İçeriğe geç
Plutarkhos

Plutarkhos

Çocukların Eğitimi Üzerine

Περὶ παίδων ἀγωγῆς

11. Bölüm

Hür doğmuş çocukların yetiştirilmesi hakkında neler söylenebilir, onlar neye başvururlarsa iyi huylu insanlar olurlar, gelin bunu inceleyelim.

1

τί τις ἂν ἔχοι εἰπεῖν περὶ τῆς τῶν ἐλευθέρων παίδων ἀγωγῆς καὶ τίνι χρώμενοι σπουδαῖοι τοὺς τρόπους ἂν ἀποβαῖεν, φέρε σκεψώμεθα.

22. Bölüm

Ama belki işe doğumdan başlamak daha iyi olur. Şanlı çocukların babası olmak isteyenlere ben, rastgele kadınlarla, yani hetairalarla ya da cariyelerle birlikte yaşamamalarını öğütlerim. Çünkü anne ya da baba tarafından iyi bir soydan gelmeyenlerin peşini, soysuzluğun silinmez lekeleri ömürleri boyunca bırakmaz; onları ayıplamak, onlara sövmek isteyenler de bu lekeleri hep el altında bulur. Demek ki şu sözleri söyleyen şair bilgeymiş:

Soyun temeli doğru atılmamışsa torunlar ister istemez bahtsız olur.

Öyleyse soyluluk, açık sözlülük için güzel bir hazinedir; meşru çocuk sahibi olmayı arzulayanlar buna büyük önem vermelidir. Gerçekten de soyu katışık ve sahte olanların gururu tabiatça kırılmaya, ezilmeye yatkındır. Şair de bunu pek doğru söyler:

İnsan ne kadar yürekli olsa da köleleşir, annesinin ya da babasının kötülüklerini bildiğinde.

Ünlü anne babaların çocukları ise tam tersine böbürlenme ve kibirle dolar. Nitekim Themistokles'in oğlu Diophantos'un, kendisi ne isterse Atina halkının da onu uygun bulduğunu sık sık, birçok kişiye söylediği anlatılır: "Ben ne istersem annem de onu ister; annem ne isterse Themistokles de onu ister; Themistokles ne isterse bütün Atinalılar da onu ister." Lakedaimonluları da yüce gönüllülükleri için övmek pek yerinde olur: Kendi kralları Arkhidamos'u, ufak tefek bir kadınla evlenmeye razı olduğu için para cezasına çarptırdılar ve "Bize kral değil, kralcık vermeyi düşünüyor" dediler.

2

βέλτιον δʼ ἴσως ἀπὸ τῆς γενέσεως ἄρξασθαι πρῶτον. τοῖς τοίνυν ἐπιθυμοῦσιν ἐνδόξων τέκνων γενέσθαι πατράσιν ὑποθείμην ἂν ἔγωγε μὴ ταῖς τυχούσαις γυναιξὶ συνοικεῖν, λέγω δʼ οἷον ἑταίραις ἢ παλλακαῖς τοῖς γὰρ μητρόθεν ἢ πατρόθεν οὐκ εὖ γεγονόσιν ἀνεξάλειπτα παρακολουθεῖ τὰ τῆς δυσγενείας ὀνείδη παρὰ πάντα τὸν βίον καὶ πρόχειρα τοῖς ἐλέγχειν καὶ λοιδορεῖσθαι βουλομένοις. καὶ σοφὸς ἦν ἄρʼ ὁ ποιητὴς ὅς φησιν ὅταν δὲ κρηπὶς μὴ καταβληθῇ γένους ὀρθῶς, ἀνάγκη δυστυχεῖν τοὺς ἐκγόνους καλὸς οὖν παρρησίας θησαυρὸς εὐγένεια, ἧς δὴ πλεῖστον λόγον ποιητέον τοῖς νομίμου παιδοποιίας γλιχομένοις. καὶ μὲν δὴ τὰ φρονήματα τῶν ὑπόχαλκον καὶ κίβδηλον ἐχόντων τὸ γένος σφάλλεσθαι καὶ ταπεινοῦσθαι πέφυκε, καὶ μάλʼ ὀρθῶς ὁ λέγων ποιητής φησι δουλοῖ γὰρ ἄνδρα, κἂν θρασύσπλαγχνός τις ᾖ, ὅταν συνειδῇ μητρὸς ἢ πατρὸς κακά ὥσπερ ἀμέλει μεγαλαυχίας ἐμπίπλανται καὶ φρυάγματος οἱ γονέων διασήμων. Διόφαντον γοῦν τὸν Θεμιστοκλέους πολλάκις λέγουσι φάναι καὶ πρὸς πολλοὺς ὡς ὅ τι ἂν αὐτὸς βούληται, τοῦτο καὶ τῷ δήμῳ συνδοκεῖ τῷ τῶν Ἀθηναίων. ἃ μὲν γὰρ αὐτὸς ἐθέλει, καὶ ἡ μήτηρ· ἃ δʼ ἂν ἡ μήτηρ, καὶ Θεμιστοκλῆς ἃ δʼ ἂν Θεμιστοκλῆς, καὶ πάντες Ἀθηναῖοι. πάνυ δʼ ἄξιον ἐπαινεῖν καὶ Λακεδαιμονίους τῆς μεγαλοφροσύνης, οἵτινες Ἀρχίδαμον τὸν βασιλέα ἑαυτῶν ἐζημίωσαν χρήμασιν, ὅτι μικρὰν τὸ μέγεθος γυναῖκα γάμῳ λαβεῖν ὑπέμεινεν, ὑπειπόντες ὡς οὐ βασιλέας ἀλλὰ βασιλείδας παρασχεῖν αὐτοῖς διανοοῖτο.

33. Bölüm

Bundan sonra, bizden öncekilerin de gözden kaçırmadığı bir şeyi söylemek gerekir. Nedir bu? Çocuk sahibi olmak için karılarına yaklaşanların bu birleşmeyi ya hiç şarap içmeden ya da hiç değilse ölçülü içmişken yapmaları gerekir. Çünkü babaları tohumlarını sarhoşken ekmişse çocuklar şaraba düşkün, ayyaş olmaya meyleder. Diogenes de kendinden geçmiş, aklını yitirmiş bir delikanlı görünce "Delikanlı, baban seni sarhoşken ekmiş" demişti. Doğum hakkında söyleyeceklerim bu kadar; şimdi yetiştirme hakkında konuşmak gerek.

3

ἐχόμενον δʼ ἂν εἴη τούτων εἰπεῖν ὅπερ οὐδὲ τοῖς πρὸ ἡμῶν παρεωρᾶτο. τὸ ποῖον; ὅτι τοὺς ἕνεκα παιδοποιίας πλησιάζοντας ταῖς γυναιξὶν ἤτοι τὸ παράπαν ἀοίνους ἢ μετρίως γοῦν οἰνωμένους ποιεῖσθαι προσήκει τὸν συνουσιασμόν. φίλοινοι γὰρ καὶ μεθυστικοὶ γίγνεσθαι φιλοῦσιν ὧν ἂν τὴν ἀρχὴν τῆς σπορᾶς οἱ πατέρες ἐν μέθῃ ποιησάμενοι τύχωσιν. καὶ Διογένης μειράκιον ἐκστατικὸν ἰδὼν καὶ παραφρονοῦν νεανίσκε ἔφησεν, ὁ πατήρ σε μεθύων ἔσπειρε καὶ περὶ μὲν τῆς γενέσεως τοσαῦτʼ εἰρήσθω μοι, περὶ δὲ τῆς ἀγωγῆς καὶ δὴ λεκτέον.

44. Bölüm

Genel olarak söylemek gerekirse, tekhnēler ve epistēmēler için söylemeye alışık olduğumuz şeyi aretē için de söylemeliyiz: Tam anlamıyla doğru davranabilmek için üç şeyin bir araya gelmesi gerekir: tabiat, logos ve alışkanlık. Logos derken öğrenmeyi, alışkanlık derken alıştırmayı kastediyorum. Başlangıçlar tabiattan, ilerleme öğrenmeden, uygulama alıştırmadan, doruk ise hepsinden gelir. Bunlardan hangisi eksik kalırsa aretē de o ölçüde aksamak zorundadır. Çünkü öğrenmeden yoksun tabiat kördür; tabiattan yoksun öğrenme eksiktir; ikisinden de yoksun alıştırma ise yarım kalır. Tarımda önce toprağın iyi, sonra çiftçinin işini bilen biri, sonra da tohumların sağlam olması gerektiği gibi, burada da tabiat toprağa, eğitici çiftçiye, sözlü öğütler ve talimatlar da tohuma benzer. Bütün bunların, herkesin dilinde olan Pythagoras'ın, Sokrates'in, Platon'un ve ölümsüz bir şöhrete erişmiş başkalarının psykhēlerinde bir araya gelip birlikte soluk aldığını gönül rahatlığıyla söyleyebilirim. Tanrılardan biri bütün bunları birine bağışlamışsa o kişi mesuttur, tanrıların sevgilisidir. Ama tabiatça iyi yaratılmamış olanların, doğru bir öğrenmeye ve alıştırmaya kavuşsalar bile tabiatlarındaki eksikliği aretē yolunda elden geldiğince gideremeyeceklerini sanan biri varsa, bilsin ki çok, hatta büsbütün yanılıyor. Çünkü tembellik tabiattaki üstünlüğü bozar, öğretim ise kusuru düzeltir; kolay şeyler ihmalcinin elinden kaçar, zor şeyler ise özenle ele geçirilir. Olup bitenlerin birçoğuna bakarsan özenin ve emeğin ne kadar etkili, ne kadar iş bitirici olduğunu anlarsın. Su damlaları kayaları oyar; demir de tunç da ellerin değmesiyle aşınır; emekle bükülmüş araba tekerlekleri ne yapılsa ilk düzlüklerine kavuşamaz; aktörlerin eğri değneklerini doğrultmak da imkânsızdır. Demek ki emek sayesinde tabiata aykırı olan, tabiata uygun olandan daha güçlü çıkmıştır. Özenin gücünü yalnız bunlar mı gösterir? Hayır, binlerce binlerce şey daha gösterir. Toprak tabiatça iyidir, ama ihmal edilince çoraklaşır; tabiatça ne kadar iyiyse, işlenmeden bırakıldığında ihmal yüzünden o kadar çok harap olur. Bir başka toprak taşlı ve gereğinden sert olabilir; ama işlenince hemen değerli ürünler verir. Hangi ağaç vardır ki ihmal edilince eğri büğrü büyüyüp meyvesiz kalmasın, doğru bir bakıma kavuşunca da meyve verip olgunlaşmasın? Bedenin hangi gücü ihmal, rahatına düşkünlük ve kötü bakım yüzünden körelip erimez? Hangi zayıf yapı, idman yapıp zorlu mücadelelere girenlerde gücünü büyük ölçüde artırmamıştır? İyi eğitilmiş taylardan hangisi binicisine itaat etmemiştir? Eğitilmeden kalanlardan hangisi de dik başlı ve huysuz olmamıştır? Başka şeylere ne diye şaşalım; en vahşi hayvanların bile birçoğunun emekle evcilleşip ele alıştığını görüyoruz. Thessalialı adam da Thessalialıların en yumuşak huylularının kimler olduğu sorulunca güzel cevap vermişti: "Savaşmayı bırakanlar." Daha fazla söze ne gerek? Huy, uzun süren bir alışkanlıktır; ahlaki aretēlere alışkanlık aretēleri diyen biri de yanlış konuşmuş sayılmaz. Bu konuda bir örnek daha verip sözü uzatmayı bırakacağım. Lakedaimonluların kanun koyucusu Lykurgos aynı anne babadan doğmuş iki köpek yavrusu alıp ikisini birbirine hiç benzemeyecek şekilde yetiştirdi: Birini obur ve yağmacı yaptı, öbürünü iz sürüp av yakalayabilen bir köpek yaptı. Sonra bir gün Lakedaimonlular bir araya toplanmışken "Lakedaimonlular" dedi, "aretēnin oluşmasında alışkanlıkların, terbiyenin, öğretimin ve yaşama tarzlarının ağırlığı büyüktür; ben de bunu size şimdi hemen açıkça göstereceğim." Ardından iki köpeği getirip salıverdi; ortaya bir yemek tabağı, köpeklerin tam karşısına da bir tavşan koymuştu. Köpeklerden biri tavşana atıldı, öbürü tabağa saldırdı. Lakedaimonlular bunun ne anlama geldiğini, köpekleri ne maksatla gösterdiğini henüz kestiremezken "Bunların ikisi de aynı anne babadan doğdu" dedi, "ama farklı bir yetiştirme gördükleri için biri obur, öbürü avcı oldu." Alışkanlıklar ve yaşama tarzları hakkında bu kadarı yeter.

4

καθόλου μὲν εἰπεῖν, ὃ κατὰ τῶν τεχνῶν καὶ τῶν ἐπιστημῶν λέγειν εἰώθαμεν, ταὐτὸ καὶ κατὰ τῆς ἀρετῆς φατέον ἐστίν, ὡς εἰς τὴν παντελῆ δικαιοπραγίαν τρία δεῖ συνδραμεῖν, φύσιν καὶ λόγον καὶ ἔθος. καλῶ δὲ λόγον μὲν τὴν μάθησιν, ἔθος δὲ τὴν ἄσκησιν. εἰσὶ δʼ αἱ μὲν ἀρχαὶ τῆς φύσεως, αἱ δὲ προκοπαὶ τῆς μαθήσεως, αἱ δὲ χρήσεις τῆς μελέτης, αἱ δʼ ἀκρότητες πάντων. καθʼ ὃ δʼ ἂν λειφθῇ τούτων, κατὰ τοῦτʼ ἀνάγκη χωλὴν γίγνεσθαι τὴν ἀρετήν. ἡ μὲν γὰρ φύσις ἄνευ μαθήσεως τυφλόν, ἡ δὲ μάθησις δίχα φύσεως ἐλλιπές, ἡ δʼ ἄσκησις χωρὶς ἀμφοῖν ἀτελές. ὥσπερ δʼ ἐπὶ τῆς γεωργίας πρῶτον μὲν ἀγαθὴν ὑπάρξαι δεῖ τὴν γῆν, εἶτα δὲ τὸν φυτουργὸν ἐπιστήμονα, εἶτα τὰ σπέρματα σπουδαῖα, τὸν αὐτὸν τρόπον γῇ μὲν ἔοικεν ἡ φύσις, γεωργῷ δʼ ὁ παιδεύων, σπέρματι δʼ αἱ τῶν λόγων ὑποθῆκαι καὶ τὰ παραγγέλματα. ταῦτα πάντα διατεινάμενος ἂν εἴποιμʼ ὅτι συνῆλθε καὶ συνέπνευσεν εἰς τὰς τῶν παρʼ ἅπασιν ᾀδομένων ψυχάς, Πυθαγόρου καὶ Σωκράτους καὶ Πλάτωνος καί τῶν ὅσοι δόξης ἀειμνήστου τετυχήκασιν. εὔδαιμον μέν οὖν καὶ θεοφιλές εἴ τῳ ταῦτα πάντα θεῶν τις ἀπέδωκεν. εἰ δέ τις οἴεται τοὺς οὐκ εὖ πεφυκότας μαθήσεως καὶ μελέτης τυχόντας ὀρθῆς πρὸς ἀρετὴν οὐκ ἂν τὴν τῆς φύσεως ἐλάττωσιν εἰς τοὐνδεχόμενον ἀναδραμεῖν, ἴστω πολλοῦ, μᾶλλον δὲ τοῦ παντὸς διαμαρτάνων. φύσεως μὲν γὰρ ἀρετὴν διαφθείρει ῥᾳθυμία, φαυλότητα δʼ ἐπανορθοῖ διδαχή· καὶ τὰ μὲν ῥᾴδια τοὺς ἀμελοῦντας φεύγει, τὰ δὲ χαλεπὰ ταῖς ἐπιμελείαις ἁλίσκεται. καταμάθοις δʼ ἂν ὡς ἀνύσιμον πρᾶγμα καὶ τελεσιουργὸν ἐπιμέλεια καὶ πόνος ἐστίν, ἐπὶ πολλὰ τῶν γιγνομένων ἐπιβλέψας. σταγόνες μὲν γὰρ ὕδατος πέτρας κοιλαίνουσι, σίδηρος δὲ καὶ χαλκὸς ταῖς ἐπαφαῖς τῶν χειρῶν ἐκτρίβονται, οἱ δʼ ἁρμάτειοι τροχοὶ πόνῳ καμφθέντες οὐδʼ ἂν εἴ τι γένοιτο τὴν ἐξ ἀρχῆς δύναιντʼ ἀναλαβεῖν εὐθυωρίαν· τάς γε μὴν καμπύλας τῶν ὑποκριτῶν βακτηρίας ἀπευθύνειν ἀμήχανον, ἀλλὰ τὸ παρὰ φύσιν τῷ πόνῳ τοῦ κατὰ φύσιν ἐγένετο κρεῖττον. καὶ μόνα ἆρα ταῦτα τὴν τῆς ἐπιμελείας ἰσχὺν διαδείκνυσιν; οὔκ, ἀλλὰ καὶ μυρίʼ ἐπὶ μυρίοις. ἀγαθὴ γῆ πέφυκεν· ἀλλʼ ἀμεληθεῖσα χερσεύεται, καὶ ὅσῳ τῇ φύσει βελτίων ἐστί, τοσούτῳ μᾶλλον ἐξαργηθεῖσα διʼ ἀμέλειαν ἐξαπόλλυται. ἀλλʼ ἔστιτις ἀπόκροτος καὶ τραχυτέρα τοῦ δέοντος· ἀλλὰ γεωργηθεῖσα παραυτίκα γενναίους καρποὺς ἐξήνεγκε. ποῖα δὲ δένδρα οὐκ ὀλιγωρηθέντα μὲν στρεβλὰ φύεται καὶ ἄκαρπα καθίσταται, τυχόντα δʼ ὀρθῆς παιδαγωγίας ἔγκαρπα γίγνεται καὶ τελεσφόρα; ποία δὲ σώματος ἰσχὺς οὐκ ἐξαμβλοῦται καὶ καταφθίνει διʼ ἀμέλειαν καὶ τρυφὴν καὶ καχεξίαν; τίς δʼ ἀσθενὴς φύσις οὐ τοῖς γυμνασαμένοις καὶ καταθλήσασι πλεῖστον εἰς ἰσχὺν ἐπέδωκε; τίνες δʼ ἵπποι καλῶς πωλοδαμνηθέντες δʼ ἀδάμαστοι μείναντες οὐ σκληραύχενες καὶ οὐκ εὐπειθεῖς ἐγένοντο τοῖς ἀναβάταις; θυμοειδεῖς ἀπέβησαν; καὶ τί δεῖ τἄλλα θαυμάζειν, ὅπου γε τῶν θηρίων τῶν ἀγριωτάτων ὁρῶμεν πολλὰ καὶ τιθασευόμενα καὶ χειροήθη γιγνόμενα τοῖς πόνοις; εὖ δὲ καὶ ὁ Θετταλὸς ἐρωτηθείς τίνες εἰσὶν οἱ ἠπιώτατοι Θετταλῶν, ἔφη οἱ παυόμενοι πολεμεῖν καὶ τί δεῖ τὰ πολλὰ λέγειν; καὶ γὰρ τὸ ἦθος ἔθος ἐστὶ πολυχρόνιον, καὶ τὰς ἠθικὰς ἀρετὰς ἐθικὰς ἄν τις λέγῃ, οὐκ ἄν τι πλημμελεῖν δόξειεν. ἑνὶ δὲ περὶ τούτων ἔτι παραδείγματι χρησάμενος ἀπαλλάξομαι τοῦ ἔτι περὶ αὐτῶν μηκύνειν. Λυκοῦργος γὰρ ὁ τῶν Λακεδαιμονίων νομοθέτης δύο σκύλακας τῶν αὐτῶν γονέων λαβὼν οὐδὲν ὁμοίως ἀλλήλοις ἤγαγεν, ἀλλὰ τὸν μὲν λίχνον ἀπέφηνε καὶ σινάμωρον, τὸν δʼ ἐξιχνεύειν καὶ θηρᾶν δυνατόν. εἶτά ποτε τῶν Λακεδαιμονίων εἰς ταὐτὸ συνειλεγμένων, μεγάλη τοι ῥοπὴ πρὸς ἀρετῆς κύησίν ἐστιν ἄνδρες ἔφησε Λακεδαιμόνιοι καὶ ἔθη καὶ παιδεῖαι καὶ διδασκαλίαι καὶ βίων ἀγωγαί, καὶ ἐγὼ ταῦθʼ ὑμῖν αὐτίκα δὴ μάλα ποιήσω φανερά εἶτα προσαγαγὼν τοὺς δύο σκύλακας διαφῆκε, καταθεὶς εἰς μέσον λοπάδα καὶ λαγωὸν κατευθὺ τῶν σκυλάκων. καὶ ὁ μὲν ἐπὶ τὸν λαγωὸν ᾖξεν, ὁ δʼ ἐπὶ τὴν λοπάδα ὥρμησε. τῶν δὲ Λακεδαιμονίων οὐδέπω συμβαλεῖν ἐχόντων τί ποτʼ αὐτῷ τοῦτο δύναται καὶ τί βουλόμενος τοὺς σκύλακας ἐπεδείκνυεν, οὗτοι γονέων ἔφη τῶν αὐτῶν ἀμφότεροι, διαφόρου δὲ τυχόντες ἀγωγῆς ὁ μὲν λίχνος ὁ δὲ θηρευτὴς ἀποβέβηκε καὶ περὶ μὲν ἐθῶν καὶ βίων ἀρκείτω ταῦτα.

