Plutarkhos
Dinlemek Üzerine
Περὶ τοῦ ἀκούειν
11. Bölüm
Dinlemek üzerine verdiğim dersi yazıya geçirip sana gönderdim, sevgili Nikandros; erkeklik giysisini giyip sana buyruk verenlerden kurtulduğun şu sıralarda, seni ikna edeni doğru dinlemeyi bilesin diye. Çünkü bazı gençlerin terbiyesizlikleri yüzünden özgürlük sandıkları başıboşluk, arzuları zincirden boşanmış gibi salıverip insanın başına çocukluktaki öğretmenlerden ve lalalardan daha sert efendiler diker. Herodotos'un dediğine göre kadınlar entarileriyle birlikte utançlarını da çıkarırlar; bunun gibi bazı gençler de çocukluk giysisini çıkarırken utanma ve çekinme duygusunu da beraber çıkarırlar; kendilerine bir düzen veren örtüyü çözer çözmez de terbiyesizlikle dolarlar. Sen ise tanrının ardından gitmekle logosa boyun eğmenin aynı şey olduğunu sık sık duydun. Öyleyse şunu düşün: Aklı başında olanlar için çocukluktan erkekliğe geçiş, hükmedilmekten kurtulmak değil, hükmedeni değiştirmektir. Ücretli bir adamın ya da parayla alınmış bir kölenin yerine, hayatlarının tanrısal önderi olarak logosu alırlar; yalnız onun ardından gidenleri özgür saymak yerindedir. Çünkü yalnız onlar, neyi istemeleri gerektiğini öğrendikleri için istedikleri gibi yaşarlar. Terbiye görmemiş ve akıl dışı dürtülerde ve davranışlarda ise isteyerek yapılan şey bayağı ve küçüktür; büyük bir pişmanlığın içinde ufacık bir şeydir.
τὴν γενομένην μοι σχολὴν περὶ τοῦ ἀκούειν, ὦ Νίκανδρε, ἀπέσταλκά σοι γράψας, ὅπως εἰδῇς τοῦ πείθοντος ὀρθῶς ἀκούειν, ὅτε τῶν προσταττόντων ἀπήλλαξαι τὸ ἀνδρεῖον ἀνειληφὼς ἱμάτιον. ἀναρχία μὲν γάρ, ἣν ἔνιοι τῶν νέων ἐλευθερίαν ἀπαιδευσίᾳ νομίζουσι, χαλεπωτέρους ἐκείνων τῶν ἐν παισὶ διδασκάλων καὶ παιδαγωγῶν δεσπότας ἐφίστησι τὰς ἐπιθυμίας ὥσπερ ἐκ δεσμῶν λυθείσας· καὶ καθάπερ Ἡρόδοτός φησιν ἅμα τῷ χιτῶνι συνεκδύεσθαι τὴν αἰδῶ τὰς γυναῖκας, οὕτως ἔνιοι τῶν νέων ἅμα τῷ τὸ παιδικὸν ἱμάτιον ἀποθέσθαι συναποθέμενοι τὸ αἰδεῖσθαι καὶ φοβεῖσθαι καὶ λύσαντες τὴν κατασχηματίζουσαν αὐτοὺς περιβολὴν εὐθὺς ἐμπίπλανται τῆς ἀναγωγίας. σὺ δὲ πολλάκις ἀκηκοὼς ὅτι ταὐτόν ἐστι τὸ ἕπεσθαι θεῷ καὶ τὸ πείθεσθαι λόγῳ, νόμιζε τὴν εἰς ἄνδρας ἐκ παίδων ἀγωγὴν οὐκ ἀρχῆς εἶναι τοῖς εὖ φρονοῦσιν ἀποβολήν, ἀλλὰ μεταβολὴν ἄρχοντος, ἀντὶ μισθωτοῦ τινος ἢ ἀργυρωνήτου θεῖον ἡγεμόνα τοῦ βίου λαμβάνουσι τὸν λόγον, ᾧ τοὺς ἑπομένους ἄξιόν ἐστι μόνους ἐλευθέρους νομίζειν. μόνοι γὰρ ἃ δεῖ βούλεσθαι μαθόντες, ὡς βούλονται ζῶσι· ταῖς δʼ ἀπαιδεύτοις καὶ παραλόγοις ὁρμαῖς καὶ πράξεσιν ἀγεννὲς ἔνεστι καὶ μικρὸν ἐν πολλῷ τῷ μετανοοῦντι τὸ ἑκούσιον.
22. Bölüm
Şehirlerin vatandaşlığına yazılanlardan yabancı ve dışarıdan gelenler olup bitenlerin pek çoğundan yakınır, hoşnutsuzluk duyarlar; ama yerleşik yabancıların arasında yetişmiş, kanunlara alışkın olanlar kendilerine düşen yükümlülükleri zorlanmadan kabul eder ve benimserler. Bunun gibi sen de uzun zaman felsefenin yanında beslendiğin, daha baştan her öğrenimi ve çocukluğunda dinlediğin her şeyi felsefi logosla karışık olarak almaya alıştığın için, felsefeye iyi niyetli ve ona yakın biri olarak gelmelisin; çünkü gençlere logostan doğan gerçekten erkekçe ve kâmil süsü yalnız felsefe giydirir.
Sanırım işitme hissi hakkında önce bir şey dinlemek senin için tatsız olmaz; Theophrastos bu hissin hepsinden çok duygulara açık olduğunu söyler. Çünkü ne görülen, ne tadılan, ne de dokunulan hiçbir şey, bazı gümbürtüler, çatırtılar ve yankılar kulağa çarptığında psykhēyi kaplayan şaşkınlık, sarsıntı ve ürperti kadar büyüklerini doğurmaz. Ama bu his, duygulara açık olmaktan çok logosa açıktır. Çünkü kötülüğe içeri sızıp psykhēye dokunabileceği bedenin birçok yerini ve parçasını sunar; aretēnin ise gençlerde tek tutamağı kulaklardır; tabii eğer kulaklar daha baştan temiz, dalkavuklukla yumuşamamış ve kötü sözler değmemiş olarak korunursa. Bu yüzden Ksenokrates, kulaklıkların atletlerden çok çocuklara takılmasını isterdi: Atletlerin kulakları darbelerle, çocukların huyları ise sözlerle çarpılır. Bununla sağırlık ya da duymazlık öğütlemiyordu; felsefenin huyun içinde beslediği başka iyi sözler, birer bekçi gibi, huyun en çok kımıldayan ve en kolay ikna edilen bölgesini ele geçirmeden önce kötü sözlerden sakınmayı öğütlüyordu. Eski bilgelerden Bias da, Amasis ondan kurbanın hem en iyi hem en kötü parçasını göndermesini isteyince, dilini kesip göndermişti; çünkü konuşmanın en büyük zararları da en büyük faydaları da vardır. Çoğu insan da küçük çocukları öperken onların kulaklarından tutar, onlara da aynını yapmalarını söyler; böylece şakayla, en çok kulaklar yoluyla fayda verenleri sevmek gerektiğini ima ederler. Çünkü her türlü dinlemeden uzak tutulan, hiçbir söz tatmayan gencin aretē bakımından büsbütün meyvesiz ve filizsiz kalmakla kalmayıp kötülüğe de saparak, işlenmemiş, boş bırakılmış bir toprak gibi psykhēsinde birçok yabani ot bitireceği açıktır. Çünkü hazza yönelen dürtüler ve zahmetten duyulan çekinme dışarıdan gelmiş ya da sözlerle sonradan sokulmuş değildir; bunlar sanki o topraktan bitmiş gibidir, sayısız duygunun ve hastalığın kaynağıdır. Biri onları tabiatlarının götürdüğü yere başıboş bırakır da iyi sözlerle sökmez ya da başka yöne çevirip tabiatı terbiye etmezse, insandan daha vahşi görünecek bir hayvan kalmaz.
ἐπεὶ δʼ ὥσπερ τῶν ἐγγραφομένων εἰς τὰς πολιτείας οἱ μὲν ἀλλοδαποὶ καὶ ξένοι κομιδῇ πολλὰ μέμφονται καὶ δυσκολαίνουσι τῶν γιγνομένων, οἱ δʼ ἐκ μετοίκων σύντροφοι καὶ συνήθεις τῶν νόμων ὄντες οὐ χαλεπῶς προσδέχονται τὰ ἐπιβάλλοντα καὶ στέργουσιν, οὕτω σε δεῖ πολὺν χρόνον ἐν φιλοσοφίᾳ παρατρεφόμενον καὶ πᾶν μάθημα καὶ ἄκουσμα παιδικὸν ἀπʼ ἀρχῆς ἐθισθέντα προσφέρεσθαι λόγῳ φιλοσόφῳ μεμιγμένον, εὐμενῆ καὶ οἰκεῖον ἥκειν εἰς φιλοσοφίαν, ἣ μόνη τὸν ἀνδρεῖον καὶ τέλειον ὡς ἀληθῶς ἐκ λόγου τοῖς νέοις περιτίθησι κόσμον. Οὐκ ἂν ἀηδῶς οἶμαί σε προακοῦσαι περὶ τῆς ἀκουστικῆς αἰσθήσεως, ἣν ὁ Θεόφραστος παθητικωτάτην εἶναί φησι πασῶν. οὔτε γὰρ ὁρατὸν οὐδὲν οὔτε γευστὸν οὔτε ἁπτὸν ἐκστάσεις ἐπιφέρει καὶ ταραχὰς καὶ πτοίας τηλικαύτας ἡλίκαι καταλαμβάνουσι τὴν ψυχὴν κτύπων τινῶν καὶ πατάγων καὶ ἤχων τῇ ἀκοῇ προσπεσόντων. ἔστι δὲ λογικωτέρα μᾶλλον ἢ παθητικωτέρα. τῇ μὲν γὰρ κακίᾳ πολλὰ χωρία καὶ μέρη τοῦ σώματος παρέχει διʼ αὐτῶν ἐνδῦσαν ἅψασθαι τῆς ψυχῆς, τῇ δʼ ἀρετῇ μία λαβὴ τὰ ὦτα τῶν νέων ἐστίν, ἂν ᾖ καθαρὰ καὶ ἄθρυπτα κολακείᾳ καὶ λόγοις ἄθικτα φαύλοις ἀπʼ ἀρχῆς φυλάττηται. διὸ καὶ Ξενοκράτης τοῖς παισὶ μᾶλλον ἢ τοῖς ἀθληταῖς ἐκέλευε περιάπτειν ἀμφωτίδας, ὡς ἐκείνων μὲν τὰ ὦτα ταῖς πληγαῖς, τούτων δὲ τοῖς λόγοις τὰ ἤθη διαστρεφομένων, οὐκ ἀνηκοΐαν οὐδὲ κωφότητα προμνώμενος, ἀλλὰ τῶν λόγων τοὺς φαύλους φυλάττεσθαι παραινῶν, πρὶν ἑτέρους χρηστούς, ὥσπερ φύλακας ἐντραφέντας ὑπὸ φιλοσοφίας τῷ ἤθει , τὴν μάλιστα κινουμένην αὐτοῦ καὶ ἀναπειθομένην χώραν κατασχεῖν. καὶ Βίας ὁ παλαιὸς Ἀμάσιδι, κελευσθεὶς τὸ χρηστότατον ὁμοῦ καὶ φαυλότατον ἐκπέμψαι κρέας τοῦ ἱερείου, τὴν γλῶτταν ἐξελὼν ἀπέπεμψεν, ὡς καὶ βλάβας καὶ ὠφελείας τοῦ λέγειν ἔχοντος μεγίστας. οἵ τε πολλοὶ τὰ μικρὰ παιδία καταφιλοῦντες αὐτοὶ τε τῶν ὤτων ἅπτονται κἀκεῖνα τοῦτο ποιεῖν κελεύουσιν, αἰνιττόμενοι μετὰ παιδιᾶς ὅτι δεῖ φιλεῖν μάλιστα τοὺς διὰ τῶν ὤτων ὠφελοῦντας. ἐπεὶ ὅτι γε πάσης ἀκροάσεως ἀπειργόμενος ὁ νέος καὶ λόγου μηδενὸς γευόμενος οὐ μόνον ἄκαρπος ὅλως καὶ ἀβλαστὴς διαμένει πρὸς ἀρετήν, ἀλλὰ καὶ διαστρέφοιτʼ ἂν πρὸς κακίαν, ὥσπερ ἐκ χώρας ἀκινήτου καὶ ἀργῆς ἄγρια πολλὰ τῆς ψυχῆς ἀναδιδούς, δῆλόν ἐστι. τὰς γὰρ ἐφʼ ἡδονὴν ὁρμὰς καὶ πρὸς πόνον ὑποψίας οὐ θυραίους οὐδʼ ὑπὸ λόγων ἐπεισάκτους, ἀλλʼ ὥσπερ αὐτόχθονας οὔσας μυρίων παθῶν καὶ νοσημάτων πηγάς ἂν ἐᾷ τις ἀφέτους ᾗ πεφύκασι χωρεῖν καὶ μὴ λόγοις χρηστοῖς ἀφαιρῶν ἢ παρατρέπων καταρτύῃ τὴν φύσιν, οὐκ ἔστιν ὃ τῶν θηρίων οὐκ ἂν ἡμερώτερον ἀνθρώπου φανείη.
33. Bölüm
Dinlemek gençlere büyük bir fayda sağladığı gibi ondan aşağı kalmayan bir tehlike de taşıdığına göre, dinlemek hakkında hem kendi kendine hem başkasıyla hep konuşmanın iyi olduğunu düşünüyorum. Çünkü çoğu insanın bunu da kötü kullandığını görüyoruz: Dinlemeye alışmadan konuşma alıştırması yaparlar; konuşmanın öğrenilmesi ve çalışılması gerektiğini, dinlemekten ise nasıl kullanılırsa kullanılsın fayda görüleceğini sanırlar. Oysa top oynayanlar topu atmayı ve tutmayı birlikte öğrenirler; konuşma işinde ise iyi kabul etmek, söylemekten önce gelir; tıpkı doğurmaktan önce gebe kalmanın ve döl verecek bir şeyi içinde tutmanın gelmesi gibi. Kuşların rüzgâr yumurtalarının ve doğum sancılarının, eksik ve cansız birtakım artıkların başlangıcı olduğu söylenir; dinleyemeyen ve dinleyerek fayda görmeye alışmamış gençlerin konuşması da gerçekten rüzgâr yumurtası gibi dökülür,
şansız ve izsiz, bulutların altında dağılıp gitti.
Kaplar içine dökülen şeyi almak için eğilir, birlikte döndürülür ki dökülen şey dışarı taşmasın, gerçekten içeri dolsun. Ama bunlar kendilerini konuşana açmayı, söylenen faydalı şeylerden hiçbiri kaçmasın diye dinleyişlerini dikkatlerine uydurmayı öğrenmezler. Hepsinden gülüncü de şudur: Bir yemeği, bir alayı, bir rüyayı ya da başkasıyla arasında geçmiş bir atışmayı anlatan birine rastlarlarsa, sessizce dinler, üstüne bir de anlatması için yalvarırlar. Ama biri onları yanına çekip faydalı bir şey öğretmeye, gerekeni öğütlemeye, hata ettiklerinde uyarmaya ya da öfkelendiklerinde yatıştırmaya kalkarsa, buna katlanamazlar; güçleri yeterse üstün gelmek hırsıyla söze karşı savaşırlar; yetmezse kaçıp başka sözlere, boş gevezeliklere giderler; kulaklarını kötü ve çürük kaplar gibi gerekli olan dışında her şeyle doldururlar. Atları iyi yetiştirenler onları geme uysal, çocukları iyi yetiştirenler de onları söze kulak verir kılarlar; onlara çok dinlemeyi, az konuşmayı öğretirler. Spintharos da Epameinondas'ı överken, ondan daha çok bilip daha az konuşan birine kolay kolay rastlamadığını söylemişti. Tabiatın her birimize iki kulak, ama tek dil verdiğini de söylerler; çünkü dinlediğimizden az konuşmamız gerekir.
