Plutarkhos
Genç İnsan Şiiri Nasıl Dinlemeli
Πῶς δεῖ τὸν νέον ποιημάτων ἀκούειν
11. Bölüm
Ozan Philoksenos'un dediği gibi, sevgili Marcus Sedatus, etlerin en lezzetlisi et olmayanı, balıkların en lezzetlisi de balık olmayanıysa, bunun hükmünü Cato'nun damakları yüreklerinden daha duyarlı dediği kimselere bırakalım. Ama çok genç olanların, felsefede söylenenler arasından felsefi görünmeyen, ciddiyetle söylenmemiş gibi duran şeylerden daha çok hoşlandıkları, bunlara daha kolay kulak verip uysallaştıkları bizce açıktır. Yalnız Aisopos'un masallarını ve şiirlerin hikâyelerini değil, Herakleides'in Abaris'ini, Ariston'un Lykon'unu okurken de, psykhēler hakkındaki öğretiler mitle karışık olunca hazdan coşarlar. Bu yüzden onları yalnız yeme içme hazlarında edepli tutmakla yetinmemeli; daha da çok, dinlediklerinde ve okuduklarında, hoşa gideni bir katık gibi ölçülü kullanıp ondan faydalı ve kurtarıcı olanı aramaya alıştırmalıyız. Çünkü bir şehir düşmanı tek bir kapıdan içeri alırsa, öbür kapıların kapalı olması onu düşmekten korumaz; bir genci de, kulağından farkına varmadan kendini teslim ettiyse, öbür hazlara karşı kendine hâkim olması kurtarmaz. Tersine, işitme tabiatça düşünme ve akıl yürütme yetisine ne kadar yakından dokunuyorsa, ihmal edildiğinde onu içeri alana o kadar çok zarar verir, onu o kadar çok bozar. Benim Soklaros'um ile senin Kleandros'unun bugünkü yaşındaki birini şiirden uzak tutmak belki ne mümkündür ne de faydalı; öyleyse onları iyice gözetelim, çünkü sokakta olduğundan çok okumalarında bir lalaya ihtiyaçları var. Geçenlerde şiir hakkında söylemek aklıma gelenleri yazıya geçirip sana göndermeyi düşündüm. Al, bunları oku; eğer sana, bazılarının içki meclislerinde boyunlarına astıkları ya da önceden yuttukları "sarhoşluk önleyici" denen şeylerden hiç de aşağı görünmezse, Kleandros'la da paylaş ve onun tabiatını şimdiden kazan; çünkü o hiçbir yerde uyuşuk değil, her yerde ateşli ve keskin gözlü olduğundan, böyle şeylerle daha kolay yönlendirilir.
Ahtapotun başında hem kötü bir şey var hem iyi;
çünkü yemesi pek lezzetlidir, ama dediklerine göre karmaşık ve tuhaf hayaller getirerek uykuyu kâbuslarla doldurur. Şiirde de genç psykhēyi besleyen çok tatlılık vardır; ama dinleyiş doğru bir rehberlikten geçmezse, onu sarsan ve yoldan çıkaran şey de bundan az değildir. Çünkü öyle görünüyor ki yalnız Mısır toprağı için değil, şiir için de şunu söylemek mümkündür: Kullananlara
çok ilaç verir; iyileri de vardır karışık, ölümcülleri de.
Orada sevgi var, istek var, gönül sohbeti, pek akıllıların bile aklını çalan tatlı dil.
Çünkü şiirin aldatıcılığı büsbütün budala ve akılsızlara işlemez. Bu yüzden Simonides, "Neden yalnız Thessalyalıları aldatamıyorsun?" diye soran birine "Ben onları aldatamayacak kadar cahiller" diye cevap vermiştir. Gorgias da tragedyaya bir aldatma demiş; bu aldatmada aldatan aldatmayandan daha adil, aldatılan da aldatılmayandan daha bilgedir. Peki gençlerin kulaklarını İthakalılarınki gibi sert, yumuşamaz bir balmumuyla tıkayıp onları Epikuros'un kayığına bindirerek şiirden kaçmaya, yanından hızla geçip gitmeye mi zorlayalım? Yoksa muhakemelerini doğru bir akıl yürütmenin yanına dikip ona bağlayarak, hoşa gidene kapılıp zararlıya sürüklenmesin diye doğrultup gözetelim mi?
Çünkü "Dryas'ın oğlu güçlü Lykurgos"un da aklı başında değildi: Birçokları sarhoş olup taşkınlık ediyor diye dolaşıp bağları kesti; oysa pınarları yakına getirmeli, Platon'un dediği gibi, çılgın tanrıyı ayık bir başka tanrıyla terbiye edip akıllandırmalıydı. Çünkü suyla karıştırmak şarabın zararlı yanını giderir ama faydalı yanını beraberinde yok etmez. Biz de Müzlerin şiir asmasını kesip yok etmeyelim. Ama şiirin masalımsı, sahneye dönük yanı, katıksız hazzın verdiği cesaretle şöhret peşinde küstahça azıp yabani bir bitki gibi gür dallar saldığı yerde onu yakalayıp budayalım, bastıralım; şiirin bir Müz'ün zarafetine dokunduğu, sözün tatlılığı ve çekiciliğinin meyvesiz ve boş olmadığı yerde ise felsefeyi içeri sokup ona karıştıralım. Asmaların yanında biten adamotu, kuvvetini şaraba geçirip içenlerin uykuya dalışını yumuşattığı gibi, şiir de felsefeden aldığı sözleri masalımsı olanla karıştırarak gençlere öğrenmeyi hafif ve sevimli kılar. Bu yüzden felsefeyle uğraşacak olanlar şiirden kaçmamalı; tersine, şiirde felsefeye ön hazırlık yapmalı, hoşa gidenin içinde faydalı olanı arayıp sevmeye alışmalı, bulamazlarsa ona karşı koyup hoşnutsuzluk duymalıdırlar. Çünkü terbiyenin başlangıcı budur;
bir işe güzel başlayan kişinin sonunun da öyle olması beklenir,
der Sophokles.
εἰ μέν, ὡς Φιλόξενυς ὁ ποιητὴς ἔλεγεν, ὦ Μάρκε Σήδατε, τῶν κρεῶν τὰ μὴ κρέα ἥδιστά ἐστι καὶ τῶν ἰχθύων οἱ μὴ ἰχθύες, ἐκείνοις ἀποφαίνεσθαι παρῶμεν οἷς ὁ Κάτων ἔφη τῆς καρδίας τὴν ὑπερῴαν εὐαισθητοτέραν ὑπάρχειν. ὅτι δὲ τῶν ἐν φιλοσοφίᾳ λεγομένων οἱ σφόδρα νέοι τοῖς μὴ δοκοῦσι φιλοσόφως μηδʼ ἀπὸ σπουδῆς λέγεσθαι χαίρουσι μᾶλλον καὶ παρέχουσιν ὑπηκόους ἑαυτοὺς καὶ χειροήθεις, δῆλόν ἐστιν ἡμῖν. οὐ γὰρ μόνον τὰ Αἰσώπεια μυθάρια καὶ τὰς ποιητικὰς ὑποθέσεις ἀλλὰ καὶ τὸν Ἄβαριν τὸν Ἡρακλείδου καὶ τὸν Λύκωνα τὸν Ἀρίστωνος διερχόμενοι καὶ τὰ περὶ τῶν ψυχῶν δόγματα μεμιγμένα μυθολογίᾳ μεθʼ ἡδονῆς ἐνθουσιῶσι. διὸ δεῖ μὴ μόνον ἐν ταῖς περὶ ἐδωδὴν καὶ πόσιν ἡδοναῖς διαφυλάττειν εὐσχήμονας αὐτούς, ἔτι δὲ μᾶλλον ἐν ταῖς ἀκροάσεσιν καὶ ἀναγνώσεσιν ἐθίζειν, ὥσπερ ὄψῳ χρωμένους μετρίως τῷ τέρποντι, τὸ χρήσιμον ἀπʼ αὐτοῦ καὶ τὸ σωτήριον διώκειν. οὔτε γὰρ πόλιν αἱ κεκλειμέναι πύλαι τηροῦσιν ἀνάλωτον, ἂν διὰ μιᾶς παραδέξηται τοὺς πολεμίους, οὔτε νέον αἱ περὶ τὰς ἄλλας ἡδονὰς ἐγκράτειαι σῴζουσιν, ἄν γε διʼ ἀκοῆς λάθῃ προέμενος αὑτόν, ἀλλʼ ὅσον μᾶλλον αὕτη τοῦ φρονεῖν καὶ λογίζεσθαι πεφυκότος ἅπτεται, τοσοῦτο μᾶλλον ἀμεληθεῖσα βλάπτει καὶ διαφθείρει τὸν παραδεξάμενον. ἐπεὶ τοίνυν οὔτʼ ἴσως δυνατόν ἐστιν οὔτʼ ὠφέλιμον ποιημάτων ἀπείργειν τὸν τηλικοῦτον ἡλίκος οὑμός τε τὸ νῦν Σώκλαρός ἐστι καὶ ὁ σὸς Κλέανδρος, εὖ μάλα παραφυλάττωμεν αὐτούς, ὡς ἐν ταῖς ἀναγνώσεσι μᾶλλον ἢ ταῖς ὁδοῖς παιδαγωγίας δεομένους. ἃ δʼ οὖν ἐμοὶ περὶ ποιημάτων εἰπεῖν πρῴην ἐπῆλθε, νῦν πρὸς σὲ γεγραμμένα πέμψαι διενοήθην. καὶ λαβὼν ταῦτα δίελθε, κὰν δοκῇ σοι μηδὲν εἶναι φαυλότερα τῶν ἀμεθύστων καλουμένων, ἅ τινες ἐν τοῖς πότοις περιάπτονται καὶ προλαμβάνουσι, μεταδίδου τῷ Κλεάνδρῳ καὶ προκαταλάμβανε τὴν φύσιν αὐτοῦ διὰ τὸ μηδαμοῦ νωθρὸν ἀλλὰ πανταχοῦ σφοδρὸν καὶ δεδορκὸς εὐαγωγοτέραν ὑπὸ τῶν τοιούτων οὖσαν. πουλύποδος κεφαλῇ ἔνι μὲν κακὸν ἐν δὲ καὶ ἐσθλόν ὅτι βρωθῆναι μέν ἐστιν ἥδιστος, δυσόνειρον δʼ ὕπνον ποιεῖ, φαντασίας ταραχώδεις καὶ ἀλλοκότους δεχόμενον, ὡς λέγουσιν. οὕτω δὴ καὶ ποιητικῇ πολὺ μὲν τὸ ἡδὺ καὶ τρόφιμον νέου ψυχῆς ἔνεστιν, οὐκ ἔλαττον δὲ τὸ ταρακτικὸν καὶ παράφορον, ἂν μὴ τυγχάνῃ παιδαγωγίας ὀρθῆς ἡ ἀκρόασις. οὐ γὰρ μόνον ὡς ἔοικε περὶ τῆς Αἰγυπτίων χώρας ἀλλὰ καὶ περὶ τῆς ποιητικῆς ἔστιν εἰπεῖν ὅτι φάρμακα πολλὰ μὲν ἐσθλὰ μεμιγμένα πολλὰ δὲ λυγρά τοῖς χρωμένοις ἀναδίδωσιν. ἔνθʼ ἔνι μὲν φιλότης, ἐν δʼ ἵμερος, ἐν δʼ ὀαριστὺς πάρφασις, ἥ τʼ ἔκλεψε νόον πύκα περ φρονεόντων. οὐ γὰρ ἅπτεται τὸ ἀπατηλὸν αὐτῆς ἀβελτέρων κομιδῇ καὶ ἀνοήτων. διὸ καὶ Σιμωνίδης μὲν ἀπεκρίνατο πρὸς τὸν εἰπόντα τί δὴ μόνους οὐκ ἐξαπατᾷς Θετταλούς; ἀμαθέστεροι γάρ εἰσιν ἢ ὡς ὑπʼ ἐμοῦ ἐξαπατᾶσθαι. Γοργίας δὲ τὴν τραγῳδίαν εἶπεν ἀπάτην, ἣν ὅ τʼ ἀπατήσας δικαιότερος τοῦ μὴ ἀπατήσαντος καὶ ὁ ἀπατηθεὶς σοφώτερος τοῦ μὴ ἀπατηθέντος. πότερον οὖν τῶν νέων ὥσπερ τῶν Ἰθακησίων σκληρῷ τινι τὰ ὦτα καὶ ἀτέγκτῳ κηρῷ καταπλάσσοντες ἀναγκάζωμεν αὐτοὺς τὸ Ἐπικούρειον ἀκάτιον ἀραμένους ποιητικὴν φεύγειν καὶ παρεξελαύνειν , ἢ μᾶλλον ὀρθῷ τινι λογισμῷ παριστάντες καὶ καταδέοντες, τὴν κρίσιν, ὅπως μὴ παραφέρηται τῷ τέρποντι πρὸς τὸ βλάπτον, ἀπευθύνωμεν καὶ παραφυλάττωμεν; οὐδὲ γὰρ οὐδὲ Δρύαντος υἱὸς κρατερὸς Λυκόοργος ὑγιαίνοντα νοῦν εἶχεν, ὅτι πολλῶν μεθυσκομένων καὶ παροινούντων τὰς ἀμπέλους περιιὼν ἐξέκοπτεν ἀντὶ τοῦ τὰς κρήνας ἐγγυτέρω προσαγαγεῖν καὶ μαινόμενον θεόν, ὥς φησιν ὁ Πλάτων, ἑτέρῳ θεῷ νήφοντι κολαζόμενον σωφρονίζειν. ἀφαιρεῖ γὰρ ἡ κρᾶσις τοῦ οἴνου τὸ βλάπτον, οὐ συναναιροῦσα τὸ χρήσιμον; μηδʼ ἡμεῖς οὖν τὴν ποιητικὴν ἡμερίδα τῶν Μουσῶν ἐκκόπτωμεν μηδʼ ἀφανίζωμεν, ἀλλʼ ὅπου μὲν ὑφʼ ἡδονῆς ἀκράτου πρὸς δόξαν αὐθάδως θρασυνόμενον ἐξυβρίζει καὶ ὑλομανεῖ τὸ μυθῶδες αὐτῆς καὶ θεατρικόν, ἐπιλαμβανόμενοι κολούωμεν καὶ πιέζωμεν· ὅπου δʼ ἅπτεταί τινος μούσης τῇ χάριτι καὶ τὸ γλυκὺ τοῦ λόγου καὶ ἀγωγὸν οὐκ ἄκαρπόν ἐστιν οὐδὲ κενόν, ἐνταῦθα φιλοσοφίαν εἰσάγωμεν καὶ καταμιγνύωμεν. ὥσπερ γὰρ ὁ μανδραγόρας ταῖς ἀμπέλοις παραφυόμενος καὶ διαδιδοὺς τὴν δύναμιν εἰς τὸν οἶνον μαλακωτέραν ποιεῖ τὴν καταφορὰν τοῖς πίνουσιν, οὕτω τοὺς λόγους ἡ ποίησις ἐκ φιλοσοφίας ἀναλαμβάνουσα μιγνυμένους πρὸς τὸ μυθῶδες ἐλαφρὰν καὶ προσφιλῆ παρέχει τοῖς νέοις τὴν μάθησιν. ὅθεν οὐ φευκτέον ἐστὶ τὰ ποιήματα τοῖς φιλοσοφεῖν μέλλουσιν, ἀλλὰ προφιλοσοφητέον τοῖς ποιήμασιν ἐθιζομένους ἐν τῷ τέρποντι τὸ χρήσιμον ζητεῖν καὶ ἀγαπᾶν· εἰ δὲ μή, διαμάχεσθαι καὶ δυσχεραίνειν. ἀρχὴ γὰρ αὕτη παιδεύσεως, ἔργου δὲ παντὸς ἤν τις ἄρχηται καλῶς, καὶ τὰς τελευτὰς εἰκὸς ἐσθʼ οὕτως ἔχειν κατὰ τὸν Σοφοκλέα.
22. Bölüm
Öyleyse genci şiire sokarken, ona hiçbir sözü şu söz kadar iyice belletmemeli, şu söz kadar dilinin ucunda tutturmamalı: "Ozanlar çok yalan söyler"; kimini isteyerek, kimini istemeyerek. İsteyerek söylerler, çünkü çoğu insanın peşinden koştuğu kulak hazzı ve hoşluk bakımından gerçeği yalandan daha kuru bulurlar. Gerçek, fiilen olup bittiği için sonu tatsız da olsa yerinden oynamaz; sözle uydurulan ise pek kolay yön değiştirir, acı verenden daha tatlı olana döner. Ne vezin, ne söz sanatı, ne üslubun tantanası, ne yerinde bir istiare, ne ahenk ve söz dizimi, ustaca örülmüş bir hikâye kurgusu kadar cazibe ve hoşluk taşır. Resimde renk, insanı canlı gibi gösterip aldattığı için çizgiden daha çok etkiler; şiirde de inandırıcılığa karışmış yalan, hikâyesiz ve uydurmasız, yalnız vezin ve üsluba dayanan bir yapıdan daha çok çarpar ve sevilir. Bu yüzden Sokrates birtakım rüyalar üzerine şiirle uğraşmaya başladığında, bütün hayatı boyunca gerçeğin savaşçısı olmuş biri olarak kendisi inandırıcı ve yetenekli bir yalan ustası olamadığından, Aisopos'un masallarını vezne dökmüştür; çünkü yalan katılmayan şiiri şiir saymıyordu. Korosuz ve flütsüz kurbanlar biliriz, ama hikâyesiz ve yalansız şiir bilmeyiz. Empedokles'in ve Parmenides'in dizeleri, Nikandros'un zehirli hayvanlar üzerine şiiri, Theognis'in özdeyişleri ise, düzyazıdan kurtulmak için vezni ve tantanayı şiirden bir binek gibi ödünç alan sözlerdir.
Şu hâlde şiirlerde tanrılar, daimōnlar ya da aretē hakkında, saygın ve ün sahibi bir adamın ağzından tuhaf ve rahatsız edici bir şey söylendiğinde, bunu gerçek diye kabul eden kapılıp gider ve kanaati bozulur. Şiirin yalan konusundaki büyücülüğünü ise daima hatırlayan, açıkça aklında tutan ve her seferinde ona
Ey vaşaktan daha oynak düzen! Şakalaşırken neden kaşlarını çatıyorsun, aldatırken neden öğretiyormuş gibi yapıyorsun?
diyebilen kişi kötü bir şeye uğramaz, çürük bir şeye inanmaz. Poseidon'dan korkan, yeri yarıp Hades'i açığa çıkaracak diye titreyen kişiye karşı kendini tutar; Akhaların ileri geleni uğruna Apollon'a kızan kişiye karşı da kendini tutar:
O ki ilahiyi kendisi söyledi, şölende kendisi bulundu, bu sözleri kendisi söyledi, öldüren de kendisi.
Ölmüş Akhilleus için, yaşama arzusuyla güçsüz, zayıf ellerini uzatan Hades'teki Agamemnon için gözyaşı dökmeyi bırakır. Bir yerde duyguların etkisiyle sarsılır, büyülenip yenik düşerse, kendine şöyle demekten çekinmez:
Ama bir an önce ışığa doğru koş; bütün bunları öğren ki sonra karına anlatabilesin.
Homeros bunu ölüler diyarına iniş için zarifçe söylemiştir: Hikâyeciliği yüzünden bunun bir kadının dinleyeceği türden bir şey olduğunu ima eder.
Ozanların isteyerek uydurdukları işte bu türdendir. Ama uydurmadan, bizzat kendileri öyle sanıp öyle kanaat getirerek yalanı üstümüze sıvadıkları şeyler daha çoktur. Mesela Homeros Zeus hakkında
Acılı ölümün iki kaderini koydu teraziye, birini Akhilleus'un, öbürünü at terbiyecisi Hektor'un; ortasından tutup kaldırdı; Hektor'un yazgılı günü ağır bastı, Hades'e doğru gitti; Phoibos Apollon da onu bıraktı
demişti. Aiskhylos bütün bir tragedyayı bu hikâyenin çevresine örmüş, adını Ruhların Tartılışı koymuş, Zeus'un terazisinin kefelerinin bir yanına Thetis'i, öbür yanına Eos'u, savaşan oğulları için yalvarırken yerleştirmiştir. Bunun dinleyicinin hazzı ya da hayranlığı için kurulmuş bir masal ve uydurma olduğu herkesçe açıktır. Ama
İnsanlar için savaşın dağıtıcısı olan Zeus
ve
Tanrı, bir evi kökünden yıkmak isteyince, ölümlülerde bir suç bitirir
sözleri artık ozanların kendi kanaatlerine ve inançlarına göre söylenmiştir; tanrılar hakkındaki aldanışlarını ve bilgisizliklerini bize taşıyıp aktarmaktadırlar. Öte yandan ölüler diyarı hakkındaki mucizeli anlatıların, korkunç adlarla yanan ırmakların, vahşi yerlerin ve iç karartıcı cezaların hayaletlerini, görüntülerini yaratan tasvirlerin içine, yiyeceklere zehir katılır gibi bol bol masal ve yalan katıldığı pek az kimsenin gözünden kaçar. Ne Homeros ne Pindaros ne de Sophokles bunların gerçekten öyle olduğuna inanarak
Oradan uçsuz bucaksız karanlığı kusar kara gecenin ağır akan ırmakları
ve
Okeanos'un akıntılarının ve Leukas kayasının yanından geçtiler
ve
Hades'in dar geçidi ve derinliğin geri akıntısı
diye yazmıştır. Ama ölüme acınacak bir şey, gömülmeden kalmaya korkunç bir şey diye ağlayıp sızlayarak ve korkarak dillerinden dökülen sözler,
Beni ağlanmadan, gömülmeden geride bırakıp gitme
ve
Psykhē uzuvlarından uçup Hades'e gitti, kaderine ağlayarak, erkekliği ve gençliği geride bırakarak
ve
Beni vakitsiz öldürme; ışığı görmek tatlıdır; yerin altındakileri görmeye zorlama beni
gibi sözler, duygunun etkisinde kalmış, kanaate ve aldanışa önceden yenik düşmüş kimselerin sözleridir. Bu yüzden bize daha çok dokunur, bizi daha çok sarsarlar; söylendikleri duygu ve zayıflık bize de bulaşır. Bunlara karşı da gencin kulağında daha baştan şu sözün çınlamasını sağlayalım: Şiir gerçeği pek umursamaz; bu konulardaki gerçek ise, varolanı bilmekten ve öğrenmekten başka işi olmayanlar için bile, kendilerinin de itiraf ettiği gibi, avlanması ve kavranması pek zor bir şeydir. Empedokles'in şu sözleri elinin altında olsun:
Böylece bunlar insanlarca ne görülebilir ne işitilebilir, ne de akılla kavranabilir
ve Ksenophanes'inkiler:
Açık gerçeği ne bir insan bildi ne de bilecek, tanrılar hakkında ve söylediğim her şey hakkında;
ve elbette Platon'da Sokrates'in bu konularda bilgi sahibi olduğunu yeminle reddetmesi. Çünkü gençler, filozofların başlarının döndüğünü gördükleri konularda ozanlara, sanki onlar bir şey biliyormuş gibi daha az kulak verirler.
πρῶτον μὲν οὖν εἰσάγειν εἰς τὰ ποιήματα δεῖ τὸν νέον μηδὲν οὕτω μεμελετημένον ἔχοντα καὶ πρόχειρον ὡς τὸ πολλὰ ψεύδονται ἀοιδοὶ τὰ μὲν ἑκόντες τὰ δʼ ἄκοντες. ἑκόντες μέν, ὅτι πρὸς ἡδονὴν ἀκοῆς καὶ χάριν, ἣν οἱ πλεῖστοι διώκουσιν, αὐστηροτέραν ἡγοῦνται τὴν ἀλήθειαν τοῦ ψεύδους. ἡ μὲν γὰρ ἔργῳ γιγνομένη, κἂν ἀτερπὲς ἔχῃ τὸ τέλος, οὐκ ἐξίσταται· τὸ δὲ πλαττόμενον λόγῳ ῥᾷστα περιχωρεῖ καὶ τρέπεται πρὸς τὸ ἥδιον ἐκ τοῦ λυποῦντος. οὔτε γὰρ μέτρον οὔτε τρόπος οὔτε λέξεως ὄγκος οὔτʼ εὐκαιρία μεταφορᾶς οὔθʼ ἁρμονία καὶ σύνθεσις ἔχει τοσοῦτον αἱμυλίας καὶ χάριτος ὅσον εὖ πεπλεγμένη διάθεσις μυθολογίας· ἀλλʼ ὥσπερ ἐν γραφαῖς κινητικώτερόν ἐστι χρῶμα γραμμῆς διὰ τὸ ἀνδρείκελον καὶ ἀπατηλόν, οὕτως ἐν ποιήμασι μεμιγμένον πιθανότητι ψεῦδος ἐκπλήττει καὶ ἀγαπᾶται μᾶλλον τῆς ἀμύθου καὶ ἀπλάστου περὶ μέτρον καὶ λέξιν κατασκευῆς. ὅθεν ὁ Σωκράτης ἔκ τινων ἐνυπνίων ποιητικῆς ἁψάμενος αὐτὸς μέν, ἅτε δὴ γεγονὼς ἀληθείας ἀγωνιστὴς τὸν ἅπαντα βίον, οὐ πιθανὸς ἦν οὐδʼ εὐφυὴς ψευδῶν δημιουργός, τοὺς δʼ Αἰσώπου μύθους ἔπεσιν ἐνέτεινεν, ὡς ποίησιν οὐκ οὖσαν ψεῦδος μὴ πρόσεστι. · θυσίας μὲν γὰρ ἀχόρους καὶ ἀναύλους ἴσμεν, οὐκ ἴσμεν δʼ ἄμυθον οὐδʼ ἀψευδῆ ποίησιν. τὰ δʼ Ἐμπεδοκλέους ἔπη καὶ Παρμενίδου καὶ θηριακὰ Νικάνδρου καὶ γνωμολογίαι Θεόγνιδος λόγοι εἰσὶ κιχράμενοι παρὰ ποιητικῆς ὥσπερ ὄχημα τὸ μέτρον καὶ τὸν ὄγκον, ἵνα τὸ πεζὸν διαφύγωσιν. ὅταν οὖν ἄτοπόν τι καὶ δυσχερὲς ἐν τοῖς ποιήμασι λέγηται περὶ θεῶν ἢ δαιμόνων ἢ ἀρετῆς ὑπʼ ἀνδρὸς ἐλλογίμου καὶ δόξαν ἔχοντος, ὁ μὲν ὡς ἀληθῆ προσδεξάμενος λόγον οἴχεται φερόμενος καὶ διέφθαρται τὴν δόξαν, ὁ δὲ μεμνημένος ἀεὶ καὶ κατέχων ἐναργῶς τῆς ποιητικῆς τὴν περὶ τὸ ψεῦδος γοητείαν καὶ δυνάμενος λέγειν ἑκάστοτε πρὸς αὐτὴν ὦ μηχάνημα λυγκὸς αἰολώτερον τί παίζουσα τὰς ὀφρῦς συνάγεις, τί δʼ ἐξαπατῶσα προσποιῇ διδάσκειν; οὐδὲν πείσεται δεινὸν οὐδὲ πιστεύσει φαῦλον, ἀλλʼ ἐπιλήψεται μὲν τοῦ φοβουμένου τὸν Ποσειδῶνα καὶ ταρβοῦντος μὴ τὴν γῆν ἀναρρήξῃ καὶ ἀπογυμνώσῃ τὸν ᾍδην, ἐπιλήψεται δὲ τοῦ Ἀπόλλωνι χαλεπαίνοντος ὑπὲρ τοῦ πρώτου τῶν Ἀχαιῶν, ὃν αὐτὸς ὑμνῶν αὐτὸς ἐν δαίτῃ παρὼν αὐτὸς τάδʼ εἰπὼν αὐτός ἐστιν ὁ κτανών παύσεται δὲ τὸν φθιτὸν Ἀχιλλέα καὶ τὸν Ἀγαμέμνονα τὸν καθʼ ᾍδου δακρύων, ἀδυνάτους καὶ ἀσθενεῖς χεῖρας ἐπιθυμίᾳ τοῦ ζῆν ὀρέγοντας. ἂν δέ που συνταράττηται τοῖς πάθεσι καὶ κρατῆται φαρμασσόμενος, οὐκ ὀκνήσει πρὸς ἑαυτὸν εἰπεῖν ἀλλὰ φόωσδε τάχιστα λιλαίεο· ταῦτα δὲ πάντα ἴσθʼ, ἵνα καὶ μετόπισθε τεῇ εἴπῃσθα γυναικὶ καὶ γὰρ τοῦτο χαριέντως Ὅμηρος εἰς τὴν νέκυιαν εἶπεν, ὡς γυναικὸς ἀκρόασιν οὖσαν διὰ τὸ μυθῶδες. Τοιαῦτα γάρ ἐστιν ἃ πλάττουσιν ἑκόντες οἱ ποιηταί· πλείονα δʼ ἃ μὴ πλάττοντες ἀλλʼ οἰόμενοι καὶ δοξάζοντες αὐτοὶ προσαναχρώννυνται τὸ ψεῦδος ἡμῖν οἷον ἐπὶ τοῦ Διὸς εἰρηκότος Ὁμήρου ἐν δʼ ἐτίθει δύο κῆρε τανηλεγέος θανάτοιο, τὴν μὲν Ἀχιλλῆος τὴν δʼ Ἕκτορος ἱπποδάμοιο, ἕλκε δὲ μέσσα λαβών ῥέπε δʼ Ἕκτορος αἴσιμον ἦμαρ, ᾤχετο δʼ εἰς Ἀίδαο, λίπεν δʼ ἑ Φοῖβος Ἀπόλλων τραγῳδίαν ὁ Αἰσχύλος ὅλην τῷ μύθῳ περιέθηκεν, ἐπιγράψας Ψυχοστασίαν καὶ παραστήσας ταῖς πλάστιγξι τοῦ Διὸς ἔνθεν μὲν τὴν Θέτιν ἔνθεν δὲ τὴν Ἠῶ, δεομένας ὑπὲρ τῶν υἱέων μαχομένων. τοῦτο δὲ παντὶ δῆλον, ὅτι μυθοποίημα καὶ πλάσμα πρὸς ἡδονὴν ἢ ἔκπληξιν ἀκροατοῦ γέγονε. τὸ δὲ Ζεύς, ὃς τʼ ἀνθρώπων ταμίης πολέμοιο τέτυκται καὶ τὸ θεὸς μὲν αἰτίαν φύει βροτοῖς, ὅταν κακῶσαι δῶμα παμπήδην θέλῃ, ταῦτα δʼ ἤδη κατὰ δόξαν εἴρηται καὶ πίστιν αὐτῶν, ἣν ἔχουσιν ἀπάτην περὶ θεῶν καὶ ἄγνοιαν εἰς ἡμᾶς ἐκφερόντων καὶ μεταδιδόντων. πάλιν αἱ περὶ τὰς νεκυίας τερατουργίαι καὶ διαθέσεις ὀνόμασι φοβεροῖς ἐνδημιουργοῦσαι φάσματα καὶ εἴδωλα ποταμῶν φλεγομένων καὶ τόπων ἀγρίων καὶ κολασμάτων σκυθρωπῶν οὐ πάνυ πολλοὺς διαλανθάνουσιν ὅτι τὸ μυθῶδες αὐτοῖς πολὺ καὶ τὸ ψεῦδος ὥσπερ τροφαῖς τὸ φαρμακῶδες ἐγκέκραται. καὶ οὔθʼ Ὅμηρος οὔτε Πίνδαρος οὔτε Σοφοκλῆς πεπεισμένοι ταῦτʼ ἔχειν οὕτως ἔγραψαν ἔνθεν τὸν ἄπειρον ἐρεύγονται σκότον βληχροὶ δνοφερᾶς νυκτὸς ποταμοὶ καὶ πὰρ δʼ ἴσαν Ὠκεανοῦ τε ῥοὰς καὶ Λευκάδα πέτρην καί στενωπὸς ᾍδου καὶ παλιρροία βυθοῦ ὅσοι μέντοι τὸν θάνατον ὡς οἰκτρὸν ἢ τὴν ἀταφίαν ὡς δεινὸν ὀλοφυρόμενοι καὶ δεδιότες φωνὰς ἐξενηνόχασι καὶ μή μʼ ἄκλαυστον ἄθαπτον ἰὼν ὄπιθεν καταλείπειν 72 ψυχὴ δʼ ἐκ ῥεθέων πταμένη Ἄϊδόσδε βεβήκει, ὃν πότμον γοόωσα, λιποῦσʼ ἁδρότητα καὶ ἥβην καί μή μʼ ἀπολέσῃς ἄωρον· ἡδὺ γὰρ τὸ φῶς λεύσσειν· τὰ δʼ ὑπὸ γῆν μὴ μʼ ἰδεῖν ἀναγκάσῃς, αὗται πεπονθότων εἰσὶ καὶ προεαλωκότων ὑπὸ δόξης καὶ ἀπάτης. διὸ μᾶλλον ἅπτονται καὶ διαταράττουσιν ἡμᾶς, ἀναπιμπλαμένους τοῦ πάθους καὶ τῆς ἀσθενείας ἀφʼ ἧς λέγονται. πρὸς ταῦτα δὴ πάλιν παρασκευάζωμεν εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς ἔχειν ἔναυλον ὅτι ποιητικῇ μὲν οὐ πάνυ μέλον ἐστὶ τῆς ἀληθείας, ἡ δὲ περὶ ταῦτʼ ἀλήθεια καὶ τοῖς μηδὲν ἄλλο πεποιημένοις ἔργον ἢ γνῶσιν καὶ μάθησιν τοῦ ὄντος εὖ μάλα δυσθήρατός ἐστι καὶ δύσληπτος, ὡς ὁμολογοῦσιν αὐτοί. καὶ τὰ Ἐμπεδοκλέους ἔστω πρόχειρα ταυτί οὕτως οὔτʼ ἐπιδερκτὰ τάδʼ ἀνδράσιν οὔτʼ ἐπακουστά οὔτε νόῳ περιληπτά καὶ τὰ Ξενοφάνους καὶ τὸ μὲν οὖν σαφὲς οὔτις ἀνὴρ γένετʼ οὐδέ τις ἔσται εἰδὼς ἀμφὶ θεῶν τε καὶ ἅσσα λέγω περὶ πάντων καὶ νὴ Δία τὰ Σωκράτους ἐξομνυμένου παρὰ Πλάτωνι τὴν περὶ τούτων γνῶσιν. ἧττον γὰρ ὡς εἰδόσι τι περὶ τούτων προσέξουσι τοῖς ποιηταῖς ἐν οἷς τοὺς φιλοσόφους ἰλιγγιῶντας ὁρῶσιν.
