οὗ χάριν μαῖαι καὶ μητέρες, αἷς ἀναγκαία φροντὶς εἰσέρχεται τῶν γεννωμένων, κατασπαργανοῦσι τὰ βρέφη. τοὺς δὲ γηγενεῖς φύντας πῶς οὐκ ἄν τις εὐθὺς διέφθειρε γυμνοὺς ἐαθέντας ἢ ἀέρος κατάψυξις ἢ ἀφ’ ἡλίου φλογμός; κρυμοὶ γὰρ καὶ θάλπη κρατήσαντα νόσους καὶ φθορὰς ἀπεργάζονται.
68Masal uyduranlar bir kez hakikati hiçe saymaya başlayınca, o Ekilmişler'in silahlarıyla birlikte topraktan bittiği masalını da uydurdular. Yerin altında hangi demirci, hangi Hephaistos vardı ki hemen tam teçhizat hazırlanabilsin? İlk doğanlarla silahlanmanın ne ilgisi olabilir? Çünkü insan en uysal canlıdır; tabiat ona ayrıcalık olarak logos'u bağışlamıştır; vahşileşmiş hâller bile onunla büyülenip evcilleştirilir. Akıl sahibi bir varlığın, silahlar yerine barış antlaşmalarının nişanı olan haberci asalarıyla topraktan çıkması çok daha iyi olurdu; böylece savaştan önce her yerde herkese barışı ilan ederdi.
Hakikate karşı yalandan bir kale kuranların boş sözleri yeterince çürütülmüştür. Şunu iyi bilmek gerekir: insanlar ezelden beri, nesiller birbirini izleyerek insanlardan doğar. Erkek tohumunu tarlaya eker gibi rahme eker, kadın tohumları korumak üzere kabul eder; tabiat da beden ve psykhē'nin her bir parçasını görünmez biçimde biçimlendirir ve her birimizin tek başına elde edemediği şeyi, ölümsüzlüğü, bütün soya bağışlar. Çünkü bireyler yok olurken soy ebediyen kalır; bu gerçekten harika ve ilahî bir eserdir. Eğer bütünün küçük bir parçası olan insan ebedî ise, dünya da elbette oluşmamıştır; dolayısıyla yok olmazdır.
ἐπειδὴ δ’ ἅπαξ ἤρξαντο ἀλογεῖν ἀληθείας οἱ μυθοπλάσται, τοὺς Σπαρτοὺς ἐκείνους καὶ ἐνόπλους ἐτερατεύσαντο ἐκφῦναι. τίς γὰρ ἦν κατὰ γῆς χαλκουργὸς ἢ τοσοῦτος Ἥφαιστος, ὡς αὐτίκα παντευχίας εὐτρεπίζεσθαι; τίς δὲ τοῖς πρώτοις γενομένοις εἰς ὅπλισιν οἰκειότης; ἡμερώτατον γὰρ ζῷον ὁ ἄνθρωπος, λόγον δωρησαμένης φύσεως αὐτῷ γέρας, ᾧ καὶ τὰ ἐξηγριωμένα πάθη κατεπᾴδεται καὶ τιθασεύεται. πολὺ βέλτιον ἦν ἀνθ’ ὅπλων κηρύκεια ἀναδῦναι, συμβατηρίων σπονδῶν σύμβολα, λογικῇ φύσει, ὅπως εἰρήνην πρὸ πολέμου πᾶσι τοῖς
πανταχοῦ καταγγέλλῃ. τὰ μὲν οὖν τῶν ἐπιτειχιζόντων ψευδολογίαν κατὰ τῆς ἀληθείας φλυαρήματα μετρίως ἐξελήλεγκται. χρὴ δ’ εὖ εἰδέναι, ὅτι ἐξ ἀιδίου κατὰ διαδοχὰς ἐξ ἀνθρώπων βλαστάνουσιν ἄνθρωποι, σπείροντος μὲν εἰς μήτραν ἀνδρὸς ὡς εἰς ἄρουραν, γυναικὸς δ’ ὑποδεχομένης τὰ σπέρματα σωτηρίως, τῆς δὲ φύσεως ἀοράτως ἕκαστα καὶ τῶν τοῦ σώματος καὶ τῶν τῆς ψυχῆς διαπλαττούσης μερῶν καὶ ὅπερ οὐκ ἴσχυσε λαβεῖν ἡμῶν ἕκαστος τοῦθ’ ἅπαντι τῷ γένει δωρησαμένης, τὸ ἀθάνατον· μένει γὰρ εἰς ἀεί, φθειρομένων τῶν ἐν εἴδει, τεράστιον ὡς ἀληθῶς καὶ θεῖον ἔργον. εἰ δ’ ἀίδιον ἄνθρωπος, βραχεῖα μοῖρα τοῦ παντός, ἀγένητος δήπου καὶ ὁ κόσμος, ὥστε ἄφθαρτος.
70Kritolaos tartışmayı sürdürürken şu kanıtı da kullanırdı: Kendi sağlığının sebebi olan şey hastalanmaz; kendi uyanıklığının sebebi olan şey uykuya dalmaz. Öyleyse kendi varlığının sebebi olan şey de ebedîdir. Dünya ise, öteki her şeyin varlığının sebebi olduğuna göre, kendi varlığının da sebebidir; öyleyse dünya ebedîdir.
Ἐπαγωνιζόμενος δ’ ὁ Κριτόλαος ἐχρῆτο καὶ τοιούτῳ λόγῳ· τὸ αἴτιον αὑτῷ τοῦ ὑγιαίνειν ἄνοσόν ἐστιν· ἀλλὰ καὶ τὸ αἴτιον αὑτῷ τοῦ ἀγρυπνεῖν ἄγρυπνόν ἐστιν· εἰ δὲ τοῦτο, καὶ τὸ αἴτιον αὑτῷ τοῦ ὑπάρχειν ἀίδιόν ἐστιν· αἴτιος δ’ ὁ κόσμος αὑτῷ τοῦ ὑπάρχειν, εἴ γε καὶ τοῖς ἄλλοις ἅπασιν· ἀίδιος ἄρα ὁ κόσμος ἐστίν.
71Şunu da incelemek yerindedir: oluşan her şey başlangıçta mutlaka eksik olmalı, zaman ilerledikçe de tam yetkinliğe kadar büyümelidir. Öyleyse dünya oluşmuşsa, ben de yaş adlarını kullanacak olursam, bir zamanlar düpedüz bir bebekti; sonra yılların devirleri ve uzun zamanlar boyunca ilerleyerek ancak geç ve güçlükle yetkinleşti. Çünkü en uzun ömürlü olanın olgunluğu zorunlu olarak geç gelir.
Οὐ μὴν ἀλλὰ κἀκεῖνο σκοπεῖν ἄξιον, ὅτι πᾶν τὸ γενόμενον ἐν ἀρχῇ μὲν δεῖ πάντως ἀτελὲς εἶναι, χρόνου δὲ προϊόντος αὔξεσθαι μέχρι παντελοῦς τελειώσεως· ὥστε, εἰ γέγονεν ὁ κόσμος, ἦν μέν ποθ’, ἵνα κἀγὼ χρήσωμαι τοῖς ἡλικιῶν ὀνόμασι, κομιδῇ νήπιος, ἐπιβαίνων δ’ αὖθις ἐνιαυτῶν περιόδοις καὶ μήκεσι χρόνων ὀψὲ καὶ μόλις ἐτελειώθη· τοῦ γὰρ μακροβιωτάτου βραδεῖα ἐξ ἀνάγκης ἀκμή.
72Dünyanın bir zaman böyle değişmeler geçirdiğini sanan, tedavisi olmayan bir deliliğe tutulduğunu bilsin. Çünkü açıktır ki yalnız cisimsel yanı büyümekle kalmayacak, nous'u da gelişecektir; zira onu yok edenler bile dünyanın akıl sahibi olduğunu kabul ederler. Öyleyse dünya, insan gibi, oluşunun başında akılsız, olgunluk çağına gelince akıllı olacaktır. Bunu yalnız söylemek değil, düşünmek bile dinsizliktir. Çünkü görünür tanrıların en yetkin çevresini, her biri kendine düşen yerde oturan varlıkları kuşatan dünyayı, bedence ve psykhē'ce her zaman yetkin saymak, oluşmuş ve yok olabilir her şeyin boynuna geçmiş ölüm belalarından azade görmek nasıl gerekmez?
τὸν δὲ κόσμον εἴ τις νομίζει χρήσασθαί ποτε ταῖς τοιαύταις μεταβολαῖς, ἀθεραπεύτῳ μανία κεκρατημένος μὴ ἀγνοείτω· δῆλον γὰρ ὡς οὐ μόνον αὐτοῦ τὸ σωματοειδὲς αὐξηθήσεται, λήψεται δὲ καὶ ὁ νοῦς ἐπίδοσιν, ἐπεὶ καὶ οἱ φθείροντες αὐτὸν λογικὸν εἶναι ὑπονοοῦσιν.
οὐκοῦν ἀνθρώπου τρόπον ἐν ἀρχῇ μὲν τῆς γενέσεως ἄλογος ἔσται, περὶ δὲ τὴν ἀκμάζουσαν ἡλικίαν λογικός· ἅπερ οὐ μόνον λέγειν ἀλλὰ καὶ ὑπονοεῖν ἀσεβές· τὸν γὰρ τελειότατον ὁρατῶν ⟨θεῶν⟩ περίβολον καὶ τοὺς ἐν μέρει περιέχοντα κληρούχους πῶς οὐκ ἄξιον ὑπολαμβάνειν ἀεὶ τέλειον κατά τε σῶμα καὶ ψυχήν, ἀμέτοχον κηρῶν, αἷς τὸ γενητὸν καὶ φθαρτὸν πᾶν συνέζευκται;
74Kritolaos bundan başka şunu da söyler: dış sebepler bir yana, canlılara ölümün üç sebebi musallat olmuştur: hastalık, yaşlılık ve yoksunluk; dünya ise bunların hiçbirine yakalanmaz. Çünkü bütün unsurların tamamından kurulmuştur; öyle ki dışarıda kalıp başına buyruk dolaşan hiçbir parça ona zor kullanamaz. Zaafların kaynağı olan kuvvetlere hâkimdir; boyun eğen bu kuvvetler de onu hastalıktan ve yaşlılıktan korur. Kendine en yeterli ve hiçbir şeye muhtaç olmayan bir varlık olmuştur; kalıcılığı için gereken hiçbir şeyden yoksun değildir. Canlıların kaba doymazlıkları yüzünden sırayla birbirini izleyen boşalma ve dolmalarını o kendinden uzak tutmuştur; canlılar bu yolla hayat yerine ölüme, ya da daha ihtiyatlı söylemek gerekirse, yok oluştan da acıklı bir hayata talip olurlar.
Πρὸς δὲ τούτοις φησὶ τριττὰς αἰτίας δίχα τῶν ἔξωθεν ὑποβεβλῆσθαι ζῴοις τελευτῆς, νόσον, γῆρας, ἔνδειαν, ὧν οὐδεμιᾷ τὸν κόσμον ἁλωτὸν εἶναι· πεπηγέναι τε γὰρ ἐξ ὅλων τῶν στοιχείων, ὡς ὑπὸ μηδενὸς ὑπολειφθέντος καὶ ἀπελευθεριάζοντος μέρους βιασθῆναι, κατακρατεῖν τε τῶν δυνάμεων, ἐξ ὧν αἱ ἀσθένειαι, τὰς δ’ ὑπεικούσας ἄνοσον καὶ ἀγήρων αὐτὸν διαφυλάττειν, αὐταρκέστατόν τε αὐτὸν αὑτῷ καὶ ἀνεπιδεᾶ παντὸς γεγονέναι, μηδενὸς τῶν εἰς διαμονὴν ὑστερίζοντα, τὰς κενώσεως καὶ πληρώσεως ἐν μέρει διαδοχὰς ἀπωσάμενον, αἷς διὰ τὴν ἄμουσον ἀπληστίαν τὰ ζῷα χρῆσθαι, θάνατον ἀντὶ ζωῆς μνώμενα ἤ, τό γε ἀσφαλέστερον εἰπεῖν, οἰκτρότερον βίον ἀπωλείας.
75Ayrıca, hiçbir ebedî tabiat görülmeseydi, dünyanın yok oluşunu ileri sürenler, ellerinde hiçbir ebedîlik örneği bulunmadığından, hata ederken bir bahaneye sahipmiş gibi görünürdü. Ama tabiatı en iyi inceleyenlere göre kader başlangıçsız ve sonsuzdur; her şeyin sebeplerini eksiksiz ve aralıksız birbirine bağlar. Öyleyse dünyanın tabiatının da çok uzun ömürlü olduğu neden söylenmesin? O tabiat ki düzensiz olanların düzeni, uyumsuz olanların uyumu, ahenksiz olanların ahengi, ayrı düşmüş olanların birliğidir; odunlarda ve taşlarda onları bir arada tutan meleke, ekinlerde ve ağaçlarda büyüten tabiat, bütün canlılarda psykhē, insanlarda nous ve logos, erdemli kimselerde de en yetkin aretē'dir. Eğer dünyanın tabiatı oluşmamış ve yok olmazsa, onunla, ebedî bir bağla bir arada tutulan ve yönetilen dünyanın da öyle olduğu açıktır.
Ἔτι τοίνυν, εἰ μὲν μηδεμία φύσις ἀίδιος ἑωρᾶτο, ἧττον ἂν ἐδόκουν οἱ φθορὰν εἰσηγούμενοι τοῦ κόσμου, μηδὲν γὰρ ἔχοντες παράδειγμα ἀιδιότητος, [ἐδόκουν οἱ φθορὰν εἰσηγούμενοι τοῦ κόσμου ἂν] εὐπροφάσιστα ἀδικεῖν. ἐπεὶ δὲ εἱμαρμένη κατὰ τοὺς ἄριστα φυσιολογοῦντας ἄναρχος καὶ ἀτελεύτητός ἐστιν, εἴρουσα τὰς ἑκάστων ἀνελλιπῶς καὶ ἀδιαστάτως αἰτίας, τί δήποτ’ οὐχὶ καὶ τὴν τοῦ κόσμου φύσιν λεκτέον εἶναι μακραίωνα, τὴν τάξιν τῶν ἀτάκτων, τὴν ἁρμονίαν τῶν ἀναρμόστων, τὴν συμφωνίαν τῶν ἀσυμφώνων, τὴν ἕνωσιν τῶν διεστηκότων, τὴν ξύλων μὲν καὶ λίθων ἕξιν, σπαρτῶν δὲ καὶ δένδρων φύσιν, ψυχὴν δὲ ζῴων ἁπάντων, ἀνθρώπων δὲ νοῦν καὶ λόγον, ἀρετὴν δὲ σπουδαίων τελειοτάτην; εἰ δ’ ἡ τοῦ κόσμου φύσις ἀγένητός τε καὶ ἄφθαρτος, δῆλον ὅτι καὶ ὁ κόσμος, αἰωνίῳ συνεχόμενος καὶ διακρατούμενος δεσμῷ.
76Hakikat karşısında yenilen bazı karşı görüş sahipleri de fikir değiştirdi; çünkü güzelliğin insanı kendine çağıran bir gücü vardır, doğru olan ilahî bir şekilde güzel, yalan da son derece çirkindir. Nitekim Stoacı öğretilerde güçlü iki kişi, Sidonlu Boethos ile Panaitios, ilahî bir ilhama kapılmışçasına büyük yangınları ve yeniden doğuşları bırakıp bütün dünyanın yok olmazlığı gibi daha dine uygun bir öğretiye geçtiler.