55. Bölüm

Bundan sonra beslenme hakkında konuşmak uygun olur. Bence anneler çocuklarını kendileri beslemeli, onlara kendi memelerini vermelidir. Çünkü çocuklarını içten ve, deyim yerindeyse, tırnaklarının ucuna kadar sevdiklerinden onları daha büyük bir şefkatle, daha çok özenle beslerler. Sütanneler ve dadılar ise ücret karşılığında sevdikleri için onların iyi niyeti iğreti, sonradan eklenmiş bir şeydir. Tabiat da annelerin doğurdukları çocukları kendilerinin emzirip beslemesi gerektiğini gösterir; çünkü bunun için doğuran her canlıya sütten bir besin vermiştir. İlahi takdirin bilgeliğine bakın: Kadınlara iki meme vermiştir ki ikiz doğursalar bile iki besin kaynakları olsun. Bundan başka, [kendileri emziren anneler] çocuklarına karşı daha şefkatli, daha sevecen olurlar. Zeus hakkı için, bu yersiz de değildir; çünkü birlikte büyümek sevgiyi adeta gerip sağlamlaştırır. Hayvanlar bile birlikte büyüdükleri yavrulardan koparılınca onları özlerler. Demek ki dediğim gibi, en iyisi annelerin çocuklarını kendileri beslemeye çalışmasıdır. Ama buna güçleri yetmezse, ister beden zayıflığından (böyle bir şey de olabilir) ister başka çocuklar doğurmaya acele ettiklerinden olsun, hiç değilse sütanneleri ve dadıları rastgele seçmemeli, elden geldiğince değerli kimseler arasından seçmelidirler; her şeyden önce de huyca Yunan olanları. Çünkü çocukların uzuvlarını, düz ve çarpıksız büyüsünler diye doğar doğmaz biçimlendirmek nasıl zorunluysa, huylarını da baştan düzene koymak öyle gereklidir. Gençlik kolay biçim alan, yumuşak bir şeydir; öğrenilenler onların henüz yumuşak olan psykhēlerine sinip yerleşir; katılaşmış her şey ise güçlükle yumuşar. Mühürler yumuşak balmumuna nasıl basılırsa, öğrenilenler de henüz küçük çocukların psykhēlerine öyle kazınır. Bana öyle geliyor ki ilahi Platon da dadılara, çocuklara rastgele masallar anlatmamalarını öğütlerken yerinde konuşuyor; böylece çocukların psykhēleri baştan akılsızlık ve bozuklukla dolmamış olur. Şair Phokylides de şöyle derken galiba güzel bir öğüt veriyor:

Daha çocukken güzel işler öğretmeli.

5

περὶ δὲ τροφῆς ἐχόμενον ἂν εἴη λέγειν. δεῖ δέ, ὡς ἐγὼ ἂν φαίην, αὐτὰς τὰς μητέρας τά τέκνα τρέφειν καὶ τούτοις τοὺς μαστοὺς ὑπέχειν· συμπαθέστερόν τε γὰρ θρέψουσι καὶ διὰ πλείονος ἐπιμελείας, ὡς ἂν ἔνδοθεν καὶ τὸ δὴ λεγόμενον ἐξ ὀνύχων ἀγαπῶσαι τὰ τέκνα. αἱ τίτθαι δὲ καὶ αἱ τροφοὶ τὴν εὔνοιαν ὑποβολιμαίαν καὶ παρέγγραπτον ἔχουσιν, ἅτε μισθοῦ φιλοῦσαι. δηλοῖ δὲ καὶ ἡ φύσις ὅτι δεῖ τὰς μητέρας ἃ γεγεννήκασιν αὐτὰς τιτθεύειν καὶ τρέφειν· διὰ γὰρ τοῦτο παντὶ ζῴῳ τεκόντι τὴν ἐκ τοῦ γάλακτος τροφὴν ἐχορήγησε. σοφὸν δʼ ἄρα καὶ ἡ πρόνοια· διττοὺς ἐνέθηκε ταῖς γυναιξὶ τοὺς μαστούς, ἵνα, κἂν εἰ δίδυμα τέκοιεν, διττὰς ἔχοιεν τὰς τῆς τροφῆς πηγάς. χωρὶς δὲ τούτων εὐνούστεραι τοῖς τέκνοις γίγνοιντʼ ἂν καὶ φιλητικώτεραι. καὶ μὰ Δίʼ οὐκ ἀπεικότως· ἡ συντροφία γὰρ ὥσπερ ἐπιτόνιόν ἐστι τῆς εὐνοίας. καὶ γὰρ τὰ θηρία τῶν συντρεφομένων ἀποσπώμενα ταῦτα ποθοῦντα φαίνεται. μάλιστα μὲν οὖν ὅπερ ἔφην αὐτὰς πειρατέον τὰ τέκνα τρέφειν τὰς μητέρας· εἰ δʼ ἄρʼ ἀδυνάτως ἔχοιεν ἢ διὰ σώματος ἀσθένειαν γένοιτο γὰρ ἄν τι καὶ τοιοῦτον ἢ πρὸς ἑτέρων τέκνων σπεύδουσαι γένεσιν, ἀλλὰ τάς γε τίτθας καὶ τὰς τροφοὺς οὐ τὰς τυχούσας ἀλλʼ ὡς ἔνι μάλιστα σπουδαίας δοκιμαστέον ἐστί πρῶτον μὲν τοῖς ἤθεσιν Ἑλληνίδας. ὥσπερ γὰρ τὰ μέλη τοῦ σώματος εὐθὺς ἀπὸ γενέσεως πλάττειν τῶν τέκνων ἀναγκαῖόν ἐστιν, ἵνα ταῦτʼ ὀρθὰ καὶ ἀστραβῆ φύηται, τὸν αὐτὸν τρόπον ἐξ ἀρχῆς τὰ τῶν τέκνων ἤθη ῥυθμίζειν προσήκει. εὔπλαστον γὰρ καὶ ὑγρὸν ἡ νεότης , καὶ ταῖς τούτων ψυχαῖς ἁπαλαῖς ἔτι τὰ μαθήματα ἐντήκεται· πᾶν δὲ τὸ σκληρὸν χαλεπῶς μαλάττεται. καθάπερ γὰρ σφραγῖδες τοῖς ἁπαλοῖς ἐναπομάττονται κηροῖς, οὕτως αἱ μαθήσεις ταῖς τῶν ἔτι παιδίων ψυχαῖς ἐναποτυποῦνται. καί μοι δοκεῖ Πλάτων ὁ δαιμόνιος ἐμμελῶν παραινεῖν ταῖς τίτθαις μηδὲ τοὺς τυχόντας μύθους τοῖς παιδίοις λέγειν, ἵνα μὴ τὰς τούτων ψυχὰς ἐξ ἀρχῆς ἀνοίας καὶ διαφθορᾶς ἀναπίμπλασθαι συμβαίνῃ. κινδυνεύει δὲ καὶ Φωκυλίδης ὁ ποιητὴς καλῶς παραινεῖν λέγων χρὴ παῖδʼ ἔτʼ ἐόντα καλὰ διδάσκειν ἔργα.

66. Bölüm

Dahası, şunu da atlamamak gerekir: Efendileri olacak çocuklara hizmet edecek ve onlarla birlikte büyüyecek köle çocuklar da her şeyden önce iyi huylu olanlardan seçilmeli, ayrıca Yunanca konuşan ve sözlerini açık seçik söyleyen çocuklar olmalıdır; yoksa barbarlarla, huyu kötü kimselerle düşüp kalkan çocuklar onların kötülüğünden bir şey kapar. Atasözü söyleyenler de boşuna dememiştir: "Topalla komşu olan aksamayı öğrenir."

6

οὐ τοίνυν; οὐδὲ τοῦτο παραλιπεῖν ἄξιόν ἐστιν, ὅτι καὶ τὰ παιδία τὰ μέλλοντα τοῖς τροφίμοις ὑπηρετεῖν καὶ τούτοις σύντροφα γίγνεσθαι ζητητέον πρώτιστα μὲν σπουδαῖα τοὺς τρόπους, ἔτι μέντοι Ἑλληνικὰ καὶ περίτρανα λαλεῖν, ἵνα μὴ συναναχρωννύμενοι βαρβάροις καὶ τὸ ἦθος μοχθηροῖς ἀποφέρωνταί τι τῆς ἐκείνων φαυλότητος. καὶ οἱ παροιμιαζόμενοι δέ φασιν οὐκ ἀπὸ τρόπου λέγοντες, ὅτι ἂν χωλῷ παροικήσῃς, ὑποσκάζειν μαθήσῃ.

77. Bölüm

Çocuklar pedagogların eline verilecek yaşa gelince, işte o zaman pedagogların seçimine büyük özen göstermek gerekir ki babalar farkında olmadan çocuklarını kölelere, barbarlara ya da dönek kimselere teslim etmesinler. Çünkü bugün birçok kişinin yaptığı şey pek gülünçtür: İyi kölelerinden kimini çiftçi, kimini kaptan, kimini tüccar, kimini kâhya, kimini tefeci yaparlar; şaraba düşkün, obur, hiçbir işe yaramayan bir köle buldular mı da oğullarını getirip ona teslim ederler. Oysa iyi bir pedagogun tabiatı, Akhilleus'un pedagogu Phoiniks'inki gibi olmalıdır. Şimdi söylediklerimin hepsinden daha büyük ve daha önemli olana geçiyorum. Çocuklar için hayatı lekesiz, huyu kusursuz, tecrübesi en iyi olan öğretmenler aranmalıdır; çünkü iyi ve güzel bir insan olmanın kaynağı ve kökü doğru bir terbiye görmektir. Çiftçiler fidanların yanına nasıl kazık dikerse, doğru öğretmenler de gençlerin yanına yerinde öğütler ve nasihatler dikerler ki onların huyları dosdoğru filizlensin. Oysa bugün bazı babalara insan tükürse yeridir: Öğretecek kişileri sınamadan, bilgisizlikten, bazen de tecrübesizlikten çocuklarını denenmemiş, sahte kimselerin ellerine bırakırlar. Bunu tecrübesizlikten yapıyorlarsa henüz o kadar gülünç değildir; asıl son derece saçma olan başka bir şeydir. Nedir o? Bazen bazı eğiticilerin hem tecrübesizliğini hem kötülüğünü bildikleri, başkalarından da duyup fark ettikleri hâlde çocuklarını yine onlara emanet ederler; kimi gönül eğlendirmeye çalışanların yaltaklanmasına yenik düşerek, kimi de rica eden dostlarının hatırını kırmamak için. Bu, bedeni hasta olan birinin, epistēmēsiyle kendisini kurtarabilecek hekimi bırakıp bir dostunun hatırı için tecrübesizliği yüzünden kendisini öldürecek olanı seçmesine ya da bir dostu rica etti diye en iyi kaptanı bırakıp en kötüsünü uygun bulmasına benzer. Zeus ve bütün tanrılar adına, baba diye anılan biri rica edenlerin hatırını çocuklarının terbiyesinden daha mı çok önemser? O eski Sokrates'in sık sık söylediği söz bu yüzden yerinde değil miydi? Mümkün olsaydı şehrin en yüksek yerine çıkıp şöyle haykırırdı: "Ey insanlar, nereye gidiyorsunuz? Mal mülk edinmek için bütün gayretinizi harcıyor, bunları bırakacağınız oğullarınızı ise pek az düşünüyorsunuz!" Ben buna şunu da eklerdim: Böyle babalar, ayakkabısını düşünüp ayağını umursamayan birine benzer. Babaların çoğu para hırsında ve çocuklarına karşı sevgisizlikte o kadar ileri gider ki daha fazla ücret ödememek için çocuklarına hiçbir değeri olmayan kimseleri eğitici seçer, ucuz cehaletin peşine düşerler. Aristippos da aklı fikri boş bir babayla bu yüzden zarif, hatta pek nükteli bir sözle alay etmişti. Biri kendisine oğlunun eğitimi için ne kadar ücret istediğini sorunca "Bin drahmi" demiş. Adam "Herakles aşkına, ne fahiş bir istek! Bin drahmiye bir köle satın alabilirim" deyince "Öyleyse iki kölen olur" demiş, "biri oğlun, biri de satın aldığın." Genel olarak, küçük çocukları yemeği sağ elleriyle almaya alıştırıp sol ellerini uzatınca onları azarlamak, ama sağlam ve doğru sözler duymaları için hiç özen göstermemek nasıl saçma olmasın? Bu harika babaların, oğullarını kötü besleyip kötü eğittikten sonra başına ne geldiğini ben söyleyeyim. Oğulları erkekler arasına yazılınca sağlıklı ve düzenli hayatı umursamaz, kendilerini düzensiz ve köleye yaraşır hazların içine atarlar. İşte o zaman babalar çocuklarının terbiyesini elden kaçırdıklarına pişman olurlar, ama artık hiçbir yararı yoktur; oğullarının işlediği kötülükler yüzünden kahrolup dururlar. Çünkü oğullarından kimi dalkavukları ve asalakları, adı sanı belirsiz, lanetli, gençliği yoldan çıkarıp mahveden adamları yanına alır; kimi kibirli ve masraflı hetairaları, sokak fahişelerini parayla satın alıp azat eder; kimi servetini boğazına harcar; kimi zara ve âlemlere saplanıp kalır; bazıları ise daha da cüretli kötülüklere el atar: Zina eder, evleri yıkar, tek bir hazzı ölüme değer bulurlar. Bunlar felsefeyle haşır neşir olsalardı belki kendilerini böyle işlere kaptırmazlardı; Diogenes'in, sözleri kaba ama söylediği şey doğru olan öğüdünü de öğrenirlerdi: "Delikanlı, bir genelevine gir de değerli sanılan şeyin değersiz olandan hiçbir farkı olmadığını öğren."