33. Bölüm
Genci şiirle tanıştırırken, şiir sanatının resim sanatının karşılığı olan taklitçi bir tekhnē ve yeti olduğunu ona anlatarak dikkatini daha da keskinleştireceğiz. Herkesin dilinde dolaşan o sözü, şiirin konuşan resim, resmin de susan şiir olduğunu duymuş olması yetmez; ona şunu da öğretelim: Bir kertenkelenin, bir maymunun ya da Thersites'in yüzünün resmini görünce haz duyar, hayran kalırız; ama bunu güzel olduğu için değil, benzediği için yaparız. Çünkü çirkin olan, özü bakımından güzel olamaz; taklit ise, ister kötü ister iyi bir şeyi konu alsın, benzerliği yakalarsa övülür. Tersine, çirkin bir bedenin güzel bir resmini yaparsa, yakışanı ve aslına uygun olanı vermemiş olur. Bazı ressamlar uygunsuz işleri de resmeder: Timomakhos Medeia'nın çocuklarını öldürüşünü, Theon Orestes'in annesini öldürüşünü, Parrhasios Odysseus'un deli taklidi yapışını, Khairephanes kadınların erkeklerle ölçüsüz düşüp kalkmalarını. Genç en çok bu örneklerde alıştırılmalı, taklidi yapılan işi değil, konusunu yerli yerince taklit etmişse tekhnēyi övdüğümüz kendisine öğretilmelidir. Şiir de çoğu zaman kötü işleri, çirkin duyguları ve huyları taklit yoluyla anlattığına göre, genç bunlarda hayranlık uyandıran ve başarılı olan şeyi ne gerçek diye kabul etmeli ne de güzel diye onaylamalı; yalnız konu edilen kişiye uygun ve yakışır olduğu için övmelidir. Domuzun bağırışını, makaranın gıcırtısını, rüzgârların uğultusunu, denizin gümbürtüsünü duyunca rahatsız olur, hoşnutsuzluk duyarız; ama biri bunları inandırıcı biçimde taklit ederse, Parmenon'un domuzu, Theodoros'un makaraları taklit etmesi gibi, haz duyarız. Hastalıklı, yarası içten içe işleyen bir insandan tatsız bir manzara diye kaçarız; ama Aristophon'un Philoktetes'ini, Silanion'un İokaste'sini, eriyip ölenlere benzer biçimde yapılmış olarak görünce seviniriz. Bunun gibi genç de soytarı Thersites'in, baştan çıkarıcı Sisyphos'un ya da genelev sahibi Batrakhos'un söylediği ya da yaptığı diye şiirde anlatılanları okurken, bunları taklit eden yeteneği ve tekhnēyi övmeyi, taklit edilen hâlleri ve işleri ise geri çevirip kınamayı öğrensin. Çünkü güzel bir şeyi taklit etmekle bir şeyi güzel taklit etmek aynı şey değildir. Güzel taklit etmek, yakışır ve uygun biçimde taklit etmektir; çirkinlere ise çirkin şeyler yakışır ve uygun düşer. Topal Damonidas'ın çarıkları da öyledir: Onları kaybedince, çalanın ayağına uymasını dilemişti; çarıklar kötüydü ama onun ayağına uyuyordu. Şu sözler de öyle:
Haksızlık etmek gerekiyorsa, hükümdarlık uğruna haksızlık etmek en güzelidir
ve
Adil adamın görüntüsünü kazan, ama kâr edeceğin yerde her şeyi yapanın işlerini yap
ve
Çeyiz bir talant. Almayayım mı? Bir talantı hor görürsem yaşayabilir miyim? Elden çıkarırsam uyku girer mi gözüme? Gümüş bir talanta karşı saygısızlık ettim diye Hades'te ceza çekmez miyim?
Bunlar kötü ve yanlış sözlerdir, ama Eteokles'e, İksion'a ve tefeci bir ihtiyara yakışır. Öyleyse çocuklara, ozanların bunları övdükleri ya da onayladıkları için değil, uygunsuz ve kötü şeyler oldukları için uygunsuz ve kötü huylara ve kişilere yükleyerek yazdıklarını hatırlatırsak, ozanların ününden zarar görmezler. Tersine, kişiye duyulan şüphe hem işi hem sözü itibardan düşürür, çünkü kötü bir şey kötü biri tarafından söylenmiş ve yapılmıştır. Kavgadan kaçan Paris'in yatağa girişi de buna örnektir: Homeros gündüz bir kadınla yatan başka hiçbir insanı değil, yalnız bu azgın zinacıyı anlattığına göre, böyle bir nefsine hâkim olamayışı ayıp ve kınanacak bir şey saydığı açıktır.
ἔτι δὲ μᾶλλον ἐπιστήσομεν αὐτὸν ἅμα τῷ προσάγειν τοῖς ποιήμασιν ὑπογράφοντες τὴν ποιητικὴν ὅτι μιμητικὴ τέχνη καὶ δύναμίς ἐστιν ἀντίστροφος τῇ ζωγραφίᾳ. καὶ μὴ μόνον ἐκεῖνο τὸ θρυλούμενον ἀκηκοὼς ἔστω, ζωγραφίαν μὲν εἶναι φθεγγομένην τὴν ποίησιν, ποίησιν δὲ σιγῶσαν τὴν ζωγραφίαν, ἀλλὰ πρὸς τούτῳ διδάσκωμεν αὐτὸν ὅτι γεγραμμένην σαύραν ἢ πίθηκον ἢ Θερσίτου πρόσωπον ἰδόντες ἡδόμεθα καὶ θαυμάζομεν οὐχ ὡς καλὸν ἀλλʼ ὡς ὅμοιον. οὐσίᾳ μὲν γὰρ οὐ δύναται καλὸν γενέσθαι τὸ αἰσχρόν· ἡ δὲ μίμησις, ἄν τε περὶ φαῦλον ἄν τε περὶ χρηστὸν ἐφίκηται τῆς ὁμοιότητος, ἐπαινεῖται. καὶ τοὐναντίον ἂν αἰσχροῦ σώματος εἰκόνα καλὴν παράσχῃ, τὸ πρέπον καὶ τὸ εἰκὸς οὐκ ἀπέδωκεν. γράφουσι δὲ καὶ πράξεις ἀτόπους ἔνιοι, καθάπερ Τιμόμαχος τὴν Μηδείας τεκνοκτονίαν καὶ Θέων τὴν Ὀρέστου μητροκτονίαν καὶ Παρράσιος τὴν Ὀδυσσέως προσποίητον μανίαν καὶ Χαιρεφάνης ἀκολάστους ὁμιλίας γυναικῶν πρὸς ἄνδρας. ἐν οἷς μάλιστα δεῖ τὸν νέον ἐθίζεσθαι, διδασκόμενον ὅτι τὴν πρᾶξιν οὐκ ἐπαινοῦμεν ἧς γέγονεν ἡ μίμησις, ἀλλὰ τὴν τέχνην εἰ μεμίμηται προσηκόντως τὸ ὑποκείμενον. ἐπεὶ τοίνυν καὶ ποιητικὴ πολλάκις ἔργα φαῦλα καὶ πάθη μοχθηρὰ καὶ ἤθη μιμητικῶς ἀπαγγέλλει, δεῖ τὸ θαυμαζόμενον ἐν τούτοις καὶ κατορθούμενον μήτʼ ἀποδέχεσθαι τὸν νέον ὡς ἀληθὲς μήτε δοκιμάζειν ὡς καλόν, ἀλλʼ ἐπαινεῖν μόνον ὡς ἐναρμόττον τῷ ὑποκειμένῳ προσώπῳ καὶ οἰκεῖον. ὥσπερ γὰρ ὑὸς βοὴν καὶ ψόφον τροχιλίας καὶ πνευμάτων ῥοῖζον καὶ θαλάττης κτύπον ἀκούοντες ἐνοχλούμεθα καὶ δυσχεραίνομεν, ἂν δέ τις πιθανῶς ταῦτα μιμῆται, καθάπερ Παρμένων τὴν ὗν καὶ Θεόδωρος τὰς τροχιλίας, ἡδόμεθα· καὶ νοσώδη μὲν ἄνθρωπον καὶ ὕπουλον ὡς ἀτερπὲς θέαμα φεύγομεν, τὸν δʼ Ἀριστοφῶντος Φιλοκτήτην καὶ τὴν Σιλανίωνος Ἰοκάστην ὁμοίους φθίνουσι καὶ ἀποθνῄσκουσι πεποιημένους ὁρῶντες χαίρομεν οὕτως ὁ νέος ἀναγιγνώσκων ἃ Θερσίτης ὁ γελωτοποιὸς ἢ Σίσυφος ὁ φθορεὺς ἢ Βάτραχος ὁ πορνοβοσκὸς λέγων ἢ πράττων πεποίηται, διδασκέσθω τὴν μιμουμένην ταῦτα δύναμιν καὶ τέχνην ἐπαινεῖν, ἃς δὲ διαθέσεις καὶ πράξεις μιμεῖται καὶ προβάλλεσθαι καὶ κακίζειν. οὐ γάρ ἐστι ταὐτὸ τὸ καλόν τι καὶ καλῶς τι μιμεῖσθαι, καλῶς γάρ ἐστι τὸ πρεπόντως καὶ οἰκείως, οἰκεῖα δὲ καὶ πρέποντα τοῖς αἰσχροῖς τὰ αἰσχρά. καὶ γὰρ αἱ Δαμωνίδα τοῦ χωλοῦ κρηπῖδες, ἃς ἀπολέσας εὔχετο τοῖς τοῦ κλέψαντος ἐναρμόσαι ποσί, φαῦλαι μὲν ἦσαν ἐκείνῳ δʼ ἥρμοττον. καὶ τὸ εἴπερ γὰρ ἀδικεῖν χρή, τυραννίδος πέρι κάλλιστον ἀδικεῖν καὶ τὸ τοῦ μὲν δικαίου τὴν δόκησιν ἄρνυσο, τὰ δʼ ἔργα τοῦ πᾶν δρῶντος ἔνθα κερδανεῖς καὶ τάλαντον ἡ προίξ. μὴ λάβω; ζῆν δʼ ἔστι μοι τάλαντον ὑπεριδόντι; τεύξομαι δʼ ὕπνου προέμενος; οὐ δώσω δὲ κἀν ᾍδου δίκην ὡς ἠσεβηκὼς εἰς τάλαντον ἀργυροῦν μοχθηροὶ μέν εἰσι λόγοι καὶ ψευδεῖς, Ἐτεοκλεῖ δὲ καὶ Ἰξίονι καὶ τοκογλύφῳ πρεσβύτῃ πρέποντες. ἂν οὖν ὑπομιμνῄσκωμεν τοὺς παῖδας ὅτι ταῦτʼ οὐκ ἐπαινοῦντες οὐδὲ δοκιμάζοντες ἀλλʼ ὡς ἄτοπα καὶ φαῦλα φαύλοις καὶ ἀτόποις ἤθεσι καὶ προσώποις περιτιθέντες γράφουσιν, οὐκ ἂν ὑπὸ τῆς δόξης βλάπτοιντο τῶν ποιητῶν. ἀλλὰ τοὐναντίον ἡ πρὸς τὸ πρόσωπον ὑποψία διαβάλλει καὶ τὸ πρᾶγμα καὶ τὸν λόγον, ὡς φαῦλον ὑπὸ φαύλου καὶ λεγόμενον καὶ πραττόμενον. οἷόν ἐστι καὶ τὸ τῆς συγκοιμήσεως τοῦ Πάριδος ἐκ τῆς μάχης ἀποδράντος. οὐδένα γὰρ ἄλλον ἀνθρώπων ἡμέρας συγκοιμώμενον γυναικὶ ποιήσας ἢ τὸν ἀκόλαστον καὶ μοιχικὸν ἐν αἰσχύνῃ δῆλός ἐστι καὶ ψόγῳ τιθέμενος τὴν τοιαύτην ἀκρασίαν.
4-14-1. Bölüm
Bu noktada, ozanın kendisinin söylenen sözlerden hoşlanmadığını gösteren birtakım işaretler verip vermediğine de çok dikkat etmeli. Menandros'un Thais'in girişinde yaptığı gibi:
Bana böyle bir kadını söyle, ey tanrıça: küstah, ama güzel ve inandırıcı da; haksızlık eden, kapıyı kapayan, durmadan isteyen, kimseyi sevmeyen, ama hep seviyormuş gibi yapan.
Bu yolu en iyi Homeros kullanmıştır; çünkü söylenenlerin kötüsünü önceden kötüler, iyisini önceden tavsiye eder. Önceden tavsiye edişi şöyledir:
Hemen yumuşak ve kurnaz bir söz söyledi
ve
yanına durup onu tatlı sözlerle alıkoyardı.
Önceden kötülerken ise neredeyse tanıklık eder ve açıkça uyarır: Bu sözleri uygunsuz ve kötü oldukları için ne kullanmalı ne de onlara kulak vermeli. Mesela Agamemnon'un rahibe sert davranışını anlatmadan önce
ama Atreusoğlu Agamemnon'un gönlüne hoş gelmedi bu, onu kötü bir biçimde kovdu
der; yani vahşice, küstahça ve yakışmayacak biçimde. Akhilleus'un ağzına da
Ey şarap küpü, köpek gözlü, geyik yürekli
gibi küstah sözler koyarken kendi yargısını da sezdirir:
Peleusoğlu yeniden acı sözlerle Atreusoğluna seslendi, öfkesi hâlâ dinmemişti;
çünkü öfkeyle ve sertçe söylenen hiçbir sözün güzel olmaması beklenir. Davranışlarda da böyledir:
Böyle dedi ve tanrısal Hektor'a yakışıksız işler tasarladı, onu Menoitiosoğlunun sedyesi yanına yüzükoyun uzatarak.
Olup bitene ya da söylenene kendi oyunu ekler gibi sonradan yaptığı yorumları da yerinde kullanır. Ares'in zinasında tanrılara şöyle dedirtir:
Kötü işler iyi gitmez; yavaş olan hızlıya yetişir;
Hektor'un kibri ve övünmesi üzerine:
Böyle dedi böbürlenerek; ulu Hera ise öfkelendi;
Pandaros'un ok atışı üzerine de:
Böyle dedi Athena, ve o akılsızın aklını çeldi.
Sözlerdeki bu açıkça ortaya konan yargılar ve kanaatleri dikkatli olan herkes görebilir. Ama ozanlar bir de olayların kendisinden başka dersler çıkarırlar. Söylendiğine göre Euripides, İksion'u dinsiz ve murdar diye ayıplayanlara, "Ama onu sahneden tekerleğe çivilemeden çıkarmadım ki" demiş. Homeros'ta bu türden öğretme sessizce yapılır, ama özellikle kötü ün salmış hikâyelerde faydalı bir yeniden düşünmeye fırsat verir. Bazıları bu hikâyeleri, eskiden "alttan anlamlar", şimdi ise "alegoriler" denen yorumlarla zorlayıp çarpıtırlar: Ares'in Aphrodite ile zinasını Güneş'in haber vermesi, Ares yıldızı Aphrodite yıldızıyla bir araya gelince zinadan doğacak çocukların yazgısını hazırladığı, Güneş yükselip onları yakalayınca da bunun gizli kalmadığı anlamına gelirmiş. Hera'nın Zeus için süslenmesini ve kuşağın büyülerini de, havanın ateşli unsura yaklaşınca bir tür arınması diye anlamak isterler; sanki ozanın kendisi bu güçlüklerin çözümünü vermiyormuş gibi. Oysa Aphrodite hakkındaki dizelerde dikkatli okura şunu öğretir: Kötü müzik, ahlaksız şarkılar, çirkin konular alan sözler, ölçüsüz huylar, erkekliğe yakışmayan hayatlar ve
değiştirilen giysiler, sıcak banyolar ve yatakları
seven, lüksü, gevşekliği ve kadınlara boyun eğmeyi seven insanlar meydana getirir. Bu yüzden Odysseus'a kitharaya eşlik eden ozana şunu buyurtur:
Haydi, konuyu değiştir de tahta atın yapılışını söyle;
böylece müzisyenlerin ve ozanların konularını akıllı ve nous sahibi insanlardan almaları gerektiğini güzelce gösterir. Hera hakkındaki dizelerde ise, ilaçla, büyüyle ve hileyle erkeklerle kurulan beraberliğin ve sevginin yalnız günlük, çabuk bıkılan ve sağlamlıktan yoksun olmakla kalmayıp, haz solunca düşmanlığa ve öfkeye döndüğünü pek güzel göstermiştir. Zeus ona böyle tehditler savurur:
Gör bakalım, tanrılardan uzakta gelip benimle birleştiğin o sevgi ve yatak sana fayda edecek mi, beni aldattın ya.
Çünkü kötü işlerin anlatılması ve taklidi, bunları yapanların başına gelen utancı ve zararı da gösteriyorsa, dinleyene zarar vermez, fayda verir. Filozoflar da gerçek olaylardan alınmış örnekler kullanarak öğüt verir ve terbiye ederler; ozanlar aynı şeyi kendileri olaylar uydurup hikâyeler anlatarak yaparlar.
Melanthios, şaka mı ciddi mi bilinmez, Atina şehrinin hatiplerin ayrılığı ve kargaşası sayesinde ayakta kaldığını söylerdi: Herkes aynı tarafa yatmıyor, siyasetle uğraşanlar arasındaki görüş ayrılığında zararlı olana karşı bir ters çekiş ortaya çıkıyormuş. Ozanların kendileriyle çelişmeleri de, inancı karşı tarafa çekerek, zararlı olana güçlü bir eğilim doğmasına izin vermez. Çelişkili sözleri yan yana koymaları bu çelişkiyi açıkça gösteriyorsa, daha iyi olandan yana çıkmak gerekir; şu dizelerde olduğu gibi:
Tanrılar insanları çok sendeletir, çocuğum. En kolayını söyledin: tanrıları suçlamak.
ve yine:
Bol altınla sevinmelisin, bunlarla değil. Zengin olup başka hiçbir şey bilmemek, kabalıktır.
ve
Ölmek üzereyken neden kurban kesmen gerek? Daha iyidir; tanrılara saygı göstermek hiç yorucu değildir.
Böyle sözlerin çözümleri apaçıktır, yeter ki dediğimiz gibi gençlerin muhakemesini daha iyi olana yöneltelim. Uygunsuz söylenmiş olup da hemen çözülmeyen sözleri ise, aynı ozanların başka yerlerde bunun tersine söyledikleriyle dengeleyerek ortadan kaldırmalı; ozana kızıp darılmadan, bunları hoşgörüyle ve oyun havasında karşılamalı. Dilersen hemen Homeros'ta tanrıların birbirlerini yere fırlatmalarına, insanlar tarafından yaralanmalarına, aralarındaki kavgalara ve hırçınlıklara karşı
Bundan daha iyi bir söz de bilirsin düşünmeyi
denebilir; evet, düşünürsün de ve başka yerlerde böyle şeyleri daha güzel, daha iyi söylersin:
rahatça yaşayan tanrılar
ve
orada mutlu tanrılar bütün günlerince eğlenirler
ve
çünkü tanrılar zavallı ölümlülerin yazgısını böyle örmüşler: acı içinde yaşasınlar diye; kendileri ise kaygısızdır.
Tanrılar hakkındaki sağlıklı ve doğru kanaatler bunlardır; ötekiler ise insanları şaşırtmak için uydurulmuştur. Yine Euripides
Tanrılar, tabiatça bizden üstün oldukları için, türlü türlü hilelerle bizi sendeletirler
dediğinde, onun daha iyi söylediği
Tanrılar kötü bir şey yapıyorlarsa, tanrı değildirler
sözünü hatırlatmak fena olmaz. Pindaros pek acı ve kışkırtıcı biçimde
Düşmanını karartmak için her şeyi yapmalı
dediğinde, "Ama sen kendin
adalete aykırı tatlılığı en acı son bekler
diyorsun" denebilir. Sophokles de
Kazanç tatlıdır, yalandan gelse bile
dediğinde, "Ama senden şunu da işittik:
Yalan sözler meyve vermez."
Servet hakkındaki şu sözlere karşı ise,
Servet korkunç bir şeydir: girilmez yerlere de sokulur, girilebilir yerlere de, uzaktan bile; yoksul adam ise fırsatı yakalasa bile sevdiğine kavuşamaz. Çünkü servet çirkin ve adı kötü bir bedeni diliyle bilge, görünüşüyle güzel kılar
genç Sophokles'in birçok sözünü karşılarına koyacaktır; bunlardan bazıları şunlardır:
Zengin olmayan bir adam da şerefler içinde olabilir
Dilenci olmak hiç de kötü değildir, eğer aklı başındaysa
ve
Ama bunca güzelliğin ne tadı var, eğer kötü düşünceli bir kaygı mutlu serveti beslerse?
Menandros da elbette o aşk dolu, ateşli sözleriyle haz düşkünlüğünü kabartıp gevşetmiştir:
Yaşayan ve hepimizin ortak güneşini gören her şey hazzın kölesidir.
Ama sonra bizi yeniden güzel olana döndürüp çekmiş, ölçüsüzlüğün küstahlığını da şu sözle budamıştır:
Çirkin bir hayat utançtır, tatlı da olsa.
Bu sözler öncekilerle çelişir, ama onlardan daha iyi ve daha faydalıdır. Karşıt sözleri böyle yan yana koyup düşünmek iki şeyden birini sağlar: ya genci daha iyi olana yöneltir ya da daha kötü olana duyduğu inancı sarsar. Ozanlar uygunsuz sözlerinin çözümünü kendileri vermiyorlarsa, başka ünlü kişilerin hükümlerini karşılarına koyup teraziyi daha iyi olandan yana eğmek de fena olmaz. Mesela Aleksis bazılarını şu sözlerle sarstığında:
İtidalli insan hazları toplamalı. Hayata gerçekten katkıda bulunan kuvveti taşıyan üç haz vardır: yemek, içmek ve Aphrodite'nin nimetine ermek; geri kalan her şeye eklenti demeli
Sokrates'in bunun tersini söylediğini hatırlatmalı: Kötüler yemek ve içmek için yaşar, iyiler ise yaşamak için yer ve içer. "Kötüye karşı kötülük işe yaramaz bir silah değildir" diye yazıp bir bakıma kötülere benzemeyi buyuran ozana karşı da Diogenes'in sözü konabilir: Düşmanından nasıl öç alınacağı sorulunca "Kendin iyi ve dürüst bir insan olarak" demişti. Diogenes'i Sophokles'e karşı da kullanmalı. Çünkü Sophokles sırlar hakkında şunları yazarak binlerce insanı yüreksizliğe düşürmüştür:
Ölümlülerin içinde üç kez mutludur bu ayinleri görüp de Hades'e gidenler; çünkü orada yalnız onlara yaşamak nasip olur, ötekilere ise orada her şey kötüdür.
Diogenes buna benzer bir söz işitince, "Ne diyorsun?" demiş; "Hırsız Pataikion öldükten sonra Epameinondas'tan daha iyi bir kısmete mi erecek, sırf ayinlere girdiği için?" Timotheos tiyatroda Artemis'i "çılgın, coşkun, kâhin, kudurmuş" diye övüp şarkı söylerken Kinesias da hemen "Senin de böyle bir kızın olsun!" diye karşılık vermişti. Bion'un Theognis'e cevabı da zariftir. Theognis
Yoksulluğa yenik düşen her adam ne bir şey söyleyebilir ne yapabilir; dili bağlanmıştır
deyince Bion, "Peki sen yoksul olduğun hâlde nasıl bu kadar saçmalayıp kafamızı şişiriyorsun?" demişti.