Νικηθέντες δὲ ὑπὸ τῆς ἀληθείας καὶ τῶν ἀντιδοξούντων ἔνιοι μετεβάλοντο· προσκλητικὴν γὰρ ἔχει δύναμιν τὸ κάλλος, τὸ δ’ ἀληθὲς δαιμονίως ἐστὶ καλόν, ὡς τὸ ψεῦδος ἐκτόπως αἰσχρόν. Βοηθὸς γοῦν ὁ Σιδώνιος καὶ Παναίτιος, ἄνδρες ἐν τοῖς Στωικοῖς δόγμασιν ἰσχυκότες, ἅτε θεόληπτοι, τὰς ἐκπυρώσεις καὶ παλιγγενεσίας καταλιπόντες πρὸς ὁσιώτερον δόγμα τὸ τῆς ἀφθαρσίας τοῦ κόσμου παντὸς ηὐτομόλησαν.
77Anlatıldığına göre Diogenes de gençken büyük yangın öğretisini benimsemiş, ama yaşı ilerleyince kuşkuya düşüp yargısını askıya almıştı. Çünkü yüce ve uğrunda çok tartışılan konuları iyice görmek gençliğin değil yaşlılığın işidir; hele akılsız ve aldatıcı hissin değil, en saf ve en katışıksız nous'un hüküm verdiği konuları.
λέγεται δὲ καὶ Διογένης ἡνίκα νέος ἦν συνεπιγραψάμενος τῷ δόγματι τῆς ἐκπυρώσεως ὀψὲ τῆς ἡλικίας ἐνδοιάσας ἐπισχεῖν· οὐ γὰρ νεότητος ἀλλὰ γήρως τὰ σεμνὰ καὶ περιμάχητα διιδεῖν, καὶ μάλισθ’ ὅσα μὴ δικάζει ἡ ἄλογος καὶ ἀπατηλὸς αἴσθησις ἀλλ’ ὁ καθαρώτατος καὶ ἀκραιφνέστατος νοῦς.
78Boethos ve çevresindekiler son derece inandırıcı ispatlar kullanmışlardır; bunları hemen söyleyelim. Derler ki dünya oluşmuş ve yok olabilir ise, var olmayandan bir şey olacaktır; bu ise Stoacılara bile son derece saçma görünür. Neden? Çünkü ne içte ne dışta, dünyayı ortadan kaldıracak yok edici bir sebep bulunamaz. Dışarıda, belki bir boşluk dışında hiçbir şey yoktur, çünkü unsurlar bütünüyle dünyanın içinde toplanmıştır; içeride de bu kadar büyük bir tanrının çözülmesine sebep olabilecek hiçbir hastalık yoktur. Eğer dünya sebepsiz yok oluyorsa, yok oluşun kendisinin var olmayandan doğacağı açıktır; bunu ise düşünce bile kabul etmez.
ἀποδείξεσι δ’ οἱ περὶ τὸν Βοηθὸν κέχρηνται πιθανωτάταις, ἃς αὐτίκα λέξομεν· εἰ, φασί, γενητὸς καὶ φθαρτὸς ὁ κόσμος, ἐκ τοῦ μὴ ὄντος τι γενήσεται, ὅπερ καὶ τοῖς Στωικοῖς ἀτοπώτατον εἶναι δοκεῖ. διὰ τί; ὅτι οὐδεμίαν φθοροποιὸν αἰτίαν εὑρεῖν ἔστιν, οὔτ’ ἐντὸς οὔτ’ ἐκτός, ἣ τὸν κόσμον ἀνελεῖ· ἐκτὸς μὲν γὰρ οὐδέν ἐστιν ὅτι μὴ τάχα που κενόν, τῶν στοιχείων ἀποκριθέντων εἰς αὐτὸν ὁλοκλήρων, εἴσω δ’ οὐδὲν νόσημα τοιοῦτον, ὃ γένοιτ’ ἂν αἴτιον θεῷ τοσούτῳ διαλύσεως. εἰ δ’ ἀναιτίως φθείρεται, δῆλον ὅτι ἐκ τοῦ μὴ ὄντος ἔσται ἡ γένεσις τῆς φθορᾶς, ὅπερ οὐδ’ ἡ διάνοια παραδέξεται.
79Ayrıca derler ki yok oluşun üç genel tarzı vardır: bölünme yoluyla, hâkim keyfiyetin ortadan kalkması yoluyla ve karışma yoluyla. Ayrı ayrı parçalardan oluşan şeyler —keçi sürüleri, sığır sürüleri, korolar, ordular— ya da bitişik parçalardan kaynaşmış cisimler, dağılma ve bölünmeyle çözülür. Hâkim keyfiyetin ortadan kalkmasıyla yok olana örnek, biçimi değiştirilen ya da üzerinde hiçbir şekil izi kalmayacak biçimde düzleştirilen balmumudur. Karışmayla yok olana örnek, hekimlerin dört ilaçlı merhemidir: bir araya getirilen şeylerin kuvvetleri, onlardan ayrı ve tek bir şey meydana geldiğinde kaybolmuştur.
Καὶ μήν φασιν, ὅτι γενικοὶ τρόποι φθορᾶς εἰσι τρεῖς· ὅ τε κατὰ διαίρεσιν καὶ ὁ κατὰ ἀναίρεσιν τῆς ἐπεχούσης ποιότητος καὶ ὁ κατὰ σύγχυσιν. τὰ μὲν οὖν ἐκ διεστηκότων, αἰπόλια, βουκόλια, χοροί, στρατεύματα, ἢ πάλιν ἐκ συναπτομένων σώματα παγέντα διαστάσει καὶ διαιρέσει λύεται· κατὰ δὲ ἀναίρεσιν τῆς ἐπεχούσης ποιότητος ὁ μετασχηματιζόμενος κηρὸς ἢ καταλεαινόμενος, ἵνα μηδὲ ἑτεροειδῆ τινα παράσχῃ τύπον μορφῆς· κατὰ δὲ σύγχυσιν, ὡς ἡ παρὰ ἰατροῖς τετραφάρμακος· αἱ γὰρ δυνάμεις τῶν συνενεχθέντων ἠφανίσθησαν εἰς ἐξαιρέτου μιᾶς γένεσιν ἀποτελεσθείσης.
80Dünyanın bunlardan hangisiyle yok olduğunu söylemek yerinde olur? Bölünmeyle mi? Ama dünya ne parçaları dağılabilecek şekilde ayrı şeylerden, ne çözülebilecek şekilde bitişik şeylerden oluşmuştur; bizim bedenlerimiz gibi de birleşmemiştir. Çünkü bedenlerimiz hem kendiliklerinden ölüme mahkûmdur hem de kendilerine zarar veren sayısız şeyin hâkimiyetine girer; dünyanın kudreti ise yenilmezdir ve büyük bir üstünlükle her şeye hâkimdir.
ποίῳ δὴ τούτων ἄξιον τὸν κόσμον φθείρεσθαι φάναι; τῷ κατὰ διαίρεσιν; ἀλλ’ οὔτε ἐκ διεστηκότων ἐστίν, ὡς τὰ μέρη σκεδασθῆναι, οὔτε ἐκ συναπτομένων, ὡς διαλυθῆναι, οὔτε τὸν αὐτὸν τρόπον τοῖς ἡμετέροις ἥνωται σώμασι· τὰ μὲν γὰρ ἐπικήρως τε ἐξ ἑαυτῶν ἔχει καὶ δυναστεύεται πρὸς μυρίων ὑφ’ ὧν βλάπτεται, τοῦ δ’ ἀήττητος ἡ ῥώμη πολλῇ τινι περιουσίᾳ πάντων κατακρατοῦσα.
81Keyfiyetin büsbütün ortadan kalkmasıyla mı? Bu da imkânsızdır; çünkü karşı görüşü seçenlere göre bile, büyük yangın sırasında düzenin keyfiyeti daha küçük bir ousia'ya, yani Zeus'unkine çekilmiş olarak kalır. Karışmayla mı? Asla! Çünkü o zaman yine var olmayana doğru bir yok oluşu kabul etmek gerekecektir. Niçin? Çünkü unsurların her biri sırayla yok olsaydı, bir başkasına dönüşebilirdi; ama hepsi birden karışma yoluyla ortadan kalkıyorsa, imkânsız olanı varsaymak zorunlu olur.
ἀλλ’ ἀναιρέσει παντελεῖ τῆς ποιότητος; ἀλλ’ ἀμήχανον τοῦτό γε· μένει γὰρ κατὰ τοὺς τἀναντία αἱρουμένους ἡ τῆς διακοσμήσεως ποιότης ἐπ’ ἐλάττονος οὐσίας τῆς τοῦ Διὸς σταλεῖσα κατὰ τὴν ἐκπύρωσιν. ἀλλὰ τῷ κατὰ σύγχυσιν;
ἄπαγε, δεήσει γὰρ πάλιν εἰς τὸ μὴ ὂν γίνεσθαι τὴν φθορὰν παραδέχεσθαι. τοῦ χάριν; ὅτι εἰ μὲν ἕκαστον ἐν μέρει τῶν στοιχείων ἐφθείρετο, μεταβολὴν ἐδύνατο τὴν εἰς ἕτερον δέχεσθαι, πάντων δὲ συλλήβδην ἀθρόων κατὰ σύγχυσιν ἀναιρουμένων, ἀναγκαῖον ὑπονοεῖν τὸ ἀδύνατον.
83Bunlara ek olarak derler ki: her şey yanıp ateşe dönüşürse, Tanrı o zaman ne yapacak? Hiçbir şey mi? Öyle olması gerekir. Çünkü şimdi her şeyi gözetir, gerçek bir baba gibi her şeyin bakımını üstlenir; doğrusunu söylemek gerekirse, bir arabacı ya da dümenci gibi evrenin dizginlerini ve dümenini tutar. Güneşin, ayın, gezegenlerin ve sabit yıldızların, ayrıca havanın ve dünyanın öteki kısımlarının yanında durur; bütünün kalıcılığı ve doğru logos'a uygun, kusursuz yönetimi için gereken her şeyde onlarla birlikte çalışır.
Ἔτι πρὸς τούτοις, ἐὰν ἐκπυρωθῇ, φασί, τὰ πάντα, τί κατ’ ἐκεῖνον ὁ θεὸς πράξει τὸν χρόνον; ἦ τὸ παράπαν οὐδέν; καὶ μήποτ’ εἰκότως· νυνὶ μὲν γὰρ ἕκαστα ἐφορᾷ καὶ πάντων οἷα γνήσιος πατὴρ ἐπιτροπεύει καί, εἰ δεῖ τἀληθὲς εἰπεῖν, ἡνιόχου καὶ κυβερνήτου τρόπον ἡνιοχεῖ καὶ πηδαλιουχεῖ τὰ σύμπαντα, ἡλίῳ τε καὶ σελήνῃ καὶ τοῖς ἄλλοις πλάνησι καὶ ἀπλανέσιν ἔτι δ’ ἀέρι καὶ τοῖς ⟨ἄλλοις⟩ μέρεσι τοῦ κόσμου παριστάμενος καὶ συνδρῶν ὅσα πρὸς τὴν τοῦ ὅλου διαμονὴν καὶ τὴν κατ’ ὀρθὸν λόγον ἀνυπαίτιον διοίκησιν.
84Her şey ortadan kalkınca ise korkunç bir aylaklık ve işsizlik içinde yaşanmaya değmez bir hayat sürecektir. Bundan daha saçma ne olabilir? Düşünmek bile caiz olmayan şeyi söylemekten çekiniyorum: hareketsizlik gelirse Tanrı'yı ölüm izleyecektir. Çünkü psykhē'den daima hareket hâlinde olmayı alırsan, psykhē'yi de mutlaka birlikte ortadan kaldırırsın; karşı görüştekilere göre ise Tanrı dünyanın psykhē'sidir.
πάντων δ’ ἀναιρεθέντων, ὑπ’ ἀργίας καὶ ἀπραξίας δεινῆς ἀβιώτῳ βίῳ χρήσεται· οὗ τί γένοιτ’ ἂν ἀτοπώτερον; ὀκνῶ λέγειν, ὃ μηδὲ θέμις ὑπονοεῖν, ὅτι ἀκολουθήσει θεῷ θάνατος, εἴ γε καὶ ἠρεμία· τὸ γὰρ ἀεικίνητον ἐὰν ἀνέλῃς ψυχῆς, καὶ αὐτὴν πάντως συνανελεῖς· ψυχὴ δὲ τοῦ κόσμου· κατὰ τοὺς ἀντιδοξοῦντας ὁ θεός.
85Her şey ateşe çözüldüğünde yeniden doğuşun nasıl olacağı sorusu da üzerinde durmaya değer. Çünkü ousia ateş tarafından tüketilince, ateşin de artık besini kalmayacağı için sönmesi zorunludur. Ateş kalsaydı düzenin tohumsal logos'u korunurdu; ateş ortadan kalkınca o da birlikte kalkmıştır. Bu ise artık çifte bir küfür ve dinsizliktir: yalnız dünyaya yok oluş isnat etmek değil, yeniden doğuşu da ortadan kaldırmak; sanki Tanrı düzensizlikten, işsizlikten ve her türlü aksaklıktan hoşlanıyormuş gibi.
Ἐκεῖνο δ’ οὐκ ἀνάξιον διαπορῆσαι, τίνα τρόπον ἔσται παλιγγενεσία, πάντων εἰς πῦρ ἀναλυθέντων· ἐξαναλωθείσης γὰρ τῆς οὐσίας ὑπὸ πυρός, ἀνάγκη καὶ τὸ πῦρ οὐκέτ’ ἔχον τροφὴν ἀποσβεσθῆναι. μένοντος μὲν οὖν, ὁ σπερματικὸς τῆς διακοσμήσεως ἐσῴζετ’ ⟨ἂν⟩ λόγος, ἀναιρεθέντος δὲ συνανῄρηται. τὸ δ’ ἐστὶν ἔκθεσμον καὶ ἀσέβημα ἤδη διπλοῦν, μὴ μόνον φθορὰν τοῦ κόσμου κατηγορεῖν ἀλλὰ καὶ παλιγγενεσίαν ἀναιρεῖν, ὥσπερ ἐν ἀκοσμίᾳ καὶ ἀπραξίᾳ καὶ τοῖς πλημμελέσι πᾶσι χαίροντος θεοῦ.
86Bu kanıtı daha dikkatle şöyle incelemek gerekir. Ateşin üç türü vardır: kor, alev ve ışık. Kor, topraksı bir madde içindeki ateştir; bir pneuma melekesi gibi o maddenin içine yuvalanmış, bir ucundan öbür ucuna kadar yayılmış olarak pusuda bekler. Alev, besinden yükselip havalanan ateştir. Işık ise alevden yayılan ve gözlerin görünür şeyleri algılamasına yardım eden şeydir. Alev, ışıkla kor arasındaki orta yeri almıştır: sönerse kora dönüşerek sona erer; canlandırılınca ise yakma kuvvetinden yoksun olarak parlayan bir aydınlık saçar.
τὸν δὲ λόγον ἀκριβέστερον ὧδε διερευνητέον· πυρὸς τριττὸν εἶδος· τὸ μὲν ἄνθραξ, τὸ δὲ φλόξ, τὸ δὲ αὐγή. ἄνθραξ μὲν οὖν ἐστι πῦρ ἐν οὐσίᾳ γεώδει, ὃ τρόπον ἕξεως πνευματικῆς πεφώλευκε καὶ ἐλλοχᾷ δι’ ὅλης ἄχρι περάτων τεταμένον· φλὸξ δέ ἐστιν ὅπερ ἐκ τροφῆς αἴρεται μετεωριζόμενον· αὐγὴ δὲ τὸ ἀποστελλόμενον ἐκ φλογός, συνεργὸν ὀφθαλμοῖς εἰς τὴν τῶν ὁρατῶν ἀντίληψιν. μέσην δὲ χώραν αὐγῆς τε καὶ ἄνθρακος εἴληχε φλόξ· σβεσθεῖσα μὲν γὰρ εἰς ἄνθρακα τελευτᾷ, ζωπυρουμένη δ’ ἔχει φέγγος, ὃ τὴν καυστικὴν ἀφῃρημένον δύναμιν ἀστράπτει.
87Öyleyse dünyanın büyük yangında çözüldüğünü söylesek, kor oluşmazdı; çünkü o zaman ateşin içine kapanmış olduğu topraksı maddeden pek çok şey artakalırdı. Oysa onların görüşüne göre o zaman öteki cisimlerin hiçbiri kalmaz; toprak, su ve hava katışıksız ateşe çözülmüş olur.
εἰ κατὰ τὴν ἐκπύρωσιν οὖν τὸν κόσμον ἀναλύεσθαι φαῖμεν, ἄνθραξ μὲν οὐκ ἂν γένοιτο, διότι παμπληθὲς ὑπολείψεται τοῦ γεώδους, ᾧ τὸ πῦρ ἐγκατειλῆφθαι συμβέβηκεν, ἀρέσκει δὲ μηδὲν τότε τῶν ἄλλων ὑφεστάναι σωμάτων, ἀλλὰ γῆν καὶ ὕδωρ καὶ ἀέρα εἰς ἄκρατον πῦρ ἀναλελύσθαι.
88Alev de olmaz; çünkü alev besine bağlıdır, hiçbir şey kalmayınca besinsiz kalıp hemen söner. Bundan ışığın da meydana gelmeyeceği çıkar; çünkü ışığın kendi başına bir varlığı yoktur, öncekilerden, kordan ve alevden akar: kordan daha az, alevden ise bol bol akar, çünkü alevin ışığı çok uzaklara yayılır. Gösterildiği gibi büyük yangında bunlar bulunmadığına göre ışık da olmaz. Nitekim gündüzün bol ve derin ışığı bile, güneş yerin altındaki yoluna girince, gece olur olmaz kaybolur, hele aysız gecede. Öyleyse dünya yanıp ateşe dönüşmez, yok olmazdır; ateşe dönüşseydi de ondan başka bir dünya meydana gelmezdi.
καὶ μὴν οὐδὲ φλόξ· ἅμμα γὰρ τροφῆς ἐστι, μηδενὸς δὲ καταλειφθέντος, ἀτροφήσασα αὐτίκα ἀποσβεσθήσεται. τούτοις ἕπεται τὸ μηδ’ αὐγὴν ἀποτελεῖσθαι· καθ’ ἑαυτὴν γὰρ ὑπόστασιν οὐκ ἔχει, ῥεῖ δὲ ἀπὸ τῶν προτέρων, ἄνθρακος καὶ φλογός, ἀφ’ οὗ μὲν ἐλάττων, πολλὴ δ’ ἀπὸ φλογός· χεῖται γὰρ ἐπὶ μήκιστον· ἐκείνων δ’, ὡς ἐδείχθη, κατὰ τὴν ἐκπύρωσιν οὐκ ὄντων, οὐδ’ ἂν αὐγὴ γένοιτο· καὶ γὰρ ἡ μεθημερινὴ πολλὴ καὶ βαθεῖα αὐγή, τὸν ὑπὸ γῆς ἡλίου δρόμον ἰόντος, εὐθὺς ἀφανίζεται νυκτὶ καὶ μάλιστα ἀσελήνῳ. οὐ τοίνυν ἐκπυροῦται ὁ κόσμος, ἀλλ’ ἔστιν ἄφθαρτος· εἰ δ’ ἐκπυρωθήσεται, ἕτερος οὐκ ἂν γένοιτο.
89Bu yüzden Stoa'dan bazıları, üzerlerine gelen çürütmeyi daha keskin bir gözle uzaktan görüp, ölmek üzere olan ana öğretilerine önceden çareler hazırlamayı uygun buldular; ama bunların hiçbir yararı olmadı. Ateş hareketin sebebi, hareket de oluşun ilkesi olduğu ve hareket olmadan hiçbir şeyin oluşması imkânsız olduğu için, büyük yangından sonra yeni dünya yapılacağı zaman bütün ateşin sönmediğini, ondan belli bir miktarın artakaldığını söylediler. Çünkü ateş tümüyle sönerse, hareketin sebebi artık bulunmayacağından her şeyin hareketsiz ve düzensiz kalmasından çok korktular.
Διὸ καί τινες τῶν ἀπὸ τῆς Στοᾶς ὀξυδερκέστερον ἐκ μακροῦ θεασάμενοι τὸν ἐπιφερόμενον ἔλεγχον ἠξίωσαν ὥσπερ θανατῶντι κεφαλαίῳ βοηθήματα προευτρεπίζεσθαι· τὰ δ’ οὐδὲν ἦν ὄφελος. ἐπειδὴ γὰρ αἴτιον κινήσεώς ἐστι τὸ πῦρ, κίνησις δὲ γενέσεως ἀρχή, γενέσθαι δ’ ἄνευ κινήσεως ὁτιοῦν ἀδύνατον, ἔφασαν ὅτι μετὰ τὴν ἐκπύρωσιν, ἐπειδὰν ὁ νέος κόσμος μέλλῃ δημιουργεῖσθαι, σύμπαν μὲν τὸ πῦρ οὐ σβέννυται, ποσὴ δέ τις αὐτοῦ μοῖρα ὑπολείπεται· πάνυ γὰρ ηὐλαβήθησαν, μὴ σβεσθέντος ἀθρόου μείνῃ τὰ πάντα ἡσυχάσαντα ἀδιακόσμητα, τοῦ τῆς κινήσεως αἰτίου μηκέτ’ ὄντος.
90Bunlar laf ebeliği yapan, hakikate karşı hile kuran kişilerin uydurmalarıdır. Neden? Çünkü ateşe dönüşmüş dünyanın kora benzer bir şey olması, gösterildiği gibi imkânsızdır; o zaman ateşin içinde pusuya yatacağı bol miktarda topraksı madde artakalırdı. Hatta unsurların en ağırı ve en zor tükeneni olan toprak çözülmeden kalırsa, belki o zaman büyük yangın bile hüküm sürmüyor olurdu. Öyleyse dünyanın ya aleve ya ışığa dönüşmesi zorunludur: Kleanthes'in sandığı gibi aleve, Khrysippos'un sandığı gibi ışığa.
εὑρεσιλογούντων δὲ πλάσματα ταῦτ’ ἐστὶ καὶ κατὰ τῆς ἀληθείας τεχναζόντων. τί δήποτε; ὅτι τὸν κόσμον ἐκπυρωθέντα γενέσθαι μὲν ἄνθρακι παραπλήσιον ἀμήχανον, ὡς δέδεικται, γεώδους πολλῆς ἂν ὑπολειφθείσης οὐσίας, ᾗ δεήσει τὸ πῦρ ἐλλοχᾶν, ἴσως δ’ οὐδ’ ἐκπυρώσεως τότε κρατούσης, εἴ γε μένει τὸ στοιχείων βαρύτατον καὶ δυσαναλωτότατον ἔτι, γῆ μὴ διαλυθεῖσα, μεταβάλλειν δὲ ἢ εἰς φλόγα ἢ εἰς αὐγὴν ἀναγκαῖον, εἰς μὲν φλόγα, ὡς ᾤετο Κλεάνθης, εἰς δ’ αὐγήν, ὡς ὁ Χρύσιππος.
91Ama alev oluyorsa, bir kez sönmeye yöneldi mi kısım kısım değil, birden sönecektir; çünkü alev besiniyle birlikte var olur. Bu yüzden besin bolken büyüyüp yayılır, besin azalınca o da küçülür. Olan şeyi yanı başımızdakilerden kanıtlamak mümkündür: kandil, biri ona yağ koydukça etrafını en çok aydınlatan alevi verir; ama yağ kesilince besinden kalanı tüketip hemen söner, alevinden hiçbir parçayı saklamaz.
ἀλλ’ εἴ γε φλὸξ γίνεται, τραπομένη πρὸς σβέσιν ἅπαξ οὐκ ἐκ μέρους ἀλλ’ ἀθρόα σβεσθήσεται· συνυπάρχει γὰρ τῇ τροφῇ· διὸ πολλῆς μὲν οὔσης ἐπιδίδωσι καὶ χεῖται, στελλομένης δὲ μειοῦται. τεκμηριώσαιτο δ’ ἄν τις ἀπὸ τῶν παρ’ ἡμῖν τὸ γινόμενον· ὁ λύχνος, ἕως μέν τις ἔλαιον ἄρδει, περιφεγγεστάτην δίδωσι φλόγα, ἐπειδὰν δ’ ἐπίσχῃ, δαπανήσας ὅσον τῆς τροφῆς λείψανον αὐτίκα κατεσβέσθη, μηδὲν μέρος ταμιευσάμενος τῆς φλογός.
92Alev değil de ışık oluyorsa, yine birden dönüşür. Neden? Çünkü ışığın kendine ait bir varlığı yoktur, alevden doğar; alev baştan başa söndüğünde ışığın da kısım kısım değil, birden ortadan kalkması zorunludur. Çünkü alev besine nasıl bağlıysa ışık da aleve öyle bağlıdır; alev besinle birlikte ortadan kalktığı gibi ışık da alevle birlikte ortadan kalkar.
εἰ δὲ μὴ τοῦτο ἀλλ’ αὐγὴ γίνεται, πάλιν ἀθρόα μεταβάλλει. διὰ τί; ὅτι ὑπόστασιν ἰδίαν οὐκ ἔχει, γεννᾶται δ’ ἐκ φλογός, ἧς ὅλης δι’ ὅλων σβέσιν λαμβανούσης, ἀνάγκη καὶ τὴν αὐγὴν μὴ κατὰ μέρος ἀλλ’ ἀθρόαν ἀναιρεῖσθαι· ὃ γὰρ πρὸς τροφὴν φλόξ, τοῦτο αὐγὴ πρὸς φλόγα· καθάπερ οὖν τροφῇ συναναιρεῖται φλόξ, καὶ αὐγὴ φλογί.
93Öyleyse içinde için için yanan hiçbir tohumsal logos kalmadığına ve her şey —öteki şeyler ateş tarafından, ateşin kendisi de besinsizlikten— tükendiğine göre, dünyanın yeniden doğması imkânsızdır. Bundan, dünyanın oluşmamış ve yok olmaz olarak sürüp gittiği açıktır.
ὥστ’ ἀμήχανον παλιγγενεσίαν τὸν κόσμον λαβεῖν, μηδενὸς ἐντυφομένου σπερματικοῦ λόγου, πάντων δὲ δαπανηθέντων, τῶν μὲν ἄλλων ὑπὸ πυρός, αὐτοῦ δ’ ὑπ’ ἐνδείας. ἐξ ὧν ἐστι δῆλον, ὅτι ἀγένητος καὶ ἄφθαρτος ὢν διατελεῖ.
94Haydi, Khrysippos'un dediği gibi, dünya düzenini kendi unsurlarına çözen ateşin, meydana gelecek dünyanın tohumu olduğunu ve bu konuda felsefe yaparak söylediklerinde hiçbir yanılgı bulunmadığını kabul edelim: önce, oluşun tohumdan, çözülmenin de tohuma doğru olduğunu; sonra tabiat felsefesinde dünyanın akıl sahibi bir tabiat olarak, yalnız canlı değil, aynı zamanda nous sahibi, hatta phronēsis sahibi bir varlık olarak görüldüğünü. Bunlardan onun istediğinin tersi, yani dünyanın asla yok olmayacağı sonucu çıkar.
Φέρε δ’ οὖν, ὥς φησιν ὁ Χρύσιππος, τὸ ἀναστοιχειῶσαν τὴν διακόσμησιν εἰς αὑτὸ πῦρ τοῦ μέλλοντος ἀποτελεῖσθαι κόσμου σπέρμα εἶναι καὶ ὧν ἐπ’ αὐτῷ πεφιλοσόφηκε μηδὲν ἐψεῦσθαι, πρῶτον μὲν ὅτι καὶ ἐκ σπέρματος ἡ γένεσις καὶ εἰς σπέρμα ἡ ἀνάλυσις, ἔπειτα δ’ ὅτι φυσιολογεῖται ὁ κόσμος καὶ φύσις λογική, οὐ μόνον ἔμψυχος ὢν ἀλλὰ καὶ νοερός, πρὸς δὲ καὶ φρόνιμος, ἐκ τούτων τοὐναντίον οὗ βούλεται κατασκευάζεται, τὸ μηδέποτε φθαρήσεσθαι.
95Bunun delilleri, birlikte incelemekten çekinmeyenler için el altındadır. Dünya ya bir bitkidir, öyle görünüyor, ya da bir canlıdır. Ama ister bitki ister canlı olsun, büyük yangında yok olunca asla kendi kendisinin tohumu olmayacaktır. Bunu çevremizdeki şeyler doğrular: bunlardan hiçbiri, ne küçüğü ne büyüğü, yok olup da tohuma dönüşmemiştir.
αἱ δὲ πίστεις προχειρόταται τοῖς συνεξετάζειν μὴ ἀποκνοῦσιν. οὐκοῦν ὁ κόσμος ἢ φυτόν, ⟨ὡς⟩ ἔοικεν, ἢ ζῷον· ἀλλ’ εἴτε φυτόν ἐστιν εἴτε καὶ ζῷον, κατὰ τὴν ἐκπύρωσιν φθαρεὶς οὐδέποτε αὐτὸς αὑτοῦ γενήσεται σπέρμα. μαρτυρεῖ δὲ τὰ παρ’ ἡμῖν, ὧν οὐδὲν οὐκ ἔλαττον οὐ μεῖζόν ποτε φθαρὲν εἰς σπέρματος ἀπεκρίθη γένεσιν.
96Yeryüzünün her yanına evcil ve yaban bitkilerden ne kadar orman yayılmış, görmüyor musun? Bu ağaçların her biri, gövdesi sağlam kaldıkça meyvesiyle birlikte tohumunu da verir; ama uzun zaman içinde kuruyunca ya da başka bir yolla kökleriyle birlikte yok olunca asla tohuma çözülmemiştir.