7

ἐπειδὰν τοίνυν ἡλικίαν λάβωσιν ὑπὸ παιδαγωγοῖς τετάχθαι, ἐνταῦθα δὴ πολλὴν ἐπιμέλειαν ἑκτέον ἐστὶ τῆς τούτων καταστάσεως, ὡς μὴ λάθωσιν ἀνδραπόδοις ἢ βαρβάροις ἢ παλιμβόλοις τὰ τέκνα παραδόντες. ἐπεὶ νῦν γε τὸ γιγνόμενον πολλοῖς ὑπερκαταγέλαστόν ἐστι. τῶν γὰρ δούλων τῶν σπουδαίων τοὺς μὲν γεωργοὺς ἀποδεικνύουσι, τοὺς δὲ ναυκλήρους τοὺς δʼ ἐμπόρους τοὺς δʼ οἰκονόμους τοὺς δὲ δανειστάς· ὅ τι δʼ ἂν εὕρωσιν ἀνδράποδον οἰνόληπτον καὶ λίχνον, πρὸς πᾶσαν πραγματείαν ἄχρηστον, τούτῳ φέροντες ὑποβάλλουσι τοὺς υἱούς. δεῖ δὲ τὸν σπουδαῖον παιδαγωγὸν τοιοῦτον εἶναι τὴν φύσιν οἷόσπερ ἦν ὁ Φοῖνιξ ὁ τοῦ Ἀχιλλέως παιδαγωγός. τὸ δὲ πάντων μέγιστον καὶ κυριώτατον τῶν εἰρημένων ἔρχομαι φράσων. διδασκάλους γὰρ ζητητέον τοῖς τέκνοις, οἳ καὶ τοῖς βίοις εἰσὶν ἀδιάβλητοι καὶ τοῖς τρόποις ἀνεπίληπτοι καὶ ταῖς ἐμπειρίαις ἄριστοι· πηγὴ γὰρ καὶ ῥίζα καλοκαγαθίας τὸ νομίμου τυχεῖν παιδείας. καὶ καθάπερ τὰς χάρακας οἱ γεωργοὶ τοῖς φυτοῖς παρατιθέασιν, οὕτως οἱ νόμιμοι τῶν διδασκάλων ἐμμελεῖς τὰς ὑποθήκας καὶ παραινέσεις παραπηγνύουσι τοῖς νέοις, ἵνʼ ὀρθὰ τούτων βλαστάνῃ τὰ ἤθη. νῦν δέ τις κἂν καταπτύσειε τῶν πατέρων ἐνίων, οἵτινες πρὶν δοκιμάσαι τοὺς μέλλοντας διδάσκειν, διʼ ἄγνοιαν, ἔσθʼ ὅτε καὶ διʼ ἀπειρίαν, ἀνθρώποις ἀδοκίμοις καὶ παρασήμοις ἐγχειρίζουσι τοὺς παῖδας. καὶ οὔπω τοῦτʼ ἐστὶ καταγέλαστον εἰ διʼ ἀπειρίαν αὐτὸ πράττουσιν, ἐκεῖνο δʼ ἐσχάτως ἄτοπον. τὸ ποῖον; ἐνίοτε γὰρ εἰδότες, αἰσθόμενοι δὲ καὶ ἄλλων αὐτοῖς τοῦτο λεγόντων, τὴν ἐνίων τῶν παιδευτῶν ἀπειρίαν ἅμα καὶ μοχθηρίαν, ὅμως τούτοις ἐπιτρέπουσι τοὺς παῖδας, οἱ μὲν ταῖς τῶν ἀρεσκευομένων ἡττώμενοι κολακείαις, εἰσὶ δʼ οἳ καὶ δεομένοις χαριζόμενοι φίλοις, παρόμοιον ποιοῦντες ὥσπερ ἂν εἴ τις τῷ σώματι κάμνων τὸν σὺν ἐπιστήμῃ δυνηθέντʼ ἂν σῶσαι παραλιπών, φίλῳ χαριζόμενος τὸν διʼ ἀπειρίαν ἀπολέσαντʼ ἂν αὐτὸν προέλοιτο, ἢ ναύκληρον τὸν ἄριστον ἀφεὶς τὸν χείριστον δοκιμάσειε φίλου δεηθέντος. Ζεῦ καὶ θεοὶ πάντες, πατήρ τις καλούμενος πλείω λόγον τῆς τῶν δεομένων ποιεῖται χάριτος ἢ τῆς τῶν τέκνων παιδεύσεως; εἶτʼ οὐκ εἰκότα πολλάκις Σωκράτης ἐκεῖνος ὁ παλαιὸς ἔλεγεν, ὅτι εἴπερ ἄρα δυνατὸν ἦν, ἀναβάντα ἐπὶ τὸ μετεωρότατον τῆς πόλεως ἀνακραγεῖν μέρος ὦ ἄνθρωποι, ποῖ φέρεσθε, οἵτινες χρημάτων μὲν κτήσεως πέρι πᾶσαν, ποιεῖσθε σπουδήν, τῶν δʼ υἱέων, οἷς ταῦτα καταλείψετε, μικρὰ φροντίζετε ; τούτοις δʼ ἂν ἔγωγε προσθείην ὅτι οἱ τοιοῦτοι πατέρες παραπλήσιον ποιοῦσιν, οἷον εἴ τις τοῦ μὲν ὑποδήματος φροντίζοι, τοῦ δὲ ποδὸς ὀλιγώρως ἔχοι. πολλοὶ δʼ εἰς τοσοῦτο τῶν πατέρων προβαίνουσι φιλαργυρίας ἅμα καὶ μισοτεκνίας, ὥσθʼ ἵνα μὴ πλείονα μισθὸν τελέσειαν, ἀνθρώπους τοὺς μηδενὸς τιμίους αἱροῦνται τοῖς τέκνοις παιδευτάς, εὔωνον ἀμαθίαν διώκοντες. ᾗ καὶ Ἀρίστιππος οὐκ ἀκόμψως ἀλλὰ καὶ πάνυ ἀστείως ἐπέσκωψε τῷ λόγῳ πατέρα νοῦ καὶ φρενῶν κενόν. ἐρωτήσαντος γάρ τινος αὐτὸν πόσον αἰτοίη μισθὸν ὑπὲρ τῆς τοῦ τέκνου παιδεύσεως, χιλίας ἔφησε δραχμάς. τοῦ δʼ Ἡράκλεις εἰπόντος, ὡς ὑπέρπολυ τὸ αἴτημα· δύναμαι γὰρ ἀνδράποδον χιλίων πρίασθαι, τοιγαροῦν εἶπε δύο ἕξεις ἀνδράποδα, καὶ τὸν υἱὸν καὶ ὃν ἂν πρίῃ. τὸ δʼ ὅλον πῶς οὐκ ἄτοπον τῇ μὲν δεξιᾷ συνεθίζειν τὰ παιδία δέχεσθαι τὰς τροφάς, κἂν εἰ προτείνειε τὴν ἀριστεράν, ἐπιτιμᾶν, μηδεμίαν δὲ ποιεῖσθαι πρόνοιαν τοῦ λόγων ἐπιδεξίων καὶ νομίμων ἀκούειν; τί οὖν συμβαίνει τοῖς θαυμαστοῖς πατράσιν, ἐπειδὰν κακῶς μὲν θρέψωσι κακῶς δὲ παιδεύσωσι τοὺς υἱεῖς, ἐγὼ φράσω. ὅταν γὰρ εἰς ἄνδρας ἐγγραφέντες τοῦ μὲν ὑγιαίνοντος καὶ τεταγμένου βίου καταμελήσωσιν, ἐπὶ δὲ τὰς ἀτάκτους καὶ ἀνδραποδώδεις ἡδονὰς ἑαυτοὺς κρημνίσωσι, τότε δὴ μεταμέλονται τὴν τῶν τέκνων προδεδωκότες παιδείαν, ὅτʼ οὐδὲν ὄφελος, τοῖς ἐκείνων ἀδικήμασιν ἀδημονοῦντες. οἱ μὲν γὰρ αὐτῶν κόλακας καὶ παρασίτους ἀναλαμβάνουσιν, ἀνθρώπους ἀσήμους καὶ καταράτους καὶ τῆς νεότητος ἀνατροπέας καὶ λυμεῶνας, οἱ δέ τινες ἑταίρας καὶ χαμαιτύπας λυτροῦνται σοβαρὰς καὶ πολυτελεῖς, οἱ δὲ κατοψοφαγοῦσιν, οἱ δʼ εἰς κύβους καὶ κώμους ἐξοκέλλουσιν, ἤδη δέ τινες καὶ τῶν νεανικωτέρων ἅπτονται κακῶν, μοιχεύοντες καὶ οἰκοφθοροῦντες καὶ μίαν ἡδονὴν θανάτου τιμώμενοι. φιλοσοφίᾳ δʼ ὁμιλήσαντες οὗτοι οὐ τοιούτοις ἴσως πράγμασιν ἑαυτοὺς καταπειθεῖς παρέσχοντο, καὶ τό γε παράγγελμα τοῦ Διογένους ἔμαθον ἄν, ὃς φορτικῶς μὲν τοῖς ῥήμασιν ἀληθῶς δὲ τοῖς πράγμασι παραινεῖ καί φησιν εἴσελθε εἰς πορνεῖόν παῖ, ἵνα μάθῃς ὅτι τῶν ἀναξίων τὰ τίμια οὐδὲν διαφέρει

88. Bölüm

Kısacası şunu söylüyorum, öğüt vermekten çok kehanette bulunuyormuşum gibi görünsem de haklı olarak: Bu işte ilk, orta ve son, tek ana nokta iyi bir yetiştirme ve doğru bir terbiyedir; bunların insanı aretēye ve saadete götürdüğünü, bunlara katkıda bulunduğunu söylüyorum. Öbür iyi şeyler ise insanca, küçük ve uğruna çaba harcanmaya değmeyen şeylerdir. Soyluluk güzeldir ama atalardan gelen bir iyiliktir. Zenginlik değerlidir ama talihin malıdır; çünkü talih onu çoğu zaman sahiplerinden alıp götürmüş, ummayanlara da getirip vermiştir. Büyük bir servet, kesecilere, hırsız kölelere ve şantajcılara açık bir hedeftir; en önemlisi de en kötü insanlar bile ondan pay alır. Şan şeref saygındır ama kalıcı değildir. Güzellik uğruna çekişilen bir şeydir ama ömrü kısadır. Sağlık değerlidir ama kolayca bozulur. Güç imrenilecek bir şeydir ama hastalığa ve yaşlılığa kolayca yenik düşer. Genel olarak, bedeninin kuvvetiyle övünen biri yanıldığını bilsin. İnsan gücü öbür hayvanların, örneğin fillerin, boğaların, aslanların kuvveti yanında nedir ki? Oysa içimizdeki şeylerden yalnız terbiye ölümsüz ve ilahidir. İnsan tabiatında her şeyden üstün iki şey vardır: nous ve logos. Nous logosa hükmeder, logos da nousa hizmet eder; talih onu ele geçiremez, iftira elinden alamaz, hastalık bozamaz, yaşlılık yıpratamaz. Çünkü yalnız nous yaşlandıkça gençleşir; zaman başka her şeyi alıp götürürken yaşlılığa epistēmē katar. Sel gibi her şeyi sürükleyip götüren savaş bile yalnız terbiyeyi elimizden alamaz. Bana kalırsa Megaralı filozof Stilpon da anılmaya değer bir cevap vermiştir: Demetrios şehri köleleştirip yerle bir ettikten sonra Stilpon'a bir şey kaybedip kaybetmediğini sormuş; o da "Hayır" demiş, "çünkü savaş aretēyi yağmalayamaz." Sokrates'in cevabı da bununla uyumlu, onunla aynı sesi veriyor gibidir. Galiba Gorgias ona Büyük Kral hakkında ne düşündüğünü ve onu mesut sayıp saymadığını sorunca "Aretē ve terbiye bakımından ne durumda olduğunu bilmiyorum" demişti; çünkü saadet bunlarda yatar, talihe bağlı iyiliklerde değil.

8

συνελὼν τοίνυν ἐγώ φημι καὶ χρησμολογεῖν μᾶλλον ἢ παραινεῖν δόξαιμʼ ἂν εἰκότως ὅτι ἓν πρῶτον καὶ μέσον καὶ τελευταῖον ἐν τούτοις κεφάλαιον ἀγωγὴ σπουδαία καὶ παιδεία νόμιμός ἐστι, καὶ ταῦτα φορὰ καὶ συνεργὰ πρὸς ἀρετὴν καὶ πρὸς εὐδαιμονίαν φημί. καὶ τὰ μὲν ἄλλα τῶν ἀγαθῶν ἀνθρώπινα καὶ μικρὰ καὶ οὐκ ἀξιοσπούδαστα καθέστηκεν. εὐγένεια καλὸν μέν, ἀλλὰ προγόνων ἀγαθόν. πλοῦτος δὲ τίμιον μέν, ἀλλὰ τύχης κτῆμα, ἐπειδὴ τῶν μὲν ἐχόντων πολλάκις ἀφείλετο, τοῖς δʼ οὐκ ἐλπίσασι φέρουσα προσήνεγκε, καὶ ὁ πολὺς πλοῦτος σκοπὸς ἔκκειται τοῖς βουλομένοις βαλλάντια τοξεύειν, κακούργοις οἰκέταις καὶ συκοφάνταις, καὶ τὸ μέγιστον, ὅτι καὶ τοῖς πονηροτάτοις μέτεστι. δόξα γε μὴν σεμνὸν μέν, ἀλλʼ ἀβέβαιον. κάλλος δὲ περιμάχητον μέν, ἀλλʼ ὀλιγοχρόνιον. ὑγίεια δὲ τίμιον μέν, ἀλλʼ εὐμετάστατον. ἰσχὺς δὲ ζηλωτὸν μέν, ἀλλὰ νόσῳ εὐάλωτον καὶ γήρᾳ. τὸ δʼ ὅλον εἴ τις ἐπὶ τῇ τοῦ σώματος ῥώμῃ φρονεῖ, μαθέτω γνώμης διαμαρτάνων. πόστον γάρ ἐστιν ἰσχὺς ἀνθρωπίνη τῆς τῶν ἄλλων ζῴων δυνάμεως; λέγω δʼ οἷον ἐλεφάντων καὶ ταύρων καὶ λεόντων. παιδεία δὲ τῶν ἐν ἡμῖν μόνον ἐστὶν ἀθάνατον καὶ θεῖον. καὶ δύο τὰ πάντων ἐστὶ κυριώτατα ἐν ἀνθρωπίνῃ φύσει, νοῦς καὶ λόγος. καὶ ὁ μὲν νοῦς ἀρχικός ἐστι τοῦ λόγου, ὁ δὲ λόγος ὑπηρετικὸς τοῦ νοῦ, τύχῃ μὲν ἀνάλωτος, συκοφαντίᾳ δʼ ἀναφαίρετος, νόσῳ δʼ ἀδιάφθορος, γήρᾳ δʼ ἀλύμαντος. μόνος γὰρ ὁ νοῦς παλαιούμενος ἀνηβᾷ, καὶ ὁ χρόνος τἄλλα πάντʼ ἀφαιρῶν τῷ γήρᾳ προστίθησι τὴν ἐπιστήμην. ὅ γε μὴν πόλεμος χειμάρρου δίκην πάντα σύρων καὶ πάντα παραφέρων μόνην οὐ δύναται παιδείαν παρελέσθαι. καί μοι δοκεῖ Στίλπων ὁ Μεγαρεὺς φιλόσοφος ἀξιομνημόνευτον ποιῆσαι ἀπόκρισιν, ὅτε Δημήτριος ἐξανδραποδισάμενος τὴν πόλιν εἰς ἔδαφος κατέβαλε καὶ τὸν Στίλπωνα ἤρετο μή τι ἀπολωλεκὼς εἴη. καὶ ὃς οὐ δῆτα εἶπε, πόλεμος γὰρ οὐ λαφυραγωγεῖ ἀρετήν σύμφωνος δὲ καὶ συνῳδὸς καὶ ἡ Σωκράτους ἀπόκρισις ταύτῃ φαίνεται. καὶ γὰρ οὗτος ἐρωτήσαντος αὐτόν μοι δοκεῖ Γοργίου ἣν ἔχει περὶ τοῦ μεγάλου βασιλέως ὑπόληψιν καὶ εἰ νομίζει τοῦτον εὐδαίμονα εἶναι, οὐκ οἶδʼ ἔφησε πῶς ἀρετῆς καὶ παιδείας ἔχει, ὡς τῆς εὐδαιμονίας ἐν τούτοις, οὐκ ἐν τοῖς τυχηροῖς ἀγαθοῖς κειμένης.

99. Bölüm

Çocukların terbiyesinden daha önemli bir şey görmemeyi nasıl öğütlüyorsam, aynı şekilde bozulmamış, sağlıklı bir terbiyeye sarılmak, oğulları da şenlik nutuklarının saçmalıklarından elden geldiğince uzak tutmak gerektiğini söylüyorum. Çünkü çoğunluğun hoşuna gitmek bilgelerin hoşuna gitmemek demektir. Euripides de sözüme tanıklık eder:

Ben kalabalığa söz söylemekte beceriksizim, yaşıtlarıma ve az sayıda kişiye karşı daha ustayım. Bunun da bir sebebi var: Bilgeler arasında değersiz olanlar kalabalığın önünde daha hoş konuşur.