ἐν δὲ τούτοις εὖ μάλα προσεκτέον εἴ τινας ὁ ποιητὴς αὐτὸς ἐμφάσεις δίδωσι κατὰ τῶν λεγομένων ὡς δυσχεραινομένων ὑπʼ αὐτοῦ. καθάπερ ὁ Μένανδρος ἐν τῷ προλόγῳ τῆς Θαΐδος πεποίηκεν ἐμοὶ μὲν οὖν ἄειδε τοιαύτην, θεά, θρασεῖαν ὡραίαν δὲ καὶ πιθανὴν ἅμα, ἀδικοῦσαν ἀποκλείουσαν αἰτοῦσαν πυκνά, μηδενὸς ἐρῶσαν, προσποιουμένην δʼ ἀεί ἄριστα δʼ Ὅμηρος τῷ γένει τούτῳ κέχρηται· καὶ γὰρ προδιαβάλλει τὰ φαῦλα καὶ προσυνίστησι τὰ χρηστὰ τῶν λεγομένων· προσυνίστησι μὲν οὕτως αὐτίκα μειλίχιον καὶ κερδαλέον φάτο μῦθον καὶ τόνδʼ ἀγανοῖς ἐπέεσσιν ἐρητύσασκε παραστάς ἐν δὲ τῷ προδιαβάλλειν μονονοὺ μαρτύρεται καὶ διαγορεύει μήτε χρῆσθαι μήτε προσέχειν ὡς οὖσιν ἀτόποις καὶ φαύλοις. οἷον τὸν τʼ Ἀγαμέμνονα μέλλων διηγεῖσθαι τῷ ἱερεῖ χρώμενον ἀπηνῶς προείρηκεν ἀλλʼ οὐκ Ἀτρεΐδῃ Ἀγαμέμνονι ἥνδανε θυμῷ, ἀλλὰ κακῶς ἀφίει, τουτέστιν ἀγρίως καὶ αὐθάδως καὶ παρὰ τὸ προσῆκον· τῷ τʼ Ἀχιλλεῖ τοὺς θρασεῖς λόγους περιτίθησιν οἰνοβαρές, κυνὸς ὄμματʼ ἔχων, κραδίην δʼ ἐλάφοιο τὴν αὑτοῦ κρίσιν ὑπειπὼν Πηλεΐδης δʼ ἐξαῦτις ἀταρτηροῖς ἐπέεσσιν Ἀτρεΐδην προσέειπε, καὶ οὔ πω λῆγε χόλοιο καλὸν γὰρ εἰκὸς οὐδὲν εἶναι μετʼ ὀργῆς καὶ αὐστηρῶς λεγόμενον. ὁμοίως καὶ ἐπὶ τῶν πράξεων ἦ ῥα, καὶ Ἕκτορα δῖον ἀεικέα μήδετο ἔργα, πρηνέα πὰρ λεχέεσσι Μενοιτιάδαο τανύσσας εὖ δὲ καὶ ταῖς ἐπιρρήσεσι χρῆται, καθάπερ τινὰ ψῆφον ἰδίαν ἐπιφέρων τοῖς πραττομένοις ἢ λεγομένοις, ἐπὶ μὲν τῆς μοιχείας τοῦ Ἄρεος τοὺς θεοὺς ποιῶν λέγοντας οὐκ ἀρετᾷ κακὰ ἔργα· κιχάνει τοι βραδὺς ὠκύν , ἐπὶ δὲ τῆς τοῦ Ἕκτορος ὑπερφροσύνης καὶ μεγαλαυχίας ὣς ἔφατʼ εὐχόμενος, νεμέσησε δὲ πότνια Ἥρη , ἐπὶ δὲ τῆς Πανδάρου τοξείας ὣς φάτʼ Ἀθηναίη, τῷ δὲ φρένας ἄφρονι πεῖθεν αὗται μὲν οὖν αἱ τῶν λόγων ἀποφάσεις καὶ δόξαι παντός εἰσι κατιδεῖν τοῦ προσέχοντος· ἑτέρας δʼ ἐκ τῶν πραγμάτων αὐτῶν παρέχουσι μαθήσεις, ὥσπερ ὁ Εὐριπίδης εἰπεῖν λέγεται πρὸς τοὺς τὸν Ἰξίονα λοιδοροῦντας ὡς ἀσεβῆ καὶ μιαρόν, οὐ μέντοι πρότερον αὐτὸν ἐκ τῆς σκηνῆς ἐξήγαγον ἢ τῷ τροχῷ προσηλῶσαι παρὰ δʼ Ὁμήρῳ σιωπώμενόν ἐστι τὸ τοιοῦτο γένος τῆς διδασκαλίας, ἔχον δʼ ἀναθεώρησιν ὠφέλιμον ἐπὶ τῶν διαβεβλημένων μάλιστα μύθων, οὓς ταῖς πάλαι μὲν ὑπονοίαις ἀλληγορίαις δὲ νῦν λεγομέναις παραβιαζόμενοι καὶ διαστρέφοντες ἔνιοι μοιχευομένην φασὶν Ἀφροδίτην ὑπʼ Ἄρεος μηνύειν Ἥλιον, ὅτι τῷ τῆς Ἀφροδίτης ἀστέρι συνελθὼν ὁ τοῦ Ἄρεος μοιχικὰς ἀποτελεῖ γενέσεις, Ἡλίου δʼ ἐπαναφερομένου καὶ καταλαμβάνοντος οὐ λανθάνουσιν. τὸν δὲ τῆς Ἥρας καλλωπισμὸν ἐπὶ τὸν Δία καὶ τὰς περὶ τὸν κεστὸν γοητείας ἀέρος τινὰ κάθαρσιν εἶναι βούλονται τῷ πυρώδει πλησιάζοντος, ὥσπερ οὐκ αὐτοῦ τὰς λύσεις τοῦ ποιητοῦ διδόντος. ἐν μὲν γὰρ τοῖς περὶ τῆς Ἀφροδίτης διδάσκει τοὺς προσέχοντας, ὅτι μουσικὴ φαύλη καὶ ᾄσματα πονηρὰ καὶ λόγοι μοχθηρὰς ὑποθέσεις λαμβάνοντες ἀκόλαστα ποιοῦσιν ἤθη καὶ βίους ἀνάνδρους καὶ ἀνθρώπους τρυφὴν καὶ μαλακίαν καὶ γυναικοκρασίαν ἀγαπῶντας εἵματά τʼ ἐξημοιβὰ λοετρά τε θερμὰ καὶ εὐνάς . διὸ καὶ τὸν Ὀδυσσέα τῷ κιθαρῳδῷ προστάττοντα πεποίηκεν ἀλλʼ ἄγε δὴ μετάβηθι καὶ ἵππου κόσμον ἄεισον, καλῶς ὑφηγούμενος τὸ παρὰ τῶν φρονίμων καὶ νοῦν ἐχόντων χρῆναι λαμβάνειν τοὺς μουσικοὺς καὶ ποιητικοὺς τὰς ὑποθέσεις. ἐν δὲ τοῖς περὶ τῆς Ἥρας ἄριστα τὴν ἀπὸ φαρμάκων καὶ γοητείας καὶ μετὰ δόλου πρὸς τοὺς ἄνδρας ὁμιλίαν καὶ χάριν ἔδειξεν οὐ μόνον ἐφήμερον καὶ ἁψίκορον καὶ ἀβέβαιον οὖσαν, ἀλλὰ καὶ μεταβάλλουσαν εἰς ἔχθραν καὶ ὀργήν, ὅταν τὰ τῆς ἡδονῆς ἀπομαρανθῇ. τοιαῦτα γὰρ ὁ Ζεὺς ἀπειλεῖ καὶ λέγει πρὸς αὐτὴν ὄφρα ἴδῃς ἤν τοι χραίσμῃ φιλότης τε καὶ εὐνή, ἣν ἐμίγης ἐλθοῦσα θεῶν ἄπο καὶ μʼ ἀπάτησας ἡ γὰρ τῶν φαύλων διάθεσις ἔργων καὶ μίμησις ἂν προσαποδῷ τὴν συμβαίνουσαν αἰσχύνην καὶ βλάβην τοῖς ἐργασαμένοις, ὠφέλησεν οὐκ ἔβλαψε τὸν ἀκροώμενον. οἱ γοῦν φιλόσοφοι παραδείγμασι χρῶνται, νουθετοῦντες καὶ παιδεύοντες ἐξ ὑποκειμένων οἱ δὲ ποιηταὶ ταὐτὰ ποιοῦσι πλάττοντες αὐτοὶ πράγματα καὶ μυθολογοῦντες. ὁ μὲν οὖν Μελάνθιος εἴτε παίζων εἴτε σπουδάζων ἔλεγε διασῴζεσθαι τὴν Ἀθηναίων πόλιν ὑπὸ τῆς τῶν ῥητόρων διχοστασίας καὶ ταραχῆς οὐ γὰρ ἀποκλίνειν ἅπαντας εἰς τὸν αὐτὸν τοῖχον, ἀλλὰ γίγνεσθαί τινα τοῦ βλάπτοντος ἀνθολκὴν ἐν τῇ διαφορᾷ τῶν πολιτευομένων. αἱ δὲ τῶν ποιητῶν ὑπεναντιώσεις πρὸς αὑτοὺς ἀνταναφέρουσαι τὴν πίστιν οὐκ ἐῶσιν ἰσχυρὰν ῥοπὴν γενέσθαι πρὸς τὸ βλάπτον. ὅπου μὲν οὖν αὐτοῖς τὸ τιθέναι σύνεγγυς ἐκφανεῖς ποιεῖ τὰς ἀντιλογίας, δεῖ τῷ βελτίονι συνηγορεῖν ὥσπερ ἐν τούτοις πόλλʼ, ὦ τέκνον, σφάλλουσιν ἀνθρώπους θεοί. τὸ ῥᾷστον εἶπας, αἰτιάσασθαι θεούς καὶ πάλιν χρυσοῦ σε πλήθει, τούσδε δʼ οὐ χαίρειν χρεών σκαιὸν τὸ πλουτεῖν κἄλλο μηδὲν εἰδέναι καὶ τί δῆτα θύειν δεῖ σε κατθανούμενον ἄμεινον· οὐδεὶς κάματος εὐσεβεῖν θεούς. τὰ γὰρ τοιαῦτα τὰς λύσεις ἔχει προδήλους, ἄν, ὥσπερ εἴρηται, πρὸς τὰ βελτίονα τῇ κρίσει τοὺς νέους κατευθύνωμεν. ὅσα δʼ εἴρηται μὲν ἀτόπως εὐθὺς δʼ οὐ λέλυται, ταῦτα δεῖ τοῖς ἀλλαχόθι πρὸς τοὐναντίον εἰρημένοις ὑπʼ αὐτῶν ἀνταναιρεῖν, μὴ ἀχθομένους τῷ ποιητῇ μηδὲ χαλεπαίνοντας ἀλλʼ ἐν ἤθει καὶ μετὰ παιδιᾶς δεχομένους. εὐθύς, εἰ βούλει, πρὸς τὰς Ὁμηρικὰς τῶν θεῶν ῥίψεις ὑπʼ ἀλλήλων καὶ τρώσεις ὑπʼ ἀνθρώπων καὶ διαφορὰς καὶ χαλεπότητας οἶσθα καὶ ἄλλον μῦθον ἀμείνονα τοῦδε νοῆσαι καὶ νοεῖς νὴ Δία καὶ λέγεις κρεῖττον ἀλλαχόθι καὶ βέλτιον τὰ τοιαῦτα θεοὶ ῥεῖα ζώοντες καὶ τῷ ἔνι τέρπονται μάκαρες θεοὶ ἤματα πάντα καί ὣς γὰρ ἐπεκλώσαντο θεοὶ δειλοῖσι βροτοῖσι; ζώειν ἀχνυμένοις· αὐτοὶ δὲ τʼ ἀκηδέες εἰσίν. αὗται γάρ εἰσιν ὑγιαίνουσαι περὶ θεῶν δόξαι καὶ ἀληθεῖς, ἐκεῖνα δὲ πέπλασται πρὸς ἔκπληξιν ἀνθρώπων. πάλιν Εὐριπίδου λέγοντος πολλαῖσι μορφαῖς οἱ θεοὶ σοφισμάτων σφάλλουσιν ἡμᾶς κρείττονες πεφυκότες οὐ χεῖρόν ἐστιν ὑπενεγκεῖν τὸ εἰ θεοί τι δρῶσι φαῦλον, οὔκ εἰσιν θεοί , βέλτιον εἰρημένον ὑπʼ αὐτοῦ. καὶ τοῦ Πινδάρου σφόδρα πικρῶς καὶ παροξυντικῶς εἰρηκότος χρὴ δὲ πᾶν ἔρδοντʼ ἀμαυρῶσαι τὸν ἐχθρόν , ἀλλʼ αὐτός γε σὺ λέγεις ὅτι τὸ πὰρ δίκαν γλυκὺ πικροτάτα μένει τελευτά , καὶ τοῦ Σοφοκλέους τὸ κέρδος ἡδύ, κἂν ἀπὸ ψευδῶν ἴῃ , καὶ μὴν σοῦ γʼ ἀκηκόαμεν ὡς οὐκ ἐξάγουσι καρπὸν οἱ ψευδεῖς λόγοι πρὸς δʼ ἐκεῖνα τὰ περὶ τοῦ πλούτου δεινὸς γὰρ ἕρπειν πλοῦτος ἔς τε τἄβατα καὶ πρὸς τὰ βατὰ κἄπωθεν ὤν· πένης δʼ ἀνὴρ οὐδʼ ἐντυχὼν δύναιτʼ ἂν ὧν ἐρᾷ τυχεῖν. καὶ γὰρ δυσειδὲς σῶμα καὶ δυσώνυμον γλώσσῃ σοφὸν τίθησιν εὔμορφόν τʼ ἰδεῖν ἀντιπαραθήσει πολλὰ τῶν Σοφοκλέους, ὧν καὶ ταῦτʼ ἐστὶ γένοιτο κἂν ἄπλουτος ἐν τιμαῖς ἀνήρ οὐδὲν κακίων πτωχός, εἰ καλῶς φρονεῖ καί ἀλλὰ τῶν πολλῶν καλῶν τίς χάρις, εἰ κακόβουλος φροντὶς ἐκτρέφει τὸν εὐαίωνα πλοῦτον; ὁ δὲ Μένανδρος ἐπῆρε μὲν ἀμέλει τὴν φιληδονίαν καὶ ὑπεχαύνωσε τοῖς ἐρωτικοῖς καὶ διαπύροις ἐκείνοις ἅπανθʼ ὅσα ζῇ καὶ τὸν ἥλιον βλέπει τὸν κοινὸν ἡμῖν, δοῦλα ταῦτʼ ἔσθʼ ἡδονῆς πάλιν δʼ ἐπέστρεψε καὶ περιέσπασε πρὸς τὸ καλὸν ἡμᾶς καὶ τὴν θρασύτητα τῆς ἀκολασίας ἐξέκοψεν εἰπὼν ὄνειδος αἰσχρὸς βίος ὅμως κἂν ἡδὺς ᾖ ταῦτα γὰρ ἐκείνοις μέν ἐστιν ὑπεναντία, βελτίω δὲ καὶ χρησιμώτερα. δυεῖν οὖν θάτερον ἡ τοιαύτη τῶν ἐναντίων ποιήσει παράθεσις καὶ κατανόησις, ἢ παράξει πρὸς τὸ βέλτιον ἢ καὶ τοῦ χείρονος ἀποστήσει τὴν πίστιν. ἂν δʼ αὐτοὶ μὴ διδῶσι τῶν ἀτόπως εἰρημένων λύσεις, οὐ χεῖρόν ἐστιν ἑτέρων ἐνδόξων ἀποφάσεις ἀντιτάττοντας ὥσπερ ἐπὶ ζυγοῦ ῥέπειν πρὸς τὸ βέλτιον. οἷον τοῦ Ἀλέξιδος κινοῦντος ἐνίους ὅταν λέγῃ τὰς ἡδονὰς δεῖ συλλέγειν τὸν σώφρονα. τρεῖς δʼ εἰσὶν αἵ γε τὴν δύναμιν κεκτημέναι τὴν ὡς ἀληθῶς συντελοῦσαν τῷ βίῳ, τὸ φαγεῖν τὸ πιεῖν τὸ τῆς Ἀφροδίτης τυγχάνειν τὰ δʼ ἄλλα προσθήκας ἅπαντα χρὴ καλεῖν , ὑπομνηστέον ὅτι Σωκράτης τοὐναντίον ἔλεγε, τοὺς μὲν φαύλους ζῆν τοῦ ἐσθίειν καὶ πίνειν ἕνεκα, τοὺς δʼ ἀγαθοὺς ἐσθίειν καὶ πίνειν ἕνεκα τοῦ ζῆν. πρὸς δὲ τὸν γράψαντα ποτὶ τὸν πονηρὸν οὐκ ἄχρηστον ὅπλον ἁ πονηρία, τρόπον τινὰ συνεξομοιοῦσθαι κελεύοντα τοῖς πονηροῖς, τὸ τοῦ Διογένους παραβαλεῖν ἔστιν· ἐρωτηθεὶς γὰρ ὅπως ἄν τις ἀμύναιτο τὸν ἐχθρόν, αὐτός ἔφη καλὸς κἀγαθὸς γενόμενος δεῖ δὲ τῷ Διογένει καὶ πρὸς τὸν Σοφοκλέα χρήσασθαι· πολλὰς γὰρ ἀνθρώπων μυριάδας ἐμπέπληκεν ἀθυμίας περὶ τῶν μυστηρίων ταῦτα γράψας ὡς τρισόλβιοι κεῖνοι βροτῶν, οἳ ταῦτα δερχθέντες τέλη μόλωσʼ ἐς ᾍδου· ζῆν ἔστι, τοῖς δʼ ᾄδοντι πάντʼ ἐκεῖ κακά Διογένης δʼ ἀκούσας τι τοιοῦτο τί λέγεις; ἔφη. κρείττονα μοῖραν ἕξει Παταικίων ὁ κλέπτης ἀποθανὼν ἢ Ἐπαμεινώνδας ὅτι μεμύηται; Τιμοθέῳ μὲν γὰρ ᾄδοντι τὴν Ἄρτεμιν ἐν τῷ θεάτρῳ μαινάδα θυιάδα φοιβάδα λυσσάδα Κινησίας εὐθὺς ἀντεφώνησε τοιαύτη σοι θυγάτηρ γένοιτο. χαρίεν δὲ καὶ τὸ τοῦ Βίωνος πρὸς τὸν Θέογνιν λέγοντα πᾶς γὰρ ἀνὴρ πενίῃ δεδμημένος οὔτε τι εἰπεῖν οὔθʼ ἔρξαι δύναται, γλῶσσα δέ οἱ δέδεται πῶς οὖν σὺ πένης ὢν φλυαρεῖς τοσαῦτα καὶ καταδολεσχεῖς ἡμῶν;
55. Bölüm
Düzeltme için yakındaki ya da bağlamdaki sözlerin sunduğu fırsatları da kaçırmamalı. Hekimler, ölümcül olan kantaron böceğinin ayaklarının ve kanatlarının yine de faydalı olduğunu ve zehrini çözdüğünü düşünürler; bunun gibi şiirlerde de, yandaki bir ad ya da fiil kötüye çekişi köreltiyorsa onu yakalayıp anlamı açıklamalı. Bazılarının şu dizelerde yaptığı gibi:
Zavallı ölümlülerin payına düşen şey budur: saçlarını kesmek, yanaklarından gözyaşı dökmek
ve
çünkü tanrılar zavallı ölümlülerin yazgısını böyle örmüşler: acı içinde yaşasınlar diye.
Çünkü ozan, tanrıların bütün insanlara mutlak olarak acılı bir hayat ördüğünü söylemiyor; yalnız akılsız ve düşüncesizlere öyle bir hayat ördüklerini söylüyor. Kötülükleri yüzünden sefil ve acınacak durumda olan bu insanlara da "zavallı" ve "biçare" demeyi âdet edinmiştir.
δεῖ δὲ μηδὲ τὰς ἐκ τῶν παρακειμένων ἢ συμφραζομένων παραλιπεῖν ἀφορμὰς πρὸς τὴν ἐπανόρθωσιν, ἀλλʼ ὥσπερ οἱ ἰατροὶ τῆς κανθαρίδος οὔσης θανασίμου τοὺς πόδας ὅμως καὶ τὰ πτερὰ βοηθεῖν οἴονται καὶ ἀναλύειν τὴν δύναμιν, οὕτως ἐν τοῖς ποιήμασι, κἂν ὄνομα κἂν ῥῆμα παρακείμενον ἀμβλυτέραν ποιῇ τὴν πρὸς τὸ χεῖρον ἀπαγωγήν, ἐπιλαμβάνεσθαι καὶ προσδιασαφεῖν, ὡς ἐπὶ τούτων ἔνιοι ποιοῦσι τοῦτό νύ που γέρας ἐστὶν ὀιζυροῖσι βροτοῖσι, κείρασθαί τε κόμην βαλέειν τʼ ἀπὸ δάκρυ παρειῶν καὶ ὣς γὰρ ἐπεκλώσαντο θεοὶ δειλοῖσι βροτοῖσι, ζώειν ἀχνυμένοις οὐ γὰρ ἁπλῶς εἶπε καὶ πᾶσιν ἀνθρώποις ὑπὸ θεῶν ἐπικεκλῶσθαι λυπηρὸν βίον, ἀλλὰ τοῖς ἄφροσι καὶ ἀνοήτοις, οὓς δειλαίους καὶ οἰκτροὺς διὰ μοχθηρίαν ὄντας εἴωθε δειλοὺς καὶ ὀιζυροὺς προσαγορεύειν.
6-16-1. Bölüm
Şiirlerdeki şüpheleri kötüden iyiye çevirmenin bir başka yolu da kelimelerin kullanımına bakmaktır. Genç, "glossa" denen nadir kelimelerden çok bu konuda alıştırma yapmalıdır. Nadir kelimeleri bilmek bir dil meraklısının işidir; rhigedanos kelimesinin "kötü ölümlü" demek olduğunu bilmek de hoş değil denemez, çünkü Makedonlar ölüme danos der; Aiollar sebat ve dayanıklılıkla kazanılan zafere kammonia, Dryoplar da daimōnlara popoi der. Ama şiirden zarar görmeyip fayda görmek istiyorsak şunu bilmek zorunlu ve faydalıdır: Ozanlar tanrıların adlarını ve yine kötü ve iyi şeylerin adlarını nasıl kullanırlar; "Talih" ve "Kader" derken neyi kastederler; bu kelimeler, daha birçok kelime gibi, onlarda tek anlamlı mı yoksa çok anlamlı mı kullanılır? Mesela oikos kelimesiyle bazen evi kastederler,
yüksek damlı eve doğru,
bazen de mal varlığını,
evim yenip tükeniyor.
Biotos da bazen yaşamak demektir,
mızrağını güçsüz kıldı kara saçlı Poseidon, onun hayatını kıskanarak,
bazen de mal mülk:
mal mülkümü başkaları yiyor.
Alyein fiilini de Homeros bazen içi sızlamak, çaresiz kalmak anlamında kullanır,
böyle dedi; o da kederle uzaklaştı, çok acı çekiyordu,
bazen de böbürlenmek, sevinmek anlamında:
Serseri İros'u yendin diye böbürleniyor musun?
Thoazein ile de ya hareket etmeyi anlatırlar, Euripides'in
Atlas denizinden fırlayan bir deniz canavarı
dediği gibi; ya da oturmayı, Sophokles'in şu sözündeki gibi:
Neden böyle burada oturuyorsunuz, yakarış dallarıyla taçlanmış hâlde?
Gramercilerin öğrettiği gibi, kelimelerin kullanımını konu edilen şeylere uydurmak, birini bir anlamda, ötekini başka bir anlamda almak da zarif bir iştir. Mesela
Küçük gemiyi öv, yükünü büyüğüne koy.
Burada ainein "övmek" demektir, ama "övmek" de burada "nazikçe geri çevirmek" yerine kullanılmıştır; tıpkı gündelik dilde, ihtiyacımız olmadığında ve bir şeyi almadığımızda "sağ ol, kalsın" deyişimiz gibi. Bazıları epainē Persephoneia'nın da "yakarışla yatıştırılabilen" anlamında söylendiğini ileri sürer.
Kelimelerin bu ayrımını ve ayıklanmasını daha büyük ve ciddi konularda gözeterek gençlere önce tanrılardan başlayarak şunu öğretelim: Ozanlar tanrıların adlarını bazen düşünceleriyle tanrıların kendilerine yönelerek kullanırlar, bazen de tanrıların verdiği ve yönettiği birtakım güçleri aynı adla anarlar. Mesela Arkhilokhos dua ederken
Dinle, ey efendim Hephaistos, diz çöküp yalvarana lütufkâr bir müttefik ol, lütuflarını esirgeme
dediğinde tanrının kendisine seslendiği açıktır. Ama denizde kaybolup usulünce gömülemeyen eniştesine ağıt yakarken, eğer
onun başını ve zarif uzuvlarını Hephaistos tertemiz giysiler içinde sarıp kuşatsaydı
felaketi daha ölçülü karşılayacağını söylediğinde, tanrıyı değil, ateşi böyle adlandırmıştır. Yine Euripides bir yeminde
yıldızlarla birlikte olan Zeus ve kanlı Ares adına
dediğinde tanrıların kendilerini anmıştır; ama Sophokles
Çünkü kördür, ey kadınlar, görmez Ares; domuz suratıyla her kötülüğü karıştırır
dediğinde savaşı anlamak gerekir; tıpkı Homeros
Onların kara kanını güzel akışlı Skamandros'un çevresine keskin Ares saçtı
dediğinde tunç silahı anlamamız gerektiği gibi. Bu biçimde söylenen pek çok söz bulunduğundan, şunu bilmeli ve akılda tutmalıyız: Ozanlar Dios ve Zēn adıyla bazen tanrıyı, bazen talihi, çoğu zaman da kaderi anarlar. Çünkü
Ey baba Zeus, İda'dan hüküm süren
ve
Ey Zeus, kim senden daha bilge olduğunu söyleyebilir?
dediklerinde tanrının kendisinden söz ederler. Ama olup biten her şeyin sebeplerine Zeus adını verip
Hades'e birçok yiğit psykhē gönderdi; Zeus'un dileği yerine geliyordu
dediklerinde kaderi kastederler. Çünkü ozan tanrının insanlara kötülük tasarladığını düşünmez; işlerin zorunluluğunu doğru olarak gösterir: Şehirler, ordular ve komutanlar itidalli davranırlarsa başarılı olmak ve düşmanı yenmek onların yazgısıdır; ama bunlar gibi duygulara ve hatalara düşüp birbirleriyle çekişir, ayrılığa düşerlerse rezil olmak, kargaşaya düşmek ve kötü bir sona varmak yazgılarıdır.
Çünkü kötü tasarıların kötü karşılığını devşirmek ölümlülerin yazgısıdır.
Hesiodos da Prometheus'a Epimetheus'u
Olymposlu Zeus'tan hiçbir zaman armağan kabul etmemesi, geri göndermesi
için uyarttığında, Zeus adını talihin gücü için kullanmıştır. Çünkü talihten gelen iyilikleri, yani serveti, evliliği, makamları ve genel olarak bütün dış şeyleri "Zeus'un armağanları" diye adlandırmıştır; bunlara sahip olmak, onları güzelce kullanamayanlara hiçbir yarar sağlamaz. Bu yüzden düşüncesiz biri olan Epimetheus'un iyi talihten sakınıp korkması gerektiğini düşünür, çünkü ondan zarar görüp yıkıma uğrayacaktır. Yine
Ölümcül, yürek kemiren yoksulluğu bir adamın yüzüne vurmaya hiç kalkışma; ölümsüz mutlu tanrıların armağanıdır o
dediğinde, talihten geleni burada "tanrının verdiği" diye anmıştır; yani talih yüzünden yoksul düşenleri kınamak yakışmaz, ama tembellikle, gevşeklikle ve israfla gelen yoksulluğu çirkin ve ayıp bir şey olarak kötülemek gerekir. Çünkü o zamanlar henüz "talih" adını kullanmadıkları hâlde, düzensizce ve belirsizce dönüp duran sebebin gücünün kuvvetli ve insan aklının sakınamayacağı bir şey olduğunu bildikleri için onu tanrıların adlarıyla anlatırlardı; tıpkı bizim de işlere, huylara, hatta sözlere ve insanlara "daimōnca" ya da "tanrısal" demeyi âdet edinmemiz gibi. Zeus hakkında uygunsuz söylenmiş gibi görünen sözlerin çoğunu bu yolla düzeltmeli; şunlar da bu sözlerdendir:
Zeus'un eşiğinde iki küp durur, kaderlerle dolu: biri iyilerle, öbürü kötülerle
ve
Yükseklerde oturan Kronosoğlu yeminleri yerine getirmedi, kötülük düşünerek iki tarafa da bir son tasarlıyor
ve
Çünkü o zaman yuvarlanıp geliyordu felaketin başlangıcı Troyalılara da Danaolara da, büyük Zeus'un dilekleri yüzünden.