οὐχ ὁρᾷς ὅσαι μὲν ἡμέρων φυτῶν ὗλαι, ὅσαι δὲ ἀγρίων κατὰ πᾶν μέρος τῆς γῆς ἀνακέχυνται; τούτων τῶν δένδρων ἕκαστον, ἄχρι μὲν ὑγιαίνει τὸ στέλεχος, ἅμα τῷ καρπῷ καὶ τὸ ὄχευμα τίκτει, μήκει δὲ χρόνων ἀφαυανθὲν ⟨ἢ⟩ καὶ ἄλλως αὐταῖς ῥίζαις φθαρὲν οὐδέποτε τὴν ἀνάλυσιν εἰς σπέρμα ἔλαβεν.
97Aynı şekilde, çokluklarından dolayı saymak bile kolay olmayan hayvan türleri de yaşadıkça ve gençken verimli tohum bırakır; öldüklerinde ise hiçbir yerde, hiçbir şekilde tohum olmazlar. Hem insanın, yaşarken benzerini tohumlamak için psykhē'sinin "üreme kısmı" denen sekizinci kısmını kullanması, ölünce ise bütünüyle kendisini kullanması saçmadır; çünkü ölüm hayattan daha verimli değildir.
τὸν αὐτὸν μέντοι τρόπον καὶ τὰ γένη τῶν ζῴων, ἃ μηδὲ εἰπεῖν διὰ πλῆθος ῥᾴδιον, ἄχρι μὲν περίεστι καὶ ἡβᾷ, σπέρμα προΐεται γόνιμον, τελευτήσαντα δ’ οὐδαμῆ οὐδαμῶς γίνεται σπέρμα· καὶ γὰρ εὔηθες ἄνθρωπον ζῶντα μὲν ὀγδόῳ μέρει ψυχῆς, ὃ καλεῖται γόνιμον, πρὸς τὴν τοῦ ὁμοίου σπορὰν χρῆσθαι, τελευτήσαντα δὲ ὅλῳ ἑαυτῷ· θάνατος γὰρ οὔτι ζωῆς ἀνυσιμώτερος.
98Ayrıca var olanlardan hiçbiri, kendine uygun besin olmaksızın yalnız tohumdan meydana gelmez; çünkü tohum bir başlangıca benzer, başlangıç ise kendi başına yetkin bir şey doğurmaz. Başağın, çiftçilerin tarlaya attığı buğday tanesinden tek başına bittiğini sanma; onun büyümesine en çok katkıda bulunan, topraktan gelen ıslak ve kuru iki türlü besindir. Rahimde biçimlenen varlıklar da tabiatları gereği yalnız tohumdan değil, gebe kadının aldığı ve dışarıdan oraya akan besinden de canlanır.
ἄλλως τε τῶν ὄντων οὐδὲν ἐκ μόνου σπέρματος δίχα τῆς οἰκείας τροφῆς ἀποτελεῖται· σπέρμα γὰρ ἔοικεν ἀρχῇ, ἀρχὴ δὲ καθ’ αὑτὴν οὐ τελειογονεῖ. μὴ γὰρ αὖ νομίσῃς τὸν στάχυν ἐκ μόνου τοῦ καταβληθέντος ὑπὸ γεωργῶν εἰς τὰς ἀρούρας βλαστάνειν πυροῦ, τὸ δὲ πλεῖστον εἰς αὔξησιν αὐτοῦ συνεργεῖν ὑγράν τε καὶ ξηρὰν διττὴν ἐκ γῆς τροφήν· καὶ τὰ ἐν μήτραις μέντοι διαπλαττόμενα πέφυκεν οὐκ ἐκ μόνου ζῳογονεῖσθαι σπέρματος ἀλλὰ καὶ τῆς ἔξωθεν ἀρδομένης τροφῆς, ἣν ἡ κύουσα προσφέρεται.
99Bunları neden söylüyorum? Çünkü büyük yangında yalnız tohum artakalacak, besin ise bulunmayacaktır; çünkü besleyebilecek her şey ateşe çözülmüştür. Böylece yeniden doğuşta meydana gelen dünyanın oluşu topal ve eksik olacaktır; çünkü yetkinliğe en çok katkıda bulunan ve tohumsal başlangıcın bir değneğe dayanır gibi dayandığı şey yok olmuştur. Bu ise apaçık gerçeklikle çürütülen bir saçmalıktır.
πρὸς δὴ τί ταῦτα λέγω; ὅτι κατὰ τὴν ἐκπύρωσιν σπέρμα μόνον ὑπολειφθήσεται, τροφῆς μὴ ὑπαρχούσης, ἁπάντων ὅσα τρέφειν ἔμελλεν εἰς πῦρ ἀναλυθέντων, ὥσθ’ ὁ κατὰ τὴν παλιγγενεσίαν ἀποτελούμενος κόσμος χωλὴν καὶ ἀτελῆ γένεσιν ἕξει, τοῦ μάλιστα πρὸς τελείωσιν συνεργοῦντος, ᾧ καθάπερ βάκτρῳ τινὶ τὴν σπερματικὴν ἀρχὴν ἐφιδρύεσθαι συμβέβηκεν, ἐφθαρμένου. τοῦτο δ’ ἦν ἄτοπον ἐξ αὐτῆς ἐλεγχόμενον τῆς ἐναργείας.
100Ayrıca tohumdan oluşan her şeyin hacmi, kendisini meydana getirenden büyüktür ve daha geniş bir yer kaplar. Nitekim göğe uzanan ağaçlar çoğu kez upufacık bir darı tanesinden, çok iri ve çok uzun hayvanlar da bırakılan azıcık sıvıdan biter. Az önce söylenen de olur: doğanlar doğumlarından hemen sonraki zamanda daha küçüktür, sonra tam yetkinliğe kadar büyürler.
ἔτι τοίνυν ὅσα λαμβάνει τὴν γένεσιν ἐκ σπέρματος, μείζονα τὸν ὄγκον ἐστὶ τοῦ πεποιηκότος καὶ ἐν τόπῳ μείζονι θεωρεῖται· δένδρα γοῦν οὐρανομήκη πολλάκις ἀναβλαστάνει ἐκ βραχυτάτης κέγχρου καὶ ζῷα πιότατα καὶ περιμηκέστατα ἐξ ὀλίγου τοῦ προεθέντος ὑγροῦ. ἀλλὰ καὶ τὸ μικρῷ πρότερον εἰρημένον συμβαίνει, κατὰ μὲν τὸν γειτνιῶντα τῇ γενέσει χρόνον βραχύτερα τὰ γεννηθέντα εἶναι, μεγεθύνεσθαι δ’ αὖθις ἄχρι παντελοῦς τελειώσεως.
101Bütün evrende ise tersi olacaktır: tohum hem daha büyük olacak hem de daha çok yer kaplayacak, ondan meydana gelen ise daha küçük olacak ve daha dar bir yerde görünecektir. Tohumdan kurulan dünya azar azar büyümeyecek, tam tersine daha büyük bir hacimden daha küçüğüne doğru büzülecektir.
ἐπὶ δὲ τοῦ παντὸς γενήσεται τοὐναντίον· τὸ μὲν γὰρ σπέρμα καὶ μεῖζον ἔσται καὶ πλείονα τόπον ἐφέξει, τὸ δ’ ἀποτέλεσμα βραχύτερον καὶ ἐν ἐλάττονι φανεῖται τόπῳ, καὶ ὁ κόσμος ἐκ σπέρματος συνιστάμενος οὐκ ἐκ τοῦ κατ’ ὀλίγον ἐπιδώσει πρὸς αὔξησιν, ἀλλ’ ἔμπαλιν ἐξ ὄγκου μείζονος εἰς ἐλάττονα συναιρεθήσεται.
102Söylenen kolayca görülebilir: ateşe çözülen her cisim çözülür ve yayılır; içindeki alev sönünce de daralır ve toplanır. Bu kadar açık şeylere, sanki belirsizmiş gibi, tanıklık edecek delillere hiç gerek yoktur. Öyleyse ateşe dönüşen dünya daha büyük olacaktır, çünkü bütün madde en ince esire çözülmüştür. Bana öyle geliyor ki Stoacılar da bunu önceden görerek, öğretilerinde dünyanın dışında sonsuz bir boşluk bırakmışlardır; dünya sınırsız bir yayılma geçireceği için, yayılırken onu alacak bir yerden yoksun kalmasın diye.
τὸ δὲ λεγόμενον ῥᾴδιον συνιδεῖν· ἅπαν σῶμα ἀναλυόμενον εἰς πῦρ ἀναλύεταί τε καὶ χεῖται, σβεννυμένης δὲ τῆς ἐν αὐτῷ φλογός, στέλλεται καὶ συνάγεται· πίστεων δὲ τοῖς οὕτως ἐμφανέσι πρὸς μαρτυρίαν ὡς ἀδηλουμένοις οὐδεμία χρεία. καὶ μὴν ὁ κόσμος ὁ πυρωθεὶς γενήσεται μείζων, ἅτε συμπάσης τῆς οὐσίας εἰς τὸν λεπτότατον ἀναλυθείσης αἰθέρα. ὅ μοι δοκοῦσι καὶ οἱ Στωικοὶ προϊδόμενοι κενὸν ἄπειρον ἐκτὸς τοῦ κόσμου τῷ λόγῳ καταλιπεῖν, ἵν’, ἐπειδὴ χύσιν ἀπέραντόν τινα ἔμελλε λήψεσθαι, μὴ ἀπορῇ τοῦ δεξομένου χωρίου τὴν ἀνάχυσιν.
103Dünya, yayılmasının sınırsız büyüklüğüyle boşluğun sınırsız tabiatına neredeyse erişecek kadar genişleyip büyüdüğünde, o hâliyle tohum yerine geçer. Yeniden doğuşta ise bütün maddenin yetkin parçalarından... (metin burada eksiktir); ateş sönerken yoğun havaya doğru daralır, hava suya doğru daralıp çöker, su da unsurların en yoğunu olan toprağa dönüşürken daha da kalınlaşır. Bu ise, şeylerin birbirini nasıl izlediğini akıl yürüterek görebilenlerin ortak kavramlarına aykırıdır.
ὅτε μὲν οὖν εἰς τοσοῦτον ἐπιδέδωκε καὶ συνηύξηται, ὡς μονονουχὶ τῇ ἀορίστῳ τοῦ κενοῦ φύσει τῷ τῆς ἐλάσεως ἀπειρομεγέθει συνδραμεῖν, σπέρματος ἔχει καὶ τοῦτο λόγον, ὅτε δὲ κατὰ τὴν παλιγγενεσίαν ἐκ τελείων τῶν μερῶν τῆς συμπάσης οὐσίας * * *, στελλομένου μὲν κατὰ τὴν σβέσιν τοῦ πυρὸς εἰς παχὺν ἀέρα, στελλομένου δ’ ἀέρος εἰς ὕδωρ καὶ συνίζοντος, παχυνομένου δ’ ἔτι μᾶλλον ὕδατος κατὰ τὴν εἰς γῆν, τὸ πυκνότατον τῶν στοιχείων, μεταβολήν. ἔστι δὲ ταῦτα παρὰ τὰς κοινὰς ἐννοίας τῶν δυναμένων ἀκολουθίαν πραγμάτων ἐκλογίζεσθαι.
104Söylenenlerden başka şu da delil olarak kullanılabilir; bu delil, ölçüyü aşan bir tartışmacılığı seçmeyenleri de ikna edecektir. Çift olarak bulunan zıtlardan birinin var olup ötekinin olmaması imkânsızdır: beyaz varsa siyahın da, büyük varsa küçüğün de, tek varsa çiftin de, tatlı varsa acının da, gündüz varsa gecenin de, bunlara benzer bütün şeylerde de karşılığının var olması zorunludur. Büyük yangın olursa ise imkânsız bir şey ortaya çıkacaktır: çiftlerin bir üyesi var olacak, öteki olmayacaktır. Şöyle bakalım:
Δίχα τοίνυν τῶν εἰρημένων κἀκείνῳ χρήσαιτ’ ἄν τις εἰς πίστιν, ὃ καὶ τοὺς μὴ πέρα τοῦ μετρίου φιλονεικεῖν αἱρουμένους ἐπισπάσεται. τῶν ἐν ταῖς συζυγίαις ἐναντίων ἀμήχανον τὸ μὲν εἶναι, τὸ δὲ μή· λευκοῦ γὰρ ὄντος ἀνάγκη καὶ μέλαν ὑπάρχειν καὶ μεγάλου βραχὺ καὶ περιττοῦ ἄρτιον καὶ γλυκέος πικρὸν καὶ ἡμέρας νύκτα καὶ ὅσα τούτοις ὁμοιότροπα. γενομένης δ’ ἐκπυρώσεως, ἀδύνατόν τι συμβήσεται· τὸ μὲν γὰρ ἕτερον ὑπάρξει τῶν ἐν ταῖς συζυγίαις. τὸ δὲ ἕτερον οὐκ ἔσται. φέρε δ’ οὑτωσὶ θεασώμεθα·
105Her şey ateşe çözülünce hafif, seyrek ve sıcak bir şey olacak —çünkü bunlar ateşin özellikleridir—, ama bunların zıddı olan ağır, yoğun ya da soğuk hiçbir şey olmayacaktır. Büyük yangından doğan düzensizliği, tabiatça bir arada bulunan şeylerin çiftlerinden koparıldığını göstermekten daha iyi nasıl ortaya koyabiliriz? Bu yabancılaşma o kadar ileri gitmiştir ki çiftin bir üyesine ebedîlik, ötekine ise hiç var olmamak yakıştırılıyor.
πάντων εἰς πῦρ ἀναλυθέντων, κοῦφον μὲν ἔσται τι καὶ μανὸν καὶ θερμόν — ἴδια γὰρ πυρὸς ταῦτα —, βαρὺ δ’ οὐδὲν ἢ πυκνὸν ἢ ψυχρόν, τὰ τοῖς λεχθεῖσιν ἐναντία. πῶς οὖν ἄν τις ἐπιδείξαι μᾶλλον τὴν πεπλεγμένην ἐκ τῆς ἐκπυρώσεως ἀκοσμίαν ἢ τὰ φύσει συνυπάρχοντα δεικνὺς ἀπαρτώμενα τῆς συζυγίας; ἡ δ’ ἀλλοτρίωσις ἐπὶ τοσοῦτον κεχώρηκεν, ὡς τοῖς μὲν ἀιδιότητα προσομολογεῖν, τοῖς δὲ τὸ ἀνύπαρκτον.
106Hakikatin izini sürenler için şu da bana isabetle söylenmiş görünüyor: dünya yok olacaksa, ya başka bir sebeple ya da Tanrı tarafından yok edilecektir. Başka hiçbir şey tarafından asla çözülmeyecektir; çünkü dünyanın kuşatmadığı hiçbir şey yoktur; kuşatılan ve hâkimiyet altında tutulan ise, elbette kendisini kuşatan ve kendisine hâkim olandan daha zayıftır. Tanrı tarafından yok edildiğini söylemek ise her şeyden daha dine aykırıdır; çünkü doğru kanaat sahiplerinin kabul ettiği üzere Tanrı düzensizliğin, karmaşanın ve yok oluşun değil, düzenin, güzel tertibin, hayatın ve en iyi olan her şeyin sebebidir.