διὸ δὴ μεγάλην μὲν ὠφέλειαν οὐκ ἐλάττω δὲ κίνδυνον τοῖς νέοις τοῦ ἀκούειν ἔχοντος, οἶμαι καλῶς ἔχειν καὶ πρὸς αὑτὸν ἀεὶ καὶ πρὸς ἕτερον διαλέγεσθαι περὶ τοῦ ἀκούειν. ἐπεὶ καὶ τούτῳ κακῶς τοὺς πλείστους χρωμένους ὁρῶμεν; οἳ λέγειν ἀσκοῦσι πρὶν ἀκούειν ἐθισθῆναι· καὶ λόγων μὲν οἴονται μάθησιν εἶναι καὶ μελέτην, ἀκροάσει δὲ καὶ τοὺς ὁπωσοῦν χρωμένους ὠφελεῖσθαι. καίτοι τοῖς μὲν σφαιρίζουσιν ἅμα τοῦ βαλεῖν καὶ τοῦ λαβεῖν τὴν σφαῖραν ἡ μάθησις· ἐν δὲ τῇ τοῦ λόγου χρείᾳ τὸ δέξασθαι καλῶς τοῦ προέσθαι πρότερόν ἐστιν, ὥσπερ τοῦ τεκεῖν τὸ συλλαβεῖν καὶ κατασχεῖν τι τῶν γονίμων. ταῖς μὲν οὖν ὄρνισι τὰς ὑπηνεμίους λοχείας καὶ ὠδῖνας ἀτελῶν τινων καὶ ἀψύχων ὑπολειμμάτων ἀρχὰς λέγουσιν εἶναι· τῶν δʼ ἀκούειν μὴ δυναμένων νέων μηδʼ ὠφελεῖσθαι διʼ ἀκοῆς ἐθισθέντων ὑπηνέμιος ὄντως ὁ λόγος ἐκπίπτων ἀκλειὴς ἀίδηλος ὑπαὶ νεφέεσσι κεδάσθη τὰ μὲν γὰρ ἀγγεῖα πρὸς τὴν ὑποδοχὴν τῶν ἐγχεομένων ἐπικλίνουσι καὶ συνεπιστρέφουσιν, ἵνʼ ἔγχυσις ἀληθῶς, μὴ ἔκχυσις γένηται, αὑτοὺς δὲ τῷ λέγοντι παρέχειν καὶ, συναρμόττειν τῇ προσοχῇ τὴν ἀκρόασιν, ὡς μηδὲν ἐκφύγῃ τῶν χρησίμως λεγομένων, οὐ μανθάνουσιν, ἀλλʼ ὃ πάντων καταγελαστότατόν ἐστιν, ἂν μέν τινι προστύχωσι διηγουμένῳ δεῖπνον ἢ πομπὴν ἢ ὄνειρον ἢ λοιδορίαν γεγενημένην αὐτῷ πρὸς ἄλλον, ἀκροῶνται σιωπῇ καὶ προσλιπαροῦσιν ἂν δέ τις αὐτοὺς ἐπισπασάμενος διδάσκῃ τι τῶν χρησίμων ἢ παραινῇ τῶν δεόντων ἢ νουθετῇ πλημμελοῦντας ἢ καταπραΰνῃ χαλεπαίνοντας, οὐχ ὑπομένουσιν, ἀλλʼ ἂν μὲν δύνωνται, περιγενέσθαι φιλοτιμούμενοι διαμάχονται πρὸς τὸν λόγον· εἰ δὲ μή, φεύγοντες ἀπίασι πρὸς ἑτέρους λόγους καὶ φλυάρους, ὡς ἀγγεῖα φαῦλα καὶ σαθρὰ τὰ ὦτα πάντων μᾶλλον ἢ τῶν ἀναγκαίων ἐμπιπλάντες. τοὺς μὲν οὖν ἵππους οἱ καλῶς τρέφοντες εὐστόμους τῷ χαλινῷ, τοὺς δὲ παῖδας εὐηκόους τῷ λόγῳ παρέχουσι, πολλὰ μὲν ἀκούειν μὴ πολλὰ δὲ λέγειν διδασκομένους. καὶ γὰρ τὸν Ἐπαμεινώνδαν ὁ Σπίνθαρος ἐπαινῶν ἔφη μήτε πλείονα γιγνώσκοντι μήτʼ ἐλάττονα φθεγγομένῳ ῥᾳδίως ἐντυχεῖν ἑτέρῳ. καὶ τὴν φύσιν ἡμῶν ἑκάστῳ λέγουσι δύο μὲν ὦτα δοῦναι, μίαν δὲ γλῶτταν, ὡς ἐλάττονα λέγειν ἢ ἀκούειν ὀφείλοντι.
44. Bölüm
Genç için sessizlik her yerde güvenli bir süstür; hele başkasını dinlerken kendini kaptırmayıp her söze havlamaz, söz pek hoşuna gitmese bile katlanıp konuşanın susmasını beklerse. Konuşan susunca da itirazını hemen ortaya atmamalı; Aiskhines'in dediği gibi, konuşan söylediklerine bir şey eklemek ya da bir şeyi değiştirip çıkarmak ister diye biraz zaman tanımalı. Hemen araya girenler ne dinler ne dinlenirler; konuşanlara karşı konuşarak çirkin bir görüntü verirler. Kendine hâkim olarak ve saygıyla dinlemeye alışmış olan ise faydalı sözü kabul edip aklında tutar, faydasız ya da yanlış sözü de daha iyi görüp yakalar; böylece kavgacı, aceleci ve geçimsiz değil, gerçeği seven biri olarak görünür. Bu yüzden bazılarının şu sözü yerindedir: Gençlere faydalı bir şey dökmek isteyenler, tulumlardan havayı boşaltmaktan çok gençlerin kendini beğenmişliğini ve kibrini söndürmelidir; yoksa şişkinlik ve kabarıklıkla dolu oldukları için hiçbir şey almazlar.
πανταχοῦ μὲν οὖν τῷ νέῳ κόσμος ἀσφαλής ἐστιν ἡ σιωπή, μάλιστα δʼ ὅταν ἀκούων ἑτέρου μὴ συνταράττηται μηδʼ ἐξυλακτῇ πρὸς ἕκαστον, ἀλλὰ κἂν ὁ λόγος ᾖ μὴ λίαν ἀρεστός, ἀνέχηται καὶ περιμένῃ παύσασθαι τὸν διαλεγόμενον, καὶ παυσαμένου μὴ εὐθέως ἐπιβάλλῃ τὴν ἀντίρρησιν, ἀλλʼ ὡς Αἰσχίνης φησί, διαλείπῃ χρόνον, εἴτε προσθεῖναί τι βούλοιτο τοῖς λελεγμένοις ὁ εἰρηκώς, εἴτε μεταθέσθαι καὶ ἀφελεῖν. οἱ δʼ εὐθὺς ἀντικόπτοντες, οὔτʼ ἀκούοντες οὔτʼ ἀκουόμενοι λέγοντες δὲ πρὸς λέγοντας, ἀσχημονοῦσιν· ὁ δʼ ἐγκρατῶς καὶ μετʼ αἰδοῦς ἀκούειν ἐθισθεὶς τὸν μὲν ὠφέλιμον λόγον ἐδέξατο καὶ κατέσχε, τὸν δʼ ἄχρηστον ἢ ψευδῆ μᾶλλον διεῖδε καὶ κατεφώρασε, φιλαλήθης φανείς, οὐ φιλόνεικος οὐδὲ προπετὴς καὶ δύσερις. ὅθεν οὐ κακῶς ἔνιοι λέγουσιν ὅτι δεῖ τῶν νέων μᾶλλον ἐκπνευματοῦν τὸ οἴημα καὶ τὸν τῦφον ἢ τῶν ἀσκῶν τὸν ἀέρα τοὺς ἐγχέαι τι βουλομένους χρήσιμον εἰ δὲ μή, γέμοντες ὄγκου καὶ φυσήματος οὐ προσδέχονται.
55. Bölüm
Kıskançlık, nazar ve düşmanlıkla birlikte hiçbir işte hayırlı değildir, bütün güzel şeylere engel olur; dinleyen birinin yanında ise en kötü yoldaş ve danışmandır. Faydalı olanı can sıkıcı, tatsız ve kabul edilmesi güç hâle getirir; çünkü kıskançlar iyi söylenmiş sözlerden başka her şeyden haz duyarlar. Başkalarının serveti, ünü ya da güzelliği içini kemiren kişi yalnızca kıskançtır, çünkü başkalarının iyi talihine üzülür; ama güzel söylenmiş bir söze içerleyen, kendi iyiliklerinden rahatsız olmaktadır. Çünkü ışık görenler için nasıl iyiyse, söz de, kabul etmek isterlerse, dinleyenler için öyle iyidir. Başkalarına duyulan kıskançlığı birtakım başka terbiyesiz ve kötü huylar doğurur; ama konuşanlara karşı duyulan, yersiz bir şöhret düşkünlüğünden ve haksız bir hırstan doğan kıskançlık, böyle bir hâldeki kişinin söylenenlere dikkat etmesine bile izin vermez. Zihnini karıştırır, oraya buraya çeker: Zihin bir yandan kendi melekesini yoklar, konuşanınkinden aşağı mı diye; bir yandan da öbürlerine bakar, beğeniyorlar mı, hayran mı kalıyorlar diye. Övgüler karşısında sersemler; orada bulunanlar konuşanı onaylarsa onlara karşı öfkelenir. Söylenmiş sözleri, hatırlandıkça can yaktığı için bırakıp salıverir; söylenecek olanlara karşı ise, söylenmişlerden daha iyi çıkmasın diye tedirgin olup titrer. Konuşanlar en güzel konuştukları anda bir an önce susmalarını ister. Ders dağıldığında söylenen hiçbir sözle ilgilenmez, orada bulunanların seslerini ve tavırlarını oylar; övenlerden deliden kaçar gibi kaçıp uzaklaşır, söylenenleri kötüleyip çarpıtanlara ise koşup onlarla sürü olur. Çarpıtacak bir şey bulamazsa, aynı konuda daha iyi ve daha güçlü konuşmuş başkalarını karşılarına koyar; ta ki dinleyişi bozup berbat ederek onu kendisi için faydasız ve yararsız kılıncaya kadar.
φθόνος τοίνυν μετὰ βασκανίας καὶ δυσμενείας οὐδενὶ μὲν ἔργῳ παρὼν ἀγαθόν, ἀλλὰ πᾶσιν ἐμπόδιος τοῖς καλοῖς, κάκιστος δʼ ἀκροωμένῳ πάρεδρος καὶ σύμβουλος, ἀνιαρὰ καὶ ἀηδῆ καὶ δυσπρόσδεκτα ποιῶν τὰ ὠφέλιμα διὰ τὸ πᾶσι μᾶλλον ἥδεσθαι τοὺς φθονοῦντας ἢ τοῖς εὖ λεγομένοις. καίτοι πλοῦτος μὲν ὅντινα δάκνει καὶ δόξα καὶ κάλλος, ἑτέροις ὑπάρχοντα, φθονερός ἐστι μόνον· ἄχθεται γὰρ ἄλλων εὐτυχούντων ὁ δὲ λόγῳ καλῶς λεγομένῳ δυσχεραίνων ὑπὸ τῶν ἰδίων ἀγαθῶν ἀνιᾶται. ὡς γὰρ τὸ φῶς τῶν βλεπόντων, καὶ ὁ λόγος τῶν ἀκουόντων ἀγαθόν ἐστιν, ἂν βούλωνται δέχεσθαι. τὸν μὲν οὖν ἐφʼ ἑτέροις φθόνον ἄλλαι τινὲς ἀπαίδευτοι καὶ κακαὶ διαθέσεις ἐμποιοῦσιν, ὁ δὲ πρὸς τοὺς λέγοντας ἐκ φιλοδοξίας ἀκαίρου καὶ φιλοτιμίας ἀδίκου γεννώμενος οὐδὲ προσέχειν ἐᾷ τοῖς λεγομένοις τὸν οὕτω διακείμενον, ἀλλὰ θορυβεῖ καὶ περισπᾷ τὴν διάνοιαν, ἅμα μὲν τὴν ἑαυτῆς ἕξιν ἐπισκοποῦσαν εἰ λείπεται τῆς τοῦ λέγοντος, ἅμα δὲ τοὺς ἄλλους ἐπιβλέπουσαν εἰ ἄγανται καὶ θαυμάζουσιν, ἐκπληττομένην τε ὑπὸ τῶν ἐπαίνων καὶ ἀγριαίνουσαν πρὸς τοὺς παρόντας ἂν ἀποδέχωνται τὸν λέγοντα, τῶν δὲ λόγων τοὺς μὲν εἰρημένους ἐῶσαν καὶ προϊεμένην, ὅτι λυποῦσι μνημονευόμενοι, πρὸς δὲ τοὺς λείποντας ταραττομένην καὶ τρέμουσαν μὴ τῶν εἰρημένων βελτίονες γένωνται, σπεύδουσαν δὲ τάχιστα παύσασθαι τοὺς λέγοντας ὅταν κάλλιστα λέγωσι, λυθείσης δὲ τῆς ἀκροάσεως πρὸς οὐδενὶ τῶν εἰρημένων οὖσαν ἀλλὰ τὰς φωνὰς καὶ διαθέσεις τῶν παρόντων ἐπιψηφίζουσαν, καὶ τοὺς μὲν ἐπαινοῦντας ὥσπερ ἐμμανῆ φεύγουσαν καὶ ἀποπηδῶσαν, προστρέχουσαν δὲ καὶ συναγελαζομένην τοῖς ψέγουσι τὰ εἰρημένα καὶ διαστρέφουσιν ἂν δὲ μηδὲν διαστρέψαι, παραβάλλουσαν ἑτέρους τινὰς ὡς ἄμεινον εἰρηκότας εἰς ταὐτὸ καὶ δυνατώτερον, ἕως διαφθείρασα καὶ λυμηναμένη τὴν ἀκρόασιν ἀχρεῖον ἑαυτῇ καὶ ἀνόνητον ἀπεργάσηται,
66. Bölüm
Bu yüzden dinleme sevgisiyle şöhret düşkünlüğü arasında barış yapıp konuşanı güler yüzle ve yumuşaklıkla dinlemeli; sanki kutsal bir şölene ya da kurbanın ilk sunusuna çağrılmışız gibi. Başardığı yerlerde yeteneğini övmeli; bildiklerini ortaya koyan ve kendisini ikna eden şeylerle başkalarını ikna etmeye çalışan kişinin bu hevesini de sevmelidir. Başarılı olan yerler üzerine, bunların talihle ya da kendiliğinden değil, özenle, emekle ve öğrenmeyle başarıldığını düşünmeli, bunlara hayran kalıp özenerek onları taklit etmelidir. Hatalı yerlerde ise sapmanın hangi sebeplerden ve nereden doğduğu üzerinde dikkatle durmalıdır. Ksenophon'un dediği gibi iyi ev yöneticileri hem dostlarından hem düşmanlarından fayda sağlarlar; bunun gibi konuşanlar da uyanık ve dikkatli dinleyicilere yalnız başarılarıyla değil, hatalarıyla da fayda verirler. Çünkü düşüncenin sığlığı, sözün boşluğu, kaba bir tavır, övgü karşısında zevksiz bir sevinçle heyecanlanmak ve bunun gibi şeyler, konuşan kişinin kendisinde gördüğünden çok, başkalarını dinleyenlerin gözüne çarpar. Bu yüzden hesabı konuşandan kendimize çevirmeli, biz de farkına varmadan böyle bir hata ediyor muyuz diye kendimizi yoklamalıyız. Çünkü dünyanın en kolay işi komşunu kınamaktır; ama bu, kendimizi düzeltmeye ya da benzer hatalardan korunmaya yaramazsa faydasız ve boş bir iş olur. Hata edenler karşısında Platon'un şu sözünü kendimize söylemekten de hiç çekinmemeli: "Acaba ben de öyle miyim?" Çünkü yakınımızdakilerin gözlerinde kendi gözlerimizin parladığını gördüğümüz gibi, sözlerde de kendi sözlerimizin başkalarınınkinde yansıdığını görmeliyiz; öyle ki ne başkalarını pek küstahça küçümseyelim, ne de konuşurken kendimize daha az özen gösterelim.