Bunları talih ya da kader hakkında söylenmiş sözler sayalım; bunlarda sebebin bizim için hesaba gelmez ve hiç de bize bağlı olmayan bir şey olduğu belirtilir. Ama uygun, akla yatkın ve makul olanın söz konusu olduğu yerde, tanrının gerçek anlamda anıldığını düşünelim; şu dizelerde olduğu gibi:
O, öbür adamların saflarına saldırıyordu, ama Telamonoğlu Aias'la dövüşmekten kaçınıyordu; çünkü daha üstün bir yiğitle dövüşse Zeus ona öfkelenirdi
ve
Çünkü Zeus ölümlülerin en büyük işlerini gözetir, küçüklerini başka daimōnlara bırakır.
Öbür kelimelere de pek dikkat etmeli, çünkü ozanlar onları birçok anlama kaydırıp değiştirir. Aretē kelimesi buna örnektir. Aretē, insanları yalnız işlerinde ve sözlerinde aklı başında, adil ve iyi kılmakla kalmayıp çoğu zaman ün ve güç de kazandırdığından, ozanlar ünü ve gücü de aretē diye adlandırırlar; tıpkı zeytinden çıkan yağa "zeytin", meşeden çıkan meyveye "meşe" diye, onları veren ağacın adıyla seslenmeleri gibi. Öyleyse genç, ozanlar
Tanrılar aretēnin önüne teri koydular
ve
O zaman Danaolar aretēleriyle safları yardılar
ve
Ölmek yazgıysa, böyle ölmek güzeldir, hayatı aretē uğruna sona erdirerek
dediklerinde, bunların içimizdeki en iyi ve en tanrısal meleke hakkında söylendiğini hemen anlasın; bunu logosun doğruluğu, akla sahip tabiatın doruğu ve psykhēnin kendisiyle uyumlu hâli olarak düşünürüz. Ama
Zeus erkeklerin aretēsini artırır da azaltır da
ve
Servete aretē ve şan eşlik eder
dizelerini okuduğunda, aretēyi parayla hemen satın alınabilecek bir şeymiş gibi elinde tutuyorlar diye zenginlere şaşkınlık ve hayranlıkla bakıp oturmasın; kendi phronēsisini artırmanın ya da azaltmanın talihe bağlı olduğunu da düşünmesin. Ozanın aretē kelimesini ün, güç, iyi talih ya da benzeri bir şey yerine kullandığını bilsin. Çünkü ozanlar kakotēs kelimesiyle bazen asıl anlamında psykhēnin kötülüğünü ve bozukluğunu anlatırlar; Hesiodos'un şu sözünde olduğu gibi:
Kötülüğü sürüyle bile seçmek mümkündür;
bazen de başka bir sıkıntıyı ya da kötü talihi; Homeros'un şu sözündeki gibi:
Çünkü ölümlüler felaket içinde çabucak yaşlanır.
Saadet için de, ozanların bu kelimeyi filozofların kullandığı anlamda, yani iyiliklerin eksiksiz bir melekesi ya da kazanılması, tabiata uygun olarak akıp giden bir hayatın kemali anlamında kullandıklarını sanan aldanır; çünkü ozanlar çoğu zaman kelimeyi gevşek kullanarak zengine mesut ya da bahtiyar der, güce ya da üne saadet derler. Homeros bu kelimeleri doğru kullanmıştır:
Böylece bu mallara sevinç duyarak hükmetmiyorum;
Menandros da öyle:
Çok malım var, herkes bana zengin diyor, ama kimse bahtiyar demiyor.
Euripides ise
Acılı ve mesut bir hayat benim olmasın
ve
Neden mesut bir haksızlık olan tiranlığa değer veriyorsun?
dediğinde, dediğimiz gibi biri kelimelerin mecazlarını ve gevşek kullanımlarını izlemezse büyük bir karışıklık ve kargaşa yaratır. Bu konuda bu kadarı yeter.
ἄλλος τοίνυν τρόπος ἐστὶ τὰς ἐν τοῖς ποιήμασιν ὑποψίας πρὸς τὸ βέλτιον ἐκ τοῦ χείρονος μεθιστὰς ὁ διὰ τῶν ὀνομάτων τῆς συνηθείας, περὶ ὃν δεῖ τὸν νέον γεγυμνάσθαι μᾶλλον ἢ περὶ τὰς λεγομένας γλώττας. ἐκεῖνο μὲν γὰρ φιλόλογον, καὶ οὐκ ἀηδὲς ὅτι ῥιγεδανὸς κακοθάνατός ἐστιν εἰδέναι· δάνον γὰρ Μακεδόνες τὸν θάνατον καλοῦσι, καμμονίαν δὲ νίκην Αἰολεῖς τὴν ἐξ ἐπιμονῆς καὶ καρτερίας, Δρύοπες δὲ πόπους τοὺς δαίμονας. τουτὶ δʼ ἀναγκαῖον καὶ χρήσιμον, εἰ μέλλομεν ἐκ τῶν ποιημάτων ὠφεληθήσεσθαι καὶ μὴ βλαβήσεσθαι, τὸ γιγνώσκειν πῶς τοῖς τῶν θεῶν ὀνόμασιν οἱ ποιηταὶ χρῶνται καὶ πάλιν τοῖς τῶν κακῶν καὶ ἀγαθῶν, καὶ τί τὴν Τύχην τί τὴν Μοῖραν νοοῦντες ὀνομάζουσι, καὶ πότερον ταῦτα τῶν ἁπλῶς ἢ τῶν πολλαχῶς λεγομένων ἐστὶ παρʼ αὐτοῖς, ὥσπερ ἄλλα πολλά. καὶ γὰρ οἶκον ποτὲ μὲν τὴν οἰκίαν καλοῦσιν οἶκον ἐς ὑψόροφον ποτὲ δὲ τὴν οὐσίαν ἐσθίεταί μοι οἶκος , καὶ βίοτον ποτὲ μὲν τὸ ζῆν ἀμενήνωσεν δέ οἱ αἰχμὴν κυανοχαῖτα Ποσειδάων, βιότοιο μεγήρας ποτὲ δὲ τὰ χρήματα βίοτον δέ μοι ἄλλοι ἔδουσι , καὶ τῷ ἀλύειν ποτὲ μὲν ἀντὶ τοῦ δάκνεσθαι καὶ ἀπορεῖσθαι κέχρηται ὣς ἔφαθʼ , ἡ δʼ ἀλύουσʼ ἀπεβήσετο, τείρετο δʼ αἰνῶς ποτὲ δʼ ἀντὶ τοῦ γαυριᾶν καὶ χαίρειν ἦ ἀλύεις ὅτι Ἶρον ἐνίκησας τὸν ἀλήτην; καὶ τῷ θοάζειν ἢ τὸ κινεῖσθαι σημαίνουσιν, ὡς Εὐριπίδης κῆτος θοάζον ἐξ Ἀτλαντικῆς ἁλός, ἢ τὸ καθέζεσθαι καὶ θαάσσειν, ὡς Σοφοκλῆς τίνας πόθʼ ἕδρας τάσδε μοι θοάζετε ἱκτηρίοις κλάδοισιν ἐξεστεμμένοι; χάριεν δὲ καὶ τὸ τὴν χρείαν τῶν ὀνομάτων συνοικειοῦν τοῖς ὑποκειμένοις πράγμασιν, ὡς οἱ γραμματικοὶ διδάσκουσιν, ἄλλο πρὸς ἄλλην δύναμιν λαμβάνοντες,· οἷόν ἐστι νῆʼ ὀλίγην αἰνεῖν, μεγάλῃ δʼ ἐνὶ φορτία θέσθαι τῷ μὲν γὰρ αἰνεῖν σημαίνεται τὸ ἐπαινεῖν, αὐτῷ δὲ τῷ ἐπαινεῖν ἀντὶ τοῦ παραιτεῖσθαι νῦν κέχρηται, καθάπερ ἐν τῇ συνηθείᾳ καλῶς φαμὲν ἔχειν καὶ χαίρειν κελεύομεν, ὅταν μὴ δεώμεθα μηδὲ λαμβάνωμεν. οὕτω δὲ καὶ τὴν ἐπαινὴν Περσεφόνειαν ἔνιοί φασιν ὡς παραιτητὴν εἰρῆσθαι. ταύτην δὴ τὴν διαίρεσιν καὶ διάκρισιν τῶν ὀνομάτων ἐν τοῖς μείζοσι καὶ σπουδαιοτέροις παραφυλάττοντες ἀπὸ τῶν θεῶν ἀρχώμεθα διδάσκειν τοὺς νέους ὅτι χρῶνται τοῖς τῶν θεῶν ὀνόμασιν οἱ ποιηταὶ ποτὲ μὲν αὐτῶν ἐκείνων ἐφαπτόμενοι τῇ ἐννοίᾳ, ποτὲ δὲ δυνάμεις τινὰς ὧν οἱ θεοὶ δοτῆρές εἰσι καὶ καθηγεμόνες ὁμωνύμως προσαγορεύοντες οἷον εὐθὺς ὁ Ἀρχίλοχος , ὅταν μὲν εὐχόμενος λέγῃ κλῦθʼ ἄναξ Ἥφαιστε καί μοι σύμμαχος γουνουμένῳ ἵλαος γενοῦ, χαρίζευ δʼ οἷάπερ χαρίζεαι , αὐτὸν τὸν θεὸν ἐπικαλούμενος δῆλός ἐστιν· ὅταν δὲ τὸν ἄνδρα τῆς ἀδελφῆς ἠφανισμένον ἐν θαλάττῃ καὶ μὴ τυχόντα νομίμου ταφῆς θρηνῶν λέγῃ μετριώτερον ἂν τὴν συμφορὰν ἐνεγκεῖν εἰ κείνου κεφαλὴν καὶ χαρίεντα μέλεα Ἥφαιστος καθαροῖσιν ἐν εἵμασιν ἀμφεπονήθη τὸ πῦρ οὕτως, οὐ τὸν θεὸν προσηγόρευσε. πάλιν δʼ ὁ μὲν Εὐριπίδης εἰπὼν ἐν ὅρκῳ μὰ τὸν μετʼ ἄστρων Ζῆνʼ Ἄρη τε φοίνιον αὐτοὺς τοὺς θεοὺς ὠνόμασε· τοῦ δὲ Σοφοκλέους λέγοντος τυφλὸς γάρ, ὦ γυναῖκες, οὐδʼ ὁρῶν Ἄρης συὸς προσώπῳ πάντα τυρβάζει κακὰ τὸν πόλεμον ἔστιν ὑπακοῦσαι, καθάπερ αὖ τὸν χαλκὸν Ὁμήρου λέγοντος τῶν νῦν αἷμα κελαινὸν ἐύρροον ἀμφὶ Σκάμανδρον ἐσκέδασʼ ὀξὺς Ἄρης πολλῶν οὖν οὕτω λεγομένων εἰδέναι δεῖ καὶ μνημονεύειν ὅτι καὶ τῷ τοῦ Διὸς καὶ Ζηνὸς ὀνόματι ποτὲ μὲν τὸν θεὸν ποτὲ δὲ τὴν τύχην πολλάκις δὲ τὴν εἱμαρμένην προσαγορεύουσιν. ὅταν μὲν γὰρ λέγωσι Ζεῦ πάτερ, Ἴδηθεν μεδέων καὶ ὦ Ζεῦ, τίς εἶναί φησι σοῦ σοφώτερος; τὸν θεὸν αὐτὸν λέγουσιν· ὅταν δὲ ταῖς αἰτίαις πάντων τῶν γιγνομένων ἐπονομάζωσι τὸν Δία καὶ λέγωσι πολλὰς δʼ ἰφθίμους ψυχὰς Ἄϊδι προΐαψεν Διὸς δʼ ἐτελείετο βουλή , τὴν εἱμαρμένην. οὐ γὰρ τὸν θεὸν ὁ ποιητὴς οἴεται κακὰ μηχανᾶσθαι τοῖς ἀνθρώποις, ἀλλὰ τὴν τῶν πραγμάτων ἀνάγκην ὀρθῶς ὑποδείκνυσιν, ὅτι καὶ πόλεσι καὶ στρατοπέδοις καὶ ἡγεμόσιν, ἂν μὲν σωφρονῶσιν , εὖ πράττειν πέπρωται καὶ κρατεῖν τῶν πολεμίων, ἂν δʼ εἰς πάθη καὶ ἁμαρτίας ἐμπεσόντες ὥσπερ οὗτοι διαφέρωνται πρὸς ἀλλήλους καὶ στασιάζωσιν , ἀσχημονεῖν καὶ ταράττεσθαι καὶ κακῶς ἀπαλλάττειν. εἱμαρμένον γὰρ τῶν κακῶν βουλευμάτων κακὰς ἀμοιβάς ἐστι καρποῦσθαι βροτοῖς. καὶ μὴν ὁ Ἡσίοδος τὸν Προμηθέα ποιῶν τῷ Ἐπιμηθεῖ παρακελευόμενον μή ποτε δῶρα δέξασθαι πὰρ Ζηνὸς Ὀλυμπίου ἀλλʼ ἀποπέμπειν ἐπὶ τῇ τῆς τύχης δυνάμει τῷ τοῦ Διὸς ὀνόματι κέχρηται· τὰ γὰρ τυχηρὰ τῶν ἀγαθῶν Διὸς δῶρα κέκληκε, πλούτους καὶ γάμους καὶ ἀρχὰς καὶ πάνθʼ ὅλως τὰ ἐκτός, ὧν ἡ κτῆσις ἀνόνητός ἐστι τοῖς χρῆσθαι καλῶς μὴ δυναμένοις. διὸ καὶ τὸν Ἐπιμηθέα ὄντα καὶ ἀνόητον οἴεται δεῖν φυλάττεσθαι καὶ δεδιέναι τὰς εὐτυχίας, ὡς βλαβησόμενον καὶ διαφθαρησόμενον ὑπʼ αὐτῶν. καὶ πάλιν ὅταν λέγῃ μηδὲ ποτʼ οὐλομένην πενίην θυμοφθόρον ἀνδρὶ τέτλαθʼ ὀνειδίζειν, μακάρων δόσιν αἰὲν ἐόντων , θεόσδοτον νῦν τὸ τυχηρὸν εἴρηκεν, ὡς οὐκ ἄξιον ἐγκαλεῖν τοῖς διὰ τὴν τύχην πενομένοις, ἀλλὰ τὴν μετʼ ἀργίας καὶ μαλακίας καὶ πολυτελείας ἀπορίαν κακίζειν αἰσχρὰν καὶ ἐπονείδιστον οὖσαν. οὔπω γὰρ αὐτὸ τοὔνομα τῆς τύχης λέγοντες, εἰδότες δὲ τὴν τῆς ἀτάκτως καὶ ἀορίστως περιφερομένης αἰτίας δύναμιν ἰσχυρὰν καὶ ἀφύλακτον οὖσαν ἀνθρωπίνῳ λογισμῷ τοῖς τῶν θεῶν ὀνόμασιν ἐξέφραζον, ὥσπερ ἡμεῖς καὶ πράγματα καὶ ἤθη καὶ νὴ Δία καὶ λόγους καὶ ἄνδρας εἰώθαμεν δαιμονίους καὶ θείους προσαγορεύειν. οὕτω δὴ τὰ πολλὰ τῶν ἀτόπως περὶ τοῦ Διὸς λέγεσθαι δοκούντων ἐπανορθωτέον, ὧν ἐστι καὶ ταῦτα δοιοὶ γάρ τε πίθοι κατακείαται ἐν Διὸς οὔδει κηρῶν ἔμπλειοι, ὁ μὲν ἐσθλῶν, αὐτὰρ ὁ δειλῶν καί ὅρκια μὲν Κρονίδης ὑψίζυγος οὐκ ἐτέλεσσεν, ἀλλὰ κακὰ φρονέων τεκμαίρεται ἀμφοτέροισι καί τότε γάρ ῥα κυλίνδετο πήματος ἀρχὴ Τρωσί τε καὶ Δαναοῖσι Διὸς μεγάλου διὰ βουλάς , ὡς περὶ τῆς τύχης ἢ τῆς εἱμαρμένης λεγομένων, ἐν αἷς τὸ ἀσυλλόγιστον ἡμῖν τῆς αἰτίας σημαίνεται καὶ ὅλως οὐ καθʼ ἡμᾶς. ὅπου δὲ τὸ προσῆκον καὶ κατὰ λόγον καὶ εἰκός ἐστιν, ἐνταῦθα κυρίως ὀνομάζεσθαι τὸν θεὸν νομίζωμεν, ὥσπερ ἐν τούτοις αὐτὰρ ὁ τῶν ἄλλων ἐπεπωλεῖτο στίχας ἀνδρῶν, Αἴαντος δʼ ἀλέεινε μάχην Τελαμωνιάδαο· Ζεὺς γάρ οἱ νεμέσα ὅτʼ ἀμείνονι φωτὶ μάχοιτο καί Ζεὺς γὰρ τὰ μὲν μέγιστα φροντίζει βροτῶν, τὰ μικρὰ δʼ ἄλλοις δαίμοσιν παρεὶς ἐᾷ Σφόδρα δὲ δεῖ καὶ τοῖς ἄλλοις ὀνόμασι προσέχειν, κατὰ πολλὰ πράγματα κινουμένοις καὶ μεθισταμένοις ὑπὸ τῶν ποιητῶν. οἷόν ἐστι καὶ τὸ τῆς ἀρετῆς. ἐπεὶ γὰρ οὐ μόνον ἔμφρονας παρέχεται καὶ δικαίους καὶ ἀγαθοὺς ἐν πράξεσι καὶ λόγοις, ἀλλὰ καὶ δόξας ἐπιεικῶς καὶ δυνάμεις περιποιεῖται, παρὰ τοῦτο ποιοῦνται καὶ τὴν εὐδοξίαν ἀρετὴν καὶ τὴν δύναμιν, ὀνομάζοντες ὥσπερ ἐλαίαν τὸν ἀπὸ τῆς ἐλαίας, καὶ φηγὸν τὸν ἀπὸ τῆς φηγοῦ καρπὸν ὁμωνύμως τοῖς φέρουσιν. οὐκοῦν ὁ νέος ἡμῖν, ὅταν μὲν λέγωσι τῆς δʼ ἀρετῆς ἱδρῶτα θεοὶ προπάροιθεν ἔθηκαν καὶ τῆμος σφῇ ἀρετῇ Δαναοὶ ῥήξαντο φάλαγγας καὶ εἰ δὲ θανεῖν θέμις, ὧδε θανεῖν καλόν, εἰς ἀρετὴν καταλυσαμένους βίον , εὐθὺς οἰέσθω λέγεσθαι ταῦτα περὶ τῆς ἀρίστης καὶ θειοτάτης ἕξεως ἐν ἡμῖν, ἣν ὀρθότητα λόγου καὶ ἀκρότητα λογικῆς φύσεως καὶ διάθεσιν ὁμολογουμένην ψυχῆς νοοῦμεν. ὅταν δʼ ἀναγιγνώσκῃ πάλιν τό τε Ζεὺς δʼ ἀρετὴν ἄνδρεσσιν ὀφέλλει τε μινύθει τε καὶ τὸ πλούτῳ δʼ ἀρετὴ καὶ κῦδος ὀπηδεῖ , μὴ καθήσθω τοὺς πλουσίους ἐκπεπληγμένος καὶ τεθηπὼς καθάπερ ὤνιον εὐθὺς ἀργυρίου τὴν ἀρετὴν ἔχοντας, μηδʼ ἐπὶ τῇ τύχῃ κεῖσθαι τὴν αὑτοῦ φρόνησιν αὔξειν ἢ κολούειν νομίζων, ἀλλʼ ἀντὶ δόξης ἢ δυνάμεως ἢ εὐτυχίας ἤ τινος ὁμοίου τῇ ἀρετῇ κεχρῆσθαι τὸν ποιητὴν ἡγείσθω. καὶ γὰρ τῇ κακότητι ποτὲ μὲν ἰδίως σημαίνουσι κακίαν καὶ μοχθηρίαν ψυχῆς, ὡς Ἡσίοδος τὴν μὲν γὰρ κακότητα καὶ ἰλαδὸν ἔστιν ἑλέσθαι , ποτὲ δʼ ἄλλην τινὰ κάκωσιν ἢ δυστυχίαν, ὡς Ὅμηρος αἶψα γὰρ ἐν κακότητι βροτοὶ καταγηράσκουσιν ἐπεὶ καὶ τὴν εὐδαιμονίαν ἐξαπατηθείη τις ἂν οὕτω τοὺς ποιητὰς οἰόμενος λέγειν, ὡς οἱ φιλόσοφοι λέγουσι τὴν παντελῆ τῶν ἀγαθῶν ἕξιν ἢ κτῆσιν ἢ καὶ τελειότητα βίου κατὰ φύσιν εὐροοῦντος, ἀλλʼ οὐχὶ καταχρωμένους πολλάκις τὸν πλούσιον εὐδαίμονα καλεῖν ἢ μακάριον καὶ τὴν δύναμιν ἢ τὴν δόξαν εὐδαιμονίαν. Ὅμηρος μὲν γὰρ ὀρθῶς κέχρηται τοῖς ὀνόμασιν ὣς οὔ τοι χαίρων τοῖσδε κτεάτεσσιν ἀνάσσω καὶ Μένανδρος ἔχω δὲ πολλὴν οὐσίαν καὶ πλούσιος καλοῦμʼ ὑπὸ πάντων, μακάριος δʼ ὑπʼ οὐδενός , Εὐριπίδης δὲ πολλὴν ἐργάζεται ταραχὴν καὶ σύγχυσιν ὅταν λέγῃ μή μοι γένοιτο λυπρὸς εὐδαίμων βίος καί τί τὴν τυραννίδʼ, ἀδικίαν εὐδαίμονα, τιμᾷς ἂν μή τις, ὥσπερ εἴρηται, ταῖς μεταφοραῖς καὶ καταχρήσεσι τῶν ὀνομάτων ἕπηται. ταῦτα μὲν οὖν ἱκανὰ περὶ τούτων.
77. Bölüm
Gençlere bir kez değil, defalarca şunu hatırlatmalı ve göstermeliyiz: Şiir taklide dayanan bir iştir; konu edindiği olaylarda ve huylarda süse ve parlaklığa başvurur ama gerçeğe benzerliği bırakmaz, çünkü taklidin çekiciliği inandırıcılığındadır. Bu yüzden gerçeği büsbütün hiçe saymayan taklit, olayların içine karışmış kötülük ve aretē belirtilerini de birlikte ortaya koyar. Homeros'un taklidi de böyledir; Stoacılara pek çok kez "hoşça kalın" der. Stoacılar aretēde kötü hiçbir şey, kötülükte de iyi hiçbir şey bulunamayacağını, cahilin her şeyde her bakımdan hata ettiğini, kültürlü insanın ise her konuda doğru davrandığını ileri sürerler. Bunları okullarda işitiriz; ama olaylarda ve çoğu insanın hayatında, Euripides'in dediği gibi,
iyiyle kötü ayrı ayrı bulunmaz, bir tür karışım vardır.
Gerçek olmasa bile şiir en çok çeşitliliğe ve değişkenliğe başvurur. Çünkü en büyük şaşkınlığı ve en büyük hoşnutluğu doğuran heyecanı, beklenmedikliği ve umulmadıklığı hikâyelere talihin dönüşleri kazandırır; yalınlık ise heyecansız ve hikâyesizdir. Bu yüzden ozanlar aynı kişileri her şeyde hep yenen, hep başarılı, hep isabetli kişiler olarak anlatmazlar; tanrılar da insanların işlerine karıştıklarında onları duygusuz ve hatasız göstermezler; öyle ki şiirin sarsıcı ve şaşırtıcı yanı tehlikesiz ve mücadelesiz kalıp hiçbir yerde işlemez olmasın.
ἐκεῖνο δʼ οὐχ ἅπαξ ἀλλὰ πολλάκις ὑπομνηστέον ἐστὶ τοὺς νέους, ἐνδεικνυμένους αὐτοῖς ὅτι μιμητικὴν ἡ ποίησις ὑπόθεσιν ἔχουσα κόσμῳ μὲν καὶ λαμπρότητι χρῆται περὶ τὰς ὑποκειμένας πράξεις καὶ τὰ ἤθη, τὴν δʼ ὁμοιότητα τοῦ ἀληθοῦς οὐ προλείπει , τῆς μιμήσεως ἐν τῷ πιθανῷ τὸ ἀγωγὸν ἐχούσης. διὸ καὶ κακίας καὶ ἀρετῆς σημεῖα μεμιγμένα ταῖς πράξεσιν ἡ μὴ παντάπασι τῆς ἀληθείας ὀλιγωροῦσα συνεκφέρει μίμησις, ὥσπερ ἡ Ὁμήρου πολλὰ πάνυ τοῖς Στωϊκοῖς χαίρειν φράζουσα, μήτε τι φαῦλον ἀρετῇ προσεῖναι μήτε κακίᾳ χρηστὸν ἀξιοῦσιν, ἀλλὰ πάντως μὲν ἐν πᾶσιν ἁμαρτωλὸν εἶναι τὸν ἀμαθῆ , περὶ πάντα δʼ αὖ κατορθοῦν τὸν ἀστεῖον. ταῦτα γὰρ ἐν ταῖς σχολαῖς ἀκούομεν· ἐν δὲ τοῖς πράγμασι καὶ τῷ βίῳ τῶν πολλῶν κατὰ τὸν Εὐριπίδην οὐκ ἂν γένοιτο χωρὶς ἐσθλὰ καὶ κακά, ἀλλʼ ἔστι τις σύγκρασις ἄνευ δὲ, τοῦ ἀληθοῦς μάλιστα μὲν ἡ ποιητικὴ τῷ ποικίλῳ χρῆται καὶ πολυτρόπῳ. τὸ γὰρ ἐμπαθὲς καὶ παράλογον καὶ ἀπροσδόκητον, ᾧ πλείστη μὲν ἔκπληξις ἕπεται πλείστη δὲ χάρις, αἱ μεταβολαὶ παρέχουσι τοῖς μύθοις τὸ δʼ ἁπλοῦν ἀπαθὲς καὶ ἄμυθον. ὅθεν οὔτε νικῶντας ἀεὶ πάντα ποιοῦσι τοὺς αὐτοὺς οὔτʼ εὐημεροῦντας οὔτε κατορθοῦντας ἀλλʼ οὐδὲ τοῖς θεοῖς, ὅταν εἰς ἀνθρωπίνας ἐμπέσωσι πράξεις, ἀπαθέσι χρῶνται καὶ ἀναμαρτήτοις, ἵνα μηδαμοῦ τό τε ταράττον καὶ τὸ ἐκπλῆττον ἀργῇ τῆς ποιήσεως ἀκίνδυνον καὶ ἀναγώνιστον γιγνόμενον.
8-18-1. Bölüm
Durum böyle olduğuna göre genci şiirlere, o güzel ve büyük adlar hakkında şöyle kanaatler taşımadan götürelim: Bu adamlar bilge ve adil kişilermiş, en yüce krallarmış, her aretēnin ve doğruluğun ölçüsüymüşler. Yoksa her şeyi büyük bulup hayranlıkla ağzı açık bakan, hiçbir şeyden hoşnutsuzluk duymayan, onları şöyle şeyler yapıp söyledikleri için kınayanı dinlemeyen ve onaylamayan genç zarar görür:
Ah, keşke, ey baba Zeus, Athena ve Apollon, ne Troyalılardan biri ölümden kaçabilse, kaç kişiyseler, ne Argoslulardan biri; ikimiz ise yıkımdan sıyrılsak, Troya'nın kutsal surlarının başlığını yalnız biz çözsek
ve
Priamos'un kızı Kassandra'nın en acıklı sesini duydum, hileci Klytaimnestra onu öldürüyordu benim yanı başımda
ve
ihtiyardan nefret etsin diye cariyeyle önce ben birleşeyim istedi; ona uydum ve yaptım
ve
Ey baba Zeus, tanrıların içinde senden daha yıkıcısı yok.
Genç böyle hiçbir şeyi övmeye alışmasın; kötü işler için bahaneler uydurup göze hoş görünen kaçamaklar kurarak inandırıcı ve kurnaz biri olmasın. Şunu düşünsün daha çok: Şiir, huyların ve hayatların taklididir; hem de kâmil, temiz ve büsbütün kusursuz olmayan, duygulara, yanlış kanaatlere ve bilgisizliklere karışmış, ama iyi tabiatları sayesinde çoğu zaman kendilerini daha iyiye doğru değiştiren insanların taklidi. Gencin böyle hazırlanması ve böyle düşünmesi, güzel söylenen ve yapılan şeylerle coşup heyecana kapılmasını, kötü olanları ise kabul etmeyip hoşnutsuzluk duymasını sağlar ve dinlemeyi zararsız kılar. Ama her şeye hayran kalan, her şeyi benimseyen, kahramanların adlarının ünü yüzünden muhakemesini köleleştiren kişi, Platon'un kamburluğunu ve Aristoteles'in peltekliğini taklit edenler gibi, farkına varmadan birçok kötü şeye kolayca alışır. Batıl inançlı biri tapınakta titrer gibi korkakça her şeyin önünde titreyip secde etmemeli; "doğru ve yakışır biçimde" demeye ne kadar alışırsa, "doğru değil" ve "yakışmaz" demeye de cesaretle o kadar alışmalıdır.