Ἔτι τοίνυν κἀκεῖνό μοι δοκεῖ μὴ ἀπὸ σκοποῦ τοῖς ἰχνηλατοῦσι τἀληθὲς εἰρῆσθαι· φθειρόμενος ὁ κόσμος ἤτοι ὑπό τινος ἑτέρας φθαρήσεται αἰτίας ἢ ὑπὸ θεοῦ. ὑπ’ ἄλλου μὲν οὐδενὸς τὸ παράπαν δέξεται διάλυσιν· οὐδὲν γάρ ἐστιν ὃ μὴ περιέχει· τὸ δὲ περιεχόμενον καὶ κατακρατούμενον ἀσθενέστερον δήπου τοῦ περιέχοντος, ὑφ’ οὗ καὶ κατακρατεῖται. ὑπὸ δὲ θεοῦ φθείρεσθαι λέγειν αὐτὸν πάντων ἀνοσιώτατον· ὁ γὰρ θεὸς οὐκ ἀταξίας καὶ ἀκοσμίας καὶ φθορᾶς ἀλλὰ τάξεως καὶ εὐκοσμίας καὶ ζωῆς καὶ παντὸς αἴτιος ἀνωμολόγηται τοῦ ἀρίστου παρὰ τοῖς τἀληθῆ δοξάζουσι.
107Büyük yangınları ve yeniden doğuşları dillerinden düşürmeyenlere insan yalnız yanlış kanaatlerini çürüten bu söylenenler yüzünden değil, en çok da şu yüzden şaşar: Dünyayı meydana getiren dört unsur, toprak, su, hava ve ateş varken, neden hepsinin içinden ateşi seçip öteki unsurların yalnız ona çözüleceğini söylerler? Şöyle denebilir —nasıl denmesin?—: havaya, suya ya da toprağa da çözülmesi gerekirdi; çünkü bunlarda da üstün kuvvetler vardır. Ama hiç kimse dünyanın havaya, suya ya da toprağa dönüşeceğini söylememiştir; öyleyse ateşe dönüşeceğini de söylememek makul olurdu.
Θαυμάσαι δ’ ἄν τις τοὺς τὰς ἐκπυρώσεις καὶ παλιγγενεσίας θρυλοῦντας οὐ μόνον ἕνεκα τῶν εἰρημένων, οἷς ἀπελέγχονται ψευδοδοξοῦντες, ἀλλὰ καὶ δι’ ἐκεῖνο μάλιστα. τεττάρων γὰρ ὄντων στοιχείων, ἐξ ὧν ὁ κόσμος συνέστηκε, γῆς, ὕδατος, ἀέρος, πυρός, τίνος ἕνεκα πάντων ἀποκληρωσάμενοι τὸ πῦρ τὰ ἄλλα φασὶν εἰς τοῦτο μόνον ἀναλυθήσεσθαι; δέον γάρ, εἴποι τις ἄν, — πῶς οὔκ; — εἰς ἀέρα ἢ ὕδωρ ἢ γῆν· ὑπερβάλλουσαι γὰρ καὶ ἐν τούτοις εἰσὶ δυνάμεις. ἀλλ’ οὐδεὶς ἐξαεροῦσθαι ἢ ἐξυδατοῦσθαι ἢ ἀπογεοῦσθαι τὸν κόσμον εἶπεν, ὥστ’ εἰκὸς ἦν μηδὲ ἐκπυροῦσθαι φάναι.
108Dünyada bulunan hak eşitliğini kavrayanlar, bu kadar büyük bir tanrıya ölüm isnat etmekten korkmalı ya da utanmalıdır. Çünkü dört kuvvet arasında, karşılıklı alışverişlerini eşitlik ölçüleriyle ve adaletin sınırlarıyla tartan üstün bir ödeşme vardır.
Χρὴ μέντοι καὶ τὴν ἐνυπάρχουσαν ἰσονομίαν τῷ κόσμῳ κατανοήσαντας ἢ δεῖσαι ἢ αἰδεσθῆναι τοσούτου θεοῦ κατηγορεῖν θάνατον· ὑπερβάλλουσα γάρ τις τῶν τεττάρων ἀντέκτισις δυνάμεων ἰσότητος κανόσι καὶ δικαιοσύνης ὅροις σταθμωμένων τὰς ἀμοιβάς.
109Yılın mevsimleri, hiç durmayan yıl devirleri boyunca birbirini karşılıklı kabul ederek döngü hâlinde yer değiştirdiği gibi, dünyanın unsurları da birbirine dönüşerek —işin en şaşırtıcısı da bu— ölüyor görünürken ölümsüzleşir; hep uzun mesafe koşar gibi aynı yolu yukarı ve aşağı durmadan gidip gelir.
καθάπερ γὰρ αἱ ἐτήσιοι ὧραι κύκλον ἀμείβουσιν ἀλλήλας ἀντιπαραδεχόμεναι πρὸς τὰς ἐνιαυτῶν οὐδέποτε ληγόντων περιόδους, [εἰς] τὸν αὐτὸν τρόπον [τίθησι] καὶ τὰ στοιχεῖα τοῦ κόσμου ταῖς εἰς ἄλληλα μεταβολαῖς, τὸ παραδοξότατον. θνῄσκειν δοκοῦντα ἀθανατίζεται δολιχεύοντα ἀεὶ καὶ τὴν αὐτὴν ὁδὸν ἄνω καὶ κάτω συνεχῶς ἀμείβοντα.
110Yokuş yukarı yol topraktan başlar: toprak eriyerek suya dönüşür, su buharlaşarak havaya, hava incelerek ateşe. Yokuş aşağı yol ise tepeden başlar: ateş sönerken çöküp havaya, hava sıkıştırıldığında çöküp suya dönüşür, su da yoğunlaşarak toprağa dönüşür.
ἡ μὲν οὖν προσάντης ὁδὸς ἀπὸ γῆς ἄρχεται· τηκομένη γὰρ εἰς ὕδωρ [μετα]λαμβάνει τὴν μεταβολήν, τὸ δ’ ὕδωρ ἐξατμιζόμενον εἰς ἀέρα, ὁ δ’ ἀὴρ λεπτυνόμενος εἰς πῦρ· ἡ δὲ κατάντης ἀπὸ κεφαλῆς, συνίζοντος μὲν πυρὸς κατὰ τὴν σβέσιν εἰς ἀέρα, συνίζοντος δ’ ὁπότε συνθλίβοιτο εἰς ὕδωρ ἀέρος, ὕδατος δὲ [τὴν πολλὴν ἀνάχυσιν] κατὰ τὴν εἰς γῆν πυκνουμένου μεταβολήν.
111Herakleitos da güzel söyler: "Psykhē'ler için ölüm su olmaktır, su için ölüm toprak olmaktır." Psykhē'nin pneuma olduğunu düşündüğü için, havanın sonunun suyun oluşu, suyun sonunun da toprağın oluşu olduğunu ima eder; ölüm derken büsbütün ortadan kalkmayı değil, başka bir unsura dönüşmeyi kastediyordur.
εὖ καὶ ὁ Ἡράκλειτος ἐν οἷς φησι· „ψυχῇσι θάνατος ὕδωρ γενέσθαι, ὕδατι θάνατος γῆν γενέσθαι“· ψυχὴν γὰρ οἰόμενος εἶναι τὸ πνεῦμα τὴν μὲν ἀέρος τελευτὴν γένεσιν ὕδατος, τὴν δὲ ὕδατος γῆς πάλιν γένεσιν αἰνίττεται, θάνατον οὐ τὴν εἰς ἅπαν ἀναίρεσιν ὀνομάζων, ἀλλὰ τὴν εἰς ἕτερον στοιχεῖον μεταβολήν.
112Bu kendi kendine hükmeden hak eşitliği her zaman, ihlal edilmeden ve kesintisiz korunduğuna göre —ki bu yalnız makul değil, zorunludur da: çünkü eşitsizlik haksızlıktır, haksızlık kötülüğün çocuğudur, kötülük ise ölümsüzlüğün evinden sürülmüştür; dünya da büyüklüğü sebebiyle ilahî bir şey ve duyulur tanrıların evi olarak gösterilmiştir—, dünyanın yok olduğunu söylemek, tabiatın zincirini ve şeylerin birbirine bağlı sırasını göremeyenlerin işidir.
ἀπαραβάτου δὴ καὶ συνεχοῦς τῆς αὐτοκρατοῦς ἰσονομίας ταύτης ἀεὶ φυλαττομένης, ὥσπερ οὐκ εἰκὸς μόνον ἀλλὰ καὶ ἀναγκαῖον, ἐπεὶ τὸ μὲν ἄνισον ἄδικον, τὸ δ’ ἄδικον κακίας ἔγγονον, κακία δ’ ἐξ οἴκου τῆς ἀθανασίας πεφυγάδευται, θεῖον δέ τι ⟨διὰ τὸ⟩ μέγεθος ὁ κόσμος καὶ οἶκος θεῶν αἰσθητῶν ἀποδέδεικται, τὸ δὴ φάσκειν ὅτι φθείρεται μὴ συνορώντων ἐστὶ φύσεως εἱρμὸν καὶ πραγμάτων συνηρτημένην ἀκολουθίαν.
113Dünyanın ebedî olduğunu kabul edenlerden bazıları, işi daha da inceltip temellendirmek için şöyle bir kanıt kullanırlar: Yok oluşun en genel dört tarzı vardır: ekleme, çıkarma, yer değiştirme ve başkalaşma. İki, bir eklenince artık iki olarak kalmaz, üçe dönüşerek yok olur; dört de bir çıkarılınca üçe dönüşerek. Yer değiştirmeyle yok olana örnek, I harfinin H'ye dönüşmesidir: yatay iki paralel çizgi dikilir, onları dik olarak birleştiren çizgi de yatıp iki yandakileri birbirine bağlar. Başkalaşmayla yok olana örnek ise sirkeye dönüşen şaraptır.
Προσφιλοτεχνοῦντες δέ τινες τῶν ἀίδιον ὑπολαμβανόντων τὸν κόσμον εἶναι καὶ τοιούτῳ πρὸς κατασκευὴν λόγῳ χρῶνται· φθορᾶς τέτταρας εἶναι τρόπους τοὺς ἀνωτάτω συμβέβηκε, πρόσθεσιν ἀφαίρεσιν μετάθεσιν ἀλλοίωσιν. δυὰς μὲν οὖν προσθέσει μονάδος εἰς τριάδα φθείρεται μηκέτι μένουσα δυάς, τετρὰς δ’ ἀφαιρέσει μονάδος εἰς τριάδα, μεταθέσει δὲ τὸ Ι στοιχεῖον εἰς Η, ὅταν αἱ μὲν ἐγκάρσιοι παράλληλοι πρὸς ὀρθὰς διαναστῶσιν, ἡ δὲ πρὸς ὀρθὰς ἐπεζευγμένη πλαγιασθεῖσα συνάψῃ τὰς παρ’ ἑκάτερα, κατ’ ἀλλοίωσιν δὲ μεταβάλλων οἶνος εἰς ὄξος.
114Sayılan bu tarzlardan hiçbiri dünyaya asla dokunmaz. Ne diyelim? Dünyaya onu ortadan kaldıracak bir şey mi eklenir? Ama dışarıda, bütünün parçası olmamış hiçbir şey yoktur; çünkü her şey bütün tarafından kuşatılır ve hâkimiyet altında tutulur. Dünyadan bir şey mi çıkarılır? Önce, çıkarılan şey yine bir dünya olacaktır, şimdikinden daha küçük bir dünya; sonra, bir cismin bütünle kaynaşmışlığından koparılıp bütünün dışına dağılması imkânsızdır.
τῶν δὲ κατειλεγμένων τρόπων οὐδεὶς ἐφάπτεται τοῦ κόσμου τὸ παράπαν. ἐπεὶ καὶ τί φῶμεν; προστίθεσθαί τι τῷ κόσμῳ πρὸς ἀναίρεσιν; ἀλλ’ οὐδέν ἐστιν ἐκτός, ὃ μὴ μέρος γέγονεν αὐτοῦ ⟨τοῦ⟩ ὅλου· περιέχεται γὰρ καὶ κατακρατεῖται. ἀλλ’ ἀφαιρεῖσθαι; πρῶτον μὲν τὸ ἀφαιρεθὲν πάλιν κόσμος ἔσται, τοῦ νῦν βραχύτερος· ἔπειτα ⟨δ’⟩ ἀμήχανον ἔξω τι σῶμα τοῦ ὅλου διαρτηθὲν τῆς συμφυίας σκεδασθῆναι.
115Parçalar mı yer değiştirir? Hayır, yerlerini değiştirmeden aynı durumda kalacaklardır. Çünkü hiçbir zaman bütün toprak suyun, su havanın, hava da ateşin üzerine binmeyecektir. Tabiatça ağır olanlar, toprak ve su, orta yeri tutacaktır; toprak bir temel gibi alttan destekleyecek, su ise üstte duracaktır. Tabiatça hafif olanlar, hava ve ateş ise yukarıdaki yeri tutacaktır, ama aynı şekilde değil: hava ateşin taşıyıcısı olmuştur; taşınan ise zorunlu olarak üstte durur.
ἀλλὰ τὰ μέρη μετατίθεσθαι; μενεῖ μὲν οὖν ἐν ὁμοίῳ τοὺς τόπους οὐκ ἐναλλάττοντα· οὐ γὰρ ἐποχήσεταί ποτε οὔτε ὕδατι πᾶσα γῆ οὔθ’ ὕδωρ ἀέρι οὔτε ἀὴρ πυρί, ἀλλὰ τὰ μὲν φύσει βαρέα, γῆ καὶ ὕδωρ, τὸν μέσον ἐφέξει τόπον, γῆς μὲν θεμελίου τρόπον ὑπερειδούσης, ὕδατος δ’ ἐπιπολάζοντος, ἀὴρ δὲ καὶ πῦρ, τὰ φύσει κοῦφα, τὸν ἄνω, πλὴν οὐχ ὁμοίως· ἀὴρ γὰρ πυρὸς ὄχημα γέγονε, τὸ δ’ ἐποχούμενον ἐξ ἀνάγκης ὑπερφέρεται.
116Başkalaşmayla yok olduğunu da düşünmemek gerekir; çünkü unsurlar birbirine eşit güçle dönüşür, eşit güç ise sarsılmaz bir sağlamlığın ve kımıldamaz bir kalıcılığın sebebidir; çünkü ne bir taraf fazlasını alır ne de öteki eksik kalır. Böylece kuvvetlerin orantı ölçüleriyle eşitlenen karşılıklı alışverişi ve ödeşmesi, sağlığı ve sonsuz esenliği meydana getirir. Bunlardan dünyanın ebedî olduğu ispatlanmış olur.
καὶ μὴν οὐδὲ κατ’ ἀλλοίωσιν φθείρεσθαι νομιστέον· ἰσοκρατὴς γὰρ ἡ τῶν στοιχείων μεταβολή, τὸ δ’ ἰσοκρατὲς ἀκλινοῦς βεβαιότητος καὶ ἀσαλεύτου μονῆς αἴτιον. ἅτε μήτε πλεονεκτοῦν μήτε πλεονεκτούμενον· ὥσθ’ ἡ ἀντίδοσις καὶ ἡ ἀντέκτισις τῶν δυνάμεων ἀναλογίας ἐξισουμένη κανόσιν ὑγιείας καὶ ἀτελευτήτου σωτηρίας δημιουργός. ἐξ ὧν ἀίδιος ὁ κόσμος ἀποδείκνυται.
117Theophrastos ise dünyaya oluş ve yok oluş yakıştıranların, en önemlileri şu dört şeyle aldandıklarını söyler: toprağın engebeli oluşu, denizin çekilmesi, bütünün kısımlarının her birinin çözülmesi ve kara hayvanlarının türler hâlinde yok olması.