Ben de ayaktakımının hoşuna gidecek, onun gönlünü okşayacak şekilde konuşmaya özenenlerin çoğu zaman hayatlarında da sefih ve hazza düşkün kimseler olduklarını görüyorum. Zeus hakkı için, bu da doğaldır. Başkalarına haz sağlarken güzel olanı umursamıyorlarsa, kendi zevklerinin ve sefalarının üstüne doğruyu ve sağlıklı olanı koymaları ya da hoşa gidenin yerine ölçülü olanı aramaları pek zordur. Bundan başka çocuklara [neden bu öğretilsin?] Çünkü hiçbir şeyi gelişigüzel söylememek ve yapmamak güzeldir; atasözünün dediği gibi, güzel şeyler zordur. Hazırlıksız konuşmalar ise büyük bir kayıtsızlık ve gelişigüzellikle doludur; bunları yapanlar nereden başlayıp nerede duracaklarını bilmezler. Öbür kusurlarından başka, irticalen konuşanlar korkunç bir ölçüsüzlüğe ve gevezeliğe düşerler. Oysa düşünüp hazırlanmak, sözün gereken ölçüden taşmasına izin vermez. Bize aktarıldığına göre Perikles, halk kendisini sık sık [konuşmaya] çağırdığı hâlde hazırlıksız olduğunu söyleyerek kabul etmezdi. Onun siyasetine öykünen Demosthenes de aynı şekilde, Atinalılar kendisinden öğüt istediklerinde "Hazırlanmadım" diyerek direnirdi. Bu belki kaynağı belirsiz, uydurma bir rivayettir; ama Demosthenes Meidias'a Karşı konuşmasında düşünüp hazırlanmanın yararını açıkça ortaya koyar. Şöyle der: "Atinalılar, hazırlandığımı söylüyorum, bunu inkâr da etmem; elimden geldiğince çalıştım da. Çünkü bu kadar şeye uğramış ve hâlâ uğramaktayken, bunlar hakkında size söyleyeceklerimi ihmal etseydim, bedbaht biri olurdum." Bununla birlikte, sözdeki hazırcevaplığı büsbütün reddetmek ya da tersine onu değmeyecek şeyler için çalıştırmak gerektiğini söylemem; bu, bir ilaç gibi kullanılmalıdır. Erkeklik yaşına gelinceye kadar hiçbir şeyin gelişigüzel söylenmesini doğru bulmam; ama biri yeteneğini köklendirdiğinde, fırsatlar çağırdıkça sözünde serbest davranması yerinde olur. Uzun süre zincire vurulmuş olanlar sonradan çözülseler bile zincirlere uzun süre alışmış olduklarından yürüyemeyip tökezlerler; aynı şekilde sözlerini uzun süre dizginleyenler de bir gün irticalen konuşmaları gerekse anlatımlarının aynı karakterini korurlar. Ama daha çocukken her fırsatta konuşmalarına izin vermek en büyük boş laflığa yol açar. Anlatıldığına göre zavallı bir ressam Apelles'e bir resim gösterip "Bunu az önce yaptım" demiş. Apelles de "Söylemesen de çabucak yapıldığını biliyorum" demiş; "şaşırdığım, bunun gibilerinden daha çok yapmamış olman." Sözün başındaki konuya döneyim: Tiyatroya özgü, tragedyayı taklit eden bir üsluptan kaçınmayı nasıl öğütlüyorsam, anlatımın ufak tefekliğinden ve bayağılığından da öyle sakınıp kaçınmayı öğütlüyorum. Çünkü şişirilmiş üslup kamu hayatına uymaz, fazla cılız üslup ise kimseyi etkilemez. Beden nasıl yalnız sağlıklı değil, sağlam ve dinç de olmalıysa, söz de yalnız hastalıksız değil, gürbüz de olmalıdır. Çünkü tehlikesiz olan yalnızca övülür, cesaret isteyen ise hayranlık da uyandırır. Psykhēnin hâli konusunda da aynı görüşteyim: İnsan ne küstah ne de çekingen ve ürkek olmalıdır; birincisi utanmazlığa, ikincisi köle ruhluluğa varır. Her şeyde orta yolu tutturmak ise hem ustalık hem uyum işidir. Terbiye konusu aklımdayken bu konudaki kanaatimi de söylemek istiyorum: Tek düze bir üslubu her şeyden önce büyük bir zevksizlik belirtisi sayarım; sonra bunun, alıştırma için de çabucak bıktırıcı ve hiç sürdürülemez olduğunu düşünürüm. Çünkü her şeyde tekdüzelik doyurur ve usandırır; çeşitlilik ise, başka her şeyde, örneğin duyulan ve görülen şeylerde olduğu gibi, hoştur.

9

ὥσπερ δὲ παραινῶ τῆς παιδείας τῶν τέκνων μηδὲν ποιεῖσθαι προὐργιαίτερον, οὕτως αὖ πάλιν φημὶ δεῖν τῆς ἀδιαφθόρου καὶ ὑγιαινούσης ἔχεσθαι, τῶν δὲ πανηγυρικῶν λήρων ὡς πορρωτάτω τοὺς υἱεῖς ἀπάγειν. τὸ γὰρ τοῖς πολλοῖς ἀρέσκειν τοῖς σοφοῖς ἐστιν ἀπαρέσκειν. μαρτυρεῖ δέ μου τῷ λόγῳ καὶ Εὐριπίδης λέγων ἐγὼ δʼ ἄκομψος εἰς ὄχλον δοῦναι λόγον, εἰς ἥλικας δὲ κὠλίγους σοφώτερος. ἔχει δὲ μοῖραν καὶ τόδʼ · οἱ γὰρ ἐν σοφοῖς φαῦλοι παρʼ ὄχλῳ μουσικώτεροι λέγειν ὁρῶ δʼ ἔγωγε τοὺς τοῖς συρφετώδεσιν ὄχλοις ἀρεστῶς καὶ κεχαρισμένως ἐπιτηδεύοντας λέγειν καὶ τὸν βίον ὡς τὰ πολλὰ ἀσώτους καὶ φιληδόνους ἀποβαίνοντας. καὶ νὴ Δίʼ εἰκότως. εἰ γὰρ ἄλλοις ἡδονὰς παρασκευάζοντες ἀμελοῦσι τοῦ καλοῦ, σχολῇ γʼ ἂν τῆς ἰδίας ἡδυπαθείας καὶ τρυφῆς ὑπεράνω τὸ ὀρθὸν καὶ ὑγιὲς ποιήσαιντο ἢ τὸ σῶφρον ἀντὶ τοῦ τερπνοῦ διώξαιεν. πρὸς δὲ τούτοις τί ἂν τοὺς παῖδας καλὸν γάρ τοι μηδὲν εἰκῇ μήτε λέγειν μήτε πράττειν, καὶ κατὰ τὴν παροιμίαν χαλεπὰ τὰ καλά. οἱ δʼ αὐτοσχέδιοι τῶν λόγων πολλῆς εὐχερείας καὶ ῥᾳδιουργίας εἰσὶ πλήρεις, οὔθʼ ὅθεν ἀρκτέον οὔθʼ ὅπου παυστέον ἐστὶν εἰδότων. χωρὶς δὲ τῶν ἄλλων πλημμελημάτων οἳ ἂν ἐκ τοῦ παραχρῆμα λέγωσιν, εἰς ἀμετρίαν δεινὴν ἐκπίπτουσι καὶ πολυλογίαν. σκέψις δʼ οὐκ ἐᾷ τῆς ἱκνουμένης συμμετρίας τὸν λόγον ἐκπίπτειν. ὁ Περικλῆς, ὡς ἡμῖν ἀκούειν παραδέδοται, καλούμενος ὑπὸ τοῦ δήμου πολλάκις οὐχ ὑπήκουσε, λέγων ἀσύντακτος εἶναι. ὡσαύτως δὲ καὶ Δημοσθένης ζηλωτὴς τῆς τούτου πολιτείας γενόμενος καλούντων αὐτὸν τῶν Ἀθηναίων σύμβουλον ἀντέβαινεν · οὐ συντέταγμαι λέγων. καὶ ταῦτα μὲν ἴσως ἀδέσποτός ἐστι καὶ πεπλασμένη παράδοσις· ἐν δὲ τῷ κατὰ Μειδίου τὴν τῆς σκέψεως ὠφέλειαν ἐναργῶς παρίστησι. φησὶ γοῦν ἐγὼ δʼ ἐσκέφθαι μὲν ὦ ἄνδρες Ἀθηναῖοι φημὶ κοὐκ ἂν ἀρνηθείην καὶ μεμελετηκέναι γʼ ὡς ἐνῆν μάλιστʼ ἐμοί· καὶ γὰρ ἂν ἄθλιος ἦν, εἰ τοιαῦτα παθὼν καὶ πάσχων ἠμέλουν ὧν περὶ τούτων ἐρεῖν ἔμελλον πρὸς ὑμᾶς. τὸ δὲ δεῖν παντάπασιν ἀποδοκιμάζειν τῶν λόγων τὴν ἑτοιμότητα ἢ πάλιν αὖ ταύτην οὐκ ἐπʼ ἀξίοις ἀσκεῖν οὐ φαίην ἂν ἔγωγε, ἀλλʼ ὡς ἐν φαρμάκου μοίρᾳ τοῦτο ποιητέον ἐστί. μέχρι δὴ τῆς τῶν ἀνδρῶν ἡλικίας οὐδὲν ἐκ τοῦ παρατυχόντος ἀξιῶ λέγειν· ἀλλʼ ὅταν τις ῥιζώσῃ τὴν δύναμιν, τότε τοῦτον τῶν καιρῶν καλούντων ἐλευθεριάζειν τοῖς λόγοις προσήκει. ὥσπερ γὰρ οἱ πολὺν χρόνον δεθέντες κἂν εἰ λυθεῖεν ὕστερον, ὑπὸ τῆς πολυχρονίου τῶν δεσμῶν συνηθείας οὐ δυνάμενοι βαδίζειν ὑποσκελίζονται, τὸν αὐτὸν τρόπον οἱ πολλῷ χρόνῳ τὸν λόγον σφίγξαντες, κἂν εἴ ποτε ἐκ τοῦ παραχρῆμα δεήσειεν εἰπεῖν, οὐδὲν ἧττον τὸν αὐτὸν τῆς ἑρμηνείας χαρακτῆρα φυλάττουσι. τὸ δʼ ἔτι παῖδας ὄντας ἐᾶν ἐπὶ καιροῦ λέγειν ματαιολογίας τῆς ἐσχάτης αἴτιον καθίσταται. ζωγράφος φασὶν ἄθλιος Ἀπελλῇ δείξας εἰκόνα ταύτην ἔφη νῦν γέγραφα, ὁ δὲ καὶ ἢν μὴ λέγῃς, εἶπεν οἶδʼ ὅτι ταχὺ γέγραπται· θαυμάζω δὲ πῶς οὐχὶ τοιαύτας πλείους γέγραφας. ὥσπερ τοίνυν ἐπανάγω γὰρ πρὸς τὴν ἐξ ἀρχῆς τοῦ λόγου ὑπόθεσιν τὴν θεατρικὴν καὶ παρατράγῳδον, οὕτως αὖ πάλιν καὶ τὴν σμικρολογίαν τῆς λέξεως καὶ ταπείνωσιν παραινῶ διευλαβεῖσθαι καὶ φεύγειν· ἡ μὲν γὰρ ὑπέρογκος ἀπολίτευτός ἐστιν, ἡ δʼ ἰσχνὴ λίαν ἀνέκπληκτος. καθάπερ δὲ τὸ σῶμα οὐ μόνον ὑγιεινὸν ἀλλὰ καὶ εὐεκτικὸν εἶναι χρή, καὶ τὸν λόγον ὡσαύτως οὐκ ἄνοσον μόνον ἀλλὰ καὶ εὔρωστον εἶναι δεῖ. τὸ μὲν γὰρ ἀσφαλὲς ἐπαινεῖται μόνον, τὸ δʼ ἐπικίνδυνον καὶ θαυμάζεται. τὴν αὐτὴν δὲ τυγχάνω γνώμην ἔχων καὶ περὶ τῆς ἐν τῇ ψυχῇ διαθέσεως. οὔτε γὰρ θρασὺν οὔτʼ ἄτολμον καὶ καταπλῆγα προσῆκεν εἶναι· τὸ μὲν γὰρ εἰς ἀναισχυντίαν, τὸ δʼ εἰς ἀνδραποδωδίαν περιίσταται· ἔντεχνον δὲ τὸ τὴν μέσην ἐν ἅπασι τέμνειν ἐμμελές τε. βούλομαι δʼ , ἕως ἔτι μέμνημαι τῆς παιδείας, ὡς ἔχω δόξης περὶ αὐτῆς εἰπεῖν, ὅτι τὸν μονόκωλον λόγον πρῶτον μὲν ἀμουσίας οὐ μικρὸν ποιοῦμαι τεκμήριον· ἔπειτα δὲ καὶ πρὸς τὴν ἄσκησιν ἁψίκορον καὶ πάντη ἀνεπίμονον εἶναι νομίζω. μονῳδία γὰρ ἐν ἅπασίν ἐστι πλήσμιον καὶ πρόσαντες, ἡ δὲ ποικιλία τερπνόν, καθάπερ κἀν τοῖς ἄλλοις ἅπασιν, οἷον ἀκούσμασιν ἢ θεάμασιν.

1010. Bölüm

Hür doğmuş çocuğu, genel eğitim denen öbür derslerin hiçbirini duymamış, görmemiş bırakmamalı; bunları adeta tadına bakmak için, geçerken öğrenmeli (çünkü her şeyde mükemmel olmak imkânsızdır), felsefeye ise en yüksek yeri vermelidir. Görüşümü bir benzetmeyle anlatabilirim: Gemiyle birçok şehri dolaşmak güzeldir, ama en iyisinde oturmak yararlıdır […]. Filozof Bion da nükteli bir şekilde şöyle derdi: Talipler Penelope'ye yaklaşamayınca onun hizmetçileriyle yatarlardı; felsefeye erişemeyenler de aynı şekilde hiçbir değeri olmayan öbür derslerle uğraşıp kendilerini kurutup tüketirler. Bu yüzden felsefeyi öbür terbiyenin adeta başı yapmalı. İnsanlar bedenin bakımı için iki epistēmē bulmuşlardır: hekimlik ve beden eğitimi; biri sağlık, öbürü dinçlik kazandırır. Psykhēnin hastalıklarının ve hâllerinin tek ilacı ise felsefedir. Çünkü onun sayesinde ve onunla birlikte neyin güzel, neyin çirkin, neyin adil, neyin haksız, kısacası neyin seçilmeye, neyin kaçınılmaya değer olduğunu bilmek mümkündür; tanrılara, anne babaya, yaşlılara, kanunlara, yabancılara, yöneticilere, dostlara, kadınlara, çocuklara, hizmetkârlara nasıl davranılması gerektiğini de: Tanrılara saygı göstermek, anne babayı onurlandırmak, yaşlılara hürmet etmek, kanunlara itaat etmek, […] yöneticilere boyun eğmek, dostları sevmek, kadınlara karşı ölçülü olmak, çocuklara şefkat beslemek, kölelere hakaret etmemek gerektiğini; en önemlisi de iyi günlerde aşırı sevinmemek, felaketlerde aşırı kederlenmemek, hazlar içinde kendini koyvermemek, öfkelenince de kendinden geçip hayvanlaşmamak gerektiğini. Ben bunları felsefeden gelen bütün iyiliklerin en değerlisi sayarım. Çünkü iyi talihi soylu bir şekilde taşımak bir erkeğin, onu kimsenin kıskançlığını uyandırmadan taşımak uysal bir insanın, akıl yürüterek hazlara üstün gelmek bir bilgenin, öfkeye hâkim olmak da sıradan olmayan bir adamın işidir. Siyasi yeteneği felsefeyle karıştırıp kaynaştırabilenleri tam insanlar sayarım; bunların iki en büyük iyiliğe eriştiklerini düşünürüm: Siyasetle uğraşarak herkese yararlı bir hayata, felsefeyle meşgul olarak da dalgasız ve sakin bir hayata. Çünkü üç hayat vardır: eylem hayatı, temaşa hayatı ve zevk hayatı. Bunlardan gevşek ve hazların kölesi olan zevk hayatı hayvanca ve bayağıdır; eylemden yoksun temaşa hayatı yararsızdır; felsefeden nasibini almamış eylem hayatı da kaba ve uyumsuzdur. Öyleyse insan elden geldiğince hem kamu işleriyle uğraşmaya hem de fırsatlar el verdikçe felsefeye sarılmaya çalışmalıdır. Perikles böyle siyaset yaptı; Tarentumlu Arkhytas, Syrakusalı Dion, Thebaili Epameinondas da böyle; bunlardan biri [Dion] Platon'un öğrencisiydi. Terbiye hakkında daha fazla söz söyleyerek oyalanmak gerekir mi bilmiyorum. Söylenenlere ek olarak, eski eserleri edinmeyi de ihmal etmemek, çiftçilerin [tohum topladığı] gibi bunlardan da bir derleme yapmak yararlı, hatta zorunludur. Çünkü kitapları kullanmak da aynı şekilde terbiyenin bir aracıdır ve epistēmēyi kaynağından korumamızı sağlar.