Mesela Akhilleus hasta düşen askerlerin toplantısını çağırır. Savaşın durmasına herkesten çok o sıkılır, çünkü seferlerdeki şöhreti ve ünü buna bağlıdır. Hekimliğe de aşina olduğundan, dokuzuncu günden sonra böyle hastalıkların krize girdiğini bildiği ve hastalığın olağan, ortak sebeplerden doğmuş olmadığını sezdiği için, kalkıp kalabalığa demagogluk yapmaz, krala akıl verir:
Atreusoğlu, sanırım şimdi biz yolumuzdan dönüp geri gideceğiz.
Bu doğru, ölçülü ve yakışır bir sözdür. Ama kâhin Yunanların en güçlüsünün öfkesinden korktuğunu söyleyince, Akhilleus artık doğru ve ölçülü davranmaz: Kendisi yaşadıkça kimsenin kâhine el kaldırmayacağına yemin edip
Agamemnon'u ansan bile
diye ekler ve böylece hükümdarı küçümseyip hiçe saydığını gösterir. Bundan sonra daha da kızışıp onu öldürmeye niyetlenerek kılıcına davranır; bu ne güzel olan bakımından doğrudur ne faydalı olan bakımından. Sonra yeniden pişman olup
büyük kılıcını kınına geri soktu, Athena'nın sözünü dinlemezlik etmedi;
bu da yine doğru ve güzeldir, çünkü öfkesini büsbütün söküp atamadıysa da, onarılmaz bir şey yapmadan önce onu çevirip zapt etmiş, akıl yürütmesine boyun eğdirmiştir. Agamemnon da toplantıda yaptıkları ve söyledikleriyle gülünçtür, ama Khryseis'le ilgili davranışında daha ağırbaşlı ve daha krala yaraşır biçimdedir. Çünkü Akhilleus, Briseis götürülürken
gözyaşı döktü, hemen arkadaşlarından ayrılıp uzağa oturdu;
Agamemnon ise biraz önce gönlünce karısına bile tercih ettiğini söylediği kadını kendi eliyle gemiye bindirip teslim eder ve gönderirken âşıkça ya da çirkin hiçbir şey yapmamıştır. Phoiniks de cariye yüzünden babasının lanetine uğrayınca şöyle der:
Onu keskin tunçla öldürmeyi tasarladım; ama ölümsüzlerden biri öfkemi durdurdu; gönlüme halkın dedikodusunu, insanların çok kınamalarını koydu, Akhaların arasında babakatili diye anılmayayım diye.
Aristarkhos bu dizelerden korkup onları metinden çıkarmıştır; oysa yerinde ve doğru söylenmişlerdir. Çünkü Phoiniks, Akhilleus'a öfkenin ne olduğunu ve insanların akıl yürütmeye başvurmadan, kendilerini yatıştıranları dinlemeden hiddetle neler göze aldıklarını öğretmektedir. Meleagros'u da önce yurttaşlarına öfkelenmiş, sonra yatışmış olarak anlatır; duygulara doğru olarak kusur bulur, onlara uymamayı, tersine onlara karşı koyup üstlerinden gelmeyi ve pişmanlık duymayı güzel ve faydalı diye över.
Buralarda ayrım apaçıktır; ozanın düşüncesinin belirsiz olduğu yerlerde ise genci şöyle uyararak bir ayrım yapmalı: Nausikaa, yabancı bir adam olan Odysseus'u görüp ona karşı Kalypso'nun duyduğunu duyar da, nazlı ve evlenme çağında bir kız olarak hizmetçilerine
Keşke böyle bir adam kocam olsa, burada otursa, burada kalmak hoşuna gitse
diye budalaca şeyler söylüyorsa, küstahlığını ve ölçüsüzlüğünü kınamalı. Ama adamın sözlerinden huyunu görüp konuşmasındaki derin akla hayran kaldığı için, yurttaşlarından denizci ya da dansçı biriyle değil de böyle bir adamla evlenmeyi diliyorsa, ona hayranlık duymak yerinde olur. Yine Penelope taliplerle nezaketle konuşur, onlar da ona giysiler ve başka süsler armağan ederken Odysseus
onlardan armağanları sızdırdığı, gönüllerini okşadığı için
sevinir. Eğer rüşvete ve açgözlülüğe seviniyorsa, komedyalarda alay edilen Poliagros'u pezevenklikte geçer:
Ne mesut Poliagros, zenginlik getiren göksel keçiyi besliyor.
Ama onları umutla cesaretlenmiş, geleceği beklemez hâlde ele geçireceğini düşündüğü için seviniyorsa, sevinci ve güveni akla yatkındır. Phaiakların onunla birlikte karaya bırakıp gittikleri malları sayışı da böyledir: Eğer gerçekten bu kadar ıssız bir yerde, kendi durumunu bilmeden ve belirsizlik içindeyken mallar için
kovuk gemiyle bir şey alıp götürmüş olmasınlar
diye korkuyorsa, onun para hırsına acımak, hatta ondan iğrenmek yerinde olur. Ama bazılarının dediği gibi, İthaka'da olup olmadığından emin değilse ve malların sağlam kalmasını Phaiakların dürüstlüğünün bir ispatı sayıyorsa (çünkü hiçbir kazanç sağlamadan onu taşıyıp yabancı bir ülkeye bırakmazlar, mallarına da dokunmazlardı), kötü bir belirti kullanmıyor demektir ve sakınganlığı övülmeye değer. Bazıları da onun karaya bırakılışını, eğer gerçekten uyurken olduysa kınarlar; Tyrrhenlerin de Odysseus'un tabiatça uykucu olduğuna ve bu yüzden çoğu insanın ona yaklaşmakta güçlük çektiğine dair bir hikâye sakladığını söylerler. Ama uyku gerçek değildiyse de, Phaiakları armağansız ve dostluk göstermeden göndermekten utandığı, onlar yanındayken düşmanlarından gizlenemeyeceği için çaresizliğini uyuyor gibi yaparak örttüyse, bunu onaylarlar.
Gençlere bunları göstererek kötü huylara doğru bir eğilim doğmasına izin vermeyeceğiz; tersine, kötülere kınamayı, iyilere övgüyü hemen vererek daha iyi olanlara karşı bir özenme ve prohairesis doğmasını sağlayacağız. Bunu özellikle, şerefsiz ve kötü işlerde inandırıcı ve kurnaz sözlere yer veren tragedyalarda yapmalıyız. Çünkü Sophokles'in şu sözü pek doğru değildir:
Güzel olmayan işlerden güzel söz çıkmaz.
Zira Sophokles'in kendisi de kötü huylara ve uygunsuz işlere gülümseyen sözler ve insancıl gerekçeler bulmayı âdet edinmiştir. Sahne arkadaşının da Phaidra'yı, Hippolytos'a âşık olmasının sebebi Theseus'un kanunsuzluklarıymış gibi bir de Theseus'u suçlar hâlde gösterdiğini görürsün. Troyalı Kadınlar'da Helene'ye de Hekabe'ye karşı böyle bir cüret verir: Helene, onun zinacısını doğurduğu için asıl Hekabe'nin cezalandırılması gerektiğini düşünür. Genç bunların hiçbirini zekice ve ustaca bulmaya alışmasın, böyle söz bulma hünerlerine gülümsemesin; ölçüsüzlüğün sözlerinden, işlerinden olduğundan daha çok iğrensin.
οὕτως οὖν τούτων ἐχόντων ἐπάγωμεν τοῖς ποιήμασι τὸν νέον μὴ τοιαύτας ἔχοντα δόξας περὶ τῶν καλῶν ἐκείνων καὶ μεγάλων ὀνομάτων, ὡς ἄρα σοφοὶ καὶ δίκαιοι οἱ ἄνδρες ἦσαν, ἄκροι τε βασιλεῖς καὶ κανόνες ἀρετῆς ἁπάσης καὶ ὀρθότητος. ἐπεὶ βλαβήσεται μεγάλα δοκιμάζων πάντα καὶ τεθηπώς, μὴ δυσχεραίνων δὲ μηδὲν μηδʼ ἀκούων μηδʼ ἀποδεχόμενος τοῦ ψέγοντος αὐτοὺς τοιαῦτα πράττοντας καὶ λέγοντας αἲ γάρ, Ζεῦ τε πάτερ καὶ Ἀθηναίη καὶ Ἄπολλον, μήτε τις οὖν Τρώων θάνατον φύγοι, ὅσσοι ἔασι, μήτε τις Ἀργείων, νῶιν δʼ ἐκδῦμεν ὄλεθρον, ὄφρʼ οἶοι Τροίης ἱερὰ κρήδεμνα λύοιμεν καὶ οἰκτροτάτην δʼ ἤκουσα ὄπα Πριάμοιο θυγατρὸς Κασσάνδρης, τὴν κτεῖνε Κλυταιμνήστρη δολόμητις ἀμφʼ ἐμοὶ καὶ παλλακίδι προμιγῆναι, ἵνʼ ἐχθήρειε γέροντα. τῇ πιθόμην καὶ ἔρεξα καί Ζεῦ πάτερ, οὔ τις σεῖο θεῶν ὀλοώτερος ἄλλος μηδὲν οὖν ἐπαινεῖν ἐθιζέσθω τοιοῦτον ὁ νέος, μηδὲ προφάσεις λέγων μηδὲ παραγωγάς τινας εὐπρεπεῖς ἐπὶ πράγμασι φαύλοις μηχανώμενος πιθανὸς ἔστω καὶ πανοῦργος, ἀλλʼ ἐκεῖνο μᾶλλον οἰέσθω, μίμησιν εἶναι τὴν ποίησιν ἠθῶν καὶ βίων, καὶ ἀνθρώπων οὐ τελείων οὐδὲ καθαρῶν οὐδʼ ἀνεπιλήπτων παντάπασιν, ἀλλὰ μεμιγμένων πάθεσι καὶ δόξαις ψευδέσι καὶ ἀγνοίαις, διὰ δʼ εὐφυΐαν αὑτοὺς πολλάκις μετατιθέντων πρὸς τὸ κρεῖττον. ἡ γὰρ τοιαύτη παρασκευὴ τοῦ νέου καὶ διάνοια, τοῖς μὲν εὖ λεγομένοις καὶ πραττομένοις, ἐπαιρομένου καὶ συνενθουσιῶντος, τὰ δὲ φαῦλα μὴ προσιεμένου καὶ δυσχεραίνοντος, ἀβλαβῆ παρέξει τὴν ἀκρόασιν. ὁ δὲ πάντα θαυμάζων καὶ πᾶσιν ἐξοικειούμενος καὶ καταδεδουλωμένος τῇ δόξῃ τὴν κρίσιν ὑπὸ τῶν ἡρωϊκῶν ὀνομάτων, ὥσπερ οἱ τὴν Πλάτωνος ἀπομιμούμενοι κυρτότητα καὶ τὴν Ἀριστοτέλους τραυλότητα, λήσεται πρὸς πολλὰ τῶν φαύλων εὐχερὴς γενόμενος. δεῖ δὲ μὴ δειλῶς μηδʼ ὥσπερ ὑπὸ δεισιδαιμονίας ἐν ἱερῷ φρίττειν ἅπαντα; καὶ προσκυνεῖν, ἀλλὰ θαρραλέως ἐθιζόμενον ἐπιφωνεῖν μηδὲν ἧττον τοῦ ὀρθῶς καὶ πρεπόντως τὸ οὐκ ὀρθῶς καὶ ὁ προσηκόντως οἷον ὁ Ἀχιλλεὺς ἐκκλησίαν συνάγει τῶν στρατιωτῶν νοσούντων, ἀσχάλλων μὲν ἀργοῦντι τῷ πολέμῳ μάλιστα πάντων διὰ τὴν ἐν ταῖς στρατείαις ἐπιφάνειαν αὐτοῦ καὶ δόξαν, ἰατρικὸς δʼ ὢν καὶ μεθʼ ἡμέραν ἐνάτην ταῦτα κρίνεσθαι πέφυκεν αἰσθόμενος οὐκ οὖσαν συνήθη τὴν νόσον οὐδὲ συνεστῶσαν ἀπὸ κοινῶν αἰτιῶν, ἀναστὰς οὐ δημαγωγεῖ πρὸς τὸν ὄχλον, ἀλλὰ τῷ βασιλεῖ γίγνεται σύμβουλος Ἀτρείδη, νῦν ἄμμε παλιμπλαγχθέντας ὀίω ἄψ ἀπονοστήσειν ὀρθῶς ταῦτα καὶ μετρίως καὶ πρεπόντως τοῦ δὲ μάντεως δεδιέναι φήσαντος τὴν ὀργὴν τοῦ δυνατωτάτου τῶν Ἑλλήνων, οὐκέτʼ ὀρθῶς οὐδὲ μετρίως, ἐπομόσας μηδένα προσοίσειν χεῖρας αὐτῷ ζῶντος αὐτοῦ, προστίθησιν οὐδʼ ἢν Ἀγαμέμνονα εἴπῃς , ἐνδεικνύμενος ὀλιγωρίαν καὶ περιφρόνησιν τοῦ ἄρχοντος. ἐκ δὲ τούτου μᾶλλον παροξυνθεὶς ἐπὶ τὸ ξίφος φέρεται σφάττειν διανοούμενος, οὔτε πρὸς τὸ καλὸν ὀρθῶς οὔτε πρὸς τὸ συμφέρον. εἶτʼ αὖθις μετανοήσας ἄψ ἐς κουλεὸν ὦσε μέγα ξίφος, οὐδʼ ἀπίθησε μύθῳ Ἀθηναίης , ὀρθῶς πάλιν καὶ καλῶς, ὅτι τὸν θυμὸν ἐκκόψαι παντάπασι μὴ δυνηθεὶς , ὅμως πρὶν ἀνήκεστόν τι δρᾶσαι μετέστησε καὶ κατέσχεν εὐπειθῆ τῷ λογισμῷ γενόμενον. πάλιν ὁ Ἀγαμέμνων ἐν μὲν τοῖς περὶ τὴν ἐκκλησίαν γιγνομένοις καὶ λεγομένοις ὑπʼ αὐτοῦ καταγέλαστός ἐστιν, ἐν δὲ τοῖς περὶ Χρυσηίδα σεμνότερος καὶ βασιλικώτερος. ὁ μὲν γὰρ Ἀχιλλεὺς ἀγομένης τῆς Βρισηίδος δακρύσας ἑτάρων ἄφαρ ἕζετο νόσφι λιασθείς , οὗτος δʼ αὐτὸς εἰς τὴν ναῦν ἐμβιβάζων καὶ παραδιδοὺς καὶ ἀποπέμπων τὴν ἄνθρωπον ἣν ὀλίγῳ πρόσθεν εἴρηκε τῆς γαμετῆς τῇ εὐνοίᾳ προκρίνειν, οὐδὲν ἐρωτικὸν οὐδʼ αἰσχρὸν ἐποίησε. καὶ μὴν ὁ Φοίνιξ διὰ τὴν παλλακίδα κατάρατος ὑπὸ τοῦ πατρὸς γενόμενος τὸν μὲν ἐγώ, φησί, βούλευσα κατακτάμεν ὀξέι χαλκῷ ἀλλά τις ἀθανάτων παῦσεν χόλον, ὃς ῥʼ ἐνὶ θυμῷ δήμου θῆκε φάτιν καὶ ὀνείδεα πόλλʼ ἀνθρώπων, ὡς μὴ πατροφόνος μετʼ Ἀχαιοῖσιν καλεοίμην ὁ μὲν οὖν Ἀρίσταρχος ἐξεῖλε ταῦτα τὰ ἔπη φοβηθείς· ἔχει δὲ πρὸς τὸν καιρὸν ὀρθῶς, τοῦ Φοίνικος τὸν Ἀχιλλέα διδάσκοντος οἷόν ἐστιν ὀργὴ καὶ ὅσα διὰ θυμὸν ἄνθρωποι τολμῶσι, μὴ χρώμενοι λογισμῷ μηδὲ πειθόμενοι τοῖς παρηγοροῦσι. καὶ γὰρ τὸν Μελέαγρον ἐπεισάγει τοῖς πολίταις ὀργιζόμενον, εἶτα πραϋνόμενον, ὀρθῶς τὰ πάθη ψέγων, τὸ δὲ μὴ συνακολουθεῖν ἀλλʼ ἀντιτάττεσθαι καὶ κρατεῖν καὶ μετανοεῖν ἐπαινῶν ὡς καλὸν καὶ συμφέρον. ἐνταῦθα μὲν οὖν ἡ διαφορὰ πρόδηλος· ὅπου δʼ ἀσαφῆ τὰ τῆς γνώμης, διοριστέον οὕτω πως ἐφιστάντας τὸν νέον. εἰ μὲν ἡ Ναυσικάα ξένον ἄνδρα τὸν Ὀδυσσέα θεασαμένη καὶ παθοῦσα τὸ τῆς Καλυψοῦς πάθος πρὸς αὐτόν, ἅτε δὴ τρυφῶσα καὶ γάμων ὥραν ἔχουσα, τοιαῦτα μωραίνει πρὸς τὰς θεραπαινίδας αἲ γὰρ ἐμοὶ τοιόσδε πόσις κεκλημένος εἴη ἐνθάδε ναιετάων, καὶ οἱ ἅδοι αὐτόθι μίμνειν , ψεκτέον τὸ θράσος αὐτῆς καὶ τὴν ἀκολασίαν εἰ δὲ τοῖς λόγοις τοῦ ἀνδρὸς τὸ ἦθος ἐνιδοῦσα καὶ θαυμάσασα τὴν ἔντευξιν αὐτοῦ πολὺν νοῦν ἔχουσαν εὔχεται τοιούτῳ συνοικεῖν μᾶλλον ἢ πλωτικῷ τινι καὶ ὀρχηστικῷ τῶν πολιτῶν, ἄξιον ἄγασθαι. πάλιν τῆς Πηνελόπης τοῖς μνηστῆρσι προσδιαλεγομένης οὐκ ἀπανθρώπως, ἐκείνων δʼ αὐτῇ χαριζομένων ἱμάτια καὶ κόσμον ἄλλον, ἡδόμενος Ὀδυσσεὺς οὕνεκα τῶν μὲν δῶρα παρέλκετο, θέλγε δὲ θυμόν εἰ μὲν ἐπὶ τῇ δωροδοκίᾳ καὶ πλεονεξίᾳ χαίρει, τὸν κωμῳδούμενον ὑπερβάλλει μαστροπείᾳ Πολίαγρον εὐδαίμων Πολίαγρος οὐράνιον αἶγα πλουτοφόρον τρέφων εἰ δὲ μᾶλλον οἰόμενος ὑποχειρίους ἕξειν διὰ τὴν ἐλπίδα θαρροῦντας καὶ τὸ μέλλον οὐ προσδοκῶντας, λόγον ἔχει τὸ ἡδόμενον αὐτῷ καὶ θαρροῦν. ὁμοίως ἐπὶ τῇ διαριθμήσει τῶν χρημάτων, ἃ συνεξέθηκαν οἱ Φαίακες αὐτῷ καὶ ἀπέπλευσαν, εἰ μὲν ἀληθῶς ἐν ἐρημίᾳ τοσαύτῃ καὶ τῶν καθʼ αὑτὸν ἀσαφείᾳ καὶ ἀδηλότητι γεγονὼς περὶ τῶν χρημάτων φοβεῖται μὴ τί οἱ οἴχωνται κοίλης ἐπὶ νηὸς ἄγοντες , οἰκτείρειν ἄξιον ἢ βδελύττεσθαι νὴ Δία τὴν φιλοπλουτίαν· εἰ δʼ, ὥσπερ ἔνιοι λέγουσι, περὶ τῆς Ἰθάκης ἀμφιδοξῶν οἴεται τὴν τῶν χρημάτων σωτηρίαν ἀπόδειξιν εἶναι τῆς τῶν Φαιάκων ὁσιότητος οὐ γὰρ ἂν ἀκερδῶς φέροντας αὐτὸν εἰς ἀλλοτρίαν ἐκβαλεῖν χώραν καὶ καταλιπεῖν, ἀποσχομένους τῶν χρημάτων, οὔτε φαύλῳ τεκμηρίῳ χρῆται καὶ τὴν πρόνοιαν ἄξιον ἐπαινεῖν. ἔνιοι δὲ καὶ τὴν ἔκθεσιν αὐτὴν εἰ μὲν ἀληθῶς ἐγένετο καθεύδοντος ψέγουσι, καὶ Τυρρηνοὺς ἱστορίαν τινά φασι διαφυλάττειν ὡς ὑπνώδους φύσει τοῦ Ὀδυσσέως γενομένου καὶ δυσεντεύκτου διὰ τοῦτο τοῖς πολλοῖς ὄντος. εἰ δʼ οὐκ ἦν ἀληθὴς ὁ ὕπνος, ἀλλʼ αἰδούμενος μὲν ἀποπέμψαι τοὺς Φαίακας ἄνευ ξενίων καὶ φιλοφροσύνης, μὴ δυνάμενος δὲ τοὺς ἐχθροὺς λαθεῖν ἐκείνων συμπαρόντων ἐχρήσατο τῆς ἀπορίας παρακαλύμματι, κοιμωμένῳ ποιήσας ὅμοιον ἑαυτόν, ἀποδέχονται. καὶ ταῦτα δὴ τοῖς νέοις ὑποδεικνύοντες οὐκ ἐάσομεν φορὰν πρὸς τὰ φαῦλα γίγνεσθαι τῶν ἠθῶν ἀλλὰ τῶν βελτιόνων ζῆλον καὶ προαίρεσιν, εὐθὺς τοῖς μὲν τὸ ψέγειν τοῖς δὲ τὸ ἐπαινεῖν ἀποδιδόντες. μάλιστα δὲ τοῦτο δεῖ ποιεῖν ἐν ταῖς τραγῳδίαις, ὅσαι λόγους ἔχουσι πιθανοὺς καὶ πανούργους ἐν πράξεσιν ἀδόξοις καὶ πονηραῖς. οὐ πάνυ γὰρ ἀληθὲς τὸ τοῦ Σοφοκλέους λέγοντος οὐκ ἔστʼ ἀπʼ ἔργων μὴ καλῶν ἔπη καλά καὶ γὰρ οὗτος εἴωθεν ἤθεσι φαύλοις καὶ ἀτόποις πράγμασι λόγους ἐπιγελῶντας καὶ φιλανθρώπους αἰτίας πορίζειν. καὶ ὁ σύσκηνος αὐτοῦ πάλιν ὁρᾷς ὅτι τήν τε Φαίδραν καὶ προσεγκαλοῦσαν τῷ Θησεῖ πεποίηκεν ὡς διὰ τὰς ἐκείνου παρανομίας ἐρασθεῖσαν τοῦ Ἱππολύτου. τοιαύτην δὲ καὶ τῇ Ἑλένῃ παρρησίαν κατὰ τῆς Ἑκάβης ἐν ταῖς Τρῳάσι δίδωσιν, οἰομένῃ δεῖν ἐκείνην κολάζεσθαι μᾶλλον ὅτι μοιχὸν αὐτῆς ἔτεκε. μηδὲν οὖν τούτων κομψὸν ἡγεῖσθαι καὶ πανοῦργον ὁ νέος ἐθιζέσθω, μηδὲ προσμειδιάτω ταῖς τοιαύταις εὑρησιλογίαις ἀλλὰ βδελυττέσθω τοὺς λόγους μᾶλλον ἢ τὰ ἔργα τῆς ἀκολασίας.
99. Bölüm
Bütün bunlardan başka, söylenen her sözün sebebini aramak da faydalıdır. Cato daha küçücük bir çocukken lalasının buyurduğunu yapardı ama buyruğun sebebini ve gerekçesini de sorardı. Ozanlara da, konu edilen şey akla yatkın bir gerekçe taşımadıkça, lalalara ya da kanun koyuculara inanır gibi inanmamalı. Söylenen iyi bir şeyse bir gerekçesi olacaktır; kötüyse boş ve anlamsız olduğu görülecektir. Ama çoğu insan şu türden sözlerin sebeplerini sıkı sıkıya sorup nasıl söylendiklerini didik didik araştırır:
İçenlerin karıştırma kabının üstüne şarap testisini hiç koyma
ve
Kim kendi arabasından inip başka bir arabaya varırsa, mızrağıyla uzansın.
Daha önemli sözlere ise hiç sınamadan inanırlar; şunlar gibi:
Çünkü anasının ya da babasının kötülüklerini bilmek, yüreği ne kadar pek olsa da insanı köleleştirir
ve
Kötü talihe uğrayan kendini küçük görmeli.
Oysa bu sözler huylara dokunur, hayatları sarsar, insanın içine kötü yargılar ve alçak kanaatler yerleştirir; yeter ki her birine karşı şöyle demeyi alışkanlık edinmemiş olalım: Kötü talihe uğrayan neden kendini küçük görmeli de talihe karşı başını kaldırıp kendini yüce ve eğilmez tutmamalı? Kötü ve akılsız bir babadan doğmuş olup da kendim iyi ve phronēsis sahibi isem, neden kendi aretēm yüzünden onurlu olmam yakışmasın da, babamın cahilliği yüzünden şaşkına dönüp küçülmem gereksin? Çünkü böyle karşılık verip direnen, her söze yan yatıp kendini bir rüzgâra teslim eder gibi teslim etmeyen, "Budala adam her sözle heyecana kapılmayı sever" sözünün doğru olduğunu düşünen kişi, doğru ve faydalı biçimde söylenmemiş pek çok sözü geri püskürtecektir. Bunlar şiir dinlemeyi zararsız kılacaktır.
ἐπὶ πᾶσι τοίνυν καὶ τὸ τὴν αἰτίαν ἑκάστου τῶν λεγομένων ἐπιζητεῖν χρήσιμόν ἐστιν. ὁ μὲν γὰρ Κάτων ἔτι παιδάριον ὢν ἔπραττε μὲν ὃ προστάξειεν ὁ παιδαγωγός, αἰτίαν δὲ καὶ λόγον ἀπῄτει τοῦ προστάγματος· τοῖς δὲ ποιηταῖς οὐ πειστέον ὥσπερ παιδαγωγοῖς ἢ νομοθέταις, ἂν μὴ λόγον ἔχῃ τὸ ὑποκείμενον . ἕξει δέ, ἄνπερ χρηστὸν ἂν δὲ μοχθηρόν, ὀφθήσεται κενὸν καὶ μάταιον. ἀλλʼ οἱ πολλοὶ τῶν μὲν τοιούτων τὰς αἰτίας πικρῶς ἀπαιτοῦσι καὶ διαπυνθάνονται πῶς λέλεκται μηδέ ποτʼ οἰνοχόην τιθέμεν κρητῆρος ὕπερθεν πινόντων καὶ ὃς δέ κʼ ἀνὴρ ἀπὸ ὧν ὀχέων ἕτερʼ ἅρμαθʼ ἵκηται, ἔγχει ὀρεξάσθω τῶν δὲ μειζόνων ἀβασανίστως δέχονται τὴν πίστιν, οἷα καὶ ταῦτʼ ἐστὶν δουλοῖ γὰρ ἄνδρα, κἂν θρασύσπλαγχνός τις ᾖ, ὅταν συνειδῇ μητρὸς ἢ πατρὸς κακά , καὶ σμικρὸν φρονεῖν χρὴ τὸν κακῶς πεπραγότα καίτοι ταῦτα τῶν ἠθῶν ἅπτεται καὶ τοὺς βίους διαταράττει, κρίσεις ἐμποιοῦντα φαύλας καὶ δόξας ἀγεννεῖς, ἂν μὴ πρὸς ἕκαστον αὐτῶν εἰθισμένοι λέγωμεν διὰ τί σμικρὸν φρονεῖν χρὴ τὸν κακῶς πεπραγότα καὶ μὴ μᾶλλον ἀνταίρειν τῇ τύχῃ καὶ ποιεῖν ὑψηλὸν ἑαυτὸν καὶ ἀταπείνωτον; διὰ τί δέ, ἂν ἐκ πατρὸς φαύλου καὶ ἀνοήτου γεγονὼς αὐτὸς ὦ χρηστὸς καὶ φρόνιμος, οὐ προσήκει μοι διὰ τὴν ἐμὴν ἀρετὴν μέγα φρονεῖν ἀλλὰ καταπεπλῆχθαι καὶ ταπεινὸν εἶναι· διὰ τὴν τοῦ πατρὸς ἀμαθίαν; ὁ γὰρ οὕτως ἀπαντῶν καὶ ἀντερείδων καὶ μὴ παντὶ λόγῳ πλάγιον ὥσπερ πνεύματι παραδιδοὺς ἑαυτὸν ἀλλʼ ὀρθῶς ἔχειν νομίζων τὸ βλὰξ ἄνθρωπος ἐπὶ παντὶ λόγῳ φιλεῖ ἐπτοῆσθαι πολλὰ διακρούσεται τῶν οὐκ ἀληθῶς οὐδʼ ὠφελίμως λεγομένων. ταῦτα μὲν οὖν ἀβλαβῆ παρέξει τὴν τῶν ποιημάτων ἀκρόασιν.