Θεόφραστος μέντοι φησὶ τοὺς γένεσιν καὶ φθορὰν τοῦ κόσμου κατηγοροῦντας ὑπὸ τεττάρων ἀπατηθῆναι τῶν μεγίστων, γῆς ἀνωμαλίας, θαλάττης ἀναχωρήσεως, ἑκάστου τῶν τοῦ ὅλου μερῶν διαλύσεως, χερσαίων φθορᾶς κατὰ γένη ζῴων.
118Birincisini şöyle temellendirirler: Eğer toprağın oluşunun bir başlangıcı olmasaydı, artık onun yükselen hiçbir kısmı görülmezdi; bütün dağlar çoktan alçalmış, bütün tepeler ovayla bir düz olmuş olurdu. Çünkü ezelden beri her yıl bu kadar yağmur yağdığına göre, yükselmiş olanların kimisinin sellerle koparılmış, kimisinin altı oyulup çökmüş, her şeyin baştan başa çoktan düzlenmiş olması gerekirdi.
κατασκευάζειν δὲ τὸ μὲν πρῶτον οὕτως· εἰ μὴ γενέσεως ἀρχὴν ἔλαβεν ἡ γῆ, μέρος ὑπανεστὸς οὐδὲν ἂν ἔτι αὐτῆς ἑωρᾶτο, χθαμαλὰ δ’ ἤδη τὰ ὄρη πάντα ἐγεγένητο καὶ οἱ γεώλοφοι πάντες ἰσόπεδοι τῇ πεδιάδι· τοσούτων γὰρ καθ’ ἕκαστον ἐνιαυτὸν ὄμβρων ἐξ ἀιδίου φερομένων, εἰκὸς ἦν τῶν διηρμένων πρὸς ὕψος τὰ μὲν χειμάρροις ἀπερρῆχθαι, τὰ δ’ ὑπονοστήσαντα κεχαλάσθαι, πάντα δὲ διὰ πάντων ἤδη λελειάνθαι.
119Oysa şimdi sürüp giden engebeler ve pek çok dağın göğe kadar yükselen doruğu, toprağın ebedî olmadığının işaretleridir. Çünkü dediğim gibi, sonsuz bir zaman içinde sağanaklarla toprak bir uçtan öbür uca çoktan düz bir yola dönmüş olurdu. Çünkü suyun tabiatı, hele çok yüksekten çağlayarak indiğinde, kimi şeyleri zorla itip sürükler, kimilerini de damlalarının sürekliliğiyle gagalayarak oyar; en sert ve taşlı toprağı bile kazıcılardan aşağı kalmayacak şekilde işler.
νυνὶ δὲ συνεχεῖς ἀνωμαλίαι καὶ παμπόλλων ὁρῶν αἱ πρὸς αἰθέριον ὕψος ὑπερβολαὶ μηνύματ’ ἐστὶ τοῦ τὴν γῆν μὴ ἀίδιον εἶναι. πάλαι γάρ, ὡς ἔφην, ἐν ἀπείρῳ χρόνῳ ταῖς ἐπομβρίαις ἀπὸ περάτων ἐπὶ πέρατα πᾶς’ ἂν λεωφόρος ἐγεγένητο· πέφυκε γὰρ ἡ ὕδατος φύσις καὶ μάλιστα ἀπὸ ὑψηλοτάτων καταράττουσα τὰ μὲν ἐξωθεῖν τῇ βίᾳ, τὰ δὲ τῷ συνεχεῖ τῶν ψεκάδων κολάπτουσα κοιλαίνειν ὑπεργάζεσθαί τε τὴν σκληρόγεω καὶ λιθωδεστάτην ὀρυκτήρων οὐκ ἔλαττον.
120Derler ki deniz de artık azalmıştır. Adaların en ünlüleri olan Rodos ve Delos buna tanıktır: bunlar eskiden dalgalar altında kalıp denize gömülmüş, gözden kaybolmuşlardı; sonra zamanla deniz yavaş yavaş azalınca azar azar yükselip ortaya çıktılar. Onlar hakkında yazılmış tarihler de bunu bildirir.
Καὶ μὴν ἥ γε θάλασσα, φασίν, ἤδη μεμείωται. μάρτυρες δ’ αἱ νήσων εὐδοκιμώταται Ῥόδος τε καὶ Δῆλος· αὗται γὰρ τὸ μὲν παλαιὸν ἠφανισμέναι κατὰ τῆς θαλάττης ἐδεδύκεσαν ἐπικλυζόμεναι, χρόνῳ δ’ ὕστερον ἐλαττουμένης ἠρέμα, κατ’ ὀλίγον ἀνίσχουσαι διεφάνησαν, ὡς αἱ περὶ αὐτῶν ἀναγραφεῖσαι μηνύουσιν ἱστορίαι.
121Delos'a Anaphe adını da vermişlerdir ve söylenenin doğruluğunu iki adla da teyit ederler: eskiden belirsiz ve görünmez olan ada, ortaya çıkınca (anaphaneisa) görünür (dēlē) olmuştur. Bu yüzden Pindaros da Delos için şöyle der:
"Selam sana, tanrıların kurduğu ada, parlak örgülü Leto'nun çocuklarının en sevimli filizi, denizin kızı, geniş yeryüzünün kımıldamaz harikası; ölümlüler sana Delos der, Olympos'taki mutlu tanrılar ise kara toprağın uzaklardan görünen yıldızı."
Delos'a "denizin kızı" demesi, işte bu söyleneni ima eder.
τὴν δὲ Δῆλον καὶ Ἀνάφην ὠνόμασαν δι’ ἀμφοτέρων ὀνομάτων πιστούμενοι τὸ λεγόμενον, ἐπειδὴ γὰρ ἀναφανεῖσα δήλη ἐγένετο, ἀδηλουμένη καὶ ἀφανὴς οὖσα τὸ πάλαι. διὸ καὶ Πίνδαρος ἐπὶ τῆς Δήλου φησί· "Χαῖρ’, ὦ θεοδμάτα, λιπαροπλοκάμου παίδεσσι Λατοῦς ἱμεροέστατον ἔρνος, πόντου θύγατερ, χθονὸς εὐρείας ἀκίνητον τέρας, ἅν τε βροτοὶ Δᾶλον κικλῄσκουσιν, μάκαρες δ’ ἐν Ὀλύμπῳ τηλέφαντον κυανέας χθονὸς ἄστρον.“ θυγατέρα γὰρ πόντου τὴν Δῆλον εἴρηκε τὸ λεχθὲν αἰνιττόμενος.
122Bunlara ek olarak derler ki büyük denizlerin büyük ve derin körfezleri kuruyup kara olmuş, yanlarındaki ülkenin hiç de verimsiz olmayan, ekilip dikilen bir parçası hâline gelmiştir. Buralarda eskiden deniz olduklarının bazı işaretleri kalmıştır: çakıllar, deniz kabukları ve dalgaların kıyılara atıp bıraktığı benzeri şeyler.
πρὸς δὲ τούτοις μεγάλων πελαγῶν μεγάλους κόλπους καὶ βαθεῖς ἀναξηρανθέντας ἠπειρῶσθαι καὶ γεγενῆσθαι τῆς παρακειμένης χώρας μοῖραν οὐ λυπρὰν σπειρομένους καὶ φυτευομένους, οἷς σημεῖ’ ἄττα τῆς παλαιᾶς ἐναπολελεῖφθαι θαλαττώσεως ψηφῖδάς τε καὶ κόγχας καὶ ὅσα ὁμοιότροπα πρὸς αἰγιαλοὺς εἴωθεν ἀποβράττεσθαι.
123Deniz azalıyorsa toprak da azalacaktır; uzun yıllar boyunca her iki unsur da büsbütün tükenecek, bütün hava da azar azar eksilerek harcanacak, her şey tek bir ousia'ya, ateşin ousia'sına ayrışacaktır.
εἰ δὴ μειοῦται ἡ θάλαττα, μειωθήσεται μὲν καὶ ἡ γῆ, μακραῖς δ’ ἐνιαυτῶν περιόδοις καὶ εἰς ἅπαν ἑκάτερον στοιχεῖον ἀναλωθήσεται, δαπανηθήσεται δὲ καὶ ὁ σύμπας ἀὴρ ἐκ τοῦ κατ’ ὀλίγον ἐλαττούμενος, ἀποκριθήσεται δὲ τὰ πάντα εἰς μίαν οὐσίαν τὴν πυρός.
124Üçüncü ana noktayı temellendirmek için de şöyle bir kanıt kullanırlar: Bütün parçaları yok olabilir olan şey mutlaka yok olur; dünyanın bütün parçaları yok olabilir; öyleyse dünya yok olabilirdir.
Πρὸς δὲ τὴν τοῦ τρίτου κεφαλαίου κατασκευὴν χρῶνται λόγῳ τοιῷδε· φθείρεται πάντως ἐκεῖνο, οὗ πάντα τὰ μέρη φθαρτά ἐστι, τοῦ δὲ κόσμου πάντα τὰ μέρη φθαρτά ἐστι, φθαρτὸς ἄρα ὁ κόσμος ἐστίν.
125Ertelediğimiz şeyi şimdi incelemek gerekir. Topraktan başlayalım: toprağın büyük ya da küçük hangi parçası zamanla çözülmez? En sert taşlar bile çürüyüp bozulmaz mı? Onları bir arada tutan meleke zayıflayınca —bu meleke pneumanın gerginliğidir; kırılmaz değil, yalnız zor çözülen bir bağdır— ufalanıp dağılarak önce ince bir toza çözülür, sonra harcanıp tükenirler. Ya su? Rüzgârla çalkalanmaz da hareketsiz bırakılırsa durgunluktan ölmez mi? Nitekim bozulup en pis kokulu şey olur, tıpkı psykhē'si alınmış bir canlı gibi.
ὃ δ’ ὑπερεθέμεθα, νῦν ἐπισκεπτέον. ποῖον μέρος τῆς γῆς, ἵνα ἀπὸ ταύτης ἀρξώμεθα, μεῖζον ἢ ἔλαττον, οὐ χρόνῳ διαλύεται; λίθων οἱ κραταιότατοι ἆρ’ οὐ μυδῶσι καὶ σήπονται ⟨καὶ⟩ κατὰ τὴν ἕξεως ἀσθένειαν — ἡ δ’ ἐστὶ πνευματικὸς τόνος, δεσμὸς οὐκ ἄρρηκτος ἀλλὰ μόνον δυσδιάλυτος — θρυπτόμενοι καὶ ῥέοντες εἰς λεπτὴν τὸ πρῶτον ἀναλύονται κόνιν, εἶθ’ ὕστερον δαπανηθέντες ἐξαναλοῦνται; τί δ’, εἰ μὴ πρὸς ἀνέμων ῥιπίζοιτο τὸ ὕδωρ, ἀκίνητον ἐαθὲν οὐχ ὑφ’ ἡσυχίας νεκροῦται; μεταβάλλει γοῦν καὶ δυσωδέστατον γίνεται, οἷα ψυχὴν ἀφῃρημένον ζῷον.
126Havanın yok oluşu ise herkesçe açıktır; çünkü hava hastalanabilir, çürüyebilir ve bir bakıma ölebilir. Adların güzelliğini değil de hakikati gözeten biri, vebaya havanın ölümünden başka ne ad verebilir? Çünkü vebada hava kendi hastalığını yayarak psykhē'den pay almış her şeyi yok eder.
ἥ γε μὴν ἀέρος φθορὰ παντί τῳ δῆλον· νοσεῖν γὰρ καὶ φθίνειν καὶ τρόπον τινὰ ἀποθνῄσκειν πέφυκεν. ἐπεὶ τί ἄν τις μὴ στοχασάμενος ὀνομάτων εὐπρεπείας ἀλλὰ τἀληθοῦς εἴποι λοιμὸν εἶναι πλὴν ἀέρος θάνατον τὸ οἰκεῖον πάθος ἀναχέοντος ἐπὶ φθορᾷ πάντων ὅσα ψυχῆς μεμοίραται;
127Ateş hakkında uzun söze ne gerek var? Besinsiz kalınca hemen söner; şairlerin dediği gibi, kendi başına topaldır. Bu yüzden ancak tutuşturduğu madde kaldıkça ona dayanarak ayakta durur; madde tükenince kaybolur.
τί χρὴ μακρηγορεῖν περὶ πυρός; ἀτροφῆσαν γὰρ αὐτίκα σβέννυται, χωλόν, ᾗ φασιν οἱ ποιηταί, γεγονὸς ἐξ ἑαυτοῦ· διὸ σκηριπτόμενον ὀρθοῦται κατὰ τὴν τῆς ἀναφθείσης ὕλης μονήν, ἐξαναλωθείσης δ’ ἀφανίζεται.
128Hindistan'daki ejderhaların da buna benzer bir akıbete uğradığı söylenir. Hayvanların en büyükleri olan fillerin üzerine tırmanıp sırtlarına ve bütün karınlarına dolanırlarmış; rastgele bir damarı yarıp kanlarını içer, şiddetli bir solukla ve gergin bir hışırtıyla doymak bilmeden emerlermiş. Filler kanları tükenirken bir süre dayanırmış; çaresizlikten sıçrar, ejderhaları vuracaklarını sanarak hortumlarıyla böğürlerine vururlarmış. Sonra hayat sıvıları durmadan boşaldıkça artık sıçrayamaz, sendeleyerek ayakta dururlarmış; az sonra bacakları da güçten düşünce kan kaybından sarsılıp can verirlermiş. Düşerken de ölümlerine sebep olanları şöyle birlikte öldürürlermiş:
τὸ παραπλήσιον μέντοι καὶ τοὺς κατὰ τὴν Ἰνδικὴν δράκοντάς φασι πάσχειν· ἀνέρποντας γὰρ ἐπὶ τὰ μέγιστα τῶν ζῴων, ἐλέφαντας, περὶ νῶτα καὶ νηδὺν ἅπασαν εἱλεῖσθαι, φλέβα δ’ ἣν ἂν τύχῃ διελόντας ἐμπίνειν τοῦ αἵματος, ἀπλήστως ἐπισπωμένους βιαίῳ πνεύματι καὶ συντόνῳ ῥοίζῳ· μέχρι μὲν οὖν τινος ἐξαναλουμένους ἐκείνους ἀντέχειν ὑπ’ ἀμηχανίας ἀνασκιρτῶντας καὶ τῇ προνομαίᾳ τὴν πλευρὰν τύπτοντας ὡς καθιξομένους τῶν δρακόντων, εἶτα ἀεὶ κενουμένου τοῦ ζωτικοῦ, πηδᾶν μὲν μηκέτι δύνασθαι, κραδαινομένους δ’ ἑστάναι, μικρὸν δ’ ὕστερον καὶ τῶν σκελῶν ἐξασθενησάντων, κατασεισθέντας ὑπὸ λιφαιμίας ἀποψύχειν, πεσόντας δὲ τοὺς αἰτίους τοῦ θανάτου συναπολλύναι τρόπῳ τοιῷδε·
129Artık besinleri kalmayan ejderhalar, kurtulmak isteyerek doladıkları bağı çözmeye çalışırlar; ama fillerin ağırlığı altında ezilirler, hele zemin sert ve taşlıysa. Kıvranıp kurtulmak için her şeyi yaparlar; ama kendilerini ezen ağırlığın baskısıyla bağlanmış olarak, çaresiz ve çıkışsız bir durumda türlü türlü çırpınıp güçten düşerler. Taşlanmış ya da birden üzerine bir duvar yıkılmış kimseler gibi başlarını kaldıramadan boğulup ölürler. Eğer dünyanın her bir parçası yok oluşa uğruyorsa, onlardan kurulmuş dünyanın da yok olmaz olmayacağı açıktır.