Karşılaştırma da buna yarar: Dersten sonra kendi başımıza kaldığımızda, güzel ya da yeterince söylenmemiş görünen bir şeyi alıp aynı konuya girişelim; kimi yeri tamamlamaya, kimi yeri düzeltmeye, kimi yeri başka türlü ifade etmeye, kimi yerde de konuya baştan bambaşka bir yoldan yaklaşmaya çalışalım. Platon da Lysias'ın konuşmasına karşı bunu yapmıştır. Çünkü söylenmiş bir söze karşı çıkmak zor değil, hatta pek kolaydır; ama onun yerine daha iyisini kurmak son derece zahmetlidir. Philippos'un Olynthos'u yerle bir ettiğini duyan Lakedaimonlu gibi: "Ama öyle bir şehri yeniden kuramaz," demişti. Böyle bir konuyu işlerken konuşmuş olanlardan pek farklı olmadığımız görülünce, küçümsememizin çoğunu atarız; böyle karşılaştırmalarda sınanınca küstahlığımız ve kendini beğenmişliğimiz de çabucak budanır.
διὸ δεῖ τῇ φιληκοΐᾳ πρὸς τὴν φιλοδοξίαν σπεισάμενον ἀκροᾶσθαι τοῦ λέγοντος ἵλεων καὶ πρᾶον, ὥσπερ ἐφʼ ἑστίασιν ἱερὰν καὶ θυσίας ἀπαρχὴν παρειλημμένον, ἐπαινοῦντα μὲν ἐν οἷς ἐπιτυγχάνει τὴν δύναμιν, ἀγαπῶντα δὲ τὴν προθυμίαν αὐτὴν τοῦ φέροντος εἰς μέσον ἃ γιγνώσκει καὶ πείθοντος ἑτέρους διʼ ὧν αὐτὸς πέπεισται. τοῖς μὲν οὖν κατορθουμένοις ἐπιλογιστέον ὡς οὐκ ἀπὸ τύχης οὐδʼ αὐτομάτως ἀλλʼ ἐπιμελείᾳ καὶ πόνῳ καὶ μαθήσει κατορθοῦνται, καὶ μιμητέον γε ταῦτα θαυμάζοντάς γε δὴ καὶ ζηλοῦντας τοῖς δʼ ἁμαρτανομένοις ἐφιστάναι χρὴ τὴν διάνοιαν, ὑφʼ ὧν αἰτιῶν καὶ ὅθεν ἡ παρατροπὴ γέγονεν. ὡς γὰρ ὁ Ξενοφῶν φησι τοὺς οἰκονομικοὺς καὶ ἀπὸ τῶν φίλων ὀνίνασθαι καὶ ἀπὸ τῶν ἐχθρῶν, οὕτω τοὺς ἐγρηγορότας καὶ προσέχοντας οὐ μόνον κατορθοῦντες ἀλλὰ καὶ διαμαρτάνοντες ὠφελοῦσιν οἱ λέγοντες· καὶ γὰρ διανοήματος εὐτέλεια καὶ ῥήματος κενότης καὶ σχῆμα φορτικὸν καὶ πτόησις μετὰ χαρᾶς ἀπειροκάλου πρὸς ἔπαινον καὶ ὅσα τοιαῦτα μᾶλλον ἀκροωμένοις ἐφʼ ἑτέρων ἢ λέγουσιν ἐφʼ ἑαυτῶν καταφαίνεται. διὸ δεῖ μεταφέρειν τὴν εὐθύνην ἐφʼ ἑαυτοὺς ἀπὸ τοῦ λέγοντος, ἀνασκοποῦντας εἴ τι τοιοῦτο λανθάνομεν ἁμαρτάνοντες, ῥᾷστον γάρ ἐστι τῶν ὄντων τὸ μέμψασθαι τὸν πλησίον, ἀχρήστως τε καὶ κενῶς γιγνόμενον, ἂν μὴ πρός τινα διόρθωσιν ἢ φυλακὴν ἀναφέρηται τῶν ὁμοίων. καὶ τὸ τοῦ Πλάτωνος οὐκ ὀκνητέον ἀεὶ πρὸς αὑτὸν ἐπὶ τῶν ἁμαρτανόντων ἀναφθέγγεσθαι, μή που ἄρʼ ἐγὼ τοιοῦτος; ὡς γὰρ ἐν τοῖς ὄμμασι τῶν πλησίον ἐλλάμποντα τὰ ἑαυτῶν ὁρῶμεν, οὕτως ἐπὶ τῶν λόγων δεῖ τοὺς ἑαυτῶν ἐνεικονίζεσθαι τοῖς ἑτέρων, ἵνα μήτʼ ἄγαν θρασέως καταφρονῶμεν ἄλλων, αὑτοῖς τε προσέχωμεν ἐν τῷ λέγειν ἐπιμελέστερον. χρήσιμον δὲ πρὸς τοῦτο καὶ τὸ τῆς παραβολῆς, ὅταν γενόμενοι καθʼ αὑτοὺς ἀπὸ τῆς ἀκροάσεως καὶ λαβόντες τι τῶν μὴ καλῶς ἢ μὴ ἱκανῶς εἰρῆσθαι δοκούντων ἐπιχειρῶμεν εἰς ταὐτὸ καὶ προάγωμεν αὑτοὺς τὰ μὲν ὥσπερ ἀναπληροῦν, τὰ δʼ ἐπανορθοῦσθαι, τὰ δʼ ἑτέρως φράζειν, τὰ δʼ ὅλοις ἐξ ὑπαρχῆς εἰσφέρειν πειρώμενοι πρὸς τὴν ὑπόθεσιν. ὃ καὶ Πλάτων ἐποίησε πρὸς τὸν Λυσίου λόγον. τὸ μὲν γὰρ ἀντειπεῖν οὐ χαλεπὸν ἀλλὰ καὶ πάνυ ῥᾴδιον εἰρημένῳ λόγῳ· τὸ δʼ ἕτερον ἀνταναστῆσαι βελτίονα παντάπασιν ἐργῶδες. ὥσπερ ὁ Λακεδαιμόνιος ἀκούσας ὅτι Φίλιππος Ὄλυνθον κατέσκαψεν ἀλλʼ οὐκ ἀναστῆσαί γε τοιαύτην ἔφη πόλιν ἐκεῖνος ἂν δυνηθείη. ὅταν οὖν ἐν τῷ διαλέγεσθαι πρὸς τὴν τοιαύτην ὑπόθεσιν μὴ πολὺ φαινώμεθα τῶν εἰρηκότων διαφέροντες, πολὺ τοῦ καταφρονεῖν ἀφαιροῦμεν, καὶ τάχιστα κολούεται τὸ αὔθαδες ἡμῶν καὶ φίλαυτον ἐν ταῖς τοιαύταις ἐλεγχόμενον ἀντιπαραβολαῖς.
77. Bölüm
Küçümsemenin karşıtı olan hayranlık elbette daha iyi niyetli ve daha yumuşak bir tabiata işaret eder; ama o da hiç küçük olmayan, belki daha da büyük bir dikkat ister. Çünkü küçümseyenler ve küstahlar konuşanlardan daha az fayda görür; hayran olanlar ve saf olanlar ise daha çok zarar görürler ve Herakleitos'un "Budala adam her sözle heyecana kapılmayı sever" sözünü yalanlamazlar. Konuşanlara övgüyü cömertçe, sözlere inancı ise ihtiyatla vermeli; yarışanların üslubunu ve söyleyişini iyi niyetli ve saf bir seyirci gibi, söylenenlerin faydasını ve doğruluğunu ise titiz ve sert bir denetçi gibi izlemeli; öyle ki konuşanlar bizden nefret etmesin, sözler de bize zarar vermesin. Çünkü konuşanlara duyduğumuz iyi niyet ve güven yüzünden birçok yanlış ve kötü öğretiyi farkına varmadan kabul ederiz. Lakedaimon yöneticileri, iyi bir hayat sürmemiş bir adamın önerisini beğenince, onu hayatı ve huyu bakımından iyi tanınan başka birine söylettiler; böylece halkı, öğüt verenlerin sözünden çok huyuna bakarak yönlendirilmeye pek doğru ve devlet adamına yaraşır biçimde alıştırdılar. Felsefedeki sözleri ise konuşanın ününden ayırıp kendi başlarına incelemeli. Çünkü savaşta olduğu gibi dinlemede de boş şeyler çoktur. Konuşanın ak saçları, takındığı tavır, kaşları, kendini övmesi, hele orada bulunanların bağırışları, gürültüsü ve yerlerinden sıçramaları, tecrübesiz ve genç dinleyiciyi de sersemletir, sanki bir akıntı onu sürükleyip götürür. Üslubun da aldatıcı bir yanı vardır: tatlı ve bol olduğunda, bir tür tantana ve düzenle konunun üstüne yığıldığında. Flüt eşliğinde şarkı söyleyenlerin birçok hatası dinleyenlerin gözünden kaçar; bunun gibi gereğinden süslü ve gösterişli bir üslup da dinleyicinin gözünü kamaştırıp anlatılan şeyi görmesini engeller. Söylendiğine göre Melanthios'a Diogenes'in tragedyası sorulduğunda, "Göremedim, kelimeler önünü kapatıyordu" demiş. Çoğu kişinin dersleri ve sofistlerin gösteri konuşmaları ise kelimeleri yalnız düşüncelerin önüne bir perde olarak kullanmakla kalmaz; seslerini de birtakım ahenklerle, yumuşaklıklarla ve denk cümle kuruluşlarıyla tatlandırarak dinleyenleri coşturur, sürükleyip götürürler; boş bir haz verir, karşılığında daha boş bir ün alırlar. Böylece onların başına Dionysios'un söylediği gelir. Anlatıldığına göre Dionysios, gösteri sırasında beğenilen bir kitharacı-ozana büyük armağanlar vaat etmiş, ama sonra, karşılığını ödediğini düşünerek hiçbir şey vermemiş. "Şarkı söyleyip beni sevindirdiğin süre boyunca sen de umarak sevindin," demiş. Bu tür dersler konuşanlara işte böyle bir ödeme yapar: Ne kadar hoşa giderlerse o kadar hayranlık uyandırırlar; sonra tatlılık kulaktan akıp gidince onların ünü de kaybolur; böylece birinin zamanı, öbürünün hayatı boşuna harcanmış olur.
τῷ τοίνυν καταφρονεῖν τὸ θαυμάζειν ἀντικείμενον εὐγνωμονεστέρας μέν ἐστι δήπου καὶ ἡμερωτέρας φύσεως, δεῖταί γε μὴν οὐδʼ αὐτὸ μικρᾶς εὐλαβείας, τάχα δὲ καὶ μείζονος· οἱ μὲν γὰρ καταφρονητικοὶ καὶ θρασεῖς ἧττον ὠφελοῦνται ὑπὸ τῶν λεγόντων, οἱ δὲ θαυμαστικοὶ καὶ ἄκακοι μᾶλλον βλάπτονται, καὶ τὸν Ἡράκλειτον οὐκ ἐλέγχουσιν εἰπόντα βλὰξ ἄνθρωπος ἐπὶ παντὶ λόγῳ ἐπτοῆσθαι φιλεῖ. δεῖ δὲ τὸν μὲν ἔπαινον ἀφελῶς τοῖς λέγουσι τὴν δὲ πίστιν εὐλαβῶς προΐεσθαι τοῖς λόγοις, καὶ τῆς μὲν λέξεως καὶ προφορᾶς τῶν ἀγωνιζομένων εὐμενῆ καὶ ἁπλοῦν εἶναι θεατήν, τῆς δὲ χρείας καὶ τῆς ἀληθείας τῶν λεγομένων ἀκριβῆ καὶ πικρὸν ἐξεταστήν, ἵνʼ οἱ μὲν λέγοντες μὴ μισῶσιν, οἱ δὲ λόγοι μὴ βλάπτωσιν· ὡς πολλὰ ψευδῆ καὶ πονηρὰ δόγματα λανθάνομεν εὐνοίᾳ καὶ πίστει τῇ πρὸς τοὺς λέγοντας ἐνδεχόμενοι. οἱ μὲν οὖν Λακεδαιμονίων ἄρχοντες ἀνδρὸς οὐκ εὖ βεβιωκότος γνώμην δοκιμάσαντες ἑτέρῳ προσέταξαν εἰπεῖν εὐδοκιμοῦντι περὶ τὸν βίον καὶ τὸ ἦθος, ὀρθῶς πάνυ καὶ πολιτικῶς ἐθίζοντες τὸν δῆμον ὑπὸ τοῦ τρόπου μᾶλλον ἢ τοῦ λόγου τῶν συμβουλευόντων ἄγεσθαι. τοὺς δʼ ἐν φιλοσοφίᾳ λόγους ἀφαιροῦντα χρὴ τὴν τοῦ λέγοντος δόξαν αὐτοὺς ἐφʼ ἑαυτῶν ἐξετάζειν. ὡς γὰρ πολέμου, καὶ ἀκροάσεως πολλὰ τὰ κενά ἐστι. καὶ γὰρ πολιὰ τοῦ λέγοντος καὶ πλάσμα καὶ ὀφρῦς καὶ περιαυτολογία, μάλιστα δʼ αἱ κραυγαὶ καὶ οἱ θόρυβοι καὶ τὰ πηδήματα τῶν παρόντων συνεκπλήττει τὸν ἄπειρον ἀκροατὴν καὶ νέον ὥσπερ ὑπὸ ῥεύματος παραφερόμενον. ἔχει δέ τι καὶ ἡ λέξις ἀπατηλόν, ὅταν ἡδεῖα καὶ πολλὴ καὶ μετʼ ὄγκου τινὸς καὶ κατασκευῆς ἐπιφέρηται τοῖς πράγμασιν. ὡς γὰρ τῶν ὑπʼ αὐλοῖς ᾀδόντων αἱ πολλαὶ τοὺς ἀκούοντας ἁμαρτίαι διαφεύγουσιν, οὕτω περιττὴ καὶ σοβαρὰ λέξις ἀντιλάμπει τῷ ἀκροατῇ πρὸς τὸ δηλούμενον. ὁ μὲν γὰρ Μελάνθιος, ὡς ἔοικε, περὶ τῆς Διογένους τραγῳδίας ἐρωτηθεὶς οὐκ ἔφη κατιδεῖν αὐτὴν ὑπὸ τῶν ὀνομάτων ἐπιπροσθουμένην αἱ δὲ τῶν πολλῶν διαλέξεις καὶ μελέται σοφιστῶν οὐ μόνον τοῖς ὀνόμασι παραπετάσμασι χρῶνται τῶν διανοημάτων, ἀλλὰ καὶ τὴν φωνὴν ἐμμελείαις τισὶ καὶ μαλακότησι καὶ παρισώσεσιν ἐφηδύνοντες ἐκβακχεύουσι καὶ παραφέρουσι τοὺς ἀκροωμένους, κενὴν ἡδονὴν διδόντες καὶ κενωτέραν δόξαν ἀντιλαμβάνοντες. ὥστʼ αὐτοῖς συμβαίνει τὸ ὑπὸ Διονυσίου ῥηθέν. ἐκεῖνος γάρ, ὡς ἔοικεν, εὐδοκιμοῦντι κιθαρῳδῷ παρὰ τὴν θέαν ἐπαγγειλάμενος δωρεάς τινας μεγάλας ὕστερον οὐδὲν ἔδωκεν ὡς ἀποδεδωκὼς τὴν χάριν· ὅσον γάρ ἔφη χρόνον εὔφραινες ᾄδων, τοσοῦτον ἔχαιρες ἐλπίζων τοῦτον δὲ τὸν ἔρανον αἱ τοιαῦται πληροῦσιν ἀκροάσεις τοῖς λέγουσι· θαυμάζονται γὰρ ἐφʼ ὅσον τέρπουσιν, εἶθʼ ἅμα τῆς ἀκοῆς ἐξερρύη τὸ ἡδὺ κἀκείνους προλέλοιπεν ἡ δόξα, καὶ μάτην, τοῖς μὲν ὁ χρόνος τοῖς δὲ καὶ ὁ βίος ἀνάλωται.
88. Bölüm
Bu yüzden üslubun gereksiz ve boş yanını ayıklayıp meyvenin kendisinin peşine düşmeli; çelenk örenleri değil, arıları taklit etmeli. Çelenk örenler yaprakların çiçekli ve güzel kokulu olanlarına giderek onları dizip örerler; tatlı ama bir günlük ve meyvesiz bir iştir bu. Arılar ise çoğu zaman menekşe, gül ve sümbül çayırlarının üstünden uçup en sert ve en keskin kekiğe konar ve onun üstüne yerleşirler,
sarı balı düşünerek;
faydalı bir şey alınca da kendi işlerine uçup giderler. Bunun gibi tekhnēyi seven ve temiz bir dinleyici de kelimelerin çiçekli ve nazlı olanlarını, konuların sahneye ve gösteriye yönelik olanlarını sofistlik taslayan erkek arıların otu sayıp bırakmalı; kendisi dikkatiyle sözün anlamına ve konuşanın tutumuna dalıp oradan yararlı ve faydalı olanı çekip almalıdır. Tiyatroya ya da konser salonuna değil, hayatını logosla düzeltmek için bir okula ve dershaneye geldiğini hatırlamalıdır. Bu yüzden dinlediği dersi kendisinden ve kendi hâlinden yola çıkarak incelemeli ve değerlendirmelidir: Duygularından biri yumuşadı mı, sıkıntılarından biri hafifledi mi, güveni ve kararlı bir düşünce gücü kazandı mı, aretēye ve güzele karşı bir coşku duydu mu, bunları hesaplamalıdır. Berberden kalkınca aynanın önüne durup başımızı yoklar, saçların nasıl kesildiğine ve tıraşın farkına bakarız da, dersten ve okuldan çıkınca hemen kendimize dönüp psykhēmizin can sıkıcı ve gereksiz bir şeyden kurtulup kurtulmadığını, daha hafif ve daha hoş olup olmadığını öğrenmemiz gerekmez mi? Çünkü Ariston'un dediği gibi, ne temizlemeyen bir hamamın ne de temizlemeyen bir sözün faydası vardır.
διὸ δεῖ τὸ πολὺ καὶ κενὸν ἀφαιροῦντα τῆς λέξεως αὐτὸν διώκειν τὸν καρπὸν καὶ μιμεῖσθαι μὴ τὰς στεφανηπλόκους ἀλλὰ τὰς μελίσσας. αἱ μὲν γὰρ ἐπιοῦσαι τὰ ἀνθηρὰ καὶ εὐώδη τῶν φύλλων συνείρουσι καὶ διαπλέκουσιν ἡδὺ μὲν ἐφήμερον δὲ καὶ ἄκαρπον ἔργον· αἱ δὲ πολλάκις ἴων καὶ ῥόδων καὶ ὑακίνθων διαπετόμεναι λειμῶνας ἐπὶ τὸν τραχύτατον καὶ δριμύτατον θύμον καταίρουσι καὶ τούτῳ προσκάθηνται ξανθὸν μέλι μηδόμεναι, καὶ λαβοῦσαί τι τῶν χρησίμων ἀποπέτονται πρὸς τὸ οἰκεῖον ἔργον. οὕτως οὖν δεῖ τὸν φιλότεχνον καὶ καθαρὸν ἀκροατὴν τὰ μὲν ἀνθηρὰ καὶ τρυφερὰ τῶν ὀνομάτων καὶ τῶν πραγμάτων τὰ δραματικὰ καὶ πανηγυρικὰ κηφήνων βοτάνην σοφιστιώντων ἡγούμενον ἐᾶν, αὐτὸν δὲ τῇ προσοχῇ καταδυόμενον εἰς τὸν νοῦν τοῦ λόγου καὶ τὴν διάθεσιν τοῦ λέγοντος ἕλκειν ἀπʼ αὐτῆς τὸ χρήσιμον καὶ ὠφέλιμον, μεμνημένον ὡς οὐκ εἰς θέατρον οὐδʼ ᾠδεῖον ἀλλʼ εἰς σχολὴν καὶ διδασκαλεῖον ἀφῖκται, τῷ λόγῳ τὸν βίον ἐπανορθωσόμενος. ὅθεν δὴ καὶ ποιητέον ἐπίσκεψιν καὶ κρίσιν τῆς ἀκροάσεως ἐξ αὑτοῦ καὶ τῆς περὶ αὑτὸν διαθέσεως, ἀναλογιζόμενον εἴ τι τῶν παθῶν γέγονε μαλακώτερον, εἴ τι τῶν ἀνιαρῶν κουφότερον, εἰ θάρσος εἰ φρόνημα βέβαιον, εἰ πρὸς ἀρετὴν καὶ τὸ καλὸν ἐνθουσιασμός. οὐ γὰρ ἐκ κουρείου μὲν ἀναστάντα δεῖ τῷ κατόπτρῳ παραστῆναι καὶ τῆς κεφαλῆς ἅψασθαι, τὴν περικοπὴν τῶν τριχῶν ἐπισκοποῦντα καὶ τῆς κουρᾶς τὴν διαφοράν, ἐκ δὲ ἀκροάσεως ἀπιόντα καὶ σχολῆς οὐκ εὐθὺς ἀφορᾶν χρὴ πρὸς ἑαυτόν, καταμανθάνοντα τὴν ψυχὴν εἴ τι τῶν ὀχληρῶν ἀποτεθειμένη καὶ περιττῶν ἐλαφροτέρα γέγονε καὶ ἡδίων. οὔτε γὰρ βαλανείου φησὶν ὁ Ἀρίστων οὔτε λόγου μὴ καθαίροντος ὄφελός ἐστιν.
99. Bölüm
Genç, sözlerden fayda gördüğü için haz duysun elbette; ama dinlemenin tatlılığını gaye edinmemeli, bir filozofun okulundan mırıl mırıl şarkı söyleyerek ve neşeyle parlayarak çıkmayı beklememeli; kompres ve yakı gerekirken güzel kokular sürünmeyi aramamalı. Tersine, biri yoğun bir sis ve körlükle dolu zihnini, arı kovanını dumanla temizler gibi keskin bir sözle temizlerse ona minnet duymalı. Konuşanların üsluplarının hoşluğunu ve inandırıcılığını büsbütün ihmal etmemeleri yakışsa da, genç, hiç değilse başlangıçta, buna pek az önem vermelidir. Sonra, içenler susuzlukları dinince kadehlerin kabartmalarına bakıp onları evirip çevirdikleri gibi, öğretilere doyup soluklanan genç de üslupta zarif ve seçkin bir şey olup olmadığına bakmaya izin vermelidir. Daha baştan konulara sarılmayıp üslubun Attikalı ve yalın olmasını isteyen ise, kap Attika'daki Kolias çömlekçilerinin elinden çıkmadıkça panzehir içmek istemeyen, yün Attika koyunlarından olmadıkça kışın pelerin giymek istemeyen birine benzer; Lysias'ın inceden ince, yalın üslubunu kaba bir pelerin gibi sırtına alıp işsiz güçsüz, kıpırdamadan oturur. Bu hastalıklar okullarda büyük bir nous ve sağduyu yoksulluğu, buna karşılık bol bol laf ebeliği ve gevezelik doğurmuştur. Çünkü delikanlılar bir filozofun ne hayatını, ne işlerini, ne de kamu hayatındaki davranışını gözetirler; üslupları, kelimeleri ve güzel anlatımı övgüye değer bulurlar; anlatılanın faydalı mı faydasız mı, gerekli mi yoksa boş ve fazlalık mı olduğunu ne bilirler ne de incelemek isterler.
Ἡδέσθω μὲν οὖν ὑπὸ λόγων ὠφελούμενος ὁ νέος· οὐ δεῖ δὲ τὸ ἡδὺ τῆς ἀκροάσεως ποιεῖσθαι τέλος, οὐδʼ οἴεσθαι δεῖν ἐκ σχολῆς ἀπιέναι φιλοσόφου μινυρίζοντα καὶ γεγανωμένον, οὐδὲ ζητεῖν μυρίζεσθαι δεόμενον ἐμβροχῆς καὶ καταπλάσματος, ἀλλὰ χάριν ἔχειν, ἄν τις ὥσπερ καπνῷ σμῆνος λόγῳ δριμεῖ τὴν διάνοιαν ἀχλύος πολλῆς καὶ ἀμβλύτητος γέμουσαν ἐκκαθήρῃ. καὶ γὰρ εἰ τοῖς λέγουσι προσήκει μὴ παντάπασιν ἡδονὴν ἐχούσης καὶ πιθανότητα λέξεως. παραμελεῖν, ἐλάχιστα τούτου φροντιστέον τῷ νέῳ, τό γε πρῶτον. ὕστερον δέ που, καθάπερ οἱ πίνοντες, ὅταν παύσωνται διψῶντες, τότε τὰ τορεύματα τῶν ἐκπωμάτων ὑποθεωροῦσι καὶ στρέφουσιν, οὕτως ἐμπλησθέντι δογμάτων καὶ ἀναπνεύσαντι δοτέον τὴν λέξιν εἴ τι κομψὸν ἔχει καὶ περιττὸν ἐπισκοπεῖν. ὁ δʼ εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς μὴ τοῖς πράγμασιν ἐμφυόμενος ἀλλὰ τὴν λέξιν Ἀττικὴν ἀξιῶν εἶναι καὶ ἰσχνὴν ὅμοιός ἐστι μὴ βουλομένῳ πιεῖν ἀντίδοτον, ἂν μὴ τὸ ἀγγεῖον ἐκ τῆς Ἀττικῆς κωλιάδος κεκεραμευμένον, μηδʼ ἱμάτιον περιβαλέσθαι χειμῶνος, εἰ μὴ προβάτων Ἀττικῶν εἴη τὸ ἔριον, ἀλλʼ ὥσπερ ἐν τρίβωνι Λυσιακοῦ λόγου λεπτῷ καὶ ψιλῷ καθήμενος ἄπρακτος καὶ ἀκίνητος. ταῦτα γὰρ τὰ νοσήματα πολλὴν μὲν ἐρημίαν νοῦ καὶ φρενῶν ἀγαθῶν, πολλὴν δὲ τερθρείαν καὶ στωμυλίαν ἐν ταῖς σχολαῖς πεποίηκε, τῶν μειρακίων οὔτε βίον οὔτε πρᾶξιν οὔτε πολιτείαν φιλοσόφου παραφυλαττόντων ἀνδρός, ἀλλὰ λέξεις καὶ ῥήματα καὶ τὸ καλῶς ἀπαγγέλλειν ἐν ἐπαίνῳ τιθεμένων, τὸ δʼ ἀπαγγελλόμενον εἴτε χρήσιμον εἴτʼ ἄχρηστον εἴτʼ ἀναγκαῖον εἴτε κενόν ἐστι καὶ περιττὸν οὐκ ἐπισταμένων οὐδὲ βουλομένων ἐξετάζειν.
1010. Bölüm
Bunların ardından sorularla ilgili öğüt gelir. Bir yemeğe gelen kişi önüne konulanı yemeli, başka bir şey istememeli, kusur da bulmamalıdır. Sözlerin şölenine gelen de, belli bir konu üzerine konuşulacaksa, konuşanı sessizce dinlemelidir. Çünkü konuyu başka yerlere saptıranlar, araya sorular sıkıştırıp üstüne yeni güçlükler ortaya atanlar dinlemede hoş ve uyumlu değildirler; hiçbir fayda görmedikleri gibi hem konuşanı hem konuşmayı karıştırırlar. Ama konuşan, dinleyenlere soru sormalarını ve konu önermelerini söylerse, her zaman faydalı ve gerekli bir şey sorduğu görülmelidir. Odysseus taliplerin arasında
kılıç ya da kazan değil, ekmek kırıntıları dilenirken
alaya alınır; çünkü onlar, büyük bir şey vermek gibi büyük bir şey istemeyi de yüce gönüllülüğün belirtisi sayarlar. Konuşanı küçük ve bayağı sorularla meşgul eden dinleyici ise daha da çok alaya alınmayı hak eder. Bazı gençler laf ebeliği edip diyalektik ya da matematik melekelerini göstermek için böyle sorular sormayı âdet edinmişlerdir: belirsiz olanın bölünmesi hakkında, ya da kenar boyunca hareketin ve köşegen boyunca hareketin ne olduğu hakkında. Bunlara Philotimos'un, irin toplamış ve verem olmuş bir adama söylediği söz söylenebilir. Adam onunla konuşup tırnak batması için bir ilaç isteyince, Philotimos rengine ve soluğuna bakıp durumunu anlamış ve "Dostum, senin derdin tırnak batması değil," demişti. Senin için de, delikanlı, böyle sorunları düşünmenin sırası değil; asıl düşüneceğin şey, kendini beğenmişlikten, böbürlenmekten, aşklardan ve boş gevezelikten kurtulup kendini kibirsiz ve sağlıklı bir hayata nasıl yerleştireceğindir.