1010. Bölüm
Asmanın gür yaprakları ve dalları arasında meyvenin çoğu zaman gölgede kalıp gizlendiği ve gözden kaçtığı gibi, şiirin üslubu ve çevresini saran hikâyeler arasında da pek çok yararlı ve faydalı şey gencin gözünden kaçar. Oysa gencin böyle bir şeye uğramaması, konuların kendisinden uzaklaşmaması, en çok da aretēye götüren ve huyu biçimlendirebilen şeylere sımsıkı tutunması gerekir. Bu yüzden bunları da kısaca ele almak fena olmaz; konulara bir taslak hâlinde dokunup uzunlukları, ayrıntılı düzenlemeleri ve örnek kalabalığını gösteriş için yazanlara bırakalım.
Önce genç, iyi ve kötü huyları tanıyarak, ozanın her iki türe yakışır biçimde verdiği sözlere ve işlere de dikkat etsin. Mesela Akhilleus, öfkeyle konuştuğu hâlde Agamemnon'a şöyle der:
Akhalar iyi yerleşilmiş bir Troya kentini yağmaladıklarında hiçbir zaman seninkine eşit bir pay almıyorum.
Thersites ise aynı adama söverken şöyle der:
Çadırların tunçla dolu, çadırlarında seçme seçme birçok kadın var; bir kenti aldığımızda biz Akhalar bunları en önce sana veriyoruz.
Yine Akhilleus,
Eğer Zeus bir gün sağlam surlu Troya kentini yağmalamayı bize nasip ederse
der; Thersites ise
benim ya da Akhalardan başka birinin bağlayıp getirdiği tutsak
diye konuşur. Yine Agamemnon ordu teftişinde Diomedes'i azarlayınca Diomedes hiçbir karşılık vermez,
saygın kralın azarından utanarak;
hiç kimsenin hesaba katmadığı Sthenelos ise şöyle der:
Atreusoğlu, açıkça bilip dururken yalan söyleme; biz babalarımızdan çok daha üstün olmakla övünürüz.
Böyle bir ayrımı gözden kaçırmayan genç, kibirsizliği ve ölçülülüğü zarif bir şey saymayı, büyüklenmeden ve kendini övmekten ise kötü bir şey diye sakınmayı öğrenecektir. Burada Agamemnon'un davranışını gözlemek de faydalıdır: Sthenelos'a hiç seslenmeden yanından geçip gitmiş, ama Odysseus'u ihmal etmeyip ona cevap vermiş ve seslenmiştir,
onun öfkelendiğini anlayınca da sözünü geri aldı.
Çünkü herkese hesap vermek dalkavukluktur ve itibara yakışmaz; herkesi hor görmek ise kibirli ve akılsızcadır. Diomedes de pek güzel davranır: Savaşta kral ona sövünce susar, savaştan sonra ise ona açık sözlülükle konuşur:
İlkin Danaoların arasında yiğitliğimi ayıpladın.
Akıllı bir adamla kalabalığa hitap eden bir kâhin arasındaki farkı atlamamak da yerinde olur. Kalkhas fırsatı kollamamış, kalabalığın önünde kralı vebayı başlarına getirmekle suçlamayı hiçe saymıştır. Nestor ise Akhilleus'la barışmak için söz açmak isterken, Agamemnon'u kalabalık önünde hata etmiş ve öfkeye kapılmış biri olarak kötülüyor görünmemek için
Yaşlılara bir şölen ver; sana yaraşır, sana yakışmayan bir şey değil; birçokları toplandığında, en iyi öğüdü kim verirse ona uyarsın
der ve yemekten sonra elçileri gönderir. Çünkü bu bir hatanın düzeltilmesiydi, öteki ise bir suçlama ve aşağılamaydı.
Uluslar arasındaki farklara da bakmalı; bunların tarzı şöyledir: Troyalılar bağırış çağırışla, küstahça saldırırlar; Akhalar ise
sessizce, komutanlarından korkarak.
Çünkü düşman elinin altındayken komutanlardan korkmak hem cesaretin hem de itaatin belirtisidir. Bu yüzden Platon insanları zahmetlerden ve tehlikelerden çok kınanmaktan ve çirkin şeylerden korkmaya alıştırır; Cato da yüzü sararanlardan çok kızaranları sevdiğini söylerdi. Vaatlerin de kendine özgü bir karakteri vardır. Dolon şöyle vaat eder:
Agamemnon'un gemisine varıncaya dek ordunun içinden boydan boya geçeceğim;
Diomedes ise hiçbir şey vaat etmez, yalnız başka biriyle birlikte gönderilirse daha az korkacağını söyler. Demek ki sakınganlık Yunanlılara yakışır ve zariftir, küstahlık ise barbarca ve kötüdür; birine özenmeli, öbüründen hoşlanmamalı.
Aias onunla teke tek dövüşmeye hazırlanırken Troyalıların ve Hektor'un duyduğu heyecan da faydasız olmayan bir gözleme imkân verir. Aiskhylos, İsthmos'ta bir boksör yüzüne yumruk yiyip seyirciler bağırınca, "Antrenman işte budur," demişti; "seyredenler bağırıyor, darbeyi yiyen susuyor." Ozan da Aias'ı silahları içinde parlarken görünce Yunanlıların sevindiğini,
Troyalıların ise her birinin uzuvlarını korkunç bir titreme sardığını, Hektor'un da göğsünde yüreğinin çarptığını
söylediğinde, bu farka kim hayran kalmaz? Tehlikeye atılanın yalnız yüreği çarpar, sanki güreşecek ya da koşuya çıkacakmış gibi; seyredenlerin ise krala duydukları bağlılık ve onun için duydukları korku yüzünden bedenleri titrer, sarsılır. Burada en iyi adamla en kötü adam arasındaki farkı da gözlemlemeli. Thersites
en çok Akhilleus'a ve Odysseus'a düşmandı;
Aias ise Akhilleus'u her zaman sever ve Hektor'a onun hakkında şöyle der:
Şimdi teke tek dövüşte açıkça öğreneceksin, Danaoların arasında nasıl yiğitler var, erleri kıran, aslan yürekli Akhilleus'tan sonra bile.
Bu Akhilleus'a bir övgüdür; ardından gelen sözler ise hepsi adına faydalı biçimde söylenmiştir:
Biz de sana karşı çıkabilecek yiğitleriz, hem de pek çoğumuz.
Aias kendini ne tek ne de en iyi olarak gösterir; birçoklarıyla birlikte eşit güçte karşı koyabilecek biri olarak gösterir. Farklar konusunda bu kadarı yeter; şunu da eklemek istemezsek tabii: Troyalılardan birçoğu canlı esir düşmüştür, Akhalardan ise hiçbiri; Troyalılardan bazıları düşmanların ayaklarına kapanmıştır, Adrastos, Antimakhos'un oğulları, Lykaon, gömülmesi için Akhilleus'a yalvaran Hektor'un kendisi gibi; Akhalardan ise hiçbiri. Çünkü savaşta yalvarmak ve ayağa kapanmak barbarcadır; dövüşerek yenmek ya da ölmek ise Yunanlılara yakışır.
ἐπεὶ δʼ ὥσπερ ἐν ἀμπέλου φύλλοις καὶ κλήμασιν εὐθαλοῦσι πολλάκις ὁ καρπὸς ἀποκρύπτεται καὶ λανθάνει κατασκιαζόμενος, ,οὕτως ἐν, ποιητικῇ λέξει καὶ μυθεύμασι περικεχυμένοις πολλὰ διαφεύγει τὸν νέον ὠφέλιμα καὶ χρήσιμα δεῖ δὲ τοῦτο μὴ πάσχειν ἀποπλανᾶσθαι τῶν πραγμάτων, ἐμφύεσθαι μάλιστα τοῖς πρὸς ἀρετὴν φέρουσι καὶ δυναμένοις πλάττειν τὸ ἦθος, οὐ χεῖρόν ἐστι καὶ περὶ τούτων διελθεῖν ἐν βραχέσιν, ἁψάμενον ὡς ἐν τύπῳ τῶν πραγμάτων, μήκη δὲ καὶ κατασκευὰς καὶ παραδειγμάτων ὄχλον ἐῶντα τοῖς ἐπιδεικτικώτερον γράφουσι πρῶτον μὲν οὖν τὰ χρηστὰ καὶ τὰ φαῦλα γιγνώσκων ὁ νέος καὶ πρόσωπα τοῖς λεγομένοις προσεχέτω καὶ ταῖς πράξεσιν ἃς ὁ ποιητὴς ἑκατέροις προσηκόντως ἀποδίδωσιν οἷον ὁ Ἀχιλλεὺς πρὸς τὸν Ἀγαμέμνονα λέγει, καίπερ λέγων μετʼ οὐ γὰρ σοί ποτε ἶσον ἔχω γέρας, ὁππότʼ Ἀχαιοὶ Τρώων ἐκπέρσωσʼ εὖ ναιόμενον πτολίεθρον ὁ δὲ Θερσίτης τῷ αὐτῷ λοιδορούμενος λέγει πλεῖαί τοι χαλκοῦ κλισίαι, πολλαὶ δὲ γυναῖκες εἰσὶν ἐνὶ κλισίῃς ἐξαίρετοι, ἅς τοι Ἀχαιοὶ πρωτίστῳ δίδομεν, εὖτʼ ἂν πτολίεθρον ἕλωμεν , καὶ πάλιν ὁ Ἀχιλλεὺς αἴ κέ ποθι Ζεὺς δῷσι πόλιν Τροίην εὐτείχεον ἐξαλαπάξαι ὁ δὲ Θερσίτης ὅν κεν ἐγὼ δήσας ἀγάγω ἢ ἄλλος Ἀχαιῶν πάλιν τοῦ Ἀγαμέμνονος ἐν τῇ ἐπιπωλήσει τὸν Διομήδην λοιδορήσαντος ὁ μὲν οὐδὲν ἀντεῖπεν αἰδεσθεὶς βασιλῆος ἐνιπὴν αἰδοίοιο , ὁ δὲ Σθένελος, οὗ μηδεὶς λόγος, Ἀτρείδη, φησί, μὴ ψεύδεʼ ἐπιστάμενος σάφα εἰπεῖν. ἡμεῖς τοι πατέρων μέγʼ ἀμείνονες εὐχόμεθʼ εἶναι ἡ γὰρ τοιαύτη διαφορὰ μὴ παρορωμένη διδάξει τὸν νέον ἀστεῖον ἡγεῖσθαι τὴν ἀτυφίαν καὶ μετριότητα, τὴν δὲ μεγαλαυχίαν καὶ περιαυτολογίαν ὡς φαῦλον εὐλαβεῖσθαι. χρήσιμον δὲ καὶ τὸ τοῦ Ἀγαμέμνονος κατανοεῖν ἐνταῦθα· τὸν μὲν γὰρ Σθένελον ἀπροσαύδητον παρῆλθε, τοῦ δʼ Ὀδυσσέως οὐκ ἠμέλησεν ἀλλʼ ἠμείψατο καὶ προσηγόρευσεν, ὡς γνῶ χωομένοιο· πάλιν δʼ ὅ γε λάζετο μῦθον τὸ μὲν γὰρ πᾶσιν ἀπολογεῖσθαι θεραπευτικὸν καὶ οὐκ ἀξιωματικόν τὸ δὲ πάντων καταφρονεῖν ὑπερήφανον καὶ ἀνόητον. ἄριστα δʼ ὁ Διομήδης ἐν μὲν τῇ μάχῃ σιωπᾷ κακῶς ἀκούων ὑπὸ τοῦ βασιλέως, μετὰ δὲ τὴν μάχην παρρησίᾳ χρῆται πρὸς αὐτὸν ἀλκὴν μέν μοι πρῶτον ὀνείδισας ἐν Δαναοῖσιν εὖ δʼ ἔχει καὶ φρονίμου διαφορὰν ἀνδρὸς καὶ μάντεως πανηγυρικοῦ μὴ παραλιπεῖν. ὁ μὲν γὰρ Κάλχας οὐ συνεῖδε τὸν καιρόν, ἀλλʼ ἐν πλήθει παρʼ οὐδὲν ἐποιήσατο κατηγορῆσαι τοῦ βασιλέως ὡς τὸν λοιμὸν αὐτοῖς ἐπαγαγόντος· ὁ δὲ Νέστωρ βουλόμενος ἐμβάλλειν λόγον ὑπὲρ τῶν πρὸς τὸν Ἀχιλλέα διαλλαγῶν, ἵνα μὴ διαβάλλειν δοκῇ τὸν Ἀγαμέμνονα πρὸς τὸ πλῆθος ὡς ἁμαρτόντα καὶ χρησάμενον ὀργῇ, δαίνυ δαῖτα γέρουσιν· ἔοικέ τοι, οὔ τοι ἀεικὲς πολλῶν δʼ ἀγρομένων τῷ πείσεαι ὅς κεν ἀρίστην βουλὴν βουλεύσῃ. καὶ μετὰ τὸ δεῖπνον ἐξαποστέλλει τοὺς πρέσβεις· τοῦτο γὰρ ἦν ἐπανόρθωσις ἁμαρτίας, ἐκεῖνο δὲ κατηγορία καὶ προπηλακισμός Ἔτι δὲ καὶ τὰς ἐν τοῖς γένεσι διαφορὰς σκεπτέον, ὧν τοιοῦτός ἐστιν ὁ τρόπος. οἱ μὲν Τρῶες ἐπίασι μετὰ κραυγῆς καὶ θράσους, οἱ δʼ Ἀχαιοὶ σιγῇ δειδιότες σημάντορας τὸ γὰρ ἐν χερσὶ τῶν πολεμίων ὄντων φοβεῖσθαι τοὺς ἄρχοντας ἀνδρείας ἅμα καὶ πειθαρχίας σημεῖον. ὅθεν ὁ μὲν Πλάτων ἐθίζει τοὺς ψόγους φοβεῖσθαι καὶ τὰ αἰσχρὰ μᾶλλον τοὺς πόνους καὶ τοὺς κινδύνους, ὁ δὲ Κάτων ἔλεγε φιλεῖν τοὺς ἐρυθριῶντας μᾶλλον ἢ τοὺς ὠχριῶντας. ἔστι δὲ καὶ τῶν ἐπαγγελιῶν ἴδιος χαρακτήρ. ὁ μὲν γὰρ Δόλων ἐπαγγέλλεται τόφρα γὰρ ἐς στρατὸν εἶμι διαμπερές, ὄφρʼ ἂν ἵκωμαι νῆʼ Ἀγαμεμνονέην, ὁ δὲ Διομήδης ἐπαγγέλλεται μὲν οὐδέν, ἧττον δʼ ἄν φησι φοβηθῆναι μεθʼ ἑτέρου πεμπόμενος. Ἑλληνικὸν οὖν καὶ ἀστεῖον ἡ πρόνοια, βαρβαρικὸν δὲ καὶ φαῦλον ἡ θρασύτης· καὶ δεῖ τὸ μὲν ζηλοῦν τὸ δὲ δυσχεραίνειν. ἔχεται δέ τινος οὐκ ἀχρήστου θεωρίας καὶ τὸ περὶ τοὺς Τρῶας καὶ τὸν Ἕκτορα πάθος, τοῦ Αἴαντος αὐτῷ μονομαχεῖν μέλλοντος. ὁ μὲν γὰρ Αἰσχύλος Ἰσθμοῖ πύκτου πληγέντος εἰς τὸ πρόσωπον καὶ κραυγῆς γενομένης, οἷον εἶπεν ἡ ἄσκησίς ἐστιν. οἱ θεώμενοι βοῶσιν, ὁ δὲ πληγεὶς σιωπᾷ τοῦ δὲ ποιητοῦ λέγοντος ὅτι τὸν Αἴαντα τῶν ὅπλων ποιούντων λαμπρὸν οἱ μὲν Ἕλληνες ἔχαιρον ὁρῶντες, Τρῶας δὲ τρόμος αἰνὸς ἐπήλυθε γυῖα ἕκαστον, Ἕκτορί τʼ αὐτῷ θυμὸς ἐνὶ στήθεσσι πάτασσε , τίς οὐκ ἂν ἀγάσαιτο τὴν διαφοράν; τοῦ μὲν κινδυνεύοντος ἡ καρδία πηδᾷ μόνον, ὥσπερ παλαίειν νὴ Δίʼ ἢ σταδιοδρομεῖν μέλλοντος, τῶν δὲ θεωμένων τρέμει καὶ πάλλεται τὸ σῶμα διʼ εὔνοιαν καὶ φόβον ὑπὲρ τοῦ βασιλέως. ἐνταῦθα δὲ καὶ τὴν τοῦ κρατίστου πρὸς τὸν κάκιστον διαφορὰν ἀποθεωρητέον. ὁ μὲν γὰρ Θερσίτης ἔχθιστος δʼ Ἀχιλῆι μάλιστʼ ἦν ἠδʼ Ὀδυσῆι , ὁ δʼ Αἴας ἀεί τε τῷ Ἀχιλλεῖ προσφιλὴς καὶ πρὸς τὸν Ἕκτορα λέγει περὶ αὐτοῦ νῦν μὲν δὴ σάφα εἴσεαι οἰόθεν οἶος οἷοι καὶ Δαναοῖσιν ἀριστῆες μετέασι, καὶ μετʼ Ἀχιλλῆα ῥηξήνορα θυμολέοντα καὶ τοῦτο μὲν Ἀχιλλέως τὸ ἐγκώμιόν ἐστι, τὰ δʼ ἑξῆς ὑπὲρ ἁπάντων εἴρηται χρησίμως ἡμεῖς δʼ εἰμὲν τοῖοι οἳ ἂν σέθεν ἀντιάσαιμεν καὶ πολέες , οὔτε μόνον οὔτε ἄριστον ἀποφαίνων ἑαυτὸν ἀλλὰ μετὰ πολλῶν ὁμοίως δυνάμενον ἀμύνασθαι. ταῦτα μὲν οὖν ἱκανὰ περὶ διαφορᾶς, ἂν μὴ κἀκεῖνο βουλώμεθα προσλαβεῖν, ὅτι τῶν Τρώων ἑαλώκασι καὶ πολλοὶ ζῶντες, οὐδεὶς δὲ τῶν Ἀχαιῶν, καὶ τῶν μὲν ὑποπεπτώκασιν ἔνιοι τοῖς πολεμίοις, ὥσπερ ὁ Ἄδραστος, οἱ Ἀντιμάχου παῖδες, ὁ Λυκάων, αὐτὸς ὁ Ἕκτωρ δεόμενος περὶ ταφῆς τοῦ Ἀχιλλέως, ἐκείνων δʼ οὐδείς, ὡς βαρβαρικοῦ τοῦ ἱκετεύειν καὶ ὑποπίπτειν ἐν τοῖς ἀγῶσιν ὄντος, Ἑλληνικοῦ δὲ τοῦ νικᾶν μαχόμενον ἢ ἀποθνῄσκειν.
11-111-1. Bölüm
Otlaklarda arı çiçeğin, keçi filizin, domuz kökün, başka hayvanlar da tohumun ve meyvenin peşine düşer. Şiir okumada da biri hikâyenin çiçeğini toplar, bir başkası kelimelerin güzelliğine ve düzenine sarılır; Aristophanes'in Euripides hakkında dediği gibi:
Çünkü ben onun ağzının yuvarlaklığını kullanırım.
Bazıları da huy için faydalı biçimde söylenmiş sözlere tutunur; şimdi sözümüz onlaradır. Onlara şunu hatırlatalım: Hikâye meraklısının yeni ve olağanüstü biçimde anlatılanları kaçırmaması, dil meraklısının arı ve hitabetle ifade edilmiş olanları gözden kaçırmaması, ama şerefi ve güzeli seven, şiire eğlence için değil terbiye için yaklaşan kişinin cesaret, itidal ya da adalet uğruna haykırılmış sözleri tembelce ve dikkatsizce dinlemesi yakışıksızdır. Şu sözler gibi:
Tydeusoğlu, neyimiz var da coşkun yiğitliğimizi unuttuk? Haydi gel, dostum, yanımda dur; çünkü utanç olur, eğer miğferi parıldayan Hektor gemileri alırsa.
Çünkü herkesle birlikte yok olma ve ölme tehlikesi içindeyken en akıllı adamın ölümden değil, utançtan ve ayıplanmaktan korktuğunu görmek, genci aretēye karşı coşkuyla doldurur.
Athena, akıllı ve adil adama sevindi
dizesi de şöyle bir düşünce verir: Ozan tanrıçayı zengin, güzel bedenli ya da güçlü birine değil, phronēsis sahibi ve adil birine sevinirken göstermiştir. Yine Athena, Odysseus'u gözden ırak etmediğini ve bırakmadığını,
çünkü nazik, keskin zekâlı ve aklı başında olduğunu
söyleyerek, bizde olan şeyler içinde tanrılarca sevilen ve tanrısal olanın yalnız aretē olduğunu gösterir; tabii benzer benzere sevinmek tabiatındaysa.
Öfkeye hâkim olmak büyük bir şey gibi görünür ve gerçekten de büyüktür; ama öfkeye kapılmamak, ona yakalanmamak için sakınmak ve önceden tedbir almak daha büyüktür. Okuyanlara bunu da üstünkörü değil, dikkatle göstermeli: Akhilleus, sabırlı ya da yumuşak huylu biri olmadığı hâlde, Priamos'a sakin durmasını ve kendisini kışkırtmamasını şöyle buyurur:
Artık beni kızdırma, ihtiyar; Hektor'u sana vermeyi kendim de düşünüyorum; Zeus'tan bana bir haberci geldi. Yoksa seni de, ihtiyar, çadırlarda bırakmam, yalvaran biri olsan bile, Zeus'un buyruklarını çiğnerim.
Hektor'u da yıkayıp sardıktan sonra, babası onun hırpalanmış hâlini görmeden kendi eliyle arabaya koyar,
oğlunu görünce kederli yüreğinde öfkesini tutamaz da Akhilleus'un yüreği coşup onu öldürür, Zeus'un buyruklarını çiğner diye.
Öfkeye karşı kendinden emin olamayan, tabiatça sert ve hiddetli olan birinin bunu kendinden gizlememesi, tersine sebeplerden sakınıp korunması, istemeden bile o duyguya kapılmamak için akıl yürütmesiyle işi önceden uzaktan kollaması, şaşılacak bir öngörüdür. Şarap seven sarhoşluğa karşı, âşık olmaya yatkın olan aşka karşı da böyle davranmalıdır. Agesilaos yanına gelen güzel delikanlının onu öpmesine katlanmamış, Kyros da Pantheia'yı görmeye bile cesaret edememişti; oysa terbiye görmemiş olanlar tam tersine duygularına çıra toplar, en zayıf ve en kaygan oldukları şeylere kendilerini bırakırlar. Odysseus da yalnız kendi öfkesini zapt etmekle kalmaz; Telemakhos'un sözlerinden onun sert ve kötülüğe tahammülsüz olduğunu anlayınca onu yumuşatır ve daha baştan sakin durmaya, katlanmaya hazırlar:
Evde bana hakaret ederlerse, sevgili yüreğin göğsünde katlansın, ben kötü muamele görürken; beni ayaklarımdan tutup evin içinden kapıya sürükleseler ya da oklarla vursalar bile, sen bakıp katlan.
Atları koşu sırasında değil, koşudan önce gemlerler; bunun gibi tehlikeler karşısında zapt edilmesi güç ve hiddetli olanları da akıl yürütmeyle önceden ele alıp hazırlayarak mücadelelere götürürler.
Kelimeleri de dikkatsizce dinlememeli; ama Kleanthes'in oyununu da geri çevirmeli. Çünkü o bazen yorumluyormuş gibi yapıp alay eder:
Ey baba Zeus, İda'dan hüküm süren
ve
Ey efendi Zeus, Dodonalı
dizesindeki ana Dōdōnaieyi tek kelime olarak okumamızı ister; güya yerden buhar olarak yükselen hava, yükselişi (anadosis) yüzünden anadōdōnaiosmuş. Khrysippos da birçok yerde bayağıdır; şaka yapmaz, inandırıcı olmayan söz oyunları uydurur; "geniş bakışlı Kronosoğlu"nun, tartışmada usta, söz gücüyle geniş bir alana yayılan kişi olduğunu zorla iddia eder. Bunları gramercilere bırakıp hem faydalı hem inandırıcı olan şu sözler üzerinde daha çok durmak iyidir:
Gönlüm de bunu buyurmuyor, çünkü yiğit olmayı öğrendim
ve
çünkü herkese karşı yumuşak olmayı bilirdi.
Çünkü ozan cesaretin öğrenilen bir şey olduğunu gösterir; insanlarla sevecen ve hoş bir biçimde düşüp kalkmanın da bilgiden ve akıldan doğduğunu düşünür; böylece bizi kendimizi ihmal etmemeye, güzel şeyleri öğrenmeye ve öğretenlere kulak vermeye teşvik eder; çünkü kabalık da korkaklık da cahillik ve bilgisizliktir. Zeus ve Poseidon hakkında söyledikleri de bunlarla pek uyumludur:
İkisinin soyu da birdi, yurdu da; ama Zeus önce doğmuştu ve daha çok şey biliyordu.
Böylece phronēsisi en tanrısal ve en krala yaraşır şey olarak gösterir; Zeus'un en büyük üstünlüğünü de ona bağlar, çünkü öbür aretēlerin de ona eşlik ettiğini düşünür. Genci şu sözleri de uyanık bir dikkatle dinlemeye alıştırmalı:
Yalan söylemez; çünkü pek akıllıdır
ve
Antilokhos, eskiden akıllıydın, ne yaptın? Aretēmi utandırdın, atlarıma zarar verdin
ve
Glaukos, sen bu kadar değerli biriyken neden kibirli konuştun? Dostum, ben senin akılca başkalarından üstün olduğunu sanırdım.
Bunlar, akıllı insanların ne yalan söylediğini, ne yarışmalarda hileye başvurduğunu, ne de başkalarını haksız yere suçladığını gösterir. Pandaros'un akılsızlığı yüzünden kandırılıp yeminleri çiğnediğini söylediğinde de, akıllı bir insanın haksızlık etmeyeceğini düşündüğü açıktır. İtidal konusunda da şöyle söylenmiş sözlere dikkat çekerek benzer şeyleri göstermeli:
Proitos'un karısı, tanrısal Anteia, onunla gizli bir sevgide birleşmek için çıldırdı; ama onu, iyi düşünen yürekli Bellerophontes'i hiç kandıramadı
ve
Tanrısal Klytaimnestra önceleri yakışıksız işi reddediyordu, çünkü iyi bir aklı vardı.
Bu dizelerde ozan itidalin sebebini phronēsise bağlar. Savaşlardaki buyruklarda da her seferinde
Utanın, ey Lykialılar! Nereye kaçıyorsunuz? Şimdi gösterin hızınızı
ve
her biriniz gönlünüze utancı ve kınanma korkusunu koyun; çünkü büyük bir kavga koptu
diyerek, itidalli insanları, çirkin şeylerden utandıkları, hazların üstüne çıkabildikleri ve tehlikelere göğüs gerebildikleri için cesur kılıyor gibidir. Timotheos da bundan yola çıkarak Persler'de Yunanlıları yerinde bir sözle şöyle yüreklendirir:
Mızrakla dövüşen aretēnin yardımcısı olan utanca saygı gösterin.
Aiskhylos da ün karşısında kibre kapılmamayı, çoğunluğun övgüleriyle ne şaşkına dönmeyi ne de şişinmeyi aklın işi sayar; Amphiaraos hakkında şöyle yazar:
Çünkü en iyi görünmek değil, en iyi olmak ister; aklındaki derin sabanizinin ürününü toplar, değerli öğütler oradan filizlenir.
Çünkü kendisiyle ve kendi en iyi hâliyle övünmek nous sahibi bir adamın işidir. Böylece her şey phronēsise bağlandığına göre, aretēnin her türünün logostan ve öğretimden doğduğu gösterilmiş olur.
ἐπεὶ δʼ ὥσπερ ἐν ταῖς νομαῖς ἡ μὲν μέλιττα διώκει τὸ ἄνθος, ἡ δʼ αἲξ τὸν θαλλόν, ἡ δʼ δʼ ὗς τὴν ῥίζαν, ἄλλα δὲ ζῷα τὸ σπέρμα καὶ τὸν καρπόν, οὕτως , ἐν ταῖς ἀναγνώσεσι τῶν ποιημάτων ὁ μὲν ἀπανθίζεται τὴν ἱστορίαν, ὁ δʼ ἐμφύεται τῷ κάλλει καὶ τῇ κατασκευῇ τῶν ὀνομάτων, καθάπερ ὁ Ἀριστοφάνης περὶ τοῦ Εὐριπίδου φησὶ χρῶμαι γὰρ αὐτοῦ τοῦ στόματος τῷ στρογγύλῳ · οἱ δὲ τῶν πρὸς τὸ ἦθος εἰρημένων ὠφελίμως ἔχονται, πρὸς οὓς δὴ νῦν ἡμῖν ὁ λόγος ἐστίν, ὑπομιμνῄσκωμεν αὐτοὺς ὅτι δεινόν ἐστι τὸν μὲν φιλόμυθον μὴ λανθάνειν τὰ καινῶς ἱστορούμενα καὶ περιττῶς, μηδὲ τὸν φιλόλογον ἐκφεύγειν τὰ καθαρῶς πεφρασμένα καὶ ῥητορικῶς, τὸν δὲ φιλότιμον καὶ φιλόκαλον καὶ μὴ παιγνίας ἀλλὰ παιδείας ἕνεκα ποιημάτων ἁπτόμενον ἀργῶς καὶ ἀμελῶς ἀκούειν τῶν πρὸς ἀνδρείαν ἢ σωφροσύνην ἢ δικαιοσύνην ἀναπεφωνημένων, οἷα καὶ ταῦτʼ ἐστὶ Τυδείδη, τί παθόντε λελάσμεθα θούριδος ἀλκῆς; ἀλλʼ ἄγε δεῦρο, πέπον, παρʼ ἔμʼ ἵστασο· δὴ γὰρ ἔλεγχος ἔσσεται, εἴ κεν νῆας ἕλῃ κορυθαίολος Ἕκτωρ τὸ γὰρ ἐν κινδύνῳ τοῦ διαφθαρῆναι καὶ ἀπολέσθαι μετὰ πάντων ὄντα τὸν φρονιμώτατον ὁρᾶν τὸ αἰσχρὸν δεδοικότα καὶ τὸ ἐπονείδιστον ἀλλὰ μὴ τὸν θάνατον, ἐμπαθῆ ποιήσει πρὸς ἀρετὴν τὸν νέον. καὶ τῷ χαῖρε δʼ Ἀθηναίη πεπνυμένῳ ἀνδρὶ δικαίῳ τοιοῦτον ἐπιλογισμὸν δίδωσι, μήτε πλουσίῳ τινὶ μήτε καλῷ τὸ σῶμα μήτʼ ἰσχυρῷ τὴν θεὸν χαίρουσαν ἀλλὰ φρονίμῳ καὶ δικαίῳ ποιήσας, καὶ πάλιν τὸν Ὀδυσσέα φάσκουσα μὴ περιορᾶν μηδὲ προλείπειν οὕνεκʼ ἐπητής ἐστι καὶ ἀγχίνοος καὶ ἐχέφρων, ἐνδείκνυται μόνον εἶναι τῶν ἡμετέρων θεοφιλὲς καὶ θεῖον ἀρετήν, εἴγε δὴ τὰ ὅμοια χαίρειν τοῖς ὁμοίοις πέφυκεν. ἐπεὶ δὲ μεγάλου δοκοῦντος εἶναι καὶ ὄντος τοῦ κρατεῖν ὀργῆς μεῖζόν ἐστιν ἡ φυλακὴ καὶ ἡ πρόνοια τοῦ μὴ περιπεσεῖν ὀργῇ μηδʼ ἁλῶναι, καὶ ταῦτα δεῖ τοῖς ἀναγιγνώσκουσιν ὑποδεικνύειν οὑκ μὴ παρέργως, ὅτι τὸν Πρίαμον ὁ Ἀχιλλεὺς ἀνασχετικὸς ὢν οὐδὲ πρᾶος ἡσυχίαν ἄγειν κελεύει καὶ μὴ παροξύνειν αὐτόν, οὕτως μηκέτι νῦν μʼ ἐρέθιζε, γέρον νοέω δὲ καὶ αὐτός Ἕκτορά τοι λῦσαι, Διόθεν δέ μοι ἄγγελος ἦλθε μή σε, γέρον, οὐδʼ αὐτὸν ἐνὶ κλισίῃσιν ἐάσω, καὶ ἱκέτην περ ἐόντα, Διὸς δʼ ἀλίτωμαι ἐφετμάς, καὶ τὸν Ἕκτορα λούσας καὶ περιστείλας αὐτὸς ἐπὶ τὴν ἀπήνην τίθησι, πρὶν ᾐκισμένον ὑπὸ τοῦ πατρὸς ὀφθῆναι, μὴ ὁ μὲν ἀχνυμένῃ κραδίῃ χόλον οὐκ ἐρύσαιτο, παῖδα ἰδών, Ἀχιλῆι δʼ ὀρινθείη φίλον ἦτορ καὶ ἑ κατακτείνειε, Διὸς δʼ ἀλίτηται ἐφετμάς τὸ γὰρ ἐπισφαλῶς πρὸς ὀργὴν ἔχοντα καὶ φύσει τραχὺν ὄντα καὶ θυμοειδῆ μὴ λανθάνειν ἑαυτὸν ἀλλʼ ἐξευλαβεῖσθαι καὶ φυλάττεσθαι τὰς αἰτίας καὶ προκαταλαμβάνειν τῷ λογισμῷ πόρρωθεν ὅπως οὐδʼ ἄκων τῷ πάθει περιπεσεῖται, θαυμαστῆς ἐστι προνοίας. οὕτω δὲ δεῖ καὶ πρὸς μέθην τὸν φίλοινον ἔχειν καὶ πρὸς ἔρωτα τὸν ἐρωτικόν· ὥσπερ ὁ Ἀγησίλαος οὐχ ὑπέμεινεν ὑπὸ τοῦ καλοῦ φιληθῆναι προσιόντος, ὁ δὲ Κῦρος οὐδʼ ἰδεῖν τὴν Πάνθειαν ἐτόλμησε, τῶν ἀπαιδεύτων τοὐναντίον ὑπεκκαύματα τοῖς πάθεσι συλλεγόντων καὶ πρὸς ἃ μάλιστα κακῶς καὶ ὀλισθηρῶς ἔχουσιν αὑτοὺς προϊεμένων. ὁ δʼ Ὀδυσσεὺς οὐ μόνον ἑαυτὸν ἀνέχει θυμούμενον, ἀλλὰ καὶ τὸν Τηλέμαχον ἐκ τοῦ λόγου συνιδὼν χαλεπὸν ὄντα καὶ μισοπόνηρον ἀμβλύνει καὶ παρασκευάζει πόρρωθεν ἡσυχίαν ἄγειν καὶ ἀνέχεσθαι, κελεύων εἰ δὲ μʼ ἀτιμήσουσι δόμον κάτα, σὸν δὲ φίλον κῆρ τετλάτω ἐν στήθεσσι κακῶς πάσχοντος ἐμεῖο , ἤν περ καὶ διὰ δῶμα ποδῶν ἕλκωσι θύραζε ἢ βέλεσιν βάλλωσι· σὺ δʼ εἰσορόων ἀνέχεσθαι ὥσπερ γὰρ τοὺς ἵππους οὐκ ἐν τοῖς δρόμοις χαλινοῦσιν ἀλλὰ πρὸ τῶν δρόμων, οὕτω τοὺς δυσκαθέκτους πρὸς τὰ δεινὰ καὶ θυμοειδεῖς προκαταλαμβάνοντες τοῖς λογισμοῖς καὶ προκαταρτύοντες ἐπὶ τοὺς ἀγῶνας ἄγουσι. δεῖ δὲ μηδὲ τῶν ὀνομάτων ἀμελῶς ἀκούειν, ἀλλὰ τὴν μὲν Κλεάνθους παιδιὰν παραιτεῖσθαι· κατειρωνεύεται γὰρ ἔστιν ὅτε προσποιούμενος ἐξηγεῖσθαι τὸ Ζεῦ πάτερ Ἴδηθεν μεδέων καὶ τὸ Ζεῦ ἄνα Δωδωναῖε κελεύων ἀναγιγνώσκειν ὑφʼ ἕν, ὡς τὸν ἐκ τῆς γῆς ἀναθυμιώμενον ἀέρα διὰ τὴν ἀνάδοσιν ἀναδωδωναῖον ὄντα. καὶ Χρύσιππος δὲ πολλαχοῦ γλίσχρος ἐστίν, οὐ παίζων ἀλλʼ εὑρησιλογῶν ἀπιθάνως, καὶ παραβιαζόμενος εὐρύοπα Κρονίδην εἶναι τὸν δεινὸν ἐν τῷ διαλέγεσθαι καὶ διαβεβηκότα τῇ δυνάμει τοῦ λόγου. βέλτιον δὲ ταῦτα τοῖς γραμματικοῖς παρέντας ἐκεῖνα μᾶλλον πιέζειν οἷς ἅμα τὸ χρήσιμον καὶ πιθανὸν ἔνεστιν οὐδέ με θυμὸς ἄνωγεν, ἐπεὶ μάθον ἔμμεναι ἐσθλὸς καὶ πᾶσιν γὰρ ἐπίστατο μείλιχος εἶναι τήν τε γὰρ ἀνδρείαν ἀποφαίνων μάθημα καὶ τὸ προσφιλῶς ἅμα καὶ κεχαρισμένως ἀνθρώποις ὁμιλεῖν ἀπʼ ἐπιστήμης καὶ κατὰ λόγον γίγνεσθαι νομίζων προτρέπει μὴ ἀμελεῖν ἑαυτῶν, ἀλλὰ μανθάνειν τὰ καλὰ καὶ προσέχειν τοῖς διδάσκουσιν, ὡς καὶ τὴν σκαιότητα καὶ τὴν δειλίαν ἀμαθίαν καὶ ἄγνοιαν οὖσαν. σφόδρα δὲ τούτοις κἀκεῖνα σύμφωνά ἐστιν ἃ λέγει περὶ τοῦ Διὸς καὶ τοῦ Ποσειδῶνος ἦ μὰν ἀμφοτέροισιν ὁμὸν γένος ἠδʼ ἴα πάτρη, ἀλλὰ Ζεὺς πρότερος γεγόνει καὶ πλείονα ᾔδη. θειότατον γὰρ ἀποφαίνει τὴν φρόνησιν καὶ βασιλικώτατον, ἐν ᾗ τίθεται τὴν μεγίστην ὑπεροχὴν τοῦ Διός, ἅτε δὴ καὶ τὰς ἄλλας ἀρετὰς ἕπεσθαι ταύτῃ νομίζων. ἐθιστέον δʼ ἅμα καὶ τούτων ἐγρηγορότως τὸν νέον ἀκούειν ψεῦδος δʼ οὐκ ἐρέει· μάλα γὰρ πεπνυμένος ἐστὶ καί Ἀντίλοχε, πρόσθεν πεπνυμένε, ποῖον ἔρεξας; ᾔσχυνας μὲν ἐμὴν ἀρετήν, βλάψας δέ μοι ἵππους καὶ Γλαῦκε, τίη δὲ σὺ τοῖος ἐὼν ὑπέροπλον ἔειπας; ὦ πέπον, ἦ τʼ ἐφάμην σε περὶ φρένας ἔμμεναι ἄλλων , ὡς οὔτε ψευδομένων τῶν φρονίμων οὔτε κακομαχούντων ἐν τοῖς ἀγῶσιν οὔτε παρʼ ἀξίαν ἑτέροις ἐγκαλούντων. καὶ τὸν Πάνδαρον δὲ πεισθῆναι λέγων διὰ τὴν ἀφροσύνην τὰ ὅρκια συγχέαι δῆλός ἐστιν οὐκ ἂν ἀδικῆσαι τὸν φρόνιμον ἡγούμενος ὅμοια δʼ ἔστι καὶ περὶ σωφροσύνης ὑποδεικνύειν ἐφιστάντα τοῖς οὕτω λεγομένοις τῷ δὲ γονὴ Προίτου ἐπεμήνατο, δῖʼ Ἄντεια, κρυπταδίῃ φιλότητι μιγήμεναι· ἀλλὰ τὸν οὔ τι πεῖθʼ ἀγαθὰ φρονέοντα, δαΐφρονα Βελλεροφόντην ἡ δʼ ἤτοι τὸ πρὶν μὲν ἀναίνετο ἔργον ἀεικές, δῖα Κλυταιμνήστρη· φρεσὶ γὰρ κέχρητʼ ἀγαθῇσιν ἐν μὲν οὖν τούτοις τῇ φρονήσει τὴν τοῦ σωφρονεῖν αἰτίαν ἀποδίδωσιν, ἐν δὲ ταῖς παρὰ τὰς μάχας κελεύσεσιν ἑκάστοτε λέγων αἰδώς, ὦ Λύκιοι. πόσε φεύγετε; νῦν θοοὶ ἔστε καὶ ἀλλʼ ἐν φρεσὶ θέσθε ἕκαστος αἰδῶ καὶ νέμεσιν· δὴ γὰρ μέγα νεῖκος ὄρωρεν ἀνδρείους ἔοικε ποιεῖν τοὺς σώφρονας διὰ τὸ αἰδεῖσθαι τὰ αἰσχρὰ καὶ τὰς ἡδονὰς δυναμένους ὑπερβαίνειν καὶ τοὺς κινδύνους ὑφίστασθαι. ἀφʼ ὧν καὶ Τιμόθεος ὁρμηθεὶς οὐ κακῶς ἐν τοῖς Πέρσαις τοὺς Ἕλληνας παρεκάλει σέβεσθʼ αἰδῶ συνεργὸν ἀρετᾶς δοριμάχου Αἰσχύλος δὲ καὶ τὸ πρὸς δόξαν ἔχειν ἀτύφως καὶ μὴ διασοβεῖσθαι μηδʼ ἐπαίρεσθαι τοῖς παρὰ τῶν πολλῶν ἐπαίνοις ἐν τῷ φρονεῖν τίθεται περὶ τοῦ Ἀμφιαράου γράφων οὐ γὰρ δοκεῖν ἄριστος ἀλλʼ εἶναι θέλει, βαθεῖαν ἄλοκα διὰ φρενὸς καρπούμενος, ἀφʼ ἧς τὰ κεδνὰ βλαστάνει βουλεύματα τὸ γὰρ ἐφʼ ἑαυτῷ καὶ τῇ διαθέσει τῇ περὶ αὑτὸν οὔσῃ κρατίστῃ μεγαλοφρονεῖν νοῦν ἔχοντος ἀνδρός ἐστι. πάντων οὖν ἀναγομένων εἰς τὴν φρόνησιν ἀποδείκνυται πᾶν εἶδος ἀρετῆς ἐπιγιγνόμενον ἐκ λόγου καὶ διδασκαλίας.
1212. Bölüm
Arı en keskin kokulu çiçeklerde, en sert dikenlerde tabiatı gereği en yumuşak ve en faydalı balı bulup çıkarır; çocuklar da şiirle doğru biçimde beslenirlerse, kötü ve uygunsuz şüpheler uyandıran sözlerden bile bir yolunu bulup yararlı ve faydalı bir şey çekip almayı öğrenirler. Mesela Agamemnon, Aithe adlı kısrağı kendisine armağan eden o zengin adamı rüşvet alarak seferden muaf tuttuğu için şüphe altındadır:
bu armağanı verdi ki rüzgârlı İlion'a onunla gitmesin, evinde kalıp eğlensin; çünkü Zeus ona büyük bir zenginlik vermişti.
Ama Aristoteles'in dediği gibi, iyi bir kısrağı böyle bir adama tercih etmekle doğru yapmıştır; çünkü zenginlik ve gevşeklikle çözülüp dağılmış korkak ve yüreksiz bir adam, vallahi bir köpek ya da eşek bile etmez. Yine Thetis'in oğlunu hazlara çağırması, ona sevişmeyi hatırlatması pek çirkin görünür. Ama burada da Akhilleus'un kendine hâkim olmasını gözlemlemek gerekir: Briseis'e âşıktır, kadın da ona geri dönmüştür; hayatının sonunun yakın olduğunu bildiği hâlde hazların tadını çıkarmaya koşmaz, çoğu insan gibi dostunun yasını işsiz güçsüz oturup görevlerini ihmal ederek tutmaz; acısı yüzünden hazlardan uzak durur, ama işlerde ve komutanlıkta faal kalır. Öte yandan Arkhilokhos, denizde ölen eniştesi için acı çektiği hâlde acısıyla şarap ve eğlenceyle savaşmayı düşündüğü için övülmez. Yine de akla yatkın bir gerekçe söylemiştir:
Ağlamakla hiçbir şeyi iyileştirmeyeceğim, zevklerin ve şölenlerin peşine düşmekle de daha kötü yapmayacağım.
Eğer o, zevklerin ve şölenlerin peşine düşmekle hiçbir şeyi daha kötü yapmayacağını düşünüyorduysa, felsefeyle uğraşırsak, siyasete katılırsak, çarşıya çıkıp Akademia'ya inersek, tarımla uğraşırsak, içinde bulunduğumuz durum bizim için neden daha kötü olsun?
Bu yüzden Kleanthes'in ve Antisthenes'in başvurduğu düzeltmeler de fena değildir. Antisthenes, Atinalıların tiyatroda
Kullananlara çirkin görünmüyorsa, çirkin olan ne?
sözüne gürültüyle karşılık verdiklerini görünce hemen şunu karşısına koymuştu:
Çirkin olan çirkindir, görünse de görünmese de.
Kleanthes de servet hakkındaki
dostlara vermek, hastalığa düşen bedeni harcamalarla kurtarmak
sözünü şöyle değiştirmişti:
fahişelere vermek, hastalığa düşen bedeni harcamalarla tüketmek.
Zenon da Sophokles'in
Bir tirana ticaret için giden, hür gelse de onun kölesi olur
sözünü düzelterek şöyle yazmıştı:
Hür gelirse köle olmaz;
burada "hür" kelimesiyle korkusuz, yüce gönüllü ve eğilmez insanı da anlatıyordu. Öyleyse bizi de böyle karşılıklarla gençleri daha iyiye yönlendirmekten, söylenenleri şöyle kullanmaktan ne alıkoyar?
İnsanların imrendiği kişi, kaygısının oku dilediği yere düşendir.
Hayır; şöyle:
kaygısının oku faydalı olana düşendir.
Çünkü istememesi gerekeni isteyip elde etmek ve ona ulaşmak acınacak bir şeydir, imrenilecek bir şey değil. Ve
Atreus seni her nimeti alasın diye doğurmadı, Agamemnon; sevinmelisin de, üzülmelisin de.
Hayır, diyeceğiz; ölçülü şeylere eriştiğinde sevinmeli, üzülmemelisin,
çünkü Atreus seni her nimeti alasın diye doğurmadı, Agamemnon.
Ah! İnsanlar için tanrılardan gelen bir kötülüktür bu: biri iyiyi bilir de onu yapmazsa.
Daha iyiyi bildiği hâlde nefsine hâkim olamayıp gevşeklik yüzünden daha kötüye sürüklenmek, hayvanca, akılsızca ve acınacak bir şeydir.
İkna eden konuşanın huyudur, sözü değil.
Huy da söz de, ya da söz aracılığıyla huy; nasıl binici gem aracılığıyla, dümenci dümen aracılığıyla yön verirse öyle. Çünkü aretēnin sözden daha insancıl ve kendine daha yakın bir aleti yoktur.
Kadınlara mı daha çok eğilimi var, erkeklere mi? Güzellik nerede varsa, iki yana da eğilir.
Şöyle demek daha iyi olurdu:
İtidal nerede varsa, iki yana da eğilir;
böylesi gerçekten iki yana eşit ve dengelidir. Hazla ve gençlik güzelliğiyle bir oraya bir buraya yön değiştiren ise beceriksiz ve kararsızdır.
Tanrısal şeyler itidalli ölümlüler için korkudur.
Hayır, hiç de değil; tersine:
Tanrısal şeyler itidalli ölümlüler için güvendir.
Korku ise akılsızlar, düşüncesizler ve nankörler içindir, çünkü her iyiliğin sebebi ve ilkesi olan kuvvete zarar verecekmiş gibi şüpheyle bakar ve ondan korkarlar. Düzeltme türü işte böyledir.
ἡ μὲν οὖν μέλιττα φυσικῶς ἐν τοῖς δριμυτάτοις ἄνθεσι καὶ ταῖς τραχυτάταις ἀκάνθαις ἐξανευρίσκει τὸ λειότατον μέλι καὶ χρηστικώτατον, οἱ δὲ παῖδες, ἂν ὀρθῶς ἐντρέφωνται τοῖς ποιήμασιν, καὶ ἀπὸ τῶν φαύλους καὶ ἀτόπους ὑποψίας ἐχόντων ἕλκειν τι χρήσιμον ἁμωσγέπως μαθήσονται καὶ ὠφέλιμον. αὐτίκα γοῦν ὕποπτός ἐστιν ὁ Ἀγαμέμνων ὡς διὰ δωροδοκίαν ἀφεὶς τῆς στρατείας τὸν πλούσιον ἐκεῖνον τὸν τὴν Αἴθην χαρισάμενον αὐτῷ δῶρʼ, ἵνα μὴ οἱ ἕποιθʼ ὑπὸ Ἴλιον ἠνεμόεσσαν ἀλλʼ αὐτοῦ τέρποιτο μένων· μέγα γάρ οἱ ἔδωκεν Ζεὺς ἄφενος. ὀρθῶς δὲ γʼ ἐποίησεν, ὡς Ἀριστοτέλης φησίν, ἵππον ἀγαθὴν ἀνθρώπου τοιούτου προτιμήσας· οὐδὲ γὰρ κυνὸς ἀντάξιος οὐδʼ ὄνου μὰ Δία δειλὸς ἀνὴρ καὶ ἄναλκις, ὑπὸ πλούτου καὶ μαλακίας διερρυηκώς πάλιν αἴσχιστα δοκεῖ τὸν υἱὸν ἡ Θέτις ἐφʼ ἡδονὰς παρακαλεῖν καὶ ἀναμιμνῄσκειν ἀφροδισίων. ἀλλὰ κἀνταῦθα δεῖ παραθεωρεῖν τὴν τοῦ Ἀχιλλέως ἐγκράτειαν, ὅτι τῆς Βρισηίδος ἐρῶν ἡκούσης πρὸς αὐτόν, εἰδὼς τὴν τοῦ βίου τελευτὴν ἐγγὺς οὖσαν οὐ σπεύδει τῶν ἡδονῶν πρὸς ἀπόλαυσιν οὐδʼ ὥσπερ οἱ πολλοὶ πενθεῖ τὸν φίλον ἀπραξίᾳ καὶ παραλείψει τῶν καθηκόντων; ἀλλὰ τῶν μὲν ἡδονῶν διὰ τὴν λύπην ἀπέχεται, ταῖς δὲ πράξεσι καὶ ταῖς στρατηγίαις ἐνεργός ἐστι. πάλιν ὁ Ἀρχίλοχος οὐκ ἐπαινεῖται λυπούμενος μὲν ἐπὶ τῷ ἀνδρὶ τῆς ἀδελφῆς διεφθαρμένῳ κατὰ θάλασσαν, οἴνῳ δὲ καὶ παιδιᾷ πρὸς τὴν λύπην μάχεσθαι διανοούμενος. αἰτίαν μέντοι λόγον ἔχουσαν εἴρηκεν οὔτε τι γὰρ κλαίων ἰήσομαι οὔτε κάκιον θήσω τερπωλὰς καὶ θαλίας ἐφέπων εἰ γὰρ ἐκεῖνος οὐδὲν ἐνόμιζεν ποιήσειν κάκιον τερπωλὰς καὶ θαλίας ἐφέπων, πῶς ἡμῖν τὰ παρόντα χεῖρον ἕξει φιλοσοφοῦσι καὶ πολιτευομένοις καὶ προιοῦσιν εἰς ἀγορὰν καὶ καταβαίνουσιν εἰς Ἀκαδήμειαν καὶ γεωργίαν ἐφέπουσιν; ὅθεν οὐδʼ αἱ παραδιορθώσεις φαύλως ἔχουσιν αἷς καὶ Κλεάνθης ἐχρήσατο καὶ Ἀντισθένης, ὁ μὲν εὖ μάλα τοὺς Ἀθηναίους ἰδὼν θορυβήσαντας ἐν τῷ θεάτρῳ τί δʼ αἰσχρὸν εἰ μὴ τοῖσι χρωμένοις δοκεῖ; παραβάλλων εὐθὺς αἰσχρὸν τὸ γʼ αἰσχρόν, κἂν δοκῇ κἂν μὴ δοκῇ, ὁ δὲ Κλεάνθης περὶ τοῦ πλούτου φίλοις τε δοῦναι σῶμὰ τʼ εἰς νόσους πεσὸν δαπάναισι σῶσαι μεταγράφων οὕτω πόρναις τε δοῦναι σῶμὰ τʼ εἰς νόσους πεσόν δαπάναις ἐπιτρῖψαι. καὶ ὁ Ζήνων ἐπανορθούμενος τὸ τοῦ Σοφοκλέους ὅστις δὲ πρὸς τύραννον ἐμπορεύεται, κείνου ʼστὶ δοῦλος, κἂν ἐλεύθερος μόλῃ μετέγραφεν οὐκ ἔστι δοῦλος, ἢν ἐλεύθερος μόλῃ, τῷ ἐλευθέρῳ νῦν συνεκφαίνων τὸν ἀδεᾶ καὶ μεγαλόφρονα καὶ ἀταπείνωτον. τί δὴ κωλύει καὶ ἡμᾶς ταῖς τοιαύταις ὑποφωνήσεσι τοὺς νέους παρακαλεῖν πρὸς τὸ βέλτιον, οὕτω πως χρωμένους τοῖς λεγομένοις; τόδʼ ἐστὶ τὸ ζηλωτὸν ἀνθρώποις, ὅτῳ τόξον μερίμνης εἰς ὃ βούλεται πέσῃ. οὔκ. ἀλλʼ ὅτῳ τόξον μερίμνης εἰς ὃ συμφέρει πέσῃ. τὸ γὰρ· ἃ μὴ δεῖ βουλόμενον λαμβάνειν καὶ τυγχάνειν οἰκτρόν ἐστι καὶ ἄζηλον. καὶ οὐκ ἐπὶ πᾶσίν σʼ ἐφύτευσʼ ἀγαθοῖς, Ἀγάμεμνον, Ἀτρεύς δεῖ δέ σε χαίρειν καὶ λυπεῖσθαι μὰ Δία, φήσομεν, ἀλλὰ δεῖ σε χαίρειν, μὴ λυπεῖσθαι τυγχάνοντα μετρίων οὐ γὰρ ἐπὶ πᾶσίν σʼ ἐφύτευσʼ ἀγαθοῖς, Ἀγάμεμνον, Ἀτρεύς. αἰαῖ τόδʼ ἤδη θεῖον ἀνθρώποις κακόν, ὅταν τις εἰδῇ τἀγαθόν, χρῆται δὲ μή. θηριῶδες μὲν οὖν καὶ ἄλογον καὶ οἰκτρὸν εἰδότα τὸ βέλτιον ὑπὸ τοῦ χείρονος ἐξ ἀκρασίας καὶ μαλακίας ἄγεσθαι. τρόπος ἔσθʼ ὁ πείθων τοῦ λέγοντος, οὐ λόγος.ʼ καὶ τρόπος μὲν οὖν καὶ λόγος ἢ τρόπος διὰ λόγου, καθάπερ ἱππεὺς διὰ χαλινοῦ καὶ διὰ πηδαλίου κυβερνήτης, οὐδὲν οὕτω φιλάνθρωπον οὐδὲ συγγενὲς ἐχούσης τῆς ἀρετῆς ὄργανον ὡς τὸν λόγον. πρὸς θῆλυ νεύει μᾶλλον ἢ ʼπὶ τἄρρενα; ὅπου προσῇ τὸ κάλλος, ἀμφιδέξιος. ἦν δὲ βέλτιον εἰπεῖν ὅπου προσῇ τὸ σῶφρον, ἀμφιδέξιος ὡς ἀληθῶς καὶ ἰσόρροπος· ὁ δʼ ὑφʼ ἡδονῆς καὶ ὥρας ὧδε κἀκεῖ μετοιακιζόμενος ἐπαρίστερος καὶ ἀβέβαιος. φόβος τὰ θεῖα τοῖσι σώφροσιν βροτῶν. καὶ μὴν οὐδαμῶς, ἀλλὰ θάρσος τὰ θεῖα τοῖσι σώφροσιν βροτῶν. φόβος δὲ τοῖς ἄφροσι καὶ ἀνοήτοις καὶ ἀχαρίστοις ὅτι καὶ τὴν παντὸς αἰτίαν ἀγαθοῦ δύναμιν καὶ ἀρχὴν ὡς βλάπτουσαν ὑφορῶνται καὶ δεδίασι τὸ μὲν οὖν τῆς ἐπανορθώσεως γένος τοιοῦτόν ἐστι.
1313. Bölüm
Söylenen sözlerin daha geniş kullanımını Khrysippos doğru olarak göstermiştir: Faydalı olanı aynı türden şeylere aktarmak, geçirmek gerekir. Hesiodos
Kötü bir komşu olmasa öküz bile kaybolmazdı
dediğinde aynı şeyi köpek için, eşek için, kaybolabilecek her şey için de söylemiş olur. Yine Euripides
Ölümü umursamayan kim köle olur?
dediğinde, aynı şeyi zahmet ve hastalık için de söylediğini anlamalı. Hekimler bir hastalığa uygun gelen bir ilacın gücünü öğrenince onu benzer her hastalığa aktarıp kullanırlar; bunun gibi faydasını herkese açabilecek, ortaklaştırabilecek bir sözü de tek bir şeye bağlı kalmış hâlde bırakmamalı, onu benzer her şeye taşımalı; gençleri de ortak noktayı görmeye ve uygun olanı keskin bir kavrayışla aktarmaya alıştırmalı, onlara birçok örnekte bu keskin kulaklılığın alıştırmasını yaptırmalıdır. Öyle ki Menandros
Ne mutlu malı ve nousu olana
dediğinde, bunun ün, önderlik ve söz gücü için de söylendiğini düşünsünler. Odysseus'un Skyros'ta kızların arasında oturan Akhilleus'a yönelttiği
Sen ki soyunun parlak ışığını söndürüyorsun, Yunanların en iyi babasından doğmuşken yün mü tarıyorsun?
azarını da müsrife, haris kazanç düşkününe, ihmalkâra ve terbiyesize söylenmiş saysınlar:
Yunanların en iyi babasından doğmuşken içki mi içiyorsun,
ya da zar mı atıyorsun, bıldırcın mı dövüştürüyorsun, meyhanecilik mi yapıyorsun, tefecilik mi ediyorsun; büyük hiçbir şey, soyuna yaraşır hiçbir şey düşünmeden?
Servet deme bana. En kötü adamın bile kolayca edindiği bir tanrıya hayran olmam.
Öyleyse ün de deme, bedenin güzelliği de, komutan pelerini de, rahip tacı da; çünkü bunlara en kötülerin de eriştiğini görüyoruz.
Korkaklığın çocukları çirkin olur;
evet, ölçüsüzlüğün, batıl inancın, kıskançlığın ve öbür bütün hastalıkların çocukları da. Homeros
Uğursuz Paris, görünüşü en iyi
ve
Hektor, görünüşü en iyi
derken pek güzel söylemiştir; çünkü güzellikten daha güzel hiçbir iyiliği olmayan kişinin kınanmaya ve sövülmeye layık olduğunu gösterir. Bunu benzer durumlara da uygulamalı, değersiz şeylerle övünenleri budamalı; gençlere de "parada en iyi", "şölende en iyi", "köleleri ya da koşum hayvanları en iyi", hatta vallahi "ardı ardına konuşmakta en iyi" sözlerini bir ayıp ve hakaret saymayı öğretmeli. Çünkü üstünlüğü güzel şeylerde aramalı, ilk sıradaki şeylerde ilk, en büyük şeylerde büyük olmalı; küçük ve değersiz şeylerden gelen ün ise şerefsiz ve onursuzdur.
Bu örnek bize hemen, özellikle Homeros'un şiirlerinde kınamalara ve övgülere bakmamız gerektiğini hatırlatır; çünkü bunlar bedene ve talihe ait şeylerin büyük bir çabaya değmediğini güçlü biçimde gösterir. Önce, karşılamalarda ve seslenmelerde insanları güzel, zengin ya da güçlü diye anmazlar, şu gibi övgü sözleri kullanırlar:
Zeus soyundan Laertesoğlu, çok becerikli Odysseus
ve
Priamosoğlu Hektor, akılda Zeus'a denk
ve
Ey Peleusoğlu Akhilleus, Akhaların büyük şanı
ve
Tanrısal Menoitiosoğlu, gönlümün sevgilisi.
Sonra söverken bedene ait hiçbir şeye dokunmazlar, kınamayı hatalara yöneltirler:
Ey şarap küpü, köpek gözlü, geyik yürekli
ve
Aias, kavgada en iyi, kötü düşünceli
ve
İdomeneus, neden baştan beri ağzını tutmuyorsun? Böyle boşboğaz olman sana yakışmaz
ve
Aias, sözü yanlış, övüngen.
Sonunda Thersites de Odysseus tarafından topal, kel ya da kambur diye değil, ölçüsüz konuşan diye azarlanır. Hephaistos'a ise annesi şefkatle seslenirken onu topallığıyla anar:
Kalk, çarpık ayaklım, yavrum.
Böylece Homeros topallıklarından ya da körlüklerinden utananlarla alay eder; çünkü çirkin olmayanı kınanacak bir şey saymaz, bizim yüzümüzden değil de talih yüzünden olan şeyi de çirkin saymaz. Şiiri özenle dinlemeye alışanlar iki büyük kazanç elde eder: Biri ölçülülüğe götürür, kimsenin talihini kaba ve akılsızca yüzüne vurmamaya; öbürü yüce gönüllülüğe götürür, kendileri talihsizliğe uğradıklarında küçülmemeye, sarsılmamaya, alayları, hakaretleri ve gülüşmeleri sakince karşılamaya. En iyisi Philemon'un şu sözünü elinin altında tutmaktır:
Sövülürken katlanabilmekten daha tatlı, daha zarif bir şey yoktur.
Ama biri azarlanmayı hak ediyor görünürse, onun hatalarını ve duygularını yakalamalı; tragedyadaki Adrastos gibi. Alkmeon ona
Sen kocasını öldüren bir kadının kardeşisin
deyince, şöyle cevap vermişti:
Sen ise seni doğuran anneni kendi elinle öldürdün.
Çünkü giysiyi kamçılayanlar bedene dokunmadığı gibi, birinin talihsizliğini ya da soyunun düşüklüğünü yüzüne vuranlar da boşuna ve akılsızca dış şeylere yüklenirler; psykhēye ve gerçekten düzeltilmeye ve ısırılmaya ihtiyacı olan şeylere dokunmazlar.
τὴν δʼ ἐπὶ πλέον τῶν λεγομένων χρῆσιν ὑπέδειξεν ὀρθῶς ὁ Χρύσιππος, ὅτι δεῖ μετάγειν διαβιβάζειν ἐπὶ τὰ ὁμοειδῆ τὸ χρήσιμον. ὅ τε γὰρ Ἡσίοδος εἰπὼν οὐδʼ ἂν βοῦς ἀπόλοιτʼ, εἰ μὴ γείτων κακὸς εἴη καὶ περὶ κυνὸς ταὐτὸ καὶ περὶ ὄνου λέγει καὶ περὶ πάντων ὁμοίως τῶν ἀπολέσθαι δυναμένων. καὶ πάλιν τοῦ Εὐριπίδου λέγοντος τίς δʼ ἐστὶ δοῦλος τοῦ θανεῖν ἄφροντις ὤν; ὑπακουστέον ὅτι καὶ περὶ πόνου καὶ νόσου ταὐτὰ εἴρηκεν. ὡς γὰρ φαρμάκου πρὸς ἓν ἁρμόσαντος νόσημα τὴν δύναμιν καταμαθόντες οἱ ἰατροὶ μετάγουσι καὶ χρῶνται πρὸς ἅπαν τὸ παραπλήσιον, οὕτω καὶ λόγον κοινοῦν καὶ δημοσιεύειν τὴν χρείαν δυνάμενον οὐ χρὴ περιορᾶν ἑνὶ πράγματι συνηρτημένον ἀλλὰ κινεῖν ἐπὶ πάντα τὰ ὅμοια, καὶ τοὺς νέους ἐθίζειν τὴν κοινότητα συνορᾶν καὶ μεταφέρειν ὀξέως τὸ οἰκεῖον, ἐν πολλοῖς παραδείγμασι ποιουμένους μελέτην καὶ ἄσκησιν ὀξυηκοΐας, ἵνα τοῦ Μενάνδρου λέγοντος μακάριος ὅστις οὐσίαν καὶ νοῦν ἔχει τοῦτο καὶ περὶ δόξης καὶ περὶ ἡγεμονίας καὶ περὶ λόγου δυνάμεως εἰρῆσθαι νομίζωσι, τὴν δὲ πρὸς τὸν Ἀχιλλέα τὸν ἐν Σκύρῳ καθήμενον ἐν ταῖς παρθένοις γεγενημένην ἐπίπληξιν ὑπὸ τοῦ Ὀδυσσέως σὺ δʼ, ὦ τὸ λαμπρὸν φῶς ἀποσβεννὺς γένους, ξαίνεις, ἀρίστου πατρὸς Ἑλλήνων γεγώς; καὶ πρὸς τὸν ἄσωτον οἴωνται λέγεσθαι καὶ πρὸς τὸν αἰσχροκερδῆ καὶ πρὸς τὸν ἀμελῆ καὶ ἀπαίδευτον πίνεις, ἀρίστου πατρὸς Ἑλλήνων γεγώς, ἢ κυβεύεις ἢ ὀρτυγοκοπεῖς ἢ καπηλεύεις ἢ τοκογλυφεῖς, μηδὲν μέγα φρονῶν μηδʼ ἄξιον τῆς εὐγενείας; μὴ πλοῦτον εἴπῃς. οὐχὶ θαυμάζω θεόν ὃν χὠ κάκιστος ῥᾳδίως ἐκτήσατο. οὐκοῦν μηδὲ δόξαν εἴπῃς μηδὲ σώματος εὐμορφίαν μηδὲ στρατηγικὴν χλαμύδα μηδʼ ἱερατικὸν στέφανον, ὧν καὶ τοὺς κακίστους ὁρῶμεν τυγχάνοντας. τῆς δειλίας γὰρ αἰσχρὰ γίγνεται τέκνα καὶ ναὶ μὰ Δία τῆς ἀκολασίας καὶ τῆς δεισιδαιμονίας καὶ τοῦ φθόνου καὶ τῶν ἄλλων νοσημάτων ἁπάντων. ἄριστα δʼ εἰρηκότος Ὁμήρου τὸ Δύσπαρι εἶδος ἄριστε καὶ τὸ Ἕκτορ εἶδος ἄριστε ψόγου γὰρ ἀποφαίνει καὶ λοιδορίας ἄξιον ᾧ μηδέν ἐστιν ἀγαθὸν εὐμορφίας κάλλιον ἐφαρμοστέον τοῦτο καὶ τοῖς ὁμοίοις, κολούοντα τοὺς μεγαλοφρονοῦντας ἐπὶ τοῖς μηδενὸς ἀξίοις, καὶ διδάσκοντα τοὺς νέους ὄνειδος ἡγεῖσθαι καὶ λοιδορίαν τὸ χρήμασιν ἄριστε καὶ δείπνοις ἄριστε καὶ παισὶν ἢ ὑποζυγίοις ἄριστε καὶ νὴ Δία τὸ λέγειν ἐφεξῆς ἄριστε δεῖ γὰρ ἐκ τῶν καλῶν διώκειν τὴν ὑπεροχὴν καὶ περὶ τὰ πρῶτα πρῶτον εἶναι καὶ μέγαν ἐν τοῖς μεγίστοις· ἡ δʼ ἀπὸ μικρῶν δόξα καὶ φαύλων ἄδοξός ἐστι καὶ ἀφιλότιμος. τοῦτο δʼ ἡμᾶς εὐθὺς ὑπομιμνῄσκει τὸ παράδειγμα τὸ τοὺς ψόγους ἀποθεωρεῖν καὶ τοὺς ἐπαίνους ἐν τοῖς Ὁμήρου μάλιστα ποιήμασιν· ἔμφασις γὰρ γίγνεται μεγάλη τοῦ τὰ σωματικὰ καὶ τυχηρὰ μὴ μεγάλης ἄξια σπουδῆς νομίζειν. πρῶτον μὲν γὰρ ἐν ταῖς δεξιώσεσι καὶ ἀνακλήσεσιν οὐ καλοὺς οὐδὲ πλουσίους οὐδʼ ἰσχυροὺς προσαγορεύουσιν, ἀλλὰ τοιαύταις εὐφημίαις χρῶνται διογενὲς Λαερτιάδη, πολυμήχανʼ Ὀδυσσεῦ καὶ Ἕκτορ υἱὲ Πριάμοιο, Διὶ μῆτιν ἀτάλαντε καὶ ὦ Ἀχιλεῦ Πηλέος υἱέ, μέγα κῦδος Ἀχαιῶν καὶ δῖε Μενοιτιάδη, τῷ ἐμῷ κεχαρισμένε θυμῷ ἔπειτα λοιδοροῦσιν οὐδὲν ἐφαπτόμενοι τῶν σωματικῶν, ἀλλὰ τοῖς ἁμαρτήμασι τοὺς ψόγους ἐπιφέροντες οἰνοβαρές, κυνὸς ὄμματʼ ἔχων, κραδίην δʼ ἐλάφοιο καί αἶαν νεῖκος ἄριστε, κακοφραδές καὶ Ἰδομενεῦ, τί πάρος λαβρεύεαι; οὐδὲ τί σε χρὴ λαβραγόρην ἔμεναι καὶ αἶαν ἁμαρτοεπὲς βουγάιε καὶ τέλος ὁ Θερσίτης ὑπὸ τοῦ Ὀδυσσέως οὐ χωλὸς οὐ φαλακρὸς οὐ κυρτὸς ἀλλʼ ἀκριτόμυθος λοιδορεῖται, τὸν δʼ Ἥφαιστον ἡ τεκοῦσα φιλοφρονουμένη προσηγόρευσεν ἀπὸ τῆς χωλότητος ὄρσεο κυλλοπόδιον, ἐμὸν τέκος οὕτως Ὅμηρος καταγελᾷ τῶν αἰσχυνομένων ἐπὶ χωλότησιν ἢ τυφλότησιν, οὔτε ψεκτὸν ἡγούμενος τὸ μὴ αἰσχρὸν οὔτʼ αἰσχρὸν τὸ μὴ διʼ ἡμᾶς ἀλλʼ ἀπὸ τύχης γιγνόμενον. δύο δὴ περιγίγνεται μεγάλα τοῖς ποιημάτων ἐπιμελῶς ἐθιζομένοις ἀκούειν, τὸ μὲν εἰς μετριότητα, μηδενὶ τύχην ἐπαχθῶς καὶ ἀνοήτως ὀνειδίζειν, τὸ δʼ εἰς μεγαλοφροσύνην, αὐτοὺς χρησαμένους τύχαις μὴ ταπεινοῦσθαι μηδὲ ταράττεσθαι, φέρειν δὲ πράως καὶ σκώμματα καὶ λοιδορίας καὶ γέλωτας, μάλιστα μὲν τὸ τοῦ Φιλήμονος ἔχοντας πρόχειρον ἥδιον οὐδὲν οὐδὲ μουσικώτερον ἔστʼ ἢ δύνασθαι λοιδορούμενον φέρειν ἂν δὲ φαίνηταί τις ἐπιλήψεως δεόμενος, τῶν ἁμαρτημάτων καὶ τῶν παθῶν ἐπιλαμβάνεσθαι , ὥσπερ ὁ τραγικὸς Ἄδραστος, τοῦ Ἀλκμέωνος εἰπόντος πρὸς αὐτὸν ἀνδροκτόνου γυναικὸς ὁμογενὴς ἔφυς, ἀπεκρίνατο σὺ δʼ αὐτόχειρ γε μητρὸς ἥ σʼ ἐγείνατο καθάπερ γὰρ οἱ τὰ ἱμάτια μαστιγοῦντες οὐχ ἅπτονται τοῦ σώματος, οὕτως οἱ δυστυχίας τινὰς ἢ δυσγενείας ὀνειδίζοντες εἰς τὰ ἐκτὸς ἐντείνονται κενῶς καὶ ἀνοήτως, τῆς ψυχῆς δʼ οὐ θιγγάνουσιν οὐδὲ τῶν ἀληθῶς ἐπανορθώσεως δεομένων καὶ δήξεως.
1414. Bölüm
Yukarıda kötü ve zararlı şiirlere karşı ünlü ve devlet adamı kişilerin söz ve düşüncelerini koyarak onlara duyulan inancı sarsıp geri püskürttüğümüz gibi, ozanlarda bulduğumuz zarif ve iyi her şeyi de filozofların ispatları ve tanıklıklarıyla beslemeli, büyütmeli, bulma şerefini de ozanlara vermeliyiz. Çünkü bu hem adil hem faydalıdır: Sahneden söylenen, lirle şarkı olarak okunan ve okulda ezberlenen sözler Pythagoras'ın ve Platon'un öğretileriyle uyuştuğunda, Khilon'un ve Bias'ın öğütleri de çocukluktaki o okumalarla aynı düşüncelere götürdüğünde, inanç güç ve itibar kazanır. Bu yüzden şunu üstünkörü değil, dikkatle göstermeli:
Savaş işleri sana verilmedi, çocuğum; sen evliliğin sevimli işleriyle uğraş
ve
Çünkü senden daha üstün bir yiğitle dövüşsen Zeus sana öfkelenir
sözlerinin "Kendini bil" sözünden hiçbir farkı yoktur, onunla aynı düşünceyi taşırlar.
Budalalar, yarının bütünden ne kadar fazla olduğunu bilmezler
ve
Kötü öğüt en çok öğüt verene kötüdür
sözleri de Platon'un Gorgias'ta ve Devlet'te ortaya koyduğu öğretilerle, yani haksızlık etmenin haksızlığa uğramaktan daha kötü, kötülük etmenin kötülüğe uğramaktan daha zararlı olduğu öğretisiyle aynıdır. Aiskhylos'un
Cesur ol; çünkü acının doruğu uzun sürmez
sözüne de şunu eklemeli: Epikuros'un hep dilinden düşürmediği ve hayranlıkla anılan söz budur; büyük acılar insanı çabucak alıp götürür, uzun sürenler ise büyük değildir. Bunun birini Aiskhylos açıkça söylemiştir, öbürü de söylediğinin hemen yanında durur: Çünkü büyük ve şiddetli acı sürüp gitmiyorsa, sürüp giden acı büyük ve katlanılmaz değildir. Thespis'in şu sözlerinin
Görüyorsun ya, Zeus tanrıların başına bununla geçmiştir: yalanı, böbürlenmeyi, budalaca gülüşü alışkanlık edinmez; hazzı yalnız o bilmez
Platon'un "tanrısal olan hazdan da acıdan da uzakta oturur" sözünden ne farkı vardır? Bakkhylides'in
Diyelim ki aretē güvenilir bir şan taşır; servet ise korkak insanlarla da düşüp kalkar
sözü, Euripides'in buna pek benzeyen
Ben itidalden daha değerli hiçbir şey saymam, çünkü o hep iyilerle birliktedir
sözleri ve
Neye değer veriyorsunuz? Aretēyi servetle elde edeceğinizi sanıyorsunuz, ama iyiler arasında nasipsiz oturacaksınız
sözleri, filozofların servet ve dış iyilikler hakkında söylediklerinin, yani bunların aretē olmadan sahiplerine faydasız ve yararsız olduğunun bir ispatı değil midir? Şiirleri böyle öğretilere bağlayıp onlarla kaynaştırmak, onları masaldan ve maskeden çıkarır, faydalı biçimde söylenmiş oldukları için onlara ciddiyet kazandırır. Üstelik gencin psykhēsini felsefedeki sözlere önceden açar ve hazırlar. Çünkü genç felsefeye onlardan hiç tat almamış, hiç işitmemiş olarak gelmez; annesinden, dadısından, hatta babasından ve lalasından hep işittiği, zenginleri mesut sayıp yücelten, ölümden ve acıdan titreyen, aretēyi imrenilmeyecek bir şey sayan, parasız ve ünsüz hiçbir şeyi hesaba katmayan sözlerle de gelişigüzel dolmuş olarak gelmez. Bunlara ters düşen filozof sözlerini ilk duyduklarında gençleri bir şaşkınlık, sarsıntı ve hayret kaplar; bunları kabul etmez, onlara katlanamazlar. Meğer ki koyu bir karanlıktan çıkıp güneşi görecek olanlar gibi, masallarla karışmış gerçeğin yumuşak bir ışık saçtığı yarı aydınlık bir ışıkta böyle şeylere acı duymadan bakmaya, onlardan kaçmamaya alıştırılmış olsunlar. Çünkü şiirlerde
Doğanın, gireceği bunca kötülük için ağıt yakmalı; ölüp acılardan kurtulanı ise sevinçle, hayır dualarıyla evden uğurlamalı
ve
Çünkü ölümlülere iki şeyden başka ne gerek? Demeter'in tahılı ve su içeceği
ve
Ey tiranlık, barbar adamların sevgilisi
ve
Ölümlülerin mutluluğu en az acı çekenlere düşer
dizelerini önceden işitmiş ve okumuş olanlar, filozoflardan ölümün bizim için hiçbir şey olmadığını, tabiatın servetinin sınırlı olduğunu, saadetin ve bahtiyarlığın para bolluğunda, işlerin büyüklüğünde, birtakım makamlarda ya da güçlerde değil, acısızlıkta, duyguların yumuşaklığında ve psykhēnin tabiata uygun olanla sınır çizen hâlinde bulunduğunu duyduklarında daha az sarsılır, daha az hoşnutsuzluk duyarlar. Bu yüzden, hem bu sebeplerle hem de daha önce söylenen her şey yüzünden gencin okumada iyi bir dümenciye ihtiyacı vardır; öyle ki şiir onu felsefeye karşı önceden kışkırtılmış olarak değil, önceden terbiye edilmiş olarak, felsefeye iyi niyetli, dost ve yakın biri olarak göndersin.
καὶ μὴν ὥσπερ ἐπάνω πρὸς τὰ φαῦλα καὶ βλαβερὰ ποιήματα λόγους καὶ γνώμας ἀντιτάσσοντες ἐνδόξων καὶ πολιτικῶν ἀνδρῶν ἐδοκοῦμεν ἀφιστάναι καὶ ἀνακρούειν τὴν πίστιν, οὕτως ὅ τι ἂν ἀστεῖον εὕρωμεν παρʼ αὐτοῖς καὶ χρηστόν, ἐκτρέφειν χρὴ καὶ αὔξειν ἀποδείξεσι καὶ μαρτυρίαις φιλοσόφοις, ἀποδιδόντας τὴν εὕρεσιν ἐκείνοις, καὶ γὰρ δίκαιον καὶ ὠφέλιμον, ἰσχὺν τῆς πίστεως καὶ ἀξίωμα προσλαμβανούσης, ὅταν τοῖς ἀπὸ σκηνῆς λεγομένοις καὶ πρὸς λύραν ᾀδομένοις καὶ μελετωμένοις ἐν διδασκαλείῳ τὰ Πυθαγόρου δόγματα καὶ τὰ Πλάτωνος ὁμολογῇ, καὶ τὰ Χίλωνος παραγγέλματα καὶ τὰ Βίαντος ἐπὶ τὰς αὐτὰς ἄγῃ γνώμας ἐκείνοις τοῖς παιδικοῖς ἀναγνώσμασιν. ὅθεν οὐ παρέργως ὑποδεικτέον ὅτι τὸ μὲν οὔ τοι, τέκνον ἐμόν, δέδοται πολεμήια ἔργα, ἀλλὰ σὺ γʼ ἱμερόεντα μετέρχεο ἔργα γάμοιο καὶ τὸ Ζεὺς γάρ τοι νεμεσᾷ, ὅτʼ ἀμείνονι φωτὶ μάχοιο οὐδὲν διαφέρει τοῦ γνῶθι σαυτόν, ἀλλὰ τὴν αὐτὴν ἔχει διάνοιαν ἐκείνῳ· τὸ δὲ νήπιοι, οὐδʼ ἴσασιν ὅσῳ πλέον ἥμισυ παντὸς καὶ τὸ ἡ δὲ κακὴ βουλὴ τῷ βουλεύσαντι κακίστη ταὐτόν ἐστι τοῖς Πλάτωνος ἐν Γοργίᾳ καὶ Πολιτείᾳ δόγμασι περὶ τοῦ τὸ ἀδικεῖν κάκιον εἶναι τοῦ ἀδικεῖσθαι καὶ τοῦ κακῶς πάσχειν τὸ ποιεῖν κακῶς βλαβερώτερον. ἐπιρρητέον δὲ καὶ τῷ τοῦ Αἰσχύλου θάρσει· πόνου γὰρ ἄκρον οὐκ ἔχει χρόνον ὅτι τοῦτʼ ἐστὶ τὸ παρʼ Ἐπικούρου θρυλούμενον ἀεὶ καὶ θαυμαζόμενον, ὡς οἱ μεγάλοι πόνοι συντόμως ἐξάγουσιν, οἱ δὲ χρόνιοι μέγεθος οὐκ ἔχουσιν ὧν τὸ μὲν εἴρηκεν ὁ Αἰσχύλος ἐναργῶς, τὸ δὲ τῷ εἰρημένῳ παρακείμενόν ἐστιν· εἰ γὰρ ὁ μέγας καὶ σύντονος οὐ παραμένει πόνος, οὐκ ἔστι μέγας ὁ παραμένων οὐδὲ δυσκαρτέρητος. τὰ δὲ τοῦ Θέσπιδος ταυτὶ ὁρᾷς ὅτι Ζεὺς τῷδε πρωτεύει θεῶν, οὐ ψεῦδος οὐδὲ κόμπον οὐ μῶρον γέλων ἀσκῶν τὸ δʼ ἡδὺ μοῦνος οὐκ ἐπίσταται τί διαφέρει τοῦ πόρρω γὰρ ἡδονῆς καὶ λύπης ἵδρυται τὸ θεῖον, ὡς Πλάτων ἔλεγε. τὸ δὲ φάσωμεν πιστὸν κῦδος ἔχειν ἀρετάν· πλοῦτος δὲ καὶ δειλοῖσιν ἀνθρώπων ὁμιλεῖ λεγόμενον ὑπὸ τοῦ Βακχυλίδου καὶ πάλιν ὑπὸ τοῦ Εὐριπίδου παραπλησίως καὶ τό ἐγὼ δʼ οὐδὲν πρεσβύτερον νομίζω τᾶς σωφροσύνας, ἐπεὶ τοῖς ἀγαθοῖς ἀεὶ ξύνεστι τιμᾶν τὰν τέτασθε, πλούτῳ δʼ ἀρετὰν κατεργάσασθαι δοκεῖτʼ, ἐν ἐσθλοῖς δὲ καθήσεσθʼ ἄνολβοι ἆρʼ οὐκ ἀπόδειξίς ἐστιν ὧν οἱ φιλόσοφοι λέγουσι περὶ πλούτου καὶ τῶν ἐκτὸς ἀγαθῶν, ὡς χωρὶς ἀρετῆς ἀνωφελῶν ὄντων καὶ ἀνονήτων τοῖς ἔχουσι; τὸ γὰρ οὕτω συνάπτειν καὶ συνοικειοῦν τοῖς δόγμασιν ἐξάγει τὰ ποιήματα τοῦ μύθου καὶ τοῦ προσωπείου, καὶ σπουδὴν περιτίθησιν αὐτοῖς χρησίμως λεγομένοις· ἔτι δὲ προανοίγει καὶ προκινεῖ τὴν τοῦ νέου ψυχὴν τοῖς ἐν φιλοσοφίᾳ λόγοις. ἔρχεται γὰρ οὐκ ἄγευστος αὐτῶν παντάπασιν οὐδʼ ἀνήκοος, οὐδʼ ἀκρίτως ἀνάπλεως ὧν ἤκουε τῆς μητρὸς ἀεὶ καὶ τίτθης καὶ νὴ Δία τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ παιδαγωγοῦ, τοὺς πλουσίους εὐδαιμονιζόντων καὶ σεβομένων, φριττόντων δὲ τὸν θάνατον καὶ τὸν πόνον, ἄζηλον δὲ τὴν ἀρετὴν καὶ τὸ μηδὲν ἄνευ χρημάτων καὶ δόξης ἀγόντων. οἷς ἀντίφωνα τὰ τῶν φιλοσόφων ἀκούοντας αὐτοὺς τὸ πρῶτον ἔκπληξις ἴσχει καὶ ταραχὴ καὶ θάμβος, οὐ προσιεμένους οὐδʼ ὑπομένοντας, ἂν μὴ καθάπερ ἐκ σκότους πολλοῦ μέλλοντες ἥλιον ὁρᾶν ἐθισθῶσιν οἷον ἐν νόθῳ φωτὶ κεκραμένης μύθοις ἀληθείας αὐγὴν ἔχοντι μαλακὴν ἀλύπως διαβλέπειν τὰ τοιαῦτα καὶ μὴ φεύγειν. προακηκοότες γὰρ ἐν τοῖς ποιήμασι καὶ προανεγνωκότες τὸν φύντα θρηνεῖν εἰς ὅσʼ ἔρχεται κακά, τὸν δʼ αὖ θανόντα καὶ πόνων πεπαυμένον χαίροντας εὐφημοῦντας ἐκπέμπειν δόμων καὶ ἐπεὶ τί δεῖ βροτοῖσι πλὴν δυεῖν μόνον Δήμητρος ἀκτῆς πώματὸς θʼ ὑδρηχόου; καὶ ἰὼ τυραννὶ βαρβάρων ἀνδρῶν φίλη καὶ ἡ βροτῶν τʼ εὐπραξία τῶν τἀλάχιστα γίγνεται λυπουμένων ἧττον ταράττονται καὶ δυσκολαίνουσι παρὰ τοῖς φιλοσόφοις ἀκούοντες ὡς ὁ θάνατος οὐδὲν πρὸς ἡμᾶς καὶ ὁ τῆς φύσεως πλοῦτος ὥρισται καὶ τὸ εὔδαιμον καὶ μακάριον οὐ χρημάτων πλῆθος οὐδὲ πραγμάτων ὄγκος οὐδʼ ἀρχαί τινες ἔχουσιν οὐδὲ δυνάμεις, ἀλλʼ ἀλυπία καὶ πραότης παθῶν καὶ διάθεσις ψυχῆς τὸ κατὰ φύσιν ὁρίζουσα. Διὸ καὶ τούτων ἕνεκα καὶ τῶν προειρημένων ἁπάντων ἀγαθῆς δεῖ τῷ νέῳ κυβερνήσεως περὶ τὴν ἀνάγνωσιν, ἵνα μὴ προδιαβληθεὶς ἀλλὰ μᾶλλον προπαιδευθεὶς εὐμενὴς καὶ φίλος καὶ οἰκεῖος ὑπὸ ποιητικῆς ἐπὶ φιλοσοφίαν προπέμπηται.