μηκέτ’ ἔχοντες τροφὴν οἱ δράκοντες ὃν περιέθεσαν δεσμὸν ἐπιχειροῦσιν ἐκλύειν ἀπαλλαγὴν ἤδη ποθοῦντες, ὑπὸ δὲ τοῦ βάρους τῶν ἐλεφάντων θλιβόμενοι πιέζονται, καὶ πολὺ μᾶλλον ἐπειδὰν τύχῃ στέριφον καὶ λιθῶδες τὸ ἔδαφος· ἰλυσπώμενοι γὰρ καὶ πάντα ποιοῦντες εἰς διάλυσιν, ὑπὸ τῆς τοῦ πιέσαντος βίας πεδηθέντες, ἑαυτοὺς πολυτρόπως ἐν ἀμηχάνοις καὶ ἀπόροις γυμνάσαντες ἐξασθενοῦσι ⟨καὶ⟩ καθάπερ οἱ καταλευσθέντες ἢ τείχους αἰφνίδιον ἐπενεχθέντος προκαταληφθέντες, οὐδ’ ὅσον ἀνακύψαι δυνάμενοι. πνιγῇ τελευτῶσιν. εἰ δὴ τῶν μερῶν ἕκαστον τοῦ κόσμου φθορὰν ὑπομένει, δῆλον ὅτι καὶ ὁ ἐξ αὐτῶν παγεὶς κόσμος ἄφθαρτος οὐκ ἔσται.
130Dördüncü ve son kanıtı da şöyle kesinleştirmek gerekir, derler: Dünya ebedî olsaydı canlılar da ebedî olurdu; insan soyu ise ötekilerden ne kadar üstünse o kadar çok ebedî olurdu. Oysa tabiatı araştırmak isteyenlere insan soyu geç doğmuş görünür. Çünkü sanatların insanlarla birlikte, onlarla yaşıt olarak var olması makul, hatta zorunludur; yalnız akıl sahibi bir tabiata yöntemli çalışma yakıştığı için değil, sanatlar olmadan yaşamak da mümkün olmadığı için.
Τὸν δὲ τέταρτον καὶ λοιπὸν λόγον ἀκριβωτέον ὧδε, φασίν· εἰ ὁ κόσμος ἀίδιος ἦν, ἦν ἂν καὶ τὰ ζῷα ἀίδια καὶπολύ γε μᾶλλον τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος, ὅσῳ καὶ τῶν ἄλλων ἄμεινον. ἀλλὰ καὶ ὀψίγονον φανῆναι τοῖς βουλομένοις ἐρευνᾶν τὰ φύσεως· εἰκὸς γὰρ μᾶλλον δ’ ἀναγκαῖον ἀνθρώποις συνυπάρξαι τὰς τέχνας ὡς ἂν ἰσήλικας, οὐ μόνον ὅτι λογικῇ φύσει τὸ ἐμμέθοδον οἰκεῖον, ἀλλὰ καὶ ὅτι ζῆν ἄνευ τούτων οὐκ ἔστιν.
131O hâlde tanrılar hakkında abartılarak anlatılan masalları bir yana bırakıp sanatların her birinin ortaya çıktığı zamana bakalım... (Metin burada eksiktir.) İnsan ebedî değilse başka hiçbir canlı da ebedî değildir; öyleyse onları barındıran yerler, toprak, su ve hava da ebedî değildir. Bundan dünyanın yok olabilir olduğu açıktır.
ἴδωμεν οὖν τοὺς ἑκάστων χρόνους ἀλογήσαντες τῶν ἐπιτραγῳδουμένων θεοῖς μύθων * * * εἰ ⟨δὲ⟩ μὴ ἀίδιος ἄνθρωπος, οὐδ’ ἄλλο τι ζῷον, ὥστ’ οὐδ’ αἱ δεδεγμέναι ταῦτα χῶραι, γῆ καὶ ὕδωρ καὶ ἀήρ· ἐξ ὧν τὸ φθαρτὸν εἶναι τὸν κόσμον δῆλόν ἐστιν.
132Bu kadar büyük laf ebeliğine karşı çıkmak gerekir; tecrübesiz biri teslim olup kapılmasın diye. Çürütmeye de sofistlerin aldatmaya başladığı yerden başlamak gerekir. Dünya ebedî olsaydı toprağın engebeleri artık bulunmamalı mıydı? Neden, değerli dostlar? Çünkü başkaları çıkıp dağların tabiatının ağaçlarınkinden hiç farklı olmadığını söyleyecektir. Ağaçlar nasıl bazı mevsimlerde yaprak döker, bazı mevsimlerde yeniden gençleşirse —şairin şu sözü de bu yüzden güzel söylenmiştir:
"Yaprakların kimini rüzgâr yere döker, kimini de yeşeren orman bitirir, bahar mevsimi gelince"—
dağların da aynı şekilde kimi kısımları kopar, kimi kısımlarına ise yenileri eklenir.
Ἀναγκαῖον δὲ πρὸς τὴν τοσαύτην εὑρεσιλογίαν ἀπαντῆσαι, μή τις τῶν ἀπειροτέρων ἐνδοὺς ὑπαχθῇ· καὶ ἀρκτέον γε τῆς ἀντιρρήσεως ἀφ’ οὗ καὶ τῆς ἀπάτης οἱ σοφισταί. τὰς ἀνωμαλίας οὐκέτ’ ἐχρῆν εἶναι τῆς γῆς, εἴπερ ἀίδιος ἦν ὁ κόσμος; διὰ τί, ὦ γενναῖοι; φήσουσι γὰρ ἕτεροι παρελθόντες, ὅτι δένδρων οὐδὲν αἱ φύσεις τῶν ὀρῶν διαφέρουσιν, ἀλλὰ καθάπερ ἐκεῖνα καιροῖς μέν τισι φυλλορροεῖ καιροῖς δὲ πάλιν ἀνηβᾷ — διὸ καὶ τὸ ποιητικὸν εὖ εἴρηται „φύλλα τὰ μέν τ’ ἄνεμος χαμάδις χέει, ἄλλα δέ θ’ ὕλη τηλεθόωσα φύει, ἔαρος δ’ ἐπιγίγνεται ὥρη“ —, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τῶν ὀρῶν τὰ μὲν ἀποθραύεται μέρη, τὰ δὲ προσφύεται.
133Bu eklenme ancak uzun zamanda fark edilir; çünkü ağaçların tabiatı daha hızlı işler, bu yüzden gelişmeleri çabuk anlaşılır; dağlarınki ise daha yavaştır, bu yüzden onlardaki büyümeler ancak uzun bir zamanda ve güçlükle hissedilir olur.
μακροῖς δὲ χρόνοις ἡ πρόσφυσις καθίσταται γνώριμος, διότι τὰ μὲν δένδρα ὠκυτέρᾳ χρώμενα τῇ φύσει θᾶττον καταλαμβανομένην ἔχει τὴν ἐπίδοσιν, τὰ δ’ ὄρη βραδυτέρᾳ, διὸ καὶ τὰς ἐκφύσεις αὐτῶν αἰσθητὰς ὅτι μὴ χρόνῳ μακρῷ μόλις εἶναι συμβέβηκεν.
134Bunlar dağların nasıl oluştuğunu bilmiyor görünüyorlar; yoksa belki utanıp susarlardı. Onlara öğretmekten kaçınmayız. Söyleyeceğimiz şey ne yenidir ne de bizim sözümüzdür; epistēmē için gerekli hiçbir şeyi araştırılmadan bırakmamış bilge kişilerin eski sözleridir.
ἐοίκασί γε τὸν τρόπον τῆς γενέσεως αὐτῶν ἀγνοεῖν, ἐπεὶ κἂν ἴσως αἰδεσθέντες ἡσύχασαν. φθόνος δ’ οὐδεὶς ἀναδιδάσκειν· ἔστι δ’ οὔτε νέον τὸ λεγόμενον οὔτε ῥήμαθ’ ἡμῶν, ἀλλὰ παλαιὰ σοφῶν ἀνδρῶν, οἷς οὐδὲν ἀδιερεύνητον τῶν εἰς ἐπιστήμην ἀναγκαίων ἀπολέλειπται.
135Toprağın içine kapanmış ateşli madde, ateşin tabiî kuvvetiyle yukarı sürüldüğünde kendi yerine doğru ilerler; küçük bir nefes deliği bulursa, topraksı maddeden alabildiği kadar çoğunu birlikte yukarı çeker. Dışarı çıkınca daha yavaş taşınır; uzun süre ateşe eşlik etmeye zorlanan madde de en yüksek noktaya kadar yükselince daralıp tepeleşir ve ateşin biçimini taklit ederek sivri bir doruğa varır.
ὅταν τὸ κατακεκλεισμένον ἐν τῇ γῇ πυρῶδες ἄνω τῇ τοῦ πυρὸς ἐλαύνηται φυσικῇ δυνάμει, πρὸς τὸν οἰκεῖον τόπον στείχει, κἄν τινος λάβηται βραχείας ἀναπνοῆς, ἄνω μὲν συνανασπᾷ πολλὴν τῆς γεώδους οὐσίας, ὅσην ἂν οἷόν τε ᾖ, ἔξω δ’ ἐπιγενόμενον φέρεται βραδύτερον, [ἢ] καὶ μέχρι πολλοῦ συμπαρελθεῖν βιασθεῖσα, πρὸς μήκιστον ἀρθεῖσα ὕψος, στέλλεται κορυφουμένη καὶ πρὸς ὀξεῖαν ἀποτελευτᾷ κορυφὴν τὸ πυρὸς σχῆμα μιμουμένη.
136Çünkü o zaman tabiatça birbirine karşıt olan en hafif ile en ağır birbirine çarpar ve aralarında zorunlu bir mücadele başlar: her biri kendi yerine doğru can atar ve kendisini zorlayana karşı direnir. Ateş, toprağı birlikte yukarı çekerken onun aşağı meyli yüzünden ağırlaşmak zorunda kalır; en aşağıya doğru sarkan toprak ise ateşin yukarı yönelişiyle birlikte hafifleyip havaya kalkar ve onu hafifleten daha güçlü kuvvete güçlükle yenilerek yukarıya, ateşin yerine doğru itilip yükselir.
γίνεται γὰρ τοῦ κουφοτάτου καὶ βαρυτάτου τότε, τῶν φύσει ἀντιπάλων, ἀναγκαία συρραξάντων διαμάχη, πρὸς τὴν οἰκείαν ἑκατέρου χώραν ἐπειγομένου καὶ ⟨πρὸς⟩ τὸ βιαζόμενον ἀντιτείνοντος· τὸ μὲν δὴ πῦρ συνανέλκον γῆν ὑπὸ τοῦ περὶ αὐτὴν νευστικοῦ βρίθειν ἀναγκάζεται, ἡ δὲ γῆ κατωτάτω ταλαντεύουσα τῷ τοῦ πυρὸς ἀνωφοίτῳ συνεπελαφρισθεῖσα μετέωρος ἐξαίρεται καὶ κρατηθεῖσα μόλις ὑπὸ δυνατωτέρας τῆς ἐπικουφιζούσης ἰσχύος ἄνω πρὸς τὴν τοῦ πυρὸς ἕδραν ὠθεῖται κἀνίσταται.
137Öyleyse dağların yağmurların akışlarıyla tükenmemesine ne şaşmalı? Çünkü onları bir arada tutan ve yükselten kuvvet, onları çok sağlam ve güçlü biçimde kavramıştır. Bir arada tutan bağ çözülseydi dağların dağılıp su tarafından savrulması makul olurdu; ama ateşin kuvvetiyle sıkıca kenetlendikleri için yağmurların akışına karşı daha sıkı direnirler. Toprağın engebeli oluşunun dünyanın oluşuna ve yok oluşuna delil olmadığı hakkında bunlar söylenmiş olsun.
τί οὖν θαυμαστόν, εἰ μὴ τὰ ὄρη ταῖς τῶν ὑετῶν φοραῖς ἐξανήλωται, τῆς συνεχούσης αὐτὰ δυνάμεως, ὑφ’ ἧς καὶ διανίσταται, μάλα παγίως καὶ κραταιῶς ἐνειλημμένης; λυθέντος γὰρ δεσμοῦ τοῦ συνέχοντος, εἰκὸς ἦν διαλυθῆναι καὶ πρὸς ὕδατος σκεδασθῆναι, δυνάμει δὲ σφιγγόμενα τῇ τοῦ πυρὸς στεγανώτερον πρὸς τὰς τῶν ὑετῶν φορὰς ἀντέχει. ταῦτα μὲν οὖν ἡμῖν λελέχθω περὶ τοῦ τὴν ἀνωμαλίαν τῆς γῆς πίστιν οὐκ εἶναι γενέσεως καὶ φθορᾶς κόσμου.
138Denizin azalmasından çıkarılan kanıta karşı da şunu söylemek yerinde olur: Hep yalnız ortaya çıkan adalara ya da eskiden su altında kalıp zamanla yeniden kara olan bazı kıyı parçalarına bakmayın —çünkü tartışmacılık, uğrunda her şeye değecek hakikatin izini sürmeyi ilke edinen tabiat araştırmasının düşmanıdır—; tersini de araştırın: anakaralarda yalnız kıyıdaki değil iç kesimlerdeki de ne kadar toprak sulara gömüldü, ne kadar kara deniz olup şimdi ağır yüklü gemilerin dolaştığı bir yer hâline geldi?
Πρὸς δὲ τὸ ἀπὸ τῆς μειώσεως τῆς θαλάττης ἐπιχειρηθὲν ἐκεῖνο δεόντως ἂν λέγοιτο· μὴ τὰς ἀνασχούσας νήσους αὐτὸ μόνον ἀεὶ μηδ’ εἴ τινες ἀποτομαὶ κατακλυζόμεναι τὸ πάλαι χρόνοις αὖθις ἠπειρώθησαν σκοπεῖτε — φυσιολογίας γὰρ ἀντίπαλον φιλονεικία τριπόθητον ἡγουμένης ἀλήθειαν ἰχνηλατεῖν —, ἀλλὰ πολυπραγμονεῖτε καὶ τοὐναντίον, ὅσαι μὲν ἐν ἠπείροις οὐ παράλιοι μόνον ἀλλὰ καὶ μεσόγειοι μοῖραι κατεπόθησαν, ὅση δὲ χέρσος θαλαττωθεῖσα μυριοφόροις ναυσὶν ἐμπλεῖται.
139Yoksa en kutsal Sicilya boğazı hakkında şarkılarda anlatılan hikâyeyi bilmiyor musunuz? Eskiden Sicilya İtalya anakarasına bitişikti; iki yandaki büyük denizler şiddetli rüzgârlarla karşılıklı olarak üzerine saldırınca aradaki sınır su altında kalıp yarıldı; orada kurulan şehre de bu olaydan ötürü Rhegion ("Yarık") adı verildi. Beklenenin tersi oldu: o zamana kadar ayrı olan denizler akıp kavuşarak birleşti, birleşik olan kara ise aradaki boğazla ayrıldı; bu yüzden anakara olan Sicilya ada olmak zorunda kaldı.