10

δεῖ τοίνυν τὸν παῖδα τὸν ἐλεύθερον μηδενὸς μηδὲ τῶν ἄλλων τῶν καλουμένων ἐγκυκλίων παιδευμάτων μήτʼ ἀνήκοον μήτʼ ἀθέατον ἐᾶν εἶναι, ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἐκ παραδρομῆς μαθεῖν ὡσπερεὶ γεύματος ἕνεκεν ἐν ἅπασι γὰρ τὸ τέλειον ἀδύνατον, τὴν δὲ φιλοσοφίαν πρεσβεύειν. ἔχω δὲ διʼ εἰκόνος παραστῆσαι τὴν ἐμαυτοῦ γνώμην· ὥσπερ γὰρ περιπλεῦσαι μὲν πολλὰς πόλεις καλόν, ἐνοικῆσαι δὲ τῇ κρατίστῃ χρήσιμον […] ἀστείως δὲ καὶ Βίων ἔλεγεν ὁ φιλόσοφος ὅτι ὥσπερ οἱ μνηστῆρες τῇ Πηνελόπῃ πλησιάζειν μὴ δυνάμενοι ταῖς ταύτης ἐμίγνυντο θεραπαίναις, οὕτω καὶ οἱ φιλοσοφίας μὴ δυνάμενοι κατατυχεῖν ἐν τοῖς ἄλλοις παιδεύμασι τοῖς οὐδενὸς ἀξίοις ἑαυτοὺς κατασκελετεύουσι. διὸ δεῖ τῆς ἄλλης παιδείας ὥσπερ κεφάλαιον ποιεῖν τὴν φιλοσοφίαν. περὶ μὲν γὰρ τὴν τοῦ σώματος ἐπιμέλειαν διττὰς εὗρον ἐπιστήμας οἱ ἄνθρωποι, τὴν ἰατρικὴν καὶ τὴν γυμναστικήν, ὧν ἡ μὲν τὴν ὑγίειαν, ἡ δὲ τὴν εὐεξίαν ἐντίθησι. τῶν δὲ τῆς ψυχῆς ἀρρωστημάτων καὶ παθῶν ἡ φιλοσοφία μόνη φάρμακόν ἐστι. διὰ γὰρ ταύτην ἔστι καὶ μετὰ ταύτης γνῶναι τί τὸ καλὸν τί τὸ αἰσχρόν, τί τὸ δίκαιον τί τὸ ἄδικον, τί τὸ συλλήβδην αἱρετὸν τί τὸ φευκτόν· πῶς θεοῖς πῶς γονεῦσι πῶς πρεσβυτέροις πῶς νόμοις πῶς ἀλλοτρίοις πῶς ἄρχουσι πῶς φίλοις πῶς γυναιξὶ πῶς τέκνοις πῶς οἰκέταις χρηστέον ἐστί· ὅτι δεῖ θεοὺς μὲν σέβεσθαι, γονέας δὲ τιμᾶν, πρεσβυτέρους αἰδεῖσθαι, νόμοις πειθαρχεῖν, […] ἄρχουσιν ὑπείκειν, φίλους ἀγαπᾶν, πρὸς γυναῖκας σωφρονεῖν, τέκνων στερκτικοὺς εἶναι, δούλους μὴ περιυβρίζειν τὸ δὲ μέγιστον, μήτʼ ἐν ταῖς εὐπραγίαις περιχαρεῖς μήτʼ ἐν ταῖς συμφοραῖς περιλύπους ὑπάρχειν, μήτʼ ἐν ταῖς ἡδοναῖς ἐκλύτους εἶναι μήτʼ ἐν ταῖς ὀργαῖς ἐκπαθεῖς καὶ θηριώδεις. ἅπερ ἐγὼ πάντων τῶν ἐκ φιλοσοφίας περιγιγνομένων ἀγαθῶν πρεσβύτατα κρίνω. τὸ μὲν γὰρ εὐγενῶς εὐτυχεῖν ἀνδρός, τὸ δʼ ἀνεπιφθόνως εὐηνίου ἀνθρώπου, τὸ δὲ τοῖς λογισμοῖς περιεῖναι τῶν ἡδονῶν σοφοῦ, τὸ δʼ ὀργῆς κατακρατεῖν ἀνδρὸς οὐ τοῦ τυχόντος ἐστί. τελείους δʼ ἀνθρώπους ἡγοῦμαι τοὺς δυναμένους τὴν πολιτικὴν δύναμιν μῖξαι καὶ κεράσαι τῇ φιλοσοφίᾳ, καὶ δυεῖν ὄντοιν μεγίστοιν ἀγαθοῖν ἐπηβόλους ὑπάρχειν ὑπολαμβάνω, τοῦ τε κοινωφελοῦς βίου πολιτευομένους, τοῦ τʼ ἀκύμονος καὶ γαληνοῦ, διατρίβοντας περὶ φιλοσοφίαν. τριῶν γὰρ ὄντων βίων ὧν ὁ μέν ἐστι πρακτικὸς ὁ δὲ θεωρητικὸς ὁ δʼ ἀπολαυστικός, ὁ μὲν ἔκλυτος καὶ δοῦλος τῶν ἡδονῶν ζῳώδης καὶ μικροπρεπής ἐστιν, ὁ δὲ θεωρητικὸς τοῦ πρακτικοῦ διαμαρτάνων ἀνωφελής, ὁ δὲ πρακτικὸς ἀμοιρήσας φιλοσοφίας ἄμουσος καὶ πλημμελής. πειρατέον οὖν εἰς δύναμιν καὶ τὰ κοινὰ πράττειν καὶ τῆς φιλοσοφίας ἀντιλαμβάνεσθαι κατὰ τὸ παρεῖκον τῶν καιρῶν. οὕτως ἐπολιτεύσατο Περικλῆς, οὕτως Ἀρχύτας ὁ Ταραντῖνος, οὕτω Δίων ὁ Συρακόσιος, οὕτως Ἐπαμεινώνδας ὁ Θηβαῖος, ὧν ἅτερος Πλάτωνος ἐγένετο συνουσιαστής. καὶ περὶ μὲν παιδείας οὐκ οἶδʼ ὅτι δεῖ πλείονα λέγοντα διατρίβειν πρὸς δὲ τοῖς εἰρημένοις χρήσιμον, μᾶλλον δὲ ἀναγκαῖόν ἐστι μηδὲ τῆς τῶν παλαιῶν συγγραμμάτων κτήσεως ὀλιγώρως ἔχειν, ἀλλὰ καὶ τούτων ποιεῖσθαι συλλογὴν κατὰ τὸ γεωργῶδες. τὸν γὰρ αὐτὸν τρόπον ὄργανον τῆς παιδείας ἡ χρῆσις τῶν βιβλίων ἐστί, καὶ ἀπὸ πηγῆς τὴν ἐπιστήμην τηρεῖν συμβέβηκεν.

1111. Bölüm

Bedenlerin idmanını da göz ardı etmemeli; çocukları beden eğitimcisine gönderip bu işlerde yeterince çalıştırmalı, hem bedenleri güzel orantılı olsun hem de güçlensinler diye. Çünkü çocuklukta bedenin sağlamlığı güzel bir yaşlılığın temelidir. Nasıl güzel havada kış için hazırlık yapmak gerekiyorsa, gençlikte de düzenliliği ve itidali yaşlılık için azık olarak biriktirmek gerekir. Ama bedenin yorulmasını öyle ayarlamalı ki çocuklar bitkin düşüp terbiyeye gösterecekleri özenden vazgeçmesinler; çünkü Platon'a göre uyku ve yorgunluk öğrenmenin düşmanıdır. Ama bunun ne önemi var? Asıl, söylediklerimin hepsinden daha önemli olanı söylemeye can atıyorum. Çocukları askerî mücadelelere hazırlamalı; cirit atma, okçuluk ve av ile idman yaptırıp yetiştirmelidir. Çünkü savaşlarda yenilenlerin malları kazananlara ödül olarak ortada durur. Savaş gölgede beslenmiş, nazlı bir beden yapısını kabul etmez; savaş mücadelelerine alışmış zayıf bir asker ise atletlerin de düşmanların da saflarını yarıp geçer. Biri şöyle diyebilir: "Sen hür doğmuşların yetiştirilmesi hakkında öğütler vereceğini vaat ettin, ama yoksulların ve halktan olanların yetiştirilmesini umursamıyor, öğütlerini yalnız zenginlere vermeyi uygun buluyorsun." Bunlara cevap vermek zor değil. Ben en çok, önerdiğim yetiştirme yolunun herkes için ortak olarak yararlı olmasını isterdim; ama bazıları imkânları yetersiz olduğu için öğütlerimden yararlanamayacaksa, bunu öğütleyeni değil talihi suçlasınlar. Yoksullar da çocuklarını elden geldiğince en iyi şekilde yetiştirmeye çalışmalı; bu olmazsa hiç değilse mümkün olanı yapmalıdır. Bunları, gençlerin doğru yetiştirilmesine katkı sağlayan öbür şeyleri sırasıyla ekleyebilmek için söze bir yük olarak kattım.

11

οὐ τοίνυν ἄξιον οὐδὲ τὴν τῶν σωμάτων ἀγωνίαν παρορᾶν, ἀλλὰ πέμποντας ἐς παιδοτρίβου τοὺς παῖδας ἱκανῶς ταῦτα διαπονεῖν, ἅμα μὲν τῆς τῶν σωμάτων εὐρυθμίας ἕνεκεν, ἅμα δὲ καὶ πρὸς ῥώμην· καλοῦ γὰρ γήρως θεμέλιος ἐν παισὶν ἡ τῶν σωμάτων εὐεξία. καθάπερ οὖν ἐν εὐδίᾳ τὰ πρὸς τὸν χειμῶνα προσῆκε παρασκευάζειν, οὕτως ἐν νεότητι τὴν εὐταξίαν καὶ τὴν σωφροσύνην ἐφόδιον εἰς τὸ γῆρας ἀποτίθεσθαι. οὕτω δὲ δεῖ ταμιεύεσθαι τὸν τοῦ σώματος πόνον, ὡς μὴ καταξήρους γινομένους πρὸς τὴν τῆς παιδείας ἐπιμέλειαν ἀπαγορεύειν κατὰ γὰρ Πλάτωνα ὕπνοι καὶ κόποι μαθήμασι πολέμιοι. καὶ τί ταῦτα; ἀλλʼ ὅπερ πάντων ἐστὶ κυριώτατον τῶν εἰρημένων σπεύδω λέγειν. πρὸς γὰρ τοὺς στρατιωτικοὺς ἀγῶνας τοὺς παῖδας ἀσκητέον ἐν ἀκοντισμοῖς αὐτοὺς καταθλοῦντας καὶ τοξείαις καὶ θήραις. τὰ γὰρ τῶν ἡττωμένων ἐν ταῖς μάχαις ἀγαθὰ τοῖς νικῶσιν ἆθλα πρόκειται πόλεμος δʼ ἐσκιατραφημένην σωμάτων ἕξιν οὐ δέχεται, ἰσχνὸς δὲ στρατιώτης πολεμικῶν ἀγώνων ἐθὰς ἀθλητῶν καὶ πολεμίων φάλαγγας διωθεῖ. τί οὖν ἄν τις εἴποι; σὺ δὲ δὴ περὶ τῆς ἐλευθέρων ἀγωγῆς ὑποσχόμενος παραγγέλματα δώσειν ἔπειτα φαίνῃ τῆς μὲν τῶν πενήτων καὶ δημοτικῶν παραμελῶν ἀγωγῆς, μόνοις δὲ τοῖς πλουσίοις ὁμονοεῖς τὰς ὑποθήκας διδόναι. πρὸς οὓς οὐ χαλεπὸν ἀπαντῆσαι. ἐγὼ γὰρ μάλιστʼ ἂν βουλοίμην πᾶσι κοινῇ χρήσιμον εἶναι τὴν ἀγωγήν· εἰ δέ τινες ἐνδεῶς τοῖς ἰδίοις πράττοντες ἀδυνατήσουσι τοῖς ἐμοῖς χρῆσθαι παραγγέλμασι , τὴν τύχην αἰτιάσθωσαν, οὐ τὸν ταῦτα συμβουλεύοντα. πειρατέον μὲν οὖν εἰς δύναμιν τὴν κρατίστην ἀγωγὴν ποιεῖσθαι τῶν παίδων καὶ τοῖς πένησιν· εἰ δὲ μὴ , τῇ γε δυνατῇ χρηστέον. καὶ ταῦτα μὲν δὴ τῷ λόγῳ παρεφορτισάμην, ἵνʼ ἐφεξῆς καὶ τἄλλα τὰ φέροντα πρὸς τὴν ὀρθὴν τῶν νέων ἀγωγὴν συνάψω.

1212. Bölüm

Şunu da söylüyorum: Çocukları güzel uğraşlara öğütle ve sözle yöneltmeli, Zeus hakkı için dayakla ve hırpalamayla değil. Çünkü bunlar herhalde hürlerden çok kölelere yaraşır; çocuklar hem dayağın acısından hem de aşağılanmaktan uyuşup çalışmaktan ürkerler. Övgü ve yerme ise hür doğmuşlar için her türlü hırpalamadan daha yararlıdır; övgü onları güzel olana yöneltir, yerme de çirkin olandan alıkoyar. Azarı ve övgüyü sırayla, türlü biçimlerde kullanmalı: Çocuklar küstahlaştıklarında azarla utandırmalı, sonra yine övgüyle gönüllerini almalı; ağlayan bebeklere teselli için yine memelerini uzatan sütanneleri örnek almalı. Ama onları övgülerle şişirip kabartmamalı; çünkü aşırı övgüyle gevşer, şımarırlar.

12

κἀκεῖνό φημι, δεῖν τοὺς παῖδας ἐπὶ τὰ καλὰ τῶν ἐπιτηδευμάτων ἄγειν παραινέσεσι καὶ λόγοις, μὴ μὰ Δία πληγαῖς μηδʼ αἰκισμοῖς. δοκεῖ γάρ που ταῦτα τοῖς δούλοις μᾶλλον ἢ τοῖς ἐλευθέροις πρέπειν· ἀποναρκῶσι γὰρ καὶ φρίττουσι πρὸς τοὺς πόνους, τὰ μὲν διὰ τὰς ἀλγηδόνας τῶν πληγῶν, τὰ δὲ καὶ διὰ τὰς ὕβρεις. ἔπαινοι δὲ καὶ ψόγοι πάσης εἰσὶν αἰκίας ὠφελιμώτεροι τοῖς ἐλευθέροις, οἱ μὲν ἐπὶ τὰ καλὰ παρορμῶντες οἱ δʼ ἀπὸ τῶν αἰσχρῶν ἀνείργοντες. δεῖ δʼ ἐναλλάξ καὶ ποικίλως χρῆσθαι ταῖς ἐπιπλήξεσι καὶ τοῖς ἐπαίνοις, κἀπειδάν ποτε θρασύνωνται, ταῖς ἐπιπλήξεσιν ἐν αἰσχύνῃ ποιεῖσθαι, καὶ πάλιν ἀνακαλεῖσθαι τοῖς ἐπαίνοις καὶ μιμεῖσθαι τὰς τίτθας, αἵτινες ἐπειδὰν τὰ παιδία κλαυθμυρίσωσιν, εἰς παρηγορίαν πάλιν τὸν μαστὸν ὑπέχουσι. δεῖ δʼ αὐτοὺς μηδὲ τοῖς ἐγκωμίοις ἐπαίρειν καὶ φυσᾶν· χαυνοῦνται γὰρ ταῖς ὑπερβολαῖς τῶν ἐπαίνων καὶ θρύπτονται.

1313. Bölüm

Bazı babaların aşırı sevgisinin sevgisizliğe yol açtığını da gördüm. Ne demek istiyorum? Sözümü bir örnekle daha açık kılayım. Çocuklarının her konuda bir an önce birinci olmasını istedikleri için onlara ölçüsüz yükler yüklerler; çocuklar da bunların altında tükenip yenik düşer, üstelik çektikleri sıkıntılarla ağırlaştıklarından öğrenmeyi gönül rızasıyla kabul etmezler. Bitkiler ölçülü suyla beslenip çok suyla boğulduğu gibi, psykhē de ölçülü emekle büyür, aşırı emekle batıp gider. Öyleyse çocuklara sürekli çalışmanın arasında nefes aldırmalı, bütün hayatımızın dinlenme ve çaba diye ikiye ayrıldığını düşünmeli. Yalnız uyanıklığın değil uykunun da, yalnız savaşın değil barışın da, yalnız fırtınanın değil güzel havanın da, yalnız iş günlerinin değil bayramların da bulunmasının sebebi budur. Kısacası dinlenme emeğin tuzu biberidir. Bu yalnız canlılarda değil, cansız şeylerde de görülür: Yayları ve liraları gevşetiriz ki onları yeniden gerebilelim. Genel olarak beden açlık ve toklukla, psykhē de dinlenme ve emekle korunur. Bazı babaları da kınamak yerinde olur: Oğullarını pedagoglara ve öğretmenlere emanet ettikten sonra onların öğrenimini ne kendi gözleriyle görürler ne kendi kulaklarıyla duyarlar; bu, büyük bir kusurdur. Birkaç günde bir çocukları bizzat sınamalı, umutlarını ücretli bir adamın tutumuna bırakmamalıdırlar; çünkü eğiticiler de her seferinde hesap vereceklerini bildikleri için çocuklara daha çok özen gösterirler. Seyisin şu hoş sözü burada da yerindedir: Atı hiçbir şey kralın gözü kadar semirtmez. Her şeyden çok da çocukların hafızasını çalıştırıp alıştırmalı; çünkü hafıza terbiyenin adeta hazinesidir. Bu yüzden Mnemosyne'yi, yani Hafıza'yı Musaların annesi olarak anlatmışlar; böylece hafıza kadar doğurup besleyen başka bir şey olmadığını üstü kapalı ima etmişler. Öyleyse çocuklar ister tabiatça hafızası güçlü, ister tersine unutkan olsunlar, her iki durumda da hafızalarını çalıştırmalıdır. Böylece tabiatın bolluğunu pekiştirir, eksikliğini de tamamlarız; birinciler başkalarından, ikinciler de kendilerinden daha iyi olur. Hesiodos'un şu sözü güzeldir:

Küçük üstüne küçük koysan ve bunu sık sık yapsan, çok geçmeden büyük olur.

Babalar şunu da gözden kaçırmasın: Öğrenmenin hafızaya dayanan kısmı yalnız terbiyeye değil, hayattaki işlere de hiç de küçümsenmeyecek bir katkıda bulunur. Çünkü olup bitmiş işlerin hatırası, gelecek hakkında iyi karar vermek için örnek olur.

13

ἤδη δέ τινας ἐγὼ εἶδον πατέρας, οἷς τὸ λίαν φιλεῖν τοῦ μὴ φιλεῖν αἴτιον κατέστη. τί οὖν ἐστιν ὃ βούλομαι λέγειν, ἵνα τῷ παραδείγματι φωτεινότερον ποιήσω τὸν λόγον; σπεύδοντες γὰρ τοὺς παῖδας ἐν πᾶσι τάχιον πρωτεῦσαι πόνους αὐτοῖς ὑπερμέτρους ἐπιβάλλουσιν, οἷς ἀπαυδῶντες ἐκπίπτουσι, καὶ ἄλλως βαρυνόμενοι ταῖς κακοπαθείαις οὐ δέχονται τὴν μάθησιν εὐηνίως. ὥσπερ γὰρ τὰ φυτὰ τοῖς μὲν μετρίοις ὕδασι τρέφεται, τοῖς δὲ πολλοῖς πνίγεται, τὸν αὐτὸν τρόπον ψυχὴ τοῖς μὲν συμμέτροις αὔξεται πόνοις, τοῖς δʼ ὑπερβάλλουσι βαπτίζεται. δοτέον οὖν τοῖς παισὶν ἀναπνοὴν τῶν συνεχῶν πόνων, ἐνθυμουμένους ὅτι πᾶς ὁ βίος ἡμῶν εἰς ἄνεσιν καὶ σπουδὴν διῄρηται. καὶ διὰ τοῦτʼ οὐ μόνον ἐγρήγορσις ἀλλὰ καὶ ὕπνος εὑρέθη, οὐδὲ πόλεμος ἀλλὰ καὶ εἰρήνη, οὐδὲ χειμὼν ἀλλὰ καὶ εὐδία, οὐδʼ ἐνεργοὶ πράξεις ἀλλὰ καὶ ἑορταί. συνελόντι δʼ εἰπεῖν ἡ ἀνάπαυσις τῶν πόνων ἐστὶν ἄρτυμα. καὶ οὐκ ἐπὶ τῶν ζῴων μόνων τοῦτʼ ἂν ἴδοι τις γιγνόμενον, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῶν ἀψύχων καὶ γὰρ τὰ τόξα καὶ τὰς λύρας ἀνίεμεν, ἵνʼ ἐπιτεῖναι δυνηθῶμεν. καθόλου δὲ σῴζεται σῶμα μὲν ἐνδείᾳ καὶ πληρώσει, ψυχὴ δʼ ἀνέσει καὶ πόνῳ. ἄξιον δʼ ἐπιτιμᾶν τῶν πατέρων ἐνίοις, οἵτινες παιδαγωγοῖς καὶ διδασκάλοις ἐπιτρέψαντες τοὺς υἱεῖς αὐτοὶ τῆς τούτων μαθήσεως οὔτʼ αὐτόπται γίγνονται τὸ παράπαν οὔτʼ αὐτήκοοι, πλεῖστον τοῦ δέοντος ἁμαρτάνοντες. αὐτοὺς γὰρ παρʼ ὀλίγας ἡμέρας δεῖ δοκιμασίαν λαμβάνειν τῶν παίδων, ἀλλὰ μὴ τὰς ἐλπίδας ἔχειν ἐν μισθωτοῦ διαθέσει· καὶ γὰρ ἐκεῖνοι πλείονα ποιήσονται τὴν ἐπιμέλειαν τῶν παίδων, μέλλοντες ἑκάστοτε διδόναι τὰς εὐθύνας. κἀνταῦθα δὴ τὸ ῥηθὲν ὑπὸ τοῦ ἱπποκόμου χάριεν, ὡς οὐδὲν οὕτω πιαίνει τὸν ἵππον ὡς βασιλέως ὀφθαλμός. πάντων δὲ μάλιστα τὴν μνήμην τῶν παίδων ἀσκεῖν καὶ συνεθίζειν αὕτη γὰρ ὥσπερ τῆς παιδείας ἐστὶ ταμιεῖον, καὶ διὰ τοῦτο μητέρα τῶν Μουσῶν ἐμυθολόγησαν εἶναι τὴν Μνημοσύνην, αἰνιττόμενοι καὶ παραδηλοῦντες ὅτι οὕτως οὐδὲν γεννᾶν καὶ τρέφειν ὡς ἡ μνήμη πέφυκε. καὶ τοίνυν ταύτην κατʼ ἀμφότερʼ ἐστὶν ἀσκητέον, εἴτʼ ἐκ φύσεως μνήμονες εἶεν οἱ παῖδες, εἴτε καὶ τοὐναντίον ἐπιλήσμονες. τὴν γὰρ πλεονεξίαν τῆς φύσεως ἐπιρρώσομεν, τὴν δʼ ἔλλειψιν ἀναπληρώσομεν· καὶ οἱ μὲν τῶν ἄλλων ἔσονται βελτίους, οἱ δʼ ἑαυτῶν. τὸ γὰρ Ἡσιόδειον καλῶς εἴρηται εἰ γάρ κεν καὶ σμικρὸν ἐπὶ σμικρῷ καταθεῖο καὶ θαμὰ τοῦτʼ ἔρδοις, τάχα κεν μέγα καὶ τὸ γένοιτο. μὴ λανθανέτω τοίνυν μηδὲ τοῦτο τοὺς πατέρας, ὅτι τὸ μνημονικὸν τῆς μαθήσεως μέρος οὐ μόνον πρὸς τὴν παιδείαν ἀλλὰ καὶ πρὸς τὰς τοῦ βίου πράξεις οὐκ ἐλαχίστην συμβάλλεται μοῖραν. ἡ γὰρ τῶν γεγενημένων πράξεων μνήμη τῆς περὶ τῶν μελλόντων εὐβουλίας γίγνεται παράδειγμα.

1414. Bölüm

Oğulları çirkin sözden de uzak tutmalı; çünkü Demokritos'a göre söz, işin gölgesidir. Sonra onları cana yakın, selam vermeyi seven insanlar olarak yetiştirmeli; çünkü hiçbir şey yanına yaklaşılmaz huylar kadar nefret uyandırmaz. Ayrıca çocuklar tartışmalarda hiç geri adım atmayan kimseler olmazlarsa çevrelerinin nefretini kazanmazlar; çünkü kazanmanın zararlı olduğu yerde yalnız kazanmayı değil, yenilmeyi de bilmek güzeldir. Gerçekten de "Kadmos zaferi" diye bir şey vardır. Buna tanık olarak bilge Euripides'i gösterebilirim:

İki kişi konuşurken biri öfkelenirse sözle karşı koymayan daha bilgedir.

Şimdi, söylenenlerden hiç de aşağı olmayan, hatta gençlerin daha da çok üzerinde durması gereken şeylerden söz etmeliyim. Bunlar şunlardır: kibirsiz bir hayat sürmeye alışmak, dilini tutmak, öfkenin üstüne çıkmak, ellerine hâkim olmak. Bunların her birinin ne kadar önemli olduğunu incelemeli; örneklerle daha iyi anlaşılacaktır. Sonuncusundan başlayayım: Bazıları ellerini haksız kazançlara uzatarak geçmiş hayatlarında kazandıkları şanı döküp saçmışlardır; Lakedaimonlu Gylippos gibi: Para çuvallarının dikişini söküp [içlerinden para aldığı için] Sparta'dan sürgün edildi. Öfkesizlik de bilge bir adama yaraşır. Sokrates'i son derece küstah ve iğrenç bir delikanlı tekmelemişti; çevresindekilerin öfkelenip delikanlıyı kovalamak isteyecek kadar çırpındığını görünce "Bir eşek beni tekmeleseydi, onu da karşılık olarak tekmelemeyi mi uygun bulurdunuz?" dedi. Yine de delikanlı büsbütün cezasız kalmadı; herkes onu ayıplayıp "tekmeci" diye anınca kendini astı. Aristophanes Bulutlar'ı sahneye koyduğunda Sokrates'in üstüne her türlü hakareti savurmuştu. Orada bulunanlardan biri "Seni böyle alaya alıyorlar, öfkelenmiyor musun Sokrates?" deyince "Zeus hakkı için hayır" dedi; "tiyatroda, büyük bir şölendeymişim gibi alay ediliyorum." Tarentumlu Arkhytas ile Platon'un yaptıkları da bunlarla aynı türden, bunlara denk görünecektir. Arkhytas savaştan dönünce (komutanlık yapıyordu) toprağını işlenmeden çoraklaşmış buldu; kâhyasını çağırıp "Bu kadar öfkeli olmasaydım seni inletirdim" dedi. Platon da obur ve iğrenç bir köleye öfkelenince kız kardeşinin oğlu Speusippos'u çağırıp "Bunu götür de döv" dedi; "çünkü ben çok öfkeliyim." Biri "Bunlar zor, taklit edilmesi güç şeyler" diyebilir. Ben de biliyorum. Öyleyse bu örneklerden yararlanarak elden geldiğince dizginsiz ve çılgın öfkenin büyük kısmını atmaya çalışmalı. Çünkü başka konularda da onların tecrübesiyle, iyiliğiyle ve güzelliğiyle yarışacak durumda değiliz. Ama yine de, tanrıların sırlarını açıklayan rahipler ve meşale taşıyıcılar gibi bilgeliğin [hizmetinde] olduğumuz için, onların yaptıklarını elden geldiğince taklit etmeye, onlardan bir parça koparmaya çalışırız. Dile hâkim olmaya gelince (söz verdiğim gibi bundan söz etmek kaldı), bunu küçük ve önemsiz bir şey sanan gerçekten çok uzaklaşmıştır. Çünkü yerinde susmak bilgeliktir ve her sözden üstündür. Bana öyle geliyor ki eskiler gizem ayinlerini de bu yüzden kurmuşlar: Bu ayinlerde susmaya alışalım da tanrılardan duyduğumuz korkuyu insanların sırlarına sadakate aktaralım diye. Gerçekten de sustuğu için pişman olan kimse olmamıştır; konuştuğu için pişman olanlar ise sayısızdır. Söylenmemiş olanı söylemek kolaydır; söylenmiş olanı geri almak ise imkânsızdır. Dillerine hâkim olamadıkları için en büyük felaketlere düşmüş sayısız kişi duydum. Ötekileri bırakıp örnek olsun diye bir ikisini anacağım. Philadelphos kız kardeşi Arsinoe ile evlenince Sotades "Dikeni kutsal olmayan bir deliğe sokuyorsun" dediği için zindanda uzun yıllar çürüdü ve yersiz gevezeliğinin hak edilmiş cezasını çekti; başkalarını güldürmek için kendisi uzun süre ağladı. Sofist Theokritos'un söyledikleri ve başına gelenler de bunlarla yarışır, bunlarla aynı türdendir, hatta çok daha korkunçtur. İskender, barbarlara karşı kazandığı zaferin kurbanlarını dönüşünde sunmak için Yunanlara mor elbiseler hazırlamalarını buyurmuştu; halklar da kişi başına gümüş topluyordu. Theokritos "Önceden şüphe ediyordum" dedi, "ama şimdi açıkça anladım: Homeros'un dediği mor ölüm budur." Bu sözleriyle İskender'i kendine düşman etti. Makedonya kralı Antigonos'u da tek gözlü oluşunu yüzüne vurarak pek öfkelendirdi. Antigonos, saflarda yükselmiş olan baş aşçısı Eutropion'u gönderip Theokritos'tan kendisine gelmesini, karşılıklı konuşmalarını istemişti. Eutropion bunu bildirmek için ona birçok kez gidince Theokritos "Beni Kyklops'a çiğ çiğ yemek diye sunmak istediğini iyi biliyorum" dedi; böylece birinin kör, öbürünün aşçı olduğunu yüzlerine vurdu. O da "Öyleyse başını kaybedeceksin, bu ağzı bozukluğunun ve çılgınlığının cezasını çekeceksin" deyip söylenenleri krala bildirdi; kral da adam gönderip Theokritos'u öldürttü. Bütün bunların yanında, en kutsal şey olarak, çocukları doğruyu söylemeye alıştırmalı; çünkü yalan söylemek köleye yaraşır, bütün insanların nefretine layıktır, ılımlı kölelerde bile bağışlanmaz.

14

καὶ μέντοι καὶ τῆς αἰσχρολογίας ἀπακτέον τοὺς υἱεῖς λόγος γὰρ ἔργου σκιή κατὰ Δημόκριτον. εἶτά γε μὴν ἐντευκτικοὺς αὐτοὺς εἶναι παρασκευαστέον καὶ φιλοπροσηγόρους οὐδὲν γὰρ ὡς τὰ ἀνέντευκτα τῶν ἠθῶν ἐστιν οὕτως ἀξιομίσητον. ἔτι τοίνυν οἱ παῖδες ἀμισεῖς γίγνοιντʼ ἂν τοῖς συνοῦσι μὴ παντελῶς ἐν ταῖς ζητήσεσιν ἀπαραχώρητοι γιγνόμενοι· οὐ γὰρ τὸ νικᾶν μόνον ἀλλὰ καὶ τὸ ἡττᾶσθαι ἐπίστασθαι καλὸν ἐν οἷς τὸ νικᾶν βλαβερόν. ἔστι γὰρ ὡς ἀληθῶς καὶ νίκη Καδμεία. ἔχω δὲ μάρτυρα τούτου Εὐριπίδην τὸν σοφὸν ἐπαγαγέσθαι λέγοντα δυοῖν λεγόντοιν, θατέρου θυμουμένου, ὁ μὴ ἀντιτείνων τοῖς λόγοις σοφώτερος ἃ τοίνυν τῶν εἰρημένων οὐδενὸς ἧττόν ἐστιν ἀλλὰ καὶ μᾶλλον ἐπιτηδευτέα τοῖς νέοις καὶ δὴ λεκτέον. ταῦτα δʼ ἐστὶ τὸ τὸν βίον ἀτύφωτον ἀσκεῖν, τὸ τὴν γλῶτταν κατέχειν, τὸ τῆς ὀργῆς ὑπεράνω γίγνεσθαι, τὸ τῶν χειρῶν κρατεῖν. τούτων ἕκαστον ἡλίκον ἐστὶ σκεπτέον ἔσται δʼ ἐπὶ παραδειγμάτων γνωριμώτερα. οἷον ἵνʼ ἀπὸ τοῦ τελευταίου πρῶτον ἄρξωμαι, τὰς χεῖράς τινες ὑποσχόντες λήμμασιν ἀδίκοις τὴν δόξαν τῶν προβεβιωμένων ἐξέχεαν· ὡς Γύλιππος ὁ Λακεδαιμόνιος τὰ σακκία τῶν χρημάτων παραλύσας φυγὰς ἀπηλάθη τῆς Σπάρτης. τό γε μὴν ἀόργητον ἀνδρός ἐστι σοφοῦ. Σωκράτης μὲν γάρ, λακτίσαντος αὐτὸν νεανίσκου θρασέος μάλα καὶ βδελυροῦ, τοὺς ἀμφʼ αὑτὸν ὁρῶν ἀγανακτοῦντας καὶ σφαδάζοντας ὡς καὶ διώκειν αὐτὸν ἐθέλειν, ἆρʼ ἔφησε καὶ εἲ μʼ ὄνος ἐλάκτισεν, ἀντιλακτίσαι τοῦτον ἠξιώσατʼ ἄν; οὐ μὴν ἐκεῖνός γε παντελῶς κατεπροίξατο, πάντων δʼ αὐτὸν ὀνειδιζόντων καὶ λακτιστὴν ἀποκαλούντων ἀπήγξατο. Ἀριστοφάνους δέ, ὅτε τὰς Νεφέλας ἐξέφερε , παντοίως πᾶσαν ὕβριν αὐτοῦ κατασκεδαννύντος, καί τινος τῶν παρόντων κᾆτα τοιαῦτʼ ἀνακωμῳδοῦντος οὐκ ἀγανακτεῖς εἰπόντος ὦ Σώκρατες; μὰ Δίʼ οὐκ ἔγωγʼ ἔφησεν ὡς γὰρ ἐν συμποσίῳ μεγάλῳ τῷ θεάτρῳ σκώπτομαι ἀδελφὰ τούτοις καὶ σύζυγα φανήσονται πεποιηκότες Ἀρχύτας ὁ Ταραντῖνος καὶ Πλάτων. ὁ μὲν γὰρ ἐπανελθὼν ἀπὸ τοῦ πολέμου στρατηγῶν δʼ ἐτύγχανε γῆν καταλαβὼν κεχερσωμένην, τὸν ἐπίτροπον καλέσας αὐτῆς ᾤμωξας ἄν ἔφησεν εἰ μὴ λίαν ὠργιζόμην Πλάτων δὲ δούλῳ λίχνῳ καὶ βδελυρῷ θυμωθείς, τὸν τῆς ἀδελφῆς υἱὸν Σπεύσιππον καλέσας τοῦτον ἔφησεν ἀπελθών κρότησον· ἐγὼ γὰρ πάνυ θυμοῦμαι χαλεπὰ δὲ ταῦτα καὶ δυσμίμητα φαίη τις ἄν. οἶδα κἀγώ. πειρατέον οὖν εἰς ὅσον οἷόν τʼ ἐστὶ τούτοις παραδείγμασι χρωμένους τὸ πολὺ τῆς ἀκρατοῦς καὶ μαινομένης ὑφαιρεῖν ὀργῆς οὐδὲ γὰρ ἐς τἄλλα ἐνάμιλλοι ταῖς ἐκείνων ἐσμὲν οὔτʼ ἐμπειρίαις οὔτε καλοκαγαθίαις. ἀλλʼ οὐδὲν ἧττον ἐκείνων, ὥσπερ θεῶν ἱεροφάνται καὶ δᾳδοῦχοι τῆς σοφίας ὄντες, ὅσαπέρ ἐστιν ἐν δυνατῷ, ταῦτα μιμεῖσθαι καὶ περικνίζειν ἐπιχειροῦμεν. τὸ τοίνυν τῆς γλώττης κρατεῖν περὶ τούτου γάρ, ὥσπερ ὑπεθέμην, εἰπεῖν λοιπόν εἴ τις μικρὸν καὶ φαῦλον ὑπείληφε , πλεῖστον διαμαρτάνει τῆς ἀληθείας. σοφὸν γὰρ εὔκαιρος σιγὴ καὶ παντὸς λόγου κρεῖττον. καὶ διὰ τοῦτό μοι δοκεῖ τὰς μυστηριώδεις τελετὰς οἱ παλαιοὶ κατέδειξαν, ἵνʼ ἐν ταύταις σιωπᾶν ἐθισθέντες ἐπὶ τὴν τῶν ἀνθρωπίνων μυστηρίων πίστιν τὸν ἀπὸ τῶν θεῶν μεταφέρωμεν φόβον. καὶ γὰρ αὖ σιωπήσας μὲν οὐδεὶς μετενόησε, λαλήσαντες δὲ παμπληθεῖς. καὶ τὸ μὲν σιγηθὲν ἐξειπεῖν ῥᾴδιον, τὸ δὲ ῥηθὲν ἀναλαβεῖν ἀδύνατον. μυρίους δʼ ἔγωγʼ οἶδʼ ἀκούσας ταῖς μεγίσταις συμφοραῖς περιπεσόντας διὰ τὴν τῆς γλώττης ἀκρασίαν. ὧν τοὺς ἄλλους παραλιπὼν ἑνὸς ἢ δυεῖν τύπου ἕνεκεν ἐπιμνησθήσομαι. τοῦ γὰρ Φιλαδέλφου γήμαντος τὴν ἀδελφὴν Ἀρσινόην Σωτάδης εἰπών εἰς οὐχ ὁσίην τρυμαλιὴν τὸ κέντρον ὠθεῖς ἐν δεσμωτηρίῳ πολλοὺς κατεσάπη χρόνους καὶ τῆς ἀκαίρου λαλιᾶς οὐ μεμπτὴν ἔδωκε δίκην, ἵνα δὲ γέλωτα παράσχῃ τοῖς ἄλλοις, αὐτὸς πολὺν χρόνον ἔκλαυσεν. ἐνάμιλλα δὲ τούτοις καὶ σύζυγα καὶ Θεόκριτος ὁ σοφιστὴς εἶπέ τε καὶ ἔπαθε, καὶ πολὺ δεινότερα. Ἀλεξάνδρου γὰρ πορφυρᾶς ἐσθῆτας κελεύσαντος κατασκευάζειν τοὺς Ἕλληνας, ἵνʼ ἐπανελθὼν τὰ ἐπινίκια τοῦ πολέμου τοῦ κατὰ τῶν βαρβάρων θύσειε, καὶ τῶν ἐθνῶν κατὰ κεφαλὴν εἰσφερόντων ἄργυρον πρότερον μέν ἔφησεν ἠμφισβήτουν, νῦν δʼ ᾔσθημαι σαφῶς ὅτι ὁ πορφύρεος Ὁμήρου θάνατος οὗτός ἐστιν. ἐξ ὧν ἐχθρὸν ἐκτήσατο τὸν Ἀλέξανδρον. Ἀντίγονον δὲ τὸν βασιλέα τῶν Μακεδόνων ἑτερόφθαλμον ὄντα τὴν πήρωσιν προφέρων εἰς οὐ μετρίαν ὀργὴν κατέστησε. τὸν γὰρ ἀρχιμάγειρον Εὐτροπίωνα γεγενημένον ἐν τάξει πέμψας παραγενέσθαι πρὸς αὐτὸν ἠξίου καὶ λόγον δοῦναι καὶ λαβεῖν. ταῦτα δʼ ἀπαγγέλλοντος ἐκείνου πρὸς αὐτὸν καὶ πολλάκις προσιόντος εὖ οἶδʼ ἔφησεν ὅτι ὠμόν με θέλεις τῷ Κύκλωπι, παραθεῖναι, ὀνειδίζων τὸν μὲν ὅτι πηρός, τὸν δʼ ὅτι μάγειρος ἦν. κἀκεῖνος τοιγαροῦν εἰπών τὴν κεφαλὴν οὐχ ἕξεις ἀλλὰ τῆς ἀθυροστομίας ταύτης καὶ μανίας δώσεις δίκην , ἀπήγγειλε τὰ εἰρημένα τῷ βασιλεῖ, ὁ δὲ πέμψας ἀνεῖλε τὸν Θεόκριτον. παρὰ πάντα δὲ ταῦτα , ὅπερ ἐστὶν ἱεροπρεπέστατον, ἐθίζειν τοὺς παῖδας τῷ τἀληθῆ λέγειν τὸ γὰρ ψεύδεσθαι δουλοπρεπὲς καὶ πᾶσιν ἀνθρώποις ἄξιον μισεῖσθαι καὶ οὐδὲ μετρίοις δούλοις συγγνωστόν.

1515. Bölüm

Çocukların edepliliği ve itidali hakkında bunları hiç tereddüt etmeden, duraksamadan anlattım. Ama şimdi söyleyeceğim konuda iki kanaat arasında kalmış, ikiye bölünmüş durumdayım; terazinin kefeleri gibi bir o yana bir bu yana eğiliyor, hiçbirine ağır basamıyorum; hem bu şeyi önermekten hem de ondan caydırmaktan büyük bir çekingenlik duyuyorum. Yine de cesaret edip söylemeliyim. Nedir bu? Oğlanlara âşık olanların onlarla birlikte olmasına, vakit geçirmesine izin mi vermeli, yoksa tersine onları bu çocuklarla düşüp kalkmaktan alıkoyup kovmak mı gerekir? Kendi bildiklerinden şaşmayan, huyca ekşi ve buruk olan, âşıkların birlikteliğini çocuklarına yapılmış dayanılmaz bir hakaret sayan babalara baktığımda bunu önermekten ve öğütlemekten çekiniyorum. Ama Sokrates'i, Platon'u, Ksenophon'u, Aiskhines'i, Kebes'i, erkek sevgisini uygun bulup delikanlıları terbiyeye, kamu hayatına ve huyca aretēye yönelten o adamların bütün korosunu düşündüğümde yeniden başka biri olur, o adamlara öykünmeye doğru eğilirim. Euripides de bunlara şöyle tanıklık eder:

Ama ölümlüler arasında başka bir aşk da var: adil, ölçülü ve iyi bir psykhēye duyulan aşk.

Platon'un ciddiyetle şakayı karıştıran sözünü de atlamamalı: En yiğitçe dövüşenlerin güzeller arasından dilediğini öpmesine izin verilmesi gerektiğini söyler. Öyleyse gençliğin tazeliğine arzu duyanları kovmak, psykhēye âşık olanları ise genel olarak kabul etmek uygun olur. Thebai'deki ve Elis'teki aşklardan, Girit'te "kaçırma" denen âdetten kaçınmalı; Atina'dakilere ve Lakedaimon'dakilere ise öykünmeli.

15

ταῦτα μὲν οὖν οὐκ ἐνδοιάσας οὐδὲ μελλήσας περὶ τῆς τῶν παίδων εὐκοσμίας καὶ σωφροσύνης διείλεγμαι· περὶ δὲ τοῦ ῥηθήσεσθαι μέλλοντος ἀμφίδοξός εἰμι καὶ διχογνώμων, καὶ τῇδε κἀκεῖσε μετακλίνων ὡς ἐπὶ πλάστιγγος πρὸς οὐδέτερον ῥέψαι δύναμαι, πολὺς δʼ ὄκνος ἔχει με καὶ τῆς εἰσηγήσεως καὶ τῆς ἀποτροπῆς τοῦ πράγματος. ἀποτολμητέον δʼ οὖν ὅμως εἰπεῖν αὐτό. τί οὖν τοῦτʼ ἐστί; πότερα δεῖ τοὺς ἐρῶντας τῶν παίδων ἐᾶν τούτοις συνεῖναι καὶ, συνδιατρίβειν, ἢ τοὐναντίον εἴργειν αὐτοὺς καὶ ἀποσοβεῖν τῆς πρὸς τούτους ὁμιλίας προσῆκεν; ὅταν μὲν γὰρ ἀποβλέψω πρὸς τοὺς πατέρας τοὺς αὐθεκάστους καὶ τὸν τρόπον ὀμφακίας καὶ στρυφνούς, οἳ τῶν τέκνων ὕβριν οὐκ ἀνεκτὴν τὴν τῶν ἐρώντων ὁμιλίαν ἡγοῦνται, εὐλαβοῦμαι ταύτης εἰσηγητὴς γενέσθαι καὶ σύμβουλος, ὅταν δʼ αὖ πάλιν ἐνθυμηθῶ τὸν Σωκράτη τὸν Πλάτωνα τὸν Ξενοφῶντα τὸν Αἰσχίνην τὸν Κέβητα, τὸν πάντα χορὸν ἐκείνων τῶν ἀνδρῶν οἳ τοὺς ἄρρενας ἐδοκίμασαν ἔρωτας καὶ τὰ μειράκια προήγαγον ἐπί τε παιδείαν καὶ δημαγωγίαν καὶ τὴν ἀρετὴν τῶν τρόπων, πάλιν ἕτερος γίγνομαι καὶ κάμπτομαι πρὸς τὸν ἐκείνων τῶν ἀνδρῶν ζῆλον. μαρτυρεῖ δὲ τούτοις Εὐριπίδης οὕτω λέγων ἀλλʼ ἔστι δή τις ἄλλος ἐν βροτοῖς ἔρως ψυχῆς δικαίας σώφρονός τε κἀγαθῆς τὸ δὲ τοῦ Πλάτωνος σπουδῇ καὶ χαριεντισμῷ μεμιγμένον οὐ παραλειπτέον. ἐξεῖναι γάρ φησι δεῖν τοῖς ἀριστεύσασιν ὃν ἂν βούλωνται τῶν καλῶν φιλῆσαι. τοὺς μὲν οὖν τῆς ὥρας ἐπιθυμοῦντας ἀπελαύνειν προσῆκε, τοὺς δὲ τῆς ψυχῆς ἐραστὰς ἐγκρίνειν κατὰ τὸ σύνολον. καὶ τοὺς μὲν Θήβησι καὶ τοὺς ἐν Ἤλιδι φευκτέον ἔρωτας καὶ τὸν ἐν Κρήτῃ καλούμενον ἁρπαγμόν, τοὺς δʼ Ἀθήνησι καὶ τοὺς ἐν Λακεδαίμονι ζηλωτέον.

1616. Bölüm

Bu konularda herkes kendini nasıl ikna etmişse öyle düşünsün. Ben çocukların düzenliliği ve edepliliği hakkında konuştuğuma göre artık delikanlılık çağına geçeceğim ve pek kısa birkaç şey söyleyeceğim. Kötü âdetleri başlatanları sık sık kınamışımdır: Çocukların başına pedagoglar ve öğretmenler diktiler, delikanlıların dürtülerini ise başıboş otlamaya bıraktılar; oysa tersine delikanlılar için çocuklardan daha çok dikkat ve gözetim gerekirdi. Kim bilmez ki çocukların kusurları küçüktür ve tamamen düzeltilebilir: pedagoglara karşı biraz umursamazlık, öğretmenleri atlatmak, söz dinlememek. Oysa delikanlılık çağına girmiş olanların kötülükleri çoğu zaman olağanüstü ve korkunç olur: boğazda ölçüsüzlük, babadan kalma paraları çalmak, zar, âlemler, içki sofraları, genç kızlara düşkünlük ve evli kadınları baştan çıkarıp ev yıkmak. Öyleyse bunların dürtülerini özenli bir gözetimle bağlayıp dizginlemek gerekir. Çünkü hazlara en düşkün olunan bu çağ ölçü tanımaz, şahlanır ve gem ister; bu yüzden bu yaşı sıkı tutmayanlar akılsızlığın kötülüklere koşmasına izin vermiş olurlar. Öyleyse akıllı babalar özellikle bu dönemde delikanlıları gözetmeli, uyanık durmalı; onları öğreterek, tehdit ederek, yalvararak ölçülü olmaya yöneltmeli; haz düşkünlüğü yüzünden felaketlere düşmüş, dayanıklılıkları sayesinde de övgü ve iyi bir şöhret kazanmış kimseleri örnek göstermelidir. Çünkü aretēnin adeta iki temel unsuru vardır: onur umudu ve ceza korkusu. Biri insanı en güzel uğraşlara karşı daha istekli, öbürü de kötü işlere karşı çekingen kılar.

16

περὶ μὲν οὖν τούτων, ὅπως ἕκαστος αὐτὸς ἑαυτὸν πέπεικεν, οὕτως ὑπολαμβανέτω· ἐγὼ δʼ ἐπειδὴ περὶ τῆς τῶν παίδων εὐταξίας εἴρηκα καὶ κοσμιότητος, καὶ ἐπὶ τὴν τῶν μειρακίων ἡλικίαν ἤδη μεταβήσομαι καὶ μικρὰ παντάπασιν λέξω· πολλάκις γὰρ κατεμεμψάμην τοὺς μοχθηρῶν ἐθῶν γεγονότας εἰσηγητάς, οἵτινες τοῖς μὲν παισὶ παιδαγωγοὺς καὶ διδασκάλους ἐπέστησαν, τὴν δὲ τῶν μειρακίων ὁρμὴν ἄφετον εἴασαν νέμεσθαι, δέον αὖ τοὐναντίον πλείω τῶν μειρακίων ποιεῖσθαι τὴν εὐλάβειαν καὶ φυλακὴν ἢ τῶν παίδων. τίς γὰρ οὐκ οἶδεν ὅτι τὰ μὲν τῶν παίδων πλημμελήματα μικρὰ καὶ παντελῶς ἐστιν ἰάσιμα, παιδαγωγῶν ἴσως ὀλιγωρία καὶ διδασκάλων παραγωγὴ καὶ ἀνηκουστία· τὰ δὲ τῶν ἤδη νεανισκευομένων ἀδικήματα πολλάκις ὑπερφυᾶ γίνεται καὶ σχέτλια , ἀμετρία γαστρὸς καὶ κλοπαὶ πατρῴων χρημάτων καὶ κύβοι καὶ κῶμοι καὶ πότοι καὶ παρθένων ἔρωτες καὶ γυναικῶν οἰκοφθορίαι γαμετῶν. οὐκοῦν τὰς τούτων ὁρμὰς ταῖς ἐπιμελείαις δεσμεύειν καὶ κατέχειν προσῆκεν, ἀταμίευτον γὰρ τῶν ἡδονῶν ἡ ἀκμὴ καὶ σκιρτητικὸν καὶ χαλινοῦ δεόμενον, ὥσθʼ οἱ μὴ τῆς ἡλικίας ταύτης ἐρρωμένως ἀντιλαμβανόμενοι τῇ ἀνοίᾳ διδόασιν ἐξουσίαν ἐπὶ τὰ ἀδικήματα. ἔδει τοίνυν τοὺς ἔμφρονας πατέρας παρὰ τοῦτον μάλιστα τὸν καιρὸν φυλάττειν ἐγρηγορέναι σωφρονίζειν τοὺς μειρακίσκους διδάσκοντας ἀπειλοῦντας δεομένους , παραδείγματα δεικνύντας τῶν διὰ φιληδονίαν μὲν συμφοραῖς περιπεσόντων διὰ δὲ καρτερίαν ἔπαινον καὶ δόξαν ἀγαθὴν περιποιησαμένων. δύο γὰρ ταῦθʼ ὡσπερεὶ στοιχεῖα τῆς ἀρετῆς ἐστιν, ἐλπίς τε τιμῆς καὶ φόβος τιμωρίας· ἡ μὲν γὰρ ὁρμητικωτέρους πρὸς τὰ κάλλιστα τῶν ἐπιτηδευμάτων ἡ δʼ ὀκνηροὺς πρὸς τὰ φαῦλα τῶν ἔργων ἀπεργάζεται.

1717. Bölüm

Genel olarak çocukları kötü insanlarla düşüp kalkmaktan uzak tutmak gerekir; çünkü onların kötülüğünden mutlaka bir şey kaparlar. Bunu Pythagoras da bilmecelerle öğütlemiştir. Bu bilmeceleri aktarıp açıklayacağım, çünkü onlar da aretē kazanmaya hiç küçümsenmeyecek bir katkı sağlar. Mesela "Kara kuyruklu balığı tatma", yani huyunun kötülüğünden ötürü kara olan insanlarla vakit geçirme. "Teraziyi aşma", yani adalete her şeyden çok değer vermeli, onu çiğnememeli. "Ölçeğin üstüne oturma", yani tembellikten kaç ve gündelik yiyeceğimizi nasıl sağlayacağımızı önceden düşün. "Herkese sağ elini uzatma", yani kimseyle düşünmeden anlaşma yapmamalı. "Dar yüzük takma", yani hayatını kendini zincire vurmayacak biçimde düzenlemeli. "Ateşi demirle karıştırma", yani öfkelenen birini kışkırtmamalı; doğrusu öfkelilere yol vermektir. "Yürek yeme", yani psykhēyi kaygılarla yıpratıp ona zarar verme. "Baklalardan uzak dur", yani siyasete girmemeli; çünkü eskiden makamlara kimin geleceğini belirleyen oylamalar baklayla yapılırdı. "Lazımlığa yemek koyma"; bununla, kötü bir psykhēye zarif bir söz bırakmanın yakışmadığını anlatır; çünkü söz zihnin gıdasıdır, insanların kötülüğü ise onu kirletir. "Sınıra varınca geri dönüp bakma", yani ölmek üzere olanlar, hayatın sınırını yakında görünce buna kolayca katlanmalı, yüreklerini karartmamalı.

Şimdi sözün başındaki konuya döneyim. Dediğim gibi, çocukları bütün kötü insanlardan, ama en çok da dalkavuklardan uzak tutmak gerekir. Babaların birçoğuna sık sık söyleyip durduğumu şimdi de söyleyeyim: Dalkavuklardan daha yıkıcı, gençliği onlardan daha çok ve daha çabuk uçuruma sürükleyen bir soy yoktur. Babaları da çocukları da kökünden kazırlar: birinin yaşlılığını, ötekinin gençliğini acıya boğarlar; öğütlerinde de yem olarak, insanın kendini koruyamadığı hazzı uzatırlar. Zenginlerin çocuklarına babaları ayık olmayı öğütler, bunlar sarhoş olmayı; babalar itidali, bunlar azgınlığı; babalar biriktirmeyi, bunlar harcamayı; babalar çalışmayı, bunlar tembelliği. "Bütün hayat bir göz açıp kapayıncaya kadardır," derler, "yaşamak gerek, yaşar gibi yapmak değil. Babanın tehditlerini neden umursayacakmışız? Bunamış, bir ayağı mezarda bir moruk o; yakında onu omuzlayıp en kısa yoldan dışarı çıkaracağız." Biri gence ucuz bir fahişe bulur, biri evli bir kadını ona pazarlar; babaların yaşlılıkları için biriktirdiklerini soyar, didik didik ederler. Alçak bir soy: dostluğu oynayan oyuncular, açık sözlülüğün tadını hiç almamış kimseler; zenginlere dalkavuk, yoksullara karşı burnu havada; gençlere sanki bir çalgının büyüsüyle çekilmişçesine yanaşırlar, besleyenler gülünce onlar da sırıtırlar. Hayatın sahte, piç parçalarıdır bunlar; zenginlerin bir baş işaretine bakarak yaşarlar; talihleri bakımından özgür, prohairesis bakımından köledirler. Hakarete uğramadıkları zaman hakarete uğramış sayarlar kendilerini, çünkü boşuna beslendiklerini düşünürler. Öyleyse babalardan çocuklarının iyi yetişmesini önemseyen varsa, bu alçak yaratıkları kovmalıdır; ama okul arkadaşlarının kötülüklerini de en az onlar kadar uzak tutmalıdır, çünkü bunlar da en iyi tabiatları bozmaya yeter.

17

καθόλου δʼ ἀπείργειν προσήκει τοὺς παῖδας τῆς πρὸς τοὺς πονηροὺς ἀνθρώπους συνουσίας· ἀποφέρονται γάρ τι τῆς τούτων κακίας. τοῦτο δὲ παρήγγειλε καὶ Πυθαγόρας αἰνίγμασιν ἅπερ ἐγὼ παραθεὶς ἐξηγήσομαι· καὶ γὰρ ταῦτα πρὸς ἀρετῆς κτῆσιν συμβάλλεται ῥοπὴν οὐκ ἐλαχίστην. οἷον μὴ γεύεσθαι μελανούρων τουτέστι μὴ συνδιατρίβειν μέλασιν ἀνθρώποις διὰ κακοήθειαν. μὴ ζυγὸν ὑπερβαίνειν; τουτέστιν ὅτι δεῖ τῆς δικαιοσύνης πλεῖστον ποιεῖσθαι λόγον καὶ μὴ ταύτην ὑπερβαίνειν. μὴ ἐπὶ χοίνικος καθίσαι ἤτοι φεύγειν ἀργίαν καὶ προνοεῖν ὅπως τὴν ἀναγκαίαν παρασκευάσωμεν τροφήν. μὴ παντὶ ἐμβάλλειν δεξιάν ἀντὶ τοῦ προχείρως οὐ δεῖ συναλλάσσειν. μὴ φορεῖν στενὸν δακτύλιον; ὅτι δεῖ τὸν βίον ἐπιτηδεύειν ὡς μὴ δεῖν αὐτόν. πῦρ σιδήρῳ μὴ σκαλεύειν; ἀντὶ τοῦ θυμούμενον μὴ ἐρεθίζειν· οὐ γὰρ προσῆκεν, ἀλλʼ ὑπείκειν τοῖς ὀργιζομένοις. μὴ ἐσθίειν καρδίαν ἤτοι μὴ βλάπτειν τὴν ψυχὴν ταῖς φροντίσιν αὐτὴν κατατρύχοντα. κυάμων ἀπέχεσθαι ὅτι οὐ δεῖ πολιτεύεσθαι· κυαμευταὶ γὰρ ἦσαν ἔμπροσθεν αἱ ψηφοφορίαι διʼ ὧν πέρας ἐπετίθεσαν ταῖς ἀρχαῖς. σιτίον εἰς ἀμίδα μὴ ἐμβάλλειν· ἐπισημαίνει γὰρ ὅτι εἰς πονηρὰν ψυχὴν ἀστεῖον λόγον ἐμβάλλειν οὐ προσῆκεν· ὁ μὲν γὰρ λόγος τροφὴ διανοίας ἐστί, τοῦτον δʼ ἀκάθαρτον ἡ πονηρία ποιεῖ τῶν ἀνθρώπων. μὴ ἐπιστρέφεσθαι ἐπὶ τοὺς ὅρους ἐλθόντας, τουτέστι μέλλοντας ἀποθνήσκειν καὶ τὸν ὅρον τοῦ βίου πλησίον ὄντα ὁρῶντας φέρειν εὐκόλως καὶ μὴ ἀθυμεῖν. ἀνακάμψω δʼ ἐπὶ τὴν ἐξ ἀρχῆς τοῦ λόγου ὑπόθεσιν· ἁπάντων γὰρ ὅπερ ἔφην τῶν πονηρῶν ἀνθρώπων ἀπάγειν δεῖ τοὺς παῖδας, μάλιστα δὲ τῶν κολάκων. ὅπερ γὰρ πολλάκις καὶ πρὸς πολλοὺς τῶν πατέρων διατελῶ λέγων, καὶ νῦν ἂν εἴποιμι. γένος οὐδέν ἐστιν ἐξωλέστερον οὐδὲ μᾶλλον καὶ θᾶττον ἐκτραχηλίζον νεότητα τῶν κολάκων, οἳ καὶ τοὺς πατέρας καὶ τοὺς παῖδας προρρίζους ἐκτρίβουσι, τῶν μὲν τὸ γῆρας ἐπίλυπον, τῶν δὲ τὴν νεότητα ποιοῦντες, τῶν δὲ συμβουλευμάτων δέλεαρ ἀφύλακτον προτείνοντες τὴν ἡδονήν. τοῖς παισὶ τῶν πλουσίων οἱ πατέρες νήφειν παραινοῦσιν οἱ δὲ μεθύειν, σωφρονεῖν οἱ δʼ ἀσελγαίνειν, φυλάττειν οἱ δὲ δαπανᾶν, φιλεργεῖν οἱ δὲ ῥᾳθυμεῖν, στιγμὴ χρόνου πᾶς ἐστιν ὁ βίος λέγοντες, ζῆν οὐ παραζῆν προσῆκε. τί δὲ φροντιστέον ἡμῖν τῶν τοῦ πατρὸς ἀπειλῶν; κρονόληρος καὶ σοροδαίμων ἐστί, καὶ μετέωρον αὐτὸν ἀράμενοι τὴν ταχίστην ἐξοίσομεν. καθῆκε δέ τις καὶ χαμαιτύπην καὶ προηγώγευσε γαμετήν; καὶ τὰ τῶν πατέρων ἐφόδια τοῦ γήρως ἐσύλησε καὶ περιέκοψε. μιαρὸν τὸ φῦλον, ὑποκριταὶ φιλίας, ἄγευστοι παρρησίας, πλουσίων μὲν κόλακες πενήτων δʼ ὑπερόπται, ὡς ἐκ λυρικῆς τέχνης ἐπὶ τοὺς νέους ἀγόμενοι, σεσηρότες ὅθʼ οἱ τρέφοντες γελῶσι, καὶ ψυχῆς ὑποβολιμαῖα καὶ νόθα μέρη βίου, πρὸς δὲ τὸ τῶν πλουσίων νεῦμα ζῶντες, τῇ τύχῃ μὲν ἐλεύθεροι, τῇ προαιρέσει δὲ δοῦλοι· ὅταν δὲ μὴ ὑβρίζωνται, τόθʼ ὑβρίζεσθαι δοκοῦντες, ὅτι μάτην παρατρέφονται. ὥστʼ εἴ τῳ μέλει τῶν, πατέρων τῆς τῶν τέκνων εὐαγωγίας, ἐκδιωκτέον τὰ μιαρὰ ταῦτα θρέμματα, ἐκδιωκτέον δʼ οὐχ ἥκιστα καὶ τάς τῶν συμφοιτητῶν μοχθηρίας· καὶ γάρ οὗτοι τὰς ἐπιεικεστάτας φύσεις ἱκανοὶ διαφθείρειν εἰσί.

1818. Bölüm

Bunlar güzel ve faydalı öğütlerdi; şimdi söyleyeceklerim ise insana yakışan hoşgörüyle ilgilidir. Çünkü öte yandan babaların tabiatça büsbütün sert ve katı olmasını da doğru bulmam. Pek çok durumda gence bazı kusurlarını bağışlamalı, kendilerinin de bir zamanlar genç olduklarını hatırlamalıdırlar. Hekimler acı ilaçları tatlı şuruplarla karıştırarak tatlılığın içinden faydaya giden bir yol bulmuşlardır; babalar da azarlamanın sertliğini yumuşaklıkla karıştırmalı; bazen çocukların arzularına izin verip dizginleri gevşetmeli, bazen yeniden çekmelidir. En iyisi kusurlara sakin sakin katlanmaktır; bu olmuyorsa bir an öfkelenip çabucak yatışmak gerekir. Çünkü babanın kin tutan biri olmaktansa çabuk parlayan biri olması daha iyidir; düşmanca tavır ve barışmaya yanaşmamak, çocuklara karşı duyulan bir nefretin hiç de küçük olmayan bir belirtisidir. Bazı kusurları hiç bilmiyor görünmek de güzeldir: yaşlılığın görmeyen gözünü ve duymayan kulağını olup bitenlere çevirmeli, yapılan bazı şeyleri görüp görmemeli, duyup duymamalı. Dostlarımızın kusurlarına katlanıyoruz; çocuklarımızınkine katlanmamızda şaşılacak ne var? Kölelerimiz sızıp kalacak kadar içtiğinde bile çoğu zaman bunu yüzlerine vurmayız. Bir zaman eli sıkı davrandın, şimdi de cömert ol. Bir zaman kızdın, şimdi de bağışla. Bir köle aracılığıyla seni kandırdı mı, öfkeni tut. Tarladan bir çift öküz mü aldı, dünkü içkinin kokusunu saçarak mı geldi: görmezden gel. Üstü başı mis gibi mi kokuyor: sesini çıkarma. Şaha kalkan gençlik, tay alıştırılır gibi böyle uysallaştırılır.

18

ταῦτα μὲν οὖν καλὰ καὶ συμφέροντα· ἃ δὲ μέλλω λέγειν, ἀνθρώπινα. οὐδὲ γὰρ αὖ πάλιν τοὺς πατέρας ἔγωγʼ ἀξιῶ τελέως τραχεῖς καὶ σκληροὺς εἶναι τὴν φύσιν, ἀλλὰ πολλαχοῦ καὶ συγχωρῆσαί τινα τῷ νεωτέρῳ τῶν ἁμαρτημάτων, καὶ ἑαυτοὺς ἀναμιμνῄσκειν ὅτι ἐγένοντο νέοι. καὶ καθάπερ ἰατροὶ τὰ πικρὰ τῶν φαρμάκων τοῖς γλυκέσι χυμοῖς καταμιγνύντες τὴν τέρψιν ἐπὶ τὸ συμφέρον πάροδον εὗρον, οὓτω δεῖ τοὺς πατέρας τὴν τῶν ἐπιτιμημάτων ἀποτομίαν τῇ πραότητι μιγνύναι, καὶ τοτὲ μὲν ταῖς ἐπιθυμίαις τῶν παίδων ἐφεῖναι καὶ χαλάσαι τὰς ἡνίας, τοτὲ δʼ αὖ πάλιν ἀντιτεῖναι, καὶ μάλιστα μὲν εὐκόλως φέρειν τὰς ἁμαρτίας, εἰ δὲ μή γε, πρὸς καιρὸν ὀργισθέντας ταχέως ἀποφλεγμῆναι. μᾶλλον γὰρ ὀξύθυμον εἶναι δεῖ τὸν πατέρα ἢ βαρύθυμον, ὡς τό γε δυσμενὲς καὶ δυσκατάλλακτον μισοτεκνίας οὐ μικρὸν τεκμήριόν ἐστι. καλὸν δὲ καὶ ἔνια τῶν ἁμαρτημάτων μηδʼ εἰδέναι δοκεῖν, ἀλλὰ τὸ τοῦ γήρως ἀμβλυῶττον καὶ δύσκωφον ἐπὶ τὰ γιγνόμενα μεταφέρειν, ὡς ἔνια τῶν πραττομένων ὁρῶντας μὴ ὁρᾶν καὶ μὴ ἀκούειν ἀκούοντας. φίλων ἁμαρτήματα φέρομεν· τί θαυμαστὸν εἰ τέκνων; δούλων πολλάκις κραιπαλώντων μέθην οὐκ ἐξηλέγξαμεν. ἐφείσω ποτέ, ἀλλὰ καὶ χορήγησον ἠγανάκτησάς ποτε , ἀλλὰ καὶ σύγγνωθι. ἐβουκόλησέ ποτε διʼ οἰκέτου· τὴν ὀργὴν κάτασχε. ἐξ ἀγροῦ ποτε ζεῦγος ἀφείλετο, ἦλθέ ποτε χθιζῆς μέθης ἀποπνέων, ἀγνόησον· μύρων ὄζων, σίγησον. οὕτω σκιρτῶσα νεότης πωλοδαμνεῖται

1919. Bölüm

Hazlara yenik düşen ve azarlamaya kulak asmayan gençleri evlilikle bağlamaya çalışmalı; çünkü gençliği en sağlam bağlayan bağ budur. Oğullara ise kendilerinden çok daha soylu ya da çok daha zengin olmayan kadınlar almalı; çünkü "dengini bul" sözü bilgece bir sözdür. Kendilerinden çok üstün kadınlarla evlenenler, farkına varmadan kadınlarının kocası değil, çeyizlerinin kölesi olup çıkarlar.

19

πειρατέον δὲ τοὺς τῶν ἡδονῶν ἥττους καὶ πρὸς τὰς ἐπιτιμήσεις δυσηκόους γάμῳ καταζεῦξαι, δεσμὸς γὰρ οὗτος τῆς νεότητος ἀσφαλέστατος. ἐγγυᾶσθαι δὲ δεῖ τοῖς υἱέσι γυναῖκας μήτʼ εὐγενεστέρας πολλῷ μήτε πλουσιωτέρας· τὸ γὰρ τὴν κατὰ σαυτὸν ἔλα σοφόν. ὡς οἵ γε μακρῷ κρείττους ἑαυτῶν λαμβάνοντες οὐ τῶν γυναικῶν ἄνδρες, τῶν δὲ προικῶν δοῦλοι λανθάνουσι γιγνόμενοι.

2020. Bölüm

Birkaç söz daha ekleyip öğütlerimi toparlayacağım. Her şeyden önce babalar hiçbir kusur işlemeyerek, yapılması gereken her şeyi yaparak çocuklarına açık bir örnek olmalıdır; öyle ki çocuklar onların hayatına bir aynaya bakar gibi bakıp çirkin işlerden ve sözlerden uzak dursunlar. Çünkü kusur işleyen oğullarını azarlarken aynı kusurlara düşen babalar, farkına varmadan oğullarının adı altında kendi kendilerini suçlamış olurlar. Bütünüyle kötü bir hayat sürenler ise kölelerini bile azarlayacak açık sözlülüğe sahip olamazlar, oğullarını hiç azarlayamazlar. Üstelik böyleleri oğullarına haksızlıkta akıl hocası ve öğretmen bile olabilirler. Çünkü yaşlıların utanmaz olduğu yerde gençlerin de son derece arsız olması kaçınılmazdır. Öyleyse çocukları akıllı uslu yetiştirmek için gereken her şeyi yapmaya çalışmalı, Eurydike'yi örnek almalıdır: İllirya'lı, üstelik üç kere barbar olduğu hâlde çocuklarına ders verebilmek için ileri yaşında terbiyeye sarıldı. Müzlere adadığı yazıt, onun çocuk sevgisini yeterince anlatır:

Hierapolisli Eurydike bunu Müzlere adadı, psykhēsinde bilgi özlemi uyanınca. Çünkü delikanlı oğulların annesiyken sözlerin anıtı olan harfleri öğrenmek için emek verdi.

Bütün bu söylenenleri bir arada gerçekleştirmek belki ancak dilekte ya da öğütte mümkündür. Çoğunu örnek almak bile iyi bir talih ve çok özen ister; ama yine de insan tabiatının yapabileceği bir şeydir.

20

βραχέα δὲ προσθεὶς ἔτι περιγράψω τὰς ὑποθήκας. πρὸ πάντων γὰρ δεῖ τοὺς πατέρας τῷ μηδὲν ἁμαρτάνειν ἀλλὰ πάνθʼ ἃ δεῖ πράττειν ἐναργὲς αὑτοὺς παράδειγμα τοῖς τέκνοις παρέχειν, ἵνα πρὸς τὸν τούτων βίον ὥσπερ κάτοπτρον ἀποβλέποντες ἀποτρέπωνται τῶν αἰσχρῶν ἔργων καὶ λόγων. ὡς οἵτινες τοῖς ἁμαρτάνουσιν υἱοῖς ἐπιτιμῶντες τοῖς αὐτοῖς ἁμαρτήμασι περιπίπτουσιν, ἐπὶ τῷ ἐκείνων ὀνόματι λανθάνουσιν ἑαυτῶν κατήγοροι γιγνόμενοι τὸ δʼ ὅλον φαύλως ζῶντες οὐδὲ τοῖς δούλοις παρρησίαν ἄγουσιν ἐπιτιμᾶν, μὴ τί γε τοῖς υἱοῖς. χωρὶς δὲ τούτων γένοιντʼ ἂν αὐτοῖς τῶν ἀδικημάτων σύμβουλοι καὶ διδάσκαλοι. ὅπου γὰρ γέροντές εἰσιν ἀναίσχυντοι, ἐνταῦθʼ ἀνάγκη καὶ νέους ἀναιδεστάτους εἶναι. πειρατέον οὖν εἰς τὸν τῶν τέκνων σωφρονισμὸν πάνθʼ ὅσα προσῆκεν ἐπιτηδεύειν, ζηλώσαντας Εὐρυδίκην, ἥτις Ἰλλυρὶς οὖσα καὶ τριβάρβαρος, ὅμως ἐπὶ τῇ μαθήσει τῶν τέκνων ὀψὲ τῆς ἡλικίας ἥψατο παιδείας. ἱκανῶς δʼ αὐτῆς τὴν φιλοτεκνίαν σημαίνει τοὐπίγραμμα, ὅπερ ἀνέθηκε Μούσαις Εὐρυδίκη Ἱεραπολιῆτις τόνδʼ ἀνέθηκε Μούσαις εὔιστον ψυχῇ ἑλοῦσα πόθον. γράμματα γὰρ μνημεῖα λόγων μήτηρ γεγαυῖα παίδων ἡβώντων ἐξεπόνησε μαθεῖν. τὸ μὲν οὖν πάσας τὰς προειρημένας συμπεριλαβεῖν εὐχῆς ἴσως ἢ παραινέσεως ἔργον ἐστί· τὸ δὲ τὰς πλείους ζηλῶσαι καὶ αὐτὸ μὲν εὐμοιρίας δεόμενόν ἐστι καὶ πολλῆς ἐπιμελείας, ἀνυστὸν δʼ οὖν ἀνθρωπίνῃ φύσει καθέστηκεν.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…