ἀκολουθεῖ δὲ τούτοις τὸ περὶ τῶν προβλημάτων παράγγελμα. δεῖ γὰρ τὸν ἐπὶ δεῖπνον ἥκοντα τοῖς παρακειμένοις χρῆσθαι καὶ μηδὲν αἰτεῖν ἄλλο μηδʼ ἐξελέγχειν ὁ δʼ ἐπὶ λόγων ἀφιγμένος ἑστίασιν, ἂν μὲν ἐπὶ ῥητοῖς, ἀκροάσθω σιωπῇ τοῦ λέγοντος οἱ γὰρ εἰς ἄλλας ὑποθέσεις ἐξάγοντες καὶ παρεμβάλλοντες ἐρωτήματα καὶ προσδιαποροῦντες, οὐχ ἡδεῖς οὐδʼ εὐσυνάλλακτοι πρὸς ἀκρόασιν ὄντες, ὠφελοῦνται μὲν οὐδέν, τὸν δὲ λέγοντα καὶ τὸν λόγον ὁμοῦ συνταράττουσιν· ὅταν δὲ τοὺς ἀκούοντας ὁ λέγων ἐρωτᾶν καὶ προβάλλειν κελεύσῃ, χρήσιμόν τι δεῖ καὶ ἀναγκαῖον ἀεὶ προβάλλοντα φαίνεσθαι. ὁ μὲν γὰρ Ὀδυσσεὺς καταγελᾶται παρὰ τοῖς μνηστῆρσιν αἰτίζων ἀκόλους, οὐκ ἄορας οὐδὲ λέβητας· μεγαλοψυχίας γὰρ ἡγοῦνται σημεῖον, ὡς τὸ διδόναι τι τῶν μεγάλων, καὶ τὸ αἰτεῖν. μᾶλλον δʼ ἄν τις ἀκροατοῦ καταγελάσειεν εἰς μικρὰ καὶ γλίσχρα προβλήματα τὸν διαλεγόμενον κινοῦντος, οἷα τερθρευόμενοί τινες τῶν νέων καὶ παρεπιδεικνύμενοι διαλεκτικὴν ἢ μαθηματικὴν ἕξιν εἰώθασι προβάλλειν περὶ τῆς τῶν ἀορίστων τομῆς, καὶ τίς ἡ κατὰ πλευρὰν ἢ κατὰ διάμετρον κίνησις. πρὸς οὓς ἔστιν εἰπεῖν τὸ ὑπὸ Φιλοτίμου πρὸς τὸν ἔμπυον καὶ φθισιῶντα ῥηθέν. ἐπεὶ γὰρ ἐλάλησεν αὐτῷ φαρμάκιον αἰτῶν πρὸς παρωνυχίαν, αἰσθόμενος ἀπὸ τῆς χρόας καὶ τῆς ἀναπνοῆς τὴν διάθεσιν οὐκ ἔστι σοι φησὶν ὦ βέλτιστε περὶ παρωνυχίας ὁ λόγος. οὐδέ σοὶ τοίνυν, ὦ νεανία, περὶ τοιούτων ζητημάτων ὥρα σκοπεῖν, ἀλλὰ πῶς οἰήματος καὶ ἀλαζονείας ἐρώτων τε καὶ φλυαρίας ἀπολυθεὶς εἰς βίον ἄτυφον καὶ ὑγιαίνοντα καταστήσεις σαυτόν.
1111. Bölüm
Soruları da konuşanın tecrübesine ya da tabii yeteneğine, onun en güçlü olduğu alanlara pek iyi uydurmalı. Ahlak felsefesiyle uğraşanı doğa felsefesine ya da matematiğe ait güçlüklere zorlamamalı; doğa bilgisiyle övüneni de şartlı önermelerin değerlendirilmesine ve yalancı paradoksunun çözümüne çekmemeli. Anahtarla odun yarmaya, baltayla kapı açmaya çalışan kişi o aletlere zarar veriyor sayılmaz, kendini her birinin işinden ve gücünden yoksun bırakıyor sayılır. Bunun gibi konuşandan tabiatının yatkın olmadığı, alışmadığı şeyi isteyip elindekini ve verdiğini toplamayan, almayan kişiler de yalnız bu bakımdan zarar görmekle kalmaz, üstelik kötü niyet ve düşmanlık suçunu da yüklenirler.
εὖ μάλα δὲ χρὴ καὶ πρὸς τὴν τοῦ λέγοντος ἐμπειρίαν ἢ φυσικὴν δύναμιν ἡρμοσμένον, ἐν οἷς αὐτὸς ἑαυτοῦ κράτιστός ἐστι, ποιεῖσθαι τὰς ἐρωτήσεις , καὶ μὴ παραβιάζεσθαι τὸν μὲν ἠθικώτερον φιλοσοφοῦντα φυσικὰς ἐπάγοντα καὶ μαθηματικὰς ἀπορίας, τὸν δὲ τοῖς φυσικοῖς σεμνυνόμενον εἰς συνημμένων ἐπικρίσεις ἕλκοντα καὶ ψευδομένων λύσεις. ὡς γὰρ ὁ τῇ κλειδὶ τὰ ξύλα σχίζειν τῇ δʼ ἀξίνῃ τὴν θύραν ἀνοίγειν πειρώμενος οὐκ ἐκεῖνα δόξειεν ἂν ἐπηρεάζειν, ἀλλʼ αὑτὸν ἀποστερεῖν τῆς ἑκατέρου χρείας καὶ δυνάμεως, οὕτως οἱ παρὰ τοῦ λέγοντος ὃ μὴ πέφυκε μηδʼ ἤσκηκεν αἰτοῦντες, ὃ δʼ ἔχει καὶ δίδωσι μὴ δρεπόμενοι μηδὲ λαμβάνοντες, οὐ τοῦτο βλάπτονται μόνον ἀλλὰ καὶ κακοήθειαν καὶ δυσμένειαν προσοφλισκάνουσι.
1212. Bölüm
Çok sayıda ve sık sık soru sormaktan da sakınmalı; çünkü bu da bir bakıma gösteriş yapmaktır. Başkası bir soru ortaya attığında onu sabırla dinlemek ise sözü sevmenin ve paylaşmayı bilmenin işaretidir. Meğer ki insanın kendine ait bir duygusu onu rahatsız edip sıkıştırsın da durdurulması, ya da bir hastalığı teselli edilmesi gereksin. Çünkü Herakleitos'un dediği gibi, cahilliği gizlemek belki de daha iyi değildir; onu ortaya koyup tedavi etmek gerekir. Bir öfke, bir batıl inanç nöbeti, yakınlarla şiddetli bir anlaşmazlık ya da aşktan doğan çılgınca bir arzu,
aklın kımıldamayan tellerini kımıldatarak
zihni karıştırırsa, sorgulanmaktan kaçıp başka konuşmalara sığınmamalı; tam bu konular üzerine derslerde konuşulanı dinlemeli, derslerden sonra da hocaya tek başına gidip daha fazlasını sormalı. Ama çoğu insanın yaptığının tersini yapmalı. Çoğu insan filozoflar başka konularda konuşurken sevinir, hayran kalır; ama filozof öbürlerini bırakıp tek başına onlara kendilerini ilgilendiren şeyler hakkında açık sözlü konuşur, bunları hatırlatırsa, içerler ve bunu işgüzarlık sayarlar. Çünkü tiyatrolarda tragedya oyuncularını nasıl dinliyorlarsa, okullarda filozofları da öyle dinlemek gerektiğini düşünürler; dışarıdaki işlerde ise filozofların kendilerinden hiçbir farkı olmadığına inanırlar. Sofistlere karşı böyle düşünmeleri yerindedir; çünkü sofistler kürsüden kalkıp kitaplarını ve giriş derslerini bir yana koyunca, hayatın gerçek alanlarında çoğu insanın gözünde küçük ve sıradan görünürler. Ama gerçek filozoflara karşı böyle düşünmeleri doğru değildir; çünkü bilmezler ki onların ciddiyeti de şakası da, baş işaretleri de, gülümsemeleri de, kaşlarını çatmaları da, hele her birine tek başına yönelttikleri söz, katlanmaya ve dikkat etmeye alışmış olanlar için faydalı bir meyve taşır.
φυλακτέον δὲ καὶ τὸ πολλὰ καὶ πολλάκις αὐτὸν προβάλλειν· ἔστι γὰρ καὶ τοῦτο τρόπον τινὰ παρεπιδεικνυμένου. τὸ δʼ ἑτέρου προτείνοντος ἀκροᾶσθαι μετʼ εὐκολίας φιλόλογον καὶ κοινωνικόν. ἂν μή τι τῶν ἰδίων ἐνοχλῇ καὶ κατεπείγῃ πάθος ἐπισχέσεως δεόμενον ἢ νόσημα παρηγορίας. τάχα μὲν γὰρ οὐδʼ ἀμαθίην κρύπτειν ἄμεινον, ὥς φησιν Ἡράκλειτος, ἀλλʼ εἰς μέσον τιθέναι καὶ θεραπεύειν. ἂν δʼ ὀργή τις ἢ προσβολὴ δεισιδαιμονίας ἢ διαφορὰ πρὸς οἰκείους σύντονος ἢ περιμανὴς ἐξ ἔρωτος ἐπιθυμία κινοῦσα χορδὰς τὰς ἀκινήτους φρενῶν ἐπιταράξῃ τὴν διάνοιαν, οὐ φευκτέον εἰς ἑτέρους λόγους ἀποδιδράσκοντας τὸν ἔλεγχον, ἀλλὰ περὶ αὐτῶν τούτων ἀκουστέον ἐν ταῖς διατριβαῖς, καὶ μετὰ τὰς διατριβὰς ἰδίᾳ προσιόντας αὐτοὺς καὶ προσανακρίνοντας. ἀλλὰ μὴ τοὐναντίον, ὥσπερ οἱ πολλοὶ χαίρουσι τοῖς φιλοσόφοις περὶ ἄλλων διαλεγομένοις καὶ θαυμάζουσιν· ἂν δὲ τοὺς ἄλλους ἐάσας ὁ φιλόσοφος αὐτοῖς ἐκείνοις ἰδίᾳ παρρησιάζηται περὶ τῶν διαφερόντων καὶ ὑπομιμνήσκῃ, δυσχεραίνουσι καὶ περίεργον νομίζουσιν. ἐπιεικῶς γάρ, ὥσπερ τῶν τραγῳδῶν ἐν τοῖς θεάτροις, καὶ τῶν φιλοσόφων ἐν ταῖς σχολαῖς οἴονται δεῖν ἀκούειν, ἐν δὲ τοῖς ἔξω πράγμασιν οὐδὲν αὐτοὺς ἑαυτῶν διαφέρειν ἡγοῦνται, πρὸς μὲν τοὺς σοφιστὰς εἰκότως τοῦτο πεπονθότες· ἀναστάντες γὰρ ἀπὸ τοῦ θρόνου καὶ ἀποθέμενοι τὰ βιβλία καὶ τὰς εἰσαγωγὰς ἐν τοῖς ἀληθινοῖς τοῦ βίου μέρεσι μικροὶ καὶ ὑπὸ χεῖρα φαίνονται τοῖς πολλοῖς, πρὸς δὲ τοὺς ὄντως φιλοσόφους οὐ καλῶς, ἀγνοοῦντες ὅτι καὶ σπουδὴ καὶ παιδιὰ καὶ νεῦμα καὶ μειδίαμα καὶ σκυθρωπασμὸς αὐτῶν, μάλιστα δʼ ὁ πρὸς ἕκαστον ἰδίᾳ περαινόμενος λόγος ἔχει τινὰ καρπὸν ὠφέλιμον τοῖς ὑπομένειν καὶ προσέχειν ἐθισθεῖσι.
1313. Bölüm
Övgüler konusundaki görev de bir tür ihtiyat ve ölçü ister; çünkü bunun ne eksikliği ne de aşırılığı hür bir insana yakışır. Söylenen her şeye karşı yumuşamaz ve gergin duran, içten içe işleyen bir kendini beğenmişlik ve içine işlemiş bir kendini övme tutkusuyla dolu olan dinleyici sıkıcı ve kabadır. Sanki söylenenlerden daha iyisini söyleyebilecekmiş gibi, ne yerinde bir kaşını oynatır, ne de iyi niyetli bir dinleme sevgisine tanıklık eden bir ses çıkarır; sessizlikle, yapmacık bir ağırbaşlılıkla ve takındığı tavırla, sağlam ve derin bir adam olduğu ününü avlamaya çalışır; başkasına verdiği övgüyü, paradan verir gibi kendinden eksiltiyor sanır. Çünkü Pythagoras'ın sözünü yanlış ve yersiz anlayanlar çoktur. Pythagoras felsefeden kazancının hiçbir şeye şaşmamak olduğunu söylemişti; bunlar ise hiçbir şeyi övmemeyi, hiçbir şeye değer vermemeyi kazanç sayarlar; ağırbaşlılığı küçümsemekte görür, onu kibirle ararlar. Oysa felsefi logos, tecrübesizlikten ve bilgisizlikten doğan şaşkınlığı ve hayreti her şeyin sebebini bilerek ve araştırarak ortadan kaldırır, ama hoşgörüyü, ölçülülüğü ve insan sevgisini yok etmez. Çünkü gerçekten ve sağlam biçimde iyi olanlar için en güzel şeref, değerli birine şeref vermektir; en yakışır süs de birini süslemektir; bu, ünün bolluğundan ve cömertliğinden gelir. Başkalarını övmekte cimri olanlar ise kendi övgülerine hâlâ muhtaç ve aç gibi görünürler.
Bunların tersi olan ise hiçbir şeyi ayırt etmeden her kelimede, her hecede durup bağıran, hafif ve kuş beyinli bir adamdır; çoğu zaman yarışanların kendilerinin bile hoşuna gitmez, dinleyenleri ise her zaman rahatsız eder; onları istemedikleri hâlde yerlerinden sıçratır, beraberinde ayağa kaldırır, utançlarından zorla sürüklenmiş gibi onun bağırışlarına katılmak zorunda bırakır. Övgüler yüzünden dinleyişi karmaşık ve heyecanlarla dolu geçtiği için hiçbir fayda görmeden ayrılır ve üç sıfattan birini alıp götürür: Ya alaycı, ya dalkavuk, ya da söz konusunda zevksiz biri sayılmıştır. Davaya bakan yargıç ne düşmanlıkla ne de kayırarak dinlemeli, vicdanıyla adalete göre dinlemelidir; ama söz meraklılarının dinledikleri derslerde hiçbir kanun ya da yemin, konuşanı iyi niyetle karşılamamıza engel olmaz. Eskiler Hermes'i Kharislerle birlikte bir tapınağa koymuşlardı; çünkü söz her şeyden çok hoşluk ve sevimlilik ister. Konuşan, ne övgüye değer bir düşünce sunamayacak, ne başkalarından bir aktarma yapamayacak, ne konuşmasının konusu ve niyeti, ne de söylediklerinin üslubu ya da düzeni bakımından hiçbir şey ortaya koyamayacak kadar büsbütün değersiz ve başarısız olamaz;
çünkü dikenli kirpi otları ve sert kayışkıranlar arasında yumuşak şebboyların çiçekleri biter.
Bazıları kusmaya, sıtmaya, hatta vallahi tencereye övgüler okuyup yine de inandırıcılıktan yoksun kalmıyorlarsa, bir şekilde filozof sayılan ya da öyle anılan bir adamın sonuna kadar götürdüğü bir konuşma, iyi niyetli ve insancıl dinleyicilere övgü için bir soluk alacak yer ve fırsat hiç vermez mi? Platon'un dediği gibi, gençlik çağındaki herkes âşığı şu ya da bu biçimde ısırır: Akları tanrıların çocukları, esmerleri erkeksi diye çağırır; kartal burunluya krala yaraşır, basık burunluya sevimli, solgun benizliye bal tenli diye sevgi sözcükleriyle seslenip onu kucaklar ve sever; çünkü aşk sarmaşık gibidir, her bahaneye kendini sarmakta ustadır. Dinlemeyi ve sözü seven ise, konuşanların her birini yersiz olmayan bir biçimde övebileceği bir sebebi bulmakta çok daha becerikli olacaktır. Platon da Lysias'ın konuşmasını buluş bakımından övmediği, düzensizliğinden dolayı suçladığı hâlde, yine de anlatımını, kelimelerin her birinin açık ve yuvarlak biçimde tornadan çıkmışçasına işlenmiş olmasını över. Arkhilokhos'un konularını, Parmenides'in dize yapısını, Phokylides'in sıradanlığını, Euripides'in gevezeliğini, Sophokles'in dengesizliğini kınayan olabilir; hatiplerden de biri huy bakımından zayıf, biri duygu uyandırmakta tembel, biri zarafetten yoksundur. Ama her biri, kendi gücünün özelliği bakımından, yani insanları onunla harekete geçirip sürüklediği yanı bakımından övülür. Böylece dinleyenlerin de konuşanlara dostluk göstermek için bol bol imkânı vardır. Bazılarına, sesimizle tanıklık etmesek bile, bakışımızın yumuşaklığını, yüzümüzün dinginliğini, iyi niyetli ve sıkıntı vermeyen bir tavrı göstermemiz yeter.
Şunlar ise, konuşan büsbütün başarısız olsa bile, her dinlemenin sıradan ve ortak kurallarıdır: gevşemeden ve yan yatmadan dik bir duruşla oturmak, konuşanın kendisine bakmak, etkin bir dikkatin tavrını takınmak, yüzü yalnız küstahlık ya da hoşnutsuzluktan değil, başka kaygılardan ve meşgalelerden de arınmış, hiçbir şey ele vermeyen bir hâlde tutmak. Çünkü her işte güzellik, birçok unsurun bir tür ölçü ve ahenk içinde tek bir anda bir araya gelmesiyle tamamlanır; çirkinlik ise rastgele bir unsurun eksik olmasından ya da yersizce eklenmesinden hemen doğuverir. Dinlemede de öyledir: Yalnız kaş çatmak, yüzün tatsızlığı, dolaşan bakışlar, bedeni kıvırmak ve bacak bacak üstüne yakışıksızca atmak değil, baş işareti yapmak, yanındakine fısıldamak, gülümsemek, uykulu esnemeler, başını önüne eğmek ve bunlara benzeyen her şey kusur sayılır ve büyük bir dikkat ister.
δεῖται δὲ καὶ τὸ περὶ τοὺς ἐπαίνους καθῆκον εὐλαβείας τινὸς καὶ μετριότητος διὰ τὸ μήτε τὴν ἔλλειψιν αὐτοῦ μήτε τὴν ὑπερβολὴν ἐλευθέριον εἶναι. βαρὺς μὲν γὰρ ἀκροατὴς καὶ φορτικὸς ὁ πρὸς πᾶν ἄτεγκτος καὶ ἀτενὴς τὸ λεγόμενον, οἰήματος ὑπούλου καὶ περιαυτολογίας ἐνδιαθέτου μεστός, ὡς ἔχων τι τῶν λεγομένων βέλτιον εἰπεῖν, μήτʼ ὀφρῦν κατὰ σχῆμα κινῶν μήτε φωνὴν εὐγνώμονος μάρτυρα φιληκοΐας προϊέμενος, ἀλλὰ σιγῇ καὶ βαρύτητι καταπλάστῳ καὶ σχηματισμῷ θηρώμενος δόξαν εὐσταθοῦς καὶ βάθος ἔχοντος ἀνδρός, ὥσπερ χρημάτων τῶν ἐπαίνων ὅσον ἄλλῳ μεταδίδωσιν αὑτοῦ δοκῶν ἀφαιρεῖσθαι. πολλοὶ γάρ εἰσιν οἱ κακῶς καὶ παρὰ μέλος τὴν Πυθαγόρου φωνὴν ὑπολαμβάνοντες. ἐκεῖνος μὲν γὰρ ἐκ φιλοσοφίας ἔφησεν αὑτῷ περιγεγονέναι τὸ μηδὲν θαυμάζειν· οὗτοι δὲ τὸ μηδὲν ἐπαινεῖν μηδὲ τιμᾶν, ἐν τῷ καταφρονεῖν τιθέμενοι τὸ σεμνὸν καὶ ὑπεροψίᾳ διώκοντες. ὁ γὰρ φιλόσοφος λόγος τὸ μὲν ἐξ ἀπειρίας καὶ ἀγνοίας θαῦμα καὶ θάμβος ἐξαιρεῖ γνώσει καὶ ἱστορίᾳ τῆς περὶ ἕκαστον αἰτίας, τὸ δʼ εὔκολον καὶ μέτριον καὶ φιλάνθρωπον οὐκ ἀπόλλυσι. τοῖς γὰρ ἀληθινῶς καὶ βεβαίως ἀγαθοῖς τιμή τε καλλίστη τὸ τιμῆσαί τινα τῶν ἀξίων, καὶ κόσμος εὐπρεπέστατος τὸ ἐπικοσμῆσαι, περιουσίᾳ δόξης καὶ ἀφθονίᾳ γιγνόμενον. οἱ δὲ γλίσχροι περὶ τοὺς ἑτέρων ἐπαίνους ἔτι πένεσθαι καὶ πεινῆν ἐοίκασι τῶν ἰδίων. ὁ δʼ ἐναντίος αὖ πάλιν τούτων, μηδὲν ἐπικρίνων ἀλλὰ κατὰ ῥῆμα καὶ συλλαβὴν ἐφιστάμενος καὶ κεκραγώς , ἐλαφρός τις ὢν καὶ ὀρνεώδης, πολλάκις μὲν οὐδʼ αὐτοῖς ἀρέσκει τοῖς ἀγωνιζομένοις, ἀεὶ δὲ λυπεῖ τοὺς ἀκροωμένους, ἀνασοβῶν καὶ συνεξανιστὰς παρὰ γνώμην, οἷον ἑλκομένους βίᾳ διʼ αἰδῶ καὶ συνεπηχοῦντας. οὐδὲν δʼ ὠφεληθεὶς διὰ τὸ ταραχώδη καὶ πολυπτόητον αὐτῷ περὶ τοὺς ἐπαίνους γεγονέναι τὴν ἀκρόασιν ἀπέρχεται τῶν τριῶν ἓν φερόμενος εἴρων γὰρ ἢ κόλαξ ἢ περὶ λόγους ἀπειρόκαλος ἔδοξεν εἶναι. δίκην μὲν οὖν δικάζοντα δεῖ μήτε πρὸς ἔχθραν τινὰ μήτε πρὸς χάριν ἀκούειν ἀλλʼ ἀπὸ γνώμης πρὸς τὸ δίκαιον· ἐν δὲ ταῖς φιλολόγοις ἀκροάσεσιν οὔτε νόμος οὐδεὶς οὔτε ὅρκος ἡμᾶς ἀπείργει μὴ μετʼ εὐνοίας ἀποδέχεσθαι τὸν διαλεγόμενον. ἀλλὰ καὶ τὸν Ἑρμῆν ταῖς Χάρισιν οἱ παλαιοὶ συγκαθίδρυσαν, ὡς μάλιστα τοῦ λόγου τὸ κεχαρισμένον καὶ προσφιλὲς ἀπαιτοῦντος. οὐδὲ γὰρ οἷόν τε παντελῶς οὕτως ἐκβόλιμον εἶναι τὸν λέγοντα καὶ διημαρτημένον, ὥστε μήτε νοῦν τινα παρασχεῖν ἄξιον ἐπαίνου μήτʼ ἀπομνημόνευσιν ἑτέρων μήτʼ αὐτὴν τὴν ὑπόθεσιν τοῦ λόγου καὶ προαίρεσιν, ἀλλὰ μηδὲ λέξιν ἢ διάθεσιν τῶν λεγομένων, ὡς ἀνʼ ἐχινόποδας καὶ ἀνὰ τρηχεῖαν ὄνωνιν φύονται μαλακῶν ἄνθεα λευκοΐων ὅπου γὰρ ἐμέτου τινὲς ἐγκώμια καὶ πυρετοῦ καὶ νὴ Δία χύτρας ἐπιδεικνύμενοι, πιθανότητος οὐκ ἀμοιροῦσιν, ἦ που λόγος ὑπʼ ἀνδρὸς ἁμωσγέπως δοκοῦντος ἢ καλουμένου φιλοσόφου περαινόμενος οὐκ ἂν ὅλως ἀναπνοήν τινα καὶ καιρὸν ἀκροαταῖς εὐμενέσι καὶ φιλανθρώποις παράσχοι πρὸς ἔπαινον; οἱ γοῦν ἐν ὥρᾳ πάντες, ὥς φησιν ὁ Πλάτων, ἁμηγέπη δάκνουσι τὸν ἐρωτικόν, καὶ λευκοὺς μὲν θεῶν παῖδας ἀνακαλῶν μέλανας δʼ ἀνδρικούς, καὶ τὸν γρυπὸν βασιλικὸν καὶ τὸν σιμὸν ἐπίχαριν τὸν δʼ ὠχρὸν μελίχρουν ὑποκοριζόμενος ἀσπάζεται καὶ ἀγαπᾷ· δεινὸς γάρ ἐστιν ὁ ἔρως ὥσπερ κιττὸς αὑτὸν ἐκ πάσης ἀναδῆσαι προφάσεως. πολὺ δὴ μᾶλλον ὁ φιλήκοος καὶ φιλόλογος ἀεί τινος αἰτίας εὑρετικὸς ἔσται, διʼ ἣν οὐκ ἀπὸ τρόπου τῶν λεγόντων ἕκαστον ἐπαινῶν φανεῖται. καὶ γὰρ ὁ Πλάτων τὸν Λυσίου λόγον οὔτε κατὰ τὴν εὕρεσιν ἐπαινῶν καὶ τῆς ἀταξίας αἰτιώμενος ὅμως αὐτοῦ τὴν ἀπαγγελίαν ἐπαινεῖ, καὶ ὅτι τῶν ὀνομάτων σαφῶς καὶ στρογγύλως ἕκαστον ἀποτετόρνευται. μέμψαιτο δʼ ἄν τις Ἀρχιλόχου μὲν τὴν ὑπόθεσιν, Παρμενίδου δὲ τὴν στιχοποιίαν, Φωκυλίδου δὲ τὴν εὐτέλειαν, Εὐριπίδου δὲ τὴν λαλιάν, Σοφοκλέους δὲ τὴν ἀνωμαλίαν, ὥσπερ ἀμέλει καὶ τῶν ῥητόρων ἐστὶν ὁ μὲν οὐκ ἔχων ἦθος, ὁ δὲ πρὸς πάθος ἀργός, ὁ δʼ ἐνδεὴς χαρίτων ἕκαστός γε μὴν ἐπαινεῖται κατὰ τὸ ἴδιον τῆς δυνάμεως, ᾧ κινεῖν καὶ ἄγειν πέφυκεν. ὥστε καὶ τοῖς ἀκούουσιν εὐπορίαν εἶναι καὶ ἀφθονίαν τοῦ φιλοφρονεῖσθαι τοὺς λέγοντας. ἐνίοις γὰρ ἐξαρκεῖ, κἂν μὴ διὰ φωνῆς ἐπιμαρτυρῶμεν, ὄμματος πραότητα καὶ γαλήνην προσώπου καὶ διάθεσιν εὐμενῆ καὶ ἄλυπον ἐμπαρασχεῖν. ἐκεῖνα μὲν γὰρ ἤδη καὶ πρὸς τοὺς ὅλως ἀποτυγχάνοντας ὥσπερ ἐγκύκλια καὶ κοινὰ πάσης ἀκροάσεώς ἐστι, καθέδρα τέ τις ἄθρυπτος καὶ ἀκλινὴς ἐν ὀρθῷ σχήματι καὶ πρόσβλεψις αὐτῷ τῷ λέγοντι καὶ τάξις ἐνεργοῦ προσοχῆς, καὶ προσώπου κατάστασις καθαρὰ καὶ ἀνέμφαντος οὐχ ὕβρεως οὐδὲ δυσκολίας μόνον ἀλλὰ καὶ φροντίδων ἄλλων καὶ ἀσχολιῶν· ὡς ἐν ἔργῳ γε παντὶ τὸ μὲν καλὸν ἐκ πολλῶν οἷον ἀριθμῶν εἰς ἕνα καιρὸν ἡκόντων ὑπὸ συμμετρίας τινὸς καὶ ἁρμονίας ἐπιτελεῖται, τὸ δʼ αἰσχρὸν ἐξ ἑνὸς τοῦ τυχόντος ἐλλείποντος ἢ προσόντος ἀτόπως εὐθὺς ἑτοίμην ἔχει τὴν γένεσιν, ὥσπερ ἐπʼ αὐτῆς τῆς ἀκροάσεως οὐ μόνον βαρύτης ἐπισκυνίου καὶ ἀηδία προσώπου καὶ βλέμμα ῥεμβῶδες καὶ περίκλασις σώματος καὶ μηρῶν ἐπάλλαξις ἀπρεπὴς ἀλλὰ καὶ νεῦμα καὶ ψιθυρισμὸς πρὸς ἕτερον καὶ μειδίαμα χάσμαι τε ὑπνώδεις καὶ κατήφειαι καὶ πᾶν εἴ τι τούτοις ἔοικεν ὑπεύθυνόν ἐστι καὶ δεῖται πολλῆς εὐλαβείας.
1414. Bölüm
Bazıları da konuşanın bir işi olduğunu, dinleyenin ise hiçbir işi olmadığını sanırlar; konuşanın düşünüp hazırlanmış olarak gelmesini beklerler, kendileri ise görevlerini hiç düşünmeden ve umursamadan içeri dalıp otururlar; tıpkı başkaları zahmet çekerken ağırlanmak için yemeğe gelmiş gibi. Oysa hoş bir sofra arkadaşının bile bir işi vardır; dinleyicinin ise çok daha fazla. Çünkü dinleyici konuşmanın ortağı ve konuşanın iş arkadaşıdır. Onun hatalarını her kelimede ve her konuda hesap sorarak acımasızca incelerken, kendisi hesap vermeden dinlemede çirkin davranmamalı, sayısız yanlış yapmamalıdır. Top oynarken topu tutanın, atanla birlikte hareket edip ahenkle kıpırdaması gerektiği gibi, sözlerde de, her biri kendine düşeni gözetirse, hem konuşanda hem dinleyende bir tür ahenk vardır.
οἱ δὲ τοῦ μὲν λέγοντος οἴονταί τι ἔργον εἶναι, τοῦ δʼ ἀκούοντος οὐδέν, ἀλλʼ ἐκεῖνον μὲν ἀξιοῦσιν ἥκειν πεφροντικότα καὶ παρεσκευασμένον, αὐτοὶ δʼ ἄσκεπτοι καὶ ἀφρόντιδες τῶν καθηκόντων ἐμβαλόντες καθέζονται καθάπερ ἀτεχνῶς ἐπὶ δεῖπνον ἥκοντες. εὖ παθεῖν πονουμένων ἑτέρων. καίτοι καὶ συνδείπνου τι χαρίεντος ἔργον ἐστί, πολὺ δὲ μᾶλλον ἀκροατοῦ. κοινωνὸς γάρ ἐστι, τοῦ λόγου καὶ συνεργὸς τοῦ λέγοντος, καὶ οὐ τὰ μὲν ἐκείνου πλημμελήματα πικρῶς ἐξετάζειν ὀφείλει κατὰ ῥῆμα καὶ πρᾶγμα προσάγων τὴν εὐθύνην, αὐτὸς δʼ ἀνευθύνως, ἀσχημονεῖν καὶ πολλὰ σολοικίζειν περὶ τὴν ἀκρόασιν, ἀλλʼ ὥσπερ ἐν τῷ σφαιρίζειν τῷ βάλλοντι δεῖ συγκινούμενον εὐρύθμως φέρεσθαι τὸν δεχόμενον, οὕτως ἐπὶ τῶν λόγων ἔστι τις εὐρυθμία καὶ περὶ τὸν λέγοντα καὶ περὶ τὸν ἀκροώμενον, ἂν ἑκάτερος τὸ προσῆκον αὑτῷ φυλάττῃ.
1515. Bölüm
Övgü sözlerini de rastgele kullanmamalı. Epikuros, dostlarının mektupları okunurken onlardan alkış ve tezahürat geldiğini söyleyerek tatsızlık eder. Bugün dinleyici salonlarına yabancı sözler sokanlar, "tanrısal", "ilahi esinle", "yaklaşılmaz" diye bağıranlar, sanki Platon'un, Sokrates'in ve Hypereides'in çevresindekilerin övgü işareti olarak kullandığı "güzel", "bilgece", "doğru" sözleri artık yetmiyormuş gibi, haddinden fazla çirkin davranırlar; konuşanları da kibirli ve aşırı övgülere muhtaç kişilermiş gibi itibardan düşürürler. Konuşanlara mahkemede tanıklık eder gibi yeminle onay verenler de pek tatsızdır. Övgünün türünü tutturamayanlar da bunlardan aşağı kalmaz: Bir filozofa "keskin!", bir ihtiyara "zekice!" ya da "çiçek gibi!" diye seslenir; okul alıştırmalarında şakalaşanların ve gösteri yapanların sözlerini filozoflara taşır, itidalli bir konuşmaya bir fahişeye yakışacak övgüyle karşılık verirler; sanki bir atlete defne ya da yabani zeytin değil, zambak ya da gül çelengi takarlar. Ozan Euripides, koro üyelerine armoni üzerine bestelenmiş bir şarkıyı öğretirken içlerinden biri gülünce, "Duygusuz ve cahil biri olmasaydın, ben Miksolydia makamında söylerken gülmezdin," demişti. Sanırım filozof ve devlet adamı biri de, kendinden geçmiş bir dinleyicinin şımarıklığını şöyle diyerek budardı: "Bence sen akılsız ve terbiyesizsin; yoksa ben ders verirken, öğüt verirken ya da tanrılar, devlet veya yönetim hakkında konuşurken ıslık çalıp sözlerime dans etmezdin." Gerçekten de bak, ne hâle gelinmiş: Bir filozof konuşurken, içeride bağırıp çağıranlar yüzünden dışarıdakiler övgünün bir flütçüye mi, bir kitharacıya mı, yoksa bir dansçıya mı yapıldığını kestiremiyor.
δεῖ δὲ μηδὲ ταῖς φωναῖς τῶν ἐπαίνων ὡς ἔτυχε χρῆσθαι. καὶ γὰρ Ἐπίκουρος ἐπὶ τοῖς τῶν φίλων ἐπιστολίοις κροτοθορύβους γίγνεσθαι παρʼ αὐτῶν λέγων ἀηδής ἐστιν. οἱ δὲ τὰς ξένας φωνὰς τοῖς ἀκροατηρίοις νῦν ἐπεισάγοντες, οὗτοι καὶ θείως καὶ θεοφορήτως καὶ ἀπροσίτως ἐπιλέγοντες, ὡς οὐκέτι τοῦ καλῶς καὶ τοῦ σοφῶς καὶ τοῦ ἀληθῶς ἐξαρκοῦντος, οἷς οἱ περὶ Πλάτωνα καὶ Σωκράτη καὶ Ὑπερείδην ἐχρῶντο σημείοις τῶν ἐπαίνων, ὑπερασχημονοῦσι καὶ διαβάλλουσι τοὺς λέγοντας ὡς ὑπερηφάνων τινῶν καὶ περιττῶν δεομένους ἐπαίνων. σφόδρα δʼ ἀηδεῖς εἰσι καὶ οἱ μεθʼ ὅρκου τοῖς λέγουσιν ὥσπερ ἐν δικαστηρίῳ τὰς μαρτυρίας ἀποδιδόντες. οὐχ ἧττον δὲ τούτων οἱ περὶ τὰς ποιότητας ἀστοχοῦντες, ὅταν φιλοσόφῳ μὲν ἐπιφωνῶσι δριμέως, γέροντι δʼ εὐφυῶς ἢ ἀνθηρῶς, τὰς τῶν παιζόντων καὶ πανηγυριζόντων ἐν ταῖς σχολαστικαῖς μελέταις φωνὰς ἐπὶ τοὺς φιλοσόφους μετακομίζοντες καὶ λόγῳ σωφρονοῦντι προσφέροντες ἔπαινον ἑταιρικόν, ὥσπερ ἀθλητῇ κρίνων ἢ ῥόδων στέφανον, οὐ δάφνης οὐδὲ κοτίνου περιτιθέντες Εὐριπίδης μὲν οὖν ὁ, ποιητής, ὡς ὑπολέγοντος αὐτοῦ τοῖς χορευταῖς ᾠδήν τινα πεποιημένην ἐφʼ ἁρμονίας εἷς ἐγέλασεν, εἰ μή τις ἦς ἀναίσθητος εἶπε καὶ ἀμαθής, οὐκ ἂν ἐγέλασας ἐμοῦ μιξολυδιστὶ ᾄδοντος. ἀνὴρ δʼ ἂν οἶμαι φιλόσοφος καὶ πολιτικὸς ἀκροατοῦ διακεχυμένου τρυφὴν ἐκκόψειεν εἰπών σύ μοι δοκεῖς ἀνόητος εἶναι καὶ ἀνάγωγος· οὐ γὰρ ἂν ἐμοῦ διδάσκοντος ἢ νουθετοῦντος ἢ διαλεγομένου περὶ θεῶν ἢ πολιτείας ἢ ἀρχῆς ἐτερέτιζες καὶ προσωρχοῦ τοῖς λόγοις. ὅρα γὰρ ἀληθῶς οἷόν ἐστι. φιλοσόφου λέγοντος ἀπορεῖν τοὺς ἔξωθεν ὑπὸ τῶν ἔνδον βοώντων καὶ ἀλαλαζόντων πότερον αὐλοῦντος ἢ κιθαρίζοντος ἢ ὀρχουμένου τινὸς ὁ ἔπαινός ἐστι.
16Öğütleri ve azarları da ne duygusuzca ne de yüreksizce dinlemek gerekir. Kimileri filozoflardan azar işitmeye öyle kolay ve kayıtsızca katlanır ki, çürütüldükçe güler, kendilerini çürütenleri överler; tıpkı asalakların, sövüldükleri zaman kendilerini besleyenleri övmesi gibi. Bunlar büsbütün yüzsüz ve küstahtır; utanmazlığı cesaretin kanıtı diye gösterirler, ama bu ne güzel ne de gerçek bir kanıttır. Gerçi şaka arasında, nükteyle atılmış, kimseyi aşağılamayan bir takılmaya kırılmadan ve güler yüzle katlanmak ne bayağılıktır ne terbiyesizlik; tersine, hür insana pek yakışır, tam bir Lakonyalı tavrıdır. Ama huyu düzeltmek için yapılan bir dokunuş ve öğüt, ısıran bir ilaç gibi iğneleyen sözlere başvurduğunda, bunları büzülmeden, terleyip başı dönmeden, psykhē'si utançla yanmadan dinlemek; bilakis kılı kıpırdamadan, sırıtarak ve alaya alarak dinlemek, korkunç derecede aşağılık bir gencin işidir. Böyle bir genç hatalara alışmış, onları aralıksız sürdürmüş, bu yüzden utanmayı unutmuştur; psykhē'si sanki sertleşmiş, nasır tutmuş bir et gibi artık bere tutmaz.
Bu böyleyken, zıt yaradılıştaki gençler bir kez olsun azar işitseler, dönüp arkalarına bakmadan felsefeden kaçıp giderler. Kurtuluş için güzel bir başlangıç olan utanma duygusunu tabiattan almışlardır, ama onu nazlılık ve gevşeklik yüzünden yitirirler: çürütmelere dayanmazlar, düzeltmeleri yiğitçe kabul etmezler; kulaklarını tatlı ve yumuşak sohbetlere, faydasız, boş ama kulağa hoş gelen sözlerle onları büyüleyen dalkavuklara ya da sofistlere çevirirler. Ameliyattan sonra hekimden kaçan, sargıyı yaptırmayan kişi tedavinin acı veren kısmını üstlenmiş, faydalı kısmına ise katlanmamış olur. Bunun gibi, kendisini çizen ve yaralayan söze, budalalığının yarasını kapatıp iyileştirme fırsatı vermeyen kişi de felsefeden ısırılmış ve acı çekmiş olarak, ama hiçbir fayda görmeden ayrılır. Euripides'in dediğine göre Telephos'un yarası
mızraktan eğelenmiş talaşla dinermiş;
ama yalnız o değil: felsefenin yetenekli gençlerde açtığı ısırık yarasını da onu açan söz kendisi iyileştirir. Bu yüzden çürütülen kişi bir şey duymalı, ısırıldığını hissetmeli; ama ezilmemeli, yılmamalıdır. Felsefe onu bir sırra erdirme töreninde olduğu gibi kendi ayinlerine başlatmıştır; o da ilk arınmalara ve gürültülere katlanmalı, içinde bulunduğu sıkıntı ve karışıklıktan tatlı ve parlak bir şey doğmasını ummalıdır. Azar haksız yere yapılıyor gibi görünse bile, konuşan sözünü bitirene kadar katlanıp sabretmek güzeldir. O sustuktan sonra yanına gitmeli, kendini savunmalı ve şimdi kendisine karşı kullandığı açık sözlülüğü ve sertliği gerçekten işlenmiş bir hata için saklamasını rica etmelidir.
καὶ μὴν τῶν γε νουθεσιῶν καὶ τῶν ἐπιπλήξεων οὔτʼ ἀναλγήτως οὔτʼ ἀνάνδρως ἀκουστέον. οἱ γὰρ εὐκόλως καὶ ὀλιγώρως τὸ κακῶς ἀκούειν ὑπὸ τῶν φιλοσόφων φέροντες, ὥστε γελᾶν ἐλεγχόμενοι καὶ τοὺς ἐλέγχοντας ἐπαινεῖν, ὥσπερ οἱ παράσιτοι τοὺς τρέφοντας, ὅταν ὑπʼ αὐτῶν λοιδορῶνται, παντάπασιν ἰταμοὶ καὶ θρασεῖς ὄντες, οὐ καλὴν οὐδʼ ἀληθῆ διδόασιν ἀπόδειξιν ἀνδρείας τὴν ἀναισχυντίαν. σκῶμμα μὲν γὰρ ἀνύβριστον ἐν παιδιᾷ τινι μετʼ εὐτραπελίας ἀφειμένον ἐνεγκεῖν ἀλύπως καὶ ἱλαρῶς οὐκ ἀγεννὲς οὐδʼ ἀπαίδευτον ἀλλʼ ἐλευθέριον πάνυ καὶ Λακωνικόν ἐστιν· ἐπαφῆς δὲ καὶ νουθεσίας πρὸς ἐπανόρθωσιν ἤθους ὥσπερ φαρμάκῳ δάκνοντι λόγῳ χρωμένης ἐλέγχοντι μὴ συνεσταλμένον ἀκούειν μηδʼ ἱδρῶτος καὶ ἰλίγγου μεστόν, αἰσχύνῃ φλεγόμενον τὴν ψυχήν, ἀλλʼ ἄτρεπτον καὶ σεσηρότα καὶ κατειρωνευόμενον, ἀνελευθέρου τινὸς δεινῶς καὶ ἀπαθοῦς πρὸς τὸ αἰδεῖσθαι νέου διὰ συνήθειαν ἁμαρτημάτων καὶ συνέχειαν, ὥσπερ ἐν σκληρᾷ σαρκὶ καὶ τυλώδει τῇ ψυχῇ μώλωπα μὴ λαμβάνοντος. τούτων δὲ τοιούτων ὄντων οἱ τὴν ἐναντίαν διάθεσιν ἔχοντες νέοι κἂν ἅπαξ ποτὲ ἀκούσωσι κακῶς, φεύγοντες ἀνεπιστρεπτὶ καὶ δραπετεύοντες ἐκ φιλοσοφίας, καλὴν ἀρχὴν πρὸς τὸ σωθῆναι τὸ αἰδεῖσθαι παρὰ τῆς φύσεως ἔχοντες, ἀπολλύουσι διὰ τρυφὴν καὶ μαλακίαν , οὐκ ἐγκαρτεροῦντες τοῖς ἐλέγχοις οὐδὲ τὰς ἐπανορθώσεις δεχόμενοι γεννικῶς, ἀλλʼ ἐπὶ τὰς προσηνεῖς καὶ ἁπαλὰς ἀποστρέφοντες ὁμιλίας τὰ ὦτα, κολάκων τινῶν ἢ σοφιστῶν ἀνωφελεῖς καὶ ἀνονήτους ἡδείας δὲ φωνὰς κατᾳδόντων. ὥσπερ οὖν ὁ μετὰ τὴν τομὴν φεύγων τὸν ἰατρὸν καὶ τὸν ἐπίδεσμον μὴ προσιέμενος τὸ μὲν ἀλγεινὸν ἀνεδέξατο, τὸ δʼ ὠφέλιμον οὐχ ὑπέμεινε τῆς θεραπείας, οὕτως ὁ τῷ χαράξαντι καὶ τρώσαντι λόγῳ τὴν ἀβελτερίαν ἀπουλῶσαι καὶ καταστῆσαι μὴ παρασχὼν ἀπῆλθε δηχθεὶς καὶ ἀλγήσας ἐκ φιλοσοφίας, ὠφεληθεὶς δὲ μηδέν. οὐ γὰρ μόνον, ὡς Εὐριπίδης φησί, τὸ Τηλέφου τραῦμα πριστοῖσι λόγχης θέλγεται ῥινήμασιν ἀλλὰ καὶ τὸν ἐκ φιλοσοφίας ἐμφυόμενον εὐφυέσι νέοις δηγμὸν αὐτὸς ὁ τρώσας λόγος ἰᾶται. διὸ δεῖ πάσχειν μέν τι καὶ δάκνεσθαι, μὴ συντρίβεσθαι δὲ μηδʼ ἀθυμεῖν τὸν ἐλεγχόμενον, ἀλλʼ ὥσπερ ἐν τελετῇ κατηργμένης αὐτοῦ φιλοσοφίας τοὺς πρώτους καθαρμοὺς καὶ θορύβους ἀνασχόμενον ἐλπίζειν τι γλυκὺ καὶ λαμπρὸν ἐκ τῆς παρούσης ἀδημονίας καὶ ταραχῆς. καὶ γὰρ ἂν ἀδίκως ἡ ἐπιτίμησις γίγνεσθαι δοκῇ, καλὸν ἀνασχέσθαι καὶ διακαρτερῆσαι λέγοντος· παυσαμένῳ δʼ αὐτὸν ἐντυχεῖν ἀπολογούμενον καὶ δεόμενον τὴν παρρησίαν ἐκείνην καὶ τὸν τόνον, ᾧ νῦν κέχρηται πρὸς αὐτόν, εἴς τι τῶν ἀληθῶς ἁμαρτανομένων φυλάττειν.