⟨ἢ⟩ τὴν περὶ τὸν ἱερώτατον Σικελικὸν πορθμὸν ᾀδομένην ἱστορίαν ἀγνοεῖτε; ⟨ἦν μὲν γὰρ⟩ τὸ παλαιὸν ἠπείρῳ Ἰταλίᾳ Σικελία συνάπτουσα, μεγάλων δὲ τῶν παρ’ ἑκάτερα πελαγῶν βιαίοις πνεύμασιν ἐξ ἐναντίας ἐπιδραμόντων, ἡ μεθόριος ἐπεκλύσθη καὶ ἀνερράγη, παρ’ ἣν καὶ πόλις ἐπώνυμος τοῦ πάθους Ῥήγιον κτισθεῖσα ὠνομάσθη. καὶ τοὐναντίον οὗ προσεδόκησεν ἄν τις ἀπέβη· συνεζεύχθη μὲν γὰρ τὰ τέως διεστῶτα πελάγη κατὰ τὴν σύρρυσιν ἑνωθέντα, ἡ δὲ ἡνωμένη γῆ τῷ μεθορίῳ πορθμῷ διεζεύχθη, παρ’ ὃν ἤπειρος οὖσα Σικελία νῆσος ἐβιάσθη γενέσθαι.
140Denizin yükselmesiyle başka birçok şehrin de sulara gömülüp kaybolduğu anlatılır. Nitekim Peloponnesos'taki şu üç şehrin,
"Aigeira, Bura ve yüksek Helikeia, surlarının çevresinde yakında sayısız yosun bitecek olan,"
eskiden mesut şehirler olduğu hâlde denizin büyük bir taşkınıyla sular altında kaldığını söylerler.
πολλὰς δὲ καὶ ἄλλας λόγος τῆς θαλάττης ὑπερσχούσης ἠφανίσθαι πόλεις καταποθείσας, ἐπεὶ καὶ κατὰ Πελοπόννησόν φασι τρεῖς "Αἴγειραν Βοῦράν τε καὶ ὑψηλὴν Ἑλίκειαν, τείχεσιν ἣ τάχ’ ἔμελλε περὶ βρύα μυρία φύσειν“, εὐδαίμονας τὸ πάλαι γενομένας πολλῇ τοῦ πελάγους ἐπικλυσθῆναι φορᾷ.
141Platon'un Timaios'ta dediği gibi "Libya ile Asya'nın toplamından daha büyük" olan Atlantis adası da bir gün ve bir gecede "olağanüstü depremler ve tufanlar olunca denize batıp birden kayboldu"; yerinde, gemilerin geçemeyeceği, uçurumlarla dolu bir deniz oluştu.
ἡ δὲ Ἀτλαντὶς νῆσος, „ἅμα Λιβύης καὶ Ἀσίας μείζων“, ᾗ φησιν ἐν Τιμαίῳ Πλάτων, ἡμέρᾳ μιᾷ καὶ νυκτὶ „σεισμῶν ἐξαισίων καὶ κατακλυσμῶν γενομένων δῦσα κατὰ τῆς θαλάττης ἐξαίφνης ἠφανίσθη“, γενομένη πέλαγος, οὐ πλωτόν, ἀλλὰ βαραθρῶδες.
142Öyleyse sözle uydurulan bu deniz azalması, dünyanın yok olduğu iddiasına hiçbir katkı sağlamaz; çünkü deniz kimi yerlerden çekilirken kimi yerleri basar. Yargıya varırken olan şeylerin yalnız birine değil, ikisine birden bakmak gerekirdi; nitekim hayata dair anlaşmazlıklarda da kanuna uygun yargılayan bir hâkim, iki tarafı da dinlemeden hüküm vermez.
οὐδὲν οὖν εἰς τὸ φθείρεσθαι τὸν κόσμον ἡ πλασθεῖσα τῷ λόγῳ μείωσις τῆς θαλάττης συνεργεῖ· φαίνεται γὰρ ὧν μὲν ἐξαναχωροῦσα, τὰ δ’ ἐπικλύζουσα. ἐχρῆν δὲ μὴ θάτερον τῶν γινομένων ἀλλὰ συνάμφω θεωροῦντας ἐπικρίνειν, ἐπεὶ κἀν τοῖς περὶ βίον ἀμφισβητήμασιν ὁ νόμιμος δικαστής, πρὶν [παρὰ] τῶν ἀντιδίκων ἀκοῦσαι, γνώμην οὐκ ἀποφανεῖται.
143Üçüncü kanıt da daha ilk öncülünde doğru kurulmadığı için kendi kendini çürütür. Çünkü bütün parçaları tek tek yok olan şey elbette yok olabilir değildir; yok olabilir olan, bütün parçaları aynı anda, aynı yerde ve hep birlikte yok olan şeydir. Nitekim parmağının ucu kesilen biri yaşamaktan alıkonmaz; ama bütün parçalarının ve uzuvlarının birliği bozulursa hemen ölür.
Καὶ μὴν ὁ τρίτος λόγος ἐξ ἑαυτοῦ διελέγχεται, μὴ ὑγιῶς ἐρωτηθεὶς ἀπὸ τῆς εὐθὺς ἐν ἀρχῇ φάσεως. οὐ γὰρ δήπουθεν οὗ πάντα τὰ μέρη φθείρεται φθαρτόν ἐστιν ἐκεῖνο, ἀλλ’ οὗ πάντα τὰ μέρη ἅμα καὶ ἐν ταὐτῷ ⟨καὶ⟩ ἀθρόα κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον, ἐπεὶ καὶ ἄκρον ἀποκοπείς τις δάκτυλον ζῆν οὐ κεκώλυται, εἰ δὲ τὴν κοινωνίαν τῶν μερῶν καὶ μελῶν πᾶσαν, αὐτίκα τελευτήσει.
144Aynı şekilde, bütün unsurlar topluca aynı anda kaybolsaydı, dünyanın yok oluşa açık olduğunu söylemek zorunlu olurdu. Ama her biri ayrı ayrı komşusunun tabiatına dönüşüyorsa, dünya yok olmaktan çok ölümsüzleşir; tragedya şairinin felsefesinde dendiği gibi:
"Olan şeylerden hiçbiri ölmez; biri ötekinden ayrılarak başka bir şekle bürünür."
144τὸν αὐτὸν οὖν τρόπον, εἰ μὲν συλλήβδην ἁπαξάπαντα τὰ στοιχεῖα ὑφ’ ἕνα καιρὸν ἠφανίζετο, φάσκειν ἐνδέχεσθαι τὸν κόσμον φθορὰν ἦν ἀναγκαῖον· εἰ δ’ ἕκαστον ἰδίᾳ πρὸς τὴν τοῦ γείτονος μεταβάλλει φύσιν, ἀθανατίζεται μᾶλλον ἢ φθείρεται κατὰ τὸ φιλοσοφηθὲν ὑπὸ τοῦ τραγικοῦ „θνῄσκει δ’ οὐδὲν τῶν γιγνομένων, διακρινόμενον δ’ ἄλλο πρὸς ἄλλο μορφὴν ἑτέραν ἀπέδειξεν.“
145İnsan soyunun yaşını sanatlara bakarak belirlemek de tam bir saflıktır. Bu kanıtın saçmalığının peşine takılan biri, dünyanın gencecik olduğunu, ancak bin yıl kadar önce kurulduğunu ileri sürecektir; çünkü bize adları ulaşan bilgi dallarının bulucuları da bu yıl sayısının ötesine geçmez.
Παντελής γε μὴν εὐήθεια τὸ γένος τῶν ἀνθρώπων ἀπὸ τῶν τεχνῶν ἐξετάζεσθαι· τῇ γὰρ περὶ τὸν λόγον ἀτοπίᾳ τις ἀκολουθήσας νέον τὸν κόσμον ἀποφανεῖ κομιδῇ μόλις πρὸ χιλίων παγέντα ἐνιαυτῶν, ἐπεὶ καὶ οὓς παρειλήφαμεν τῶν ἐπιστημῶν εὑρετὰς τὸν λεχθέντα τῶν ἐνιαυτῶν ἀριθμὸν οὐχ ὑπερβάλλουσιν.
146Sanatların insan soyuyla yaşıt olduğunu söylemek gerekiyorsa, bunu tabiat tarihine dayanarak söylemek gerekir, düşüncesizce ve gelişigüzel değil. Bu tarih nedir? Yeryüzündeki varlıkların, hepsinin birden değil ama çoğunun yok oluşu en büyük iki sebebe, ateşin ve suyun anlatılmaz akınlarına bağlanır. Bunların her birinin çok uzun yıl devirleri içinde sırayla yeryüzüne çöktüğünü söylerler.
εἰ δὲ δὴ καὶ λεκτέον τὰς τέχνας ἰσήλικας ἀνθρώπων γένει, μεθ’ ἱστορίας φυσικῆς ἀλλ’ οὐκ ἀπερισκέπτως καὶ ῥᾳθύμως λεκτέον. ἡ δ’ ἱστορία τίς; φθοραὶ τῶν κατὰ γῆν, οὐκ ἀθρόων ἁπάντων ἀλλὰ τῶν πλείστων, δυσὶ ταῖς μεγίσταις αἰτίαις ἀνατίθενται, πυρὸς καὶ ὕδατος ἀλέκτοις φοραῖς· κατασκήπτειν δ’ ἑκατέραν ἐν μέρει φασὶν ἐν πάνυ μακραῖς ἐνιαυτῶν περιόδοις.
147Yangın bastırdığında, yukarıdan dökülen göksel ateş seli birçok yere dağılır ve dünyanın büyük bölgelerini kaplar. Tufan olduğunda ise suyun bütün tabiatı her şeyi süpürüp götürür: kaynaklarından fışkıran ırmaklar ve sel suları yalnız taşmakla kalmaz, olağan yükselişlerini de aşar; kıyılarını ya zorla yıkar ya da çok yükseğe çıkarak üzerlerinden aşarlar. Böylece taşıp yandaki ovaya yayılırlar. Ova önce büyük göllere bölünür, çünkü su hep daha çukur yerlere çöker; sonra su yeniden akıp gölleri birbirinden ayıran ara kıstakları da basınca, birçok göl birleşerek uçsuz bucaksız bir deniz hâline gelir.
ὅταν μὲν οὖν ἔμπρησις καταλαμβάνῃ, ῥεῦμα αἰθερίου πυρὸς ἄνωθεν ἐκχεόμενον πολλαχῇ σκεδάννυσθαι, μεγάλα κλίματα τῆς οἰκουμένης ἐπιτρέχον· ὅταν δὲ κατακλυσμός, ἅπασαν τὴν ὕδατος [κατομβρίαν] κατασύρειν φύσιν, αὐθιγενῶν καὶ χειμάρρων ποταμῶν οὐ πλημμυρούντων μόνον ἀλλὰ καὶ τὸ καθεστὸς προσυπερβαλλόντων τῆς ἐπιβάσεως καὶ τὰς ὄχθας ἢ τῇ βίᾳ παραρρηγνύντων ἢ ὑπερπηδώντων ἀναβάσει τῇ πρὸς μήκιστον ὕψος· ὅθεν ὑπερβλύσαντας εἰς τὴν παρακειμένην ἀναχεῖσθαι πεδιάδα, τὴν δὲ τὸ μὲν πρῶτον εἰς μεγάλας λίμνας διανέμεσθαι, πρὸς τὰ κοιλότερα ἀεὶ τοῦ ὕδατος συνίζοντος, αὖθις δ’ ἐπιρρέοντος καὶ τοὺς μεθορίους ἰσθμοὺς κατακλύζοντος, οἷς διεκρίνοντο αἱ λίμναι, εἰς μέγεθος ἀχανοῦς πελάγους κατὰ τὴν πολλῶν ἕνωσιν ἀποκρίνεσθαι.
148Birbiriyle çatışan bu kuvvetler karşısında karşıt yerlerde oturanlar sırayla yok olur: ateşle dağlarda, tepelerde ve susuz yerlerde oturanlar, çünkü ellerinde ateşe karşı tabiî bir savunma olan bol su yoktur; suyla da tersine ırmak, göl ya da deniz kıyısında oturanlar. Çünkü kötülükler önce, hatta yalnız komşulara dokunmayı sever.
πρὸς δὲ μαχομένων δυνάμεων ἐν μέρει τοὺς ἐν τοῖς ἐναντίοις οἰκοῦντας τόποις ἀπόλλυσθαι, πυρὶ μὲν τοὺς ἐν ὄρεσι καὶ γεωλόφοις καὶ δυσύδροις χωρίοις, ἅτ’ οὐκ ἔχοντας φύσει πυρὸς ἀμυντήριον ἄφθονον ὕδωρ, ἔμπαλιν δ’ ὕδατι τοὺς παρὰ ποταμοῖς ἢ λίμναις ἢ θαλάττῃ· γειτόνων γὰρ ἅπτεσθαι φιλεῖ τὰ κακὰ πρώτων ἢ καὶ μόνων.
149İşte sözü edilen bu yollarla, daha küçük sayısız başka felaketi saymazsak, insanların büyük kısmı yok olunca sanatların da zorunlu olarak ortadan kalktığını söylerler; çünkü onu uygulayan olmadan bir bilgiyi kendi başına görmek mümkün değildir. Ortak belalar hafifleyip insan soyu, üzerine çöken korkunç felaketlere yakalanmamış olanlardan yeniden gelişip filizlenmeye başlayınca, sanatlar da yeniden kurulmaya başlar; ama ilk defa o zaman ortaya çıkmış olmazlar, yalnız onlara sahip olanlar azaldığı için seyrekleşmiş olurlar.
κατὰ δὴ τοὺς λεχθέντας τρόπους δίχα μυρίων ἄλλων βραχυτέρων φθειρομένου τοῦ πλείστου μέρους ἀνθρώπων, ἐπιλείπειν ἐξ ἀνάγκης καὶ τὰς τέχνας· δίχα γὰρ τοῦ μεθοδεύοντος οὐκ εἶναι καθ’ αὑτὴν ἰδεῖν ἐπιστήμην. ἐπειδὰν δὲ αἱ μὲν κοιναὶ νόσοι χαλάσωσιν, ἄρξηται δὲ ἀνηβᾶν καὶ βλαστάνειν τὸ γένος ἐκ τῶν μὴ προκαταληφθέντων τοῖς ἐπιβρίσασι δεινοῖς, ἄρχεσθαι καὶ τὰς τέχνας πάλιν συνίστασθαι, οὐ τότε πρῶτον γενομένας, ἀλλὰ τῇ μειώσει τῶν ἐχόντων ὑποσπανισθείσας.
150Dünyanın yok olmazlığı hakkında bize ulaşan görüşler elimizden geldiğince anlatılmıştır. Her birine karşı ileri sürülen itirazları ise bundan sonra göstermek gerekir.
Ἃ μὲν οὖν περὶ ἀφθαρσίας τοῦ κόσμου παρειλήφαμεν, εἴρηται κατὰ δύναμιν. τὰς δὲ πρὸς ἕκαστον ἐναντιώσεις ἐν τοῖς ἔπειτα δηλωτέον.