Plutarkhos
Dalkavuk Dosttan Nasıl Ayırt Edilir
Πῶς ἄν τις διακρίνειε τὸν κόλακα τοῦ φίλου
1Ey Antiokhos Philopappos, Platon'un dediğine göre, kendini çok sevdiğini söyleyen kişiyi herkes bağışlar; ama bu sevgiyle birlikte, başka pek çok kusurun yanında, en büyük kötülük de insanın içine yerleşir: kendi hakkında adil ve tarafsız bir yargıç olamaz. Çünkü seven, sevdiği şey konusunda kör olur; meğer ki öğrenip güzel olanı kendine yakın ve kendine ait olandan daha çok saymaya ve onun peşinden gitmeye alışmış olsun. İşte bu, dalkavuğa dostluğun içinde geniş bir alan açar; çünkü bize saldırmak için elverişli bir üssü vardır: kendini sevme. Bu sevgi yüzünden herkes kendinin ilk ve en büyük dalkavuğu olduğundan, dışarıdan gelip kendi sandığı ve dilediği şeylere tanıklık eden, onları onaylayan birini kolayca kabul eder. Dalkavuk düşkünlüğüyle ayıplanan kişi kendini aşırı sever: kendine duyduğu iyi niyet yüzünden her şeye sahip olmayı diler ve her şeye sahip olduğunu sanır. Bunlardan dileme yersiz değildir, ama sanı tehlikelidir ve büyük bir ihtiyat ister. Hakikat ilahî bir şeyse ve Platon'a göre tanrılar için de insanlar için de bütün iyiliklerin başıysa, dalkavuk büyük ihtimalle tanrılara, özellikle de Pythios'a [Apollon'a] düşmandır. Çünkü hep "Kendini bil" sözüne karşı durur: herkesi kendi hakkında aldatır, kendisini ve kendindeki iyiyi ve kötüyü tanımaz hâle getirir; iyileri eksik ve yarım, kötüleri ise büsbütün düzeltilemez kılar.
τῷ σφόδρα φιλεῖν ἑαυτόν, ὦ Ἀντίοχε Φιλόπαππε , φάσκοντι συγγνώμην μὲν ἅπαντας ὁ Πλάτων διδόναι φησί, κακίαν δὲ σὺν πολλαῖς; ἄλλαις ἐγγίγνεσθαι μεγίστην, ὑφʼ ἧς οὐκ ἔστιν αὑτοῦ κριτὴν δίκαιον οὐδʼ ἀδέκαστον εἶναι· τυφλοῦται γὰρ τὸ φιλοῦν περὶ τὸ φιλούμενον ἂν μή τις μαθὼν ἐθισθῇ τὰ καλὰ τιμᾶν καὶ διώκειν μᾶλλον ἢ τὰ συγγενῆ καὶ οἰκεῖα. τοῦτο τῷ κόλακι πολλὴν μεταξὺ τῆς φιλίας εὐρυχωρίαν δίδωσιν, ὁρμητήριον ἐφʼ ἡμᾶς εὐφυὲς ἔχοντι τὴν φιλαυτίαν, διʼ ἣν αὐτὸς αὑτοῦ κόλαξ ἕκαστος ὢν πρῶτος καὶ μέγιστος οὐ χαλεπῶς προσίεται τὸν ἔξωθεν ὧν οἴεται καὶ βούλεται. μάρτυν ἅμʼ αὐτῷ καὶ βεβαιωτὴν προσγιγνόμενον. ὁ γὰρ λοιδορούμενος φιλοκόλαξ σφόδρα φίλαυτός ἐστι, διʼ εὔνοιαν ἑαυτῷ πάντα μὲν ὑπάρχειν βουλόμενος πάντα δʼ οἰόμενος ὧν ἡ μὲν βούλησις οὐκ ἄτοπος ἡ δʼ οἴησις ἐπισφαλὴς καὶ δεομένη πολλῆς εὐλαβείας. εἰ δὲ δὴ θεῖον ἡ ἀλήθεια καὶ πάντων μὲν ἀγαθῶν θεοῖς πάντων δʼ ἀνθρώποις ἀρχὴ κατὰ Πλάτωνα, κινδυνεύει θεοῖς ἐχθρὸς ὁ κόλαξ εἶναι , τῷ δὲ Πυθίῳ διαφερόντως. ἀντιτάττεται γὰρ ἀεὶ πρὸς τὸ γνῶθι σαυτόν, ἀπάτην ἑκάστῳ πρὸς ἑαυτὸν ἐμποιῶν καὶ ἄγνοιαν ἑαυτοῦ καὶ τῶν περὶ αὑτὸν ἀγαθῶν καὶ κακῶν, τὰ μὲν ἐλλιπῆ καὶ ἀτελῆ τὰ δʼ ὅλως ἀνεπανόρθωτα ποιῶν.