17Ayrıca okuma yazmada, lir çalmada ve güreş yerinde ilk dersler çok gürültü, zahmet ve belirsizlik taşır; ama insan yavaş yavaş ilerledikçe, tıpkı insanlarla tanıştıkça olduğu gibi, derin bir alışkanlık ve tanışıklık doğar; bu da her şeyi dost, ele alışkın, söylemesi ve yapması kolay hâle getirir. Felsefenin de ilk kelimelerinde ve konularında elbette biraz zor sindirilen, alışılmadık bir taraf vardır. Bu yüzden başlangıçtan korkup ürkekçe ve cesaretsizce onu bırakmamalı; her şeyi denemeli, üstüne düşmeli, ileriye doğru can atmalı ve her güzel şeyi tatlı kılan alışkanlığın gelmesini beklemelidir. Bu alışkanlık çok geçmeden gelecek, öğrenilene bol ışık getirecek ve aretē'ye karşı güçlü aşklar uyandıracaktır. Bu aşklar olmadan, yüreksizliği yüzünden felsefeden kopup hayatın geri kalanına katlanmak ancak pek zavallı ya da korkak bir adamın işidir.
Gerçi konuların kendisinde de tecrübesiz gençler için başlangıçta kavranması güç bir taraf olabilir. Yine de düştükleri belirsizliğin ve bilgisizliğin çoğu kendi yüzlerindendir: birbirine zıt tabiatlardan yola çıkıp aynı hatayı yaparlar. Kimi bir çeşit utangaçlıkla ve konuşanı yormamak için soru sorup sözü iyice pekiştirmekten çekinir, anlamış gibi başını sallar. Kimi de vakitsiz bir hırs ve başkalarıyla boş bir yarış yüzünden kavrayışının keskinliğini ve gücünü sergilemeye kalkar, kavramadan önce kavradığını söyler ve böylece hiç kavramaz. Sonunda o utangaç ve sessiz olanların başına şu gelir: dersten çıktıklarında kendi kendilerine üzülür, şaşkınlık içinde kalırlar; nihayet zorunluluğun itmesiyle, daha büyük bir utançla, konuşanların peşinden koşup onları yeniden sorularla rahatsız ederler. Hırslı ve küstah olanlar ise içlerinde yaşayan bilgisizliği ömür boyu örtüp gizlemek zorunda kalırlar.
ἔτι τοίνυν ὥσπερ ἐν γράμμασι καὶ περὶ λύραν καὶ παλαίστραν αἱ πρῶται μαθήσεις πολὺν ἔχουσι θόρυβον καὶ πόνον καὶ ἀσάφειαν, εἶτα προιόντι κατὰ μικρὸν ὥσπερ πρὸς ἀνθρώπους συνήθεια πολλὴ καὶ γνῶσις ἐγγενομένη πάντα φίλα καὶ χειροήθη καὶ ῥᾴδια λέγειν τε καὶ πράττειν παρέσχεν, οὕτω δὴ καὶ φιλοσοφίας ἐχούσης τι καὶ γλίσχρον ἀμέλει καὶ ἀσύνηθες ἐν τοῖς πρώτοις ὀνόμασι καὶ πράγμασιν οὐ δεῖ φοβηθέντα τὰς ἀρχὰς ψοφοδεῶς καὶ ἀτόλμως ἐγκαταλιπεῖν, ἀλλὰ πειρώμενον ἑκάστου καὶ προσλιπαροῦντα καὶ γλιχόμενον τοῦ πρόσω τὴν πᾶν τὸ καλὸν ἡδὺ ποιοῦσαν ἀναμένειν συνήθειαν. ἥξει γὰρ οὐ διὰ μακροῦ πολὺ φῶς ἐπιφέρουσα τῇ μαθήσει καὶ δεινοὺς ἔρωτας ἐνδιδοῦσα πρὸς τὴν ἀρετήν, ὧν ἄνευ πάνυ τλήμονος ἀνδρός ἐστιν ἢ δειλοῦ τὸν ἄλλον ὑπομένειν βίον, ἐκπεσόντα διʼ ἀνανδρίαν φιλοσοφίας. ἴσως μὲν οὖν ἔχει τι καὶ τὰ πράγματα τοῖς ἀπείροις καὶ νέοις ἐν ἀρχῇ δυσκατανόητον· οὐ μὴν ἀλλὰ τῇ γε πλείστῃ περιπίπτουσιν ἀσαφείᾳ καὶ ἀγνοίᾳ διʼ αὑτούς, ἀπʼ ἐναντίων φύσεων ταὐτὸν ἁμαρτάνοντες. οἱ μὲν γὰρ αἰσχύνῃ τινὶ καὶ φειδοῖ τοῦ λέγοντος ὀκνοῦντες ἀνερέσθαι καὶ βεβαιώσασθαι τὸν λόγον , ὡς ἔχοντες ἐν νῷ συνεπινεύουσιν, οἱ δʼ ὑπὸ φιλοτιμίας ἀώρου καὶ κενῆς πρὸς ἑτέρους ἁμίλλης ὀξύτητα καὶ δύναμιν εὐμαθείας ἐπιδεικνύμενοι , πρὶν ἢ λαβεῖν ἔχειν ὁμολογοῦντες, οὐ λαμβάνουσιν. εἶτα συμβαίνει τοῖς μὲν αἰδήμοσι καὶ σιωπηλοῖς ἐκείνοις, ὅταν ἀπέλθωσι, λυπεῖν αὑτοὺς καὶ ἀπορεῖσθαι, καὶ τέλος αὖθις ὑπʼ ἀνάγκης ἐλαυνομένους σὺν αἰσχύνῃ μείζονι τοῖς εἰποῦσιν ἐνοχλεῖν ἀναπυνθανομένους καὶ μεταθέοντας, τοῖς δὲ φιλοτίμοις καὶ θρασέσιν ἀεὶ περιστέλλειν καὶ ἀποκρύπτειν συνοικοῦσαν τὴν ἀμαθίαν.
18O hâlde bütün bu ahmaklığı ve kendini beğenmişliği üzerimizden atalım; öğrenmeye yönelip faydalı biçimde söyleneni zihnimizle kavramaya çalışalım ve yetenekli geçinenlerin gülüşlerine katlanalım. Kleanthes ile Ksenokrates de okul arkadaşlarından daha ağır kavrar görünüyorlardı; ama ne öğrenmekten kaçtılar ne de bıktılar. Başkalarından önce kendileriyle alay eder, kendilerini ağzı dar kaplara ve tunç levhalara benzetirlerdi: sözleri güçlükle alıyor ama sağlam ve kalıcı biçimde saklıyorlardı. Phokylides'in dediği gibi
iyi olmak isteyen çok kez aldanmalıdır;
ama yalnız bu kadarı yetmez: insan çok kez alay konusu olmalı, itibarını yitirmeyi göze almalı, şakalara ve maskaralıklara göğüs gererek bilgisizliği bütün yüreğiyle itip yenmelidir.
Öte yandan zıt yöndeki hatayı da gözden kaçırmamalı. Bu hatayı bazıları uyuşukluktan yapar. Bunlar bıktırıcı ve yorucu kimselerdir: kendi başlarına kalıp uğraşmak istemezler, zahmeti konuşana yüklerler, aynı şeyleri defalarca sorarlar; tüyü bitmemiş kuş yavruları gibi ağızlarını hep başkasının ağzına açar, her şeyi başkalarınca hazırlanmış, çiğnenmiş olarak almak isterler. Başkaları ise yersiz bir dikkat ve keskinlik şöhreti peşinde koşar; gevezelikleri ve fazla meraklılıklarıyla konuşanları bezdirirler. Gereksiz şeylere dair hep yeni bir güçlük çıkarır, ispata ihtiyacı olmayan şeylerin ispatını isterler.
Böylece, Sophokles'in dediği gibi, kısa yol uzar;
yalnız kendileri için değil, başkaları için de. Her fırsatta boş ve gereksiz sorularla öğreteni yakalayıp durdurur, tıpkı bir yol arkadaşlığında olduğu gibi öğrenmenin akışını keserler; öğrenme de duraklar, oyalanır. Hieronymos'un benzetmesiyle bunlar, evde postları ısırıp kıllarını yolan ama hayvanların kendisine dokunamayan korkak ve hırçın köpek yavrularıdır. O tembelleri ise şuna çağıralım: ana noktaları zihinleriyle kavradıktan sonra gerisini kendi kendilerine kursunlar, belleğin elinden tutup buluşa yürüsünler; başkasının sözünü bir başlangıç ve tohum gibi alıp beslesinler, büyütsünler. Çünkü nous, doldurulacak bir kap değildir; odun gibidir, ona yalnız bir tutuşturucu gerekir ki içinde buluş şevki ve hakikate karşı istek uyandırsın. Ateş almak için komşuya gidip orada bol ve parlak bir ateş bulan, sonra da ısınarak hep orada kalan biri gibi, başkasından söz almaya gelip kendi ışığını, kendi nous'unu yakması gerektiğini düşünmeyen, dinlemenin keyfine varıp büyülenmiş hâlde oturan kişi de böyledir: sözlerden kanaatlerine dıştan bir kızıllık ve parlaklık geçer, ama psykhē'sinin içindeki küfü ve karanlığı felsefeyle ısıtıp dağıtmamıştır. Dinlemeye dair başka bir öğüde daha ihtiyaç varsa, şimdi söyleneni de akılda tutup öğrenirken buluşu da çalıştırmalıyız; öyle ki sofistçe ya da yalnız bilgi biriktiren bir meleke değil, içimize işlemiş, felsefî bir meleke edinelim ve iyi dinlemeyi iyi yaşamanın başlangıcı sayalım.
πᾶσαν οὖν ἀπωσάμενοι τὴν τοσαύτην βλακείαν καὶ ἀλαζονείαν καὶ πρὸς τὸ μαθεῖν ἰόντες καὶ περὶ τὸ λαβεῖν τῇ διανοίᾳ τὸ χρησίμως λεγόμενον ὄντες, ὑπομένωμεν τοὺς τῶν εὐφυῶν δοκούντων γέλωτας, ὥσπερ ὁ Κλεάνθης καὶ ὁ Ξενοκράτης βραδύτεροι δοκοῦντες εἶναι τῶν συσχολαστῶν οὐκ ἀπεδίδρασκον ἐκ τοῦ μανθάνειν οὐδʼ ἀπέκαμνον, ἀλλὰ φθάνοντες εἰς ἑαυτοὺς ἔπαιζον, ἀγγείοις τε βραχυστόμοις καὶ πινακίσι χαλκαῖς ἀπεικάζοντες, ὡς μόλις μὲν παραδεχόμενοι τοὺς λόγους, ἀσφαλῶς δὲ καὶ βεβαίως τηροῦντες. οὐ γὰρ μόνον, ὥς φησι Φωκυλίδης, πόλλʼ ἀπατηθῆναι διζήμενον ἔμμεναι ἐσθλόν, ἀλλὰ καὶ γελασθῆναι δεῖ πολλὰ καὶ ἀδοξῆσαι, καὶ σκώμματα καὶ βωμολοχίας ἀναδεξάμενον ὤσασθαι παντὶ τῷ θυμῷ καὶ καταθλῆσαι τὴν ἀμαθίαν. οὐ μὴν οὐδὲ τῆς πρὸς τοὐναντίον ἁμαρτίας ἀμελητέον, ἣν ἁμαρτάνουσιν οἱ μὲν ὑπὸ νωθείας, ἀηδεῖς καὶ κοπώδεις ὄντες οὐ γὰρ ἐθέλουσι γενόμενοι καθʼ αὑτοὺς πράγματα ἔχειν, ἀλλὰ παρέχουσι τῷ λέγοντι, πολλάκις ἐκπυνθανόμενοι περὶ τῶν αὐτῶν, ὥσπερ ἀπτῆνες νεοσσοὶ κεχηνότες ἀεὶ πρὸς ἀλλότριον στόμα καὶ πᾶν ἕτοιμον ἤδη καὶ διαπεπονημένον ὑπʼ ἄλλων ἐκλαμβάνειν ἐθέλοντες. ἕτεροι δὲ προσοχῆς καὶ δριμύτητος ἐν οὐ δέοντι θηρώμενοι δόξαν ἀποκναίουσι λαλιᾷ καὶ περιεργίᾳ τοὺς λέγοντας, ἀεί τι προσδιαποροῦντες τῶν οὐκ ἀναγκαίων καὶ ζητοῦντες ἀποδείξεις τῶν οὐ δεομένων οὕτως ὁδὸς βραχεῖα γίγνεται μακρά, ὥς φησι Σοφοκλῆς, οὐκ αὐτοῖς μόνον ἀλλὰ καὶ τοῖς ἄλλοις. ἀντιλαμβανόμενοι γὰρ ἑκάστοτε κεναῖς καὶ περιτταῖς ἐρωτήσεσι τοῦ διδάσκοντος, ὥσπερ ἐν συνοδίᾳ, τὸ ἐνδελεχὲς ἐμποδίζουσι τῆς μαθήσεως, ἐπιστάσεις καὶ διατριβὰς λαμβανούσης. οὗτοι μὲν οὖν κατὰ τὸν Ἱερώνυμον ὥσπερ οἱ δειλοὶ καὶ γλίσχροι σκύλακες τὰ δέρματα δάκνοντες οἴκοι καὶ 15 τὰ τίλματα τίλλοντες τῶν θηρίων αὐτῶν οὐχ ἅπτονται τοὺς δʼ ἀργοὺς ἐκείνους παρακαλῶμεν, ὅταν τὰ κεφάλαια τῇ νοήσει περιλάβωσιν, αὐτοὺς διʼ αὑτῶν τὰ λοιπὰ συντιθέναι, καὶ τῇ μνήμῃ χειραγωγεῖν τὴν εὕρεσιν, καὶ τὸν ἀλλότριον λόγον οἷον ἀρχὴν καὶ σπέρμα λαβόντας ἐκτρέφειν καὶ αὔξειν. οὐ γὰρ ὡς ἀγγεῖον ὁ νοῦς ἀποπληρώσεως ἀλλʼ ὑπεκκαύματος μόνον ὥσπερ ὕλη δεῖται, ὁρμὴν ἐμποιοῦντος εὑρετικὴν καὶ ὄρεξιν ἐπὶ τὴν ἀλήθειαν. ὥσπερ οὖν εἴ τις ἐκ γειτόνων πυρὸς δεόμενος, εἶτα πολὺ καὶ λαμπρὸν εὑρὼν αὐτοῦ καταμένοι διὰ τέλους θαλπόμενος, οὕτως εἴ τις ἥκων λόγου μεταλαβεῖν πρὸς ἄλλον οὐχ οἴεται δεῖν φῶς οἰκεῖον ἐξάπτειν καὶ νοῦν ἴδιον, ἀλλὰ χαίρων τῇ ἀκροάσει κάθηται θελγόμενος, οἷον ἔρευθος ἕλκει καὶ γάνωμα τὴν δόξαν ἀπὸ τῶν λόγων, τὸν δʼ ἐντὸς εὐρῶτα τῆς ψυχῆς καὶ ζόφον οὐκ ἐκτεθέρμαγκεν οὐδʼ ἐξέωκε διὰ φιλοσοφίας. εἰ δεῖ τινος οὖν πρὸς ἀκρόασιν ἑτέρου παραγγέλματος, δεῖ καὶ τοῦ νῦν εἰρημένου μνημονεύοντας ἀσκεῖν ἅμα τῇ μαθήσει τὴν εὕρεσιν, ἵνα μὴ σοφιστικὴν ἕξιν μηδʼ ἱστορικὴν ἀλλʼ ἐνδιάθετον καὶ φιλόσοφον λαμβάνωμεν, ἀρχὴν τοῦ καλῶς βιῶναι τὸ καλῶς ἀκοῦσαι νομίζοντες.