2Dalkavuk, öteki kötülüklerin çoğu gibi yalnız ya da en çok soysuz ve değersiz insanlara musallat olsaydı, bu kadar korkunç ve sakınılması güç olmazdı. Ama tahta kurtları en çok yumuşak ve tatlı ağaçlara girer; bunun gibi dalkavuğu da en çok onurunu seven, iyi ve ölçülü huylar kabul eder, kendilerine yapışan bu yaratığı beslerler. Ayrıca Simonides at yetiştirmenin
Zakynthos'a değil, buğday veren tarlalara
yakıştığını söyler; bunun gibi dalkavukluğun da yoksulların, adı sanı bilinmeyenlerin, güçsüzlerin peşine takılmadığını, büyük evlerin ve büyük işlerin tökezleyişi ve hastalığı olduğunu, çoğu zaman krallıkları ve hükümranlıkları da yıktığını görürüz. Bu yüzden onu incelemek küçük bir iş değildir, az bir öngörü de istemez; ancak böylece iyice yakalanıp teşhir edildiğinde ne zarar verir ne de dostluğu itibardan düşürür. Bitler ölmekte olanlardan ayrılır, beslendikleri kan sönerken bedenleri terk ederler; dalkavukların ise kurumuş, soğumuş işlere yanaştığını hiç göremezsin. Onlar şöhrete ve kudrete üşüşür, onlarla birlikte büyürler; talih dönünce de hemen sıvışırlar. Ama o anki sınamayı beklememeli; çünkü faydasızdır, daha doğrusu zararlıdır ve tehlikesiz de değildir. Dostlara ihtiyaç duyulan bir anda dost olmayanları fark etmek acıdır; çünkü o anda sağlam olmayanı, sahteyi iyi ve sağlam bir dostla değiştirme imkânı yoktur. Dostu, para gibi, ihtiyaçtan önce sınanmış olarak elde tutmalı; onu ihtiyacın sınamasına bırakmamalıdır. Zarar gördükten sonra fark etmek yetmez; zarar görmemek için dalkavuğu tecrübeyle tanımalı, iyice kavramalıyız. Yoksa öldürücü zehirleri ayırt etmek için önce onları tadan ve ancak öyle anlayanların durumuna düşer, kendimizi mahvederiz.
Ne bunları överiz ne de dostu güzele ve faydalıya bağlayıp hoş sohbet edenleri hemen suçüstü yakalanmış dalkavuk sayanları. Çünkü dost ne tatsızdır ne sert; dostluğun ağırbaşlılığı da acılıkta ve haşinlikte değildir. Tersine, onun güzelliği ve ağırbaşlılığı tatlı ve özlenen bir şeydir:
yanına Kharisler ve Arzu yuva kurmuştur;
üstelik Euripides'in dediği gibi
iyi niyetli birinin gözlerine bakmak tatlıdır
diyen yalnız talihsiz değildir. Dostluk, kötü günlerin acılarını ve çaresizliklerini giderdiği kadar iyi günlere de haz ve sevinç katarak insana eşlik eder. Euenos ateşin baharatların en iyisi olduğunu söylemişti; bunun gibi tanrı da dostluğu hayata katmış ve dostluk yanımızda olup bizimle birlikte tadını çıkardığında her şeyi parlak, tatlı ve sevimli kılmıştır. Yoksa dostluğun hiçbir yerde tatlılığa yer vermediğini görseydi, dalkavuk hazların arasına nasıl sızardı? Bunu söylemek mümkün değildir. Sahte altın ve kalp paralar altının yalnız parıltısını ve cilasını taklit eder; bunun gibi dalkavuk da dostun tatlılığını ve hoşluğunu taklit ederek kendini hep neşeli, canlı, hiçbir şeye karşı çıkmayan, itiraz etmeyen biri olarak gösterir gibidir. Bu yüzden övenlerden de hemen dalkavukluk ediyorlar diye kuşkulanmamalı. Çünkü yerinde övgü, yerinde yergiden daha az dostluğa yakışmaz; hatta büsbütün huysuz ve her şeyden yakınan bir tavır dostluğa da sohbete de yabancıdır. Güzel işlere övgüyü cömertçe ve gönülden veren bir iyi niyetin öğüdüne ve açık sözlülüğüne de kolayca ve kırılmadan katlanırız; tatlı tatlı öven kişinin yerdiği zaman zorunda kaldığı için yerdiğine inanır, onu severiz.
εἰ μὲν οὖν, ὡς τὰ πλεῖστα τῶν ἄλλων κακῶν, κόλαξ ἥπτετο μόνον ἢ μάλιστα τῶν ἀγεννῶν καὶ φαύλων, οὐκ ἂν ἦν οὕτω δεινὸν οὐδὲ δυσφύλακτον· ἐπεὶ δʼ ὥσπερ οἱ θρῖπες ἐνδύονται μάλιστα τοῖς ἁπαλοῖς καὶ γλυκέσι ξύλοις, οὕτω τὰ φιλότιμα τῶν ἠθῶν καὶ χρηστὰ καὶ ἐπιεικῆ τὸν κόλακα δέχεται καὶ τρέφει προσφυόμενον, ἔτι δʼ ὥσπερ ὁ Σιμωνίδης τὴν ἱπποτροφίαν φησὶν οὐ Ζακύνθῳ ὀπαδεῖν ἀλλʼ ἀρούραισι πυροφόροις, οὕτω τὴν κολακείαν ὁρῶμεν οὐ πένησιν οὐδʼ ἀδόξοις οὐδʼ ἀδυνάτοις ἀκολουθοῦσαν, ἀλλʼ οἴκων τε καὶ πραγμάτων μεγάλων ὀλίσθημα καὶ νόσημα γιγνομένην, πολλάκις δὲ καὶ βασιλείας καὶ ἡγεμονίας ἀνατρέπουσαν· οὐ μικρὸν ἔργον ἐστὶν οὐδὲ φαύλης δεόμενον προνοίας ἡ περὶ αὐτὴν ἐπίσκεψις, ὡς ἂν μάλιστα περίφωρος οὖσα μὴ βλάπτῃ μηδὲ διαβάλλῃ τὴν φιλίαν. οἱ μὲν γὰρ φθεῖρες ἀπίασιν ἀπὸ τῶν τελευτώντων καὶ ἀπολείπουσι τὰ σώματα σβεννυμένου τοῦ αἵματος ἐξ οὗ τρέφονται, τοὺς δὲ κόλακας οὐδʼ ὅλως ἰδεῖν ἔστι πράγμασι ξηροῖς καὶ κατεψυγμένοις προσιόντας, ἀλλὰ ταῖς δόξαις καὶ ταῖς δυνάμεσιν ἐπιτίθενται καὶ αὔξονται, ταχὺ δʼ ἐν ταῖς μεταβολαῖς ὑπορρέουσιν, ἀλλὰ τὴν τότε πεῖραν οὐ δεῖ περιμένειν ἀνωφελῆ, μᾶλλον δὲ βλαβερὰν καὶ οὐκ ἀκίνδυνον οὖσαν. χαλεπὴ γὰρ ἐν καιρῷ δεομένῳ φίλων ἡ τῶν μὴ φίλων αἴσθησις, ἀντικαταλλαγὴν οὐκ ἔχουσα χρηστοῦ καὶ βεβαίου πρὸς ἀβέβαιον καὶ κίβδηλον. ἀλλʼ ὥσπερ νόμισμα δεῖ τὸν φίλον ἔχειν πρὸ τῆς χρείας δεδοκιμασμένον, μὴ ὑπὸ τῆς χρείας ἐλεγχόμενον. οὐ γὰρ δεῖ βλαβέντας αἰσθέσθαι, ἀλλʼ ὅπως μὴ βλαβῶμεν ἐμπειρίαν λαβεῖν καὶ κατανόησιν τοῦ κόλακος· εἰ δὲ μή, ταὐτὸ πεισόμεθα τοῖς αἰσθανομένοις τῷ προγεγεῦσθαι τῶν θανασίμων φαρμάκων εἰς τὴν κρίσιν ἀπολλύντες ἑαυτοὺς καὶ διαφθείροντες. οὔτε γὰρ δὴ τούτους ἐπαινοῦμεν οὔθʼ ὅσοι τὸν φίλον εἰς τὸ καλὸν τιθέμενοι καὶ ὠφέλιμον οἴονται τοὺς κεχαρισμένως ὁμιλοῦντας εὐθὺς ἔχειν ἐπʼ αὐτοφώρῳ κόλακας εἰλημμένους. οὐδὲ γὰρ ἀηδὴς ὁ φίλος οὐδʼ ἄκρατος, οὐδὲ τῷ πικρῷ σεμνὸν ἡ φιλία καὶ αὐστηρῷ, ἀλλʼ αὐτὸ δὴ τοῦτο τὸ καλὸν καὶ τὸ σεμνὸν αὐτῆς ἡδὺ καὶ ποθούμενόν ἐστι, πὰρ δʼ αὐτῇ Χάριτές τε καὶ Ἵμερος οἰκίʼ ἔθεντο, καὶ οὐ δυστυχοῦντι μόνον εἰς ὄμματʼ εὔνου φωτὸς ἐμβλέψαι γλυκὺ κατʼ Εὐριπίδην, ἀλλʼ οὐδὲν ἧττον τοῖς ἀγαθοῖς ἡδονὴν ἐπιφέρουσα καὶ χάριν ἢ τῶν κακῶν ἀφαιροῦσα τὰς λύπας καὶ τὰς ἀπορίας παρέπεται. καὶ καθάπερ ὁ Εὔηνος εἶπε, τῶν ἡδυσμάτων τὸ πῦρ εἶναι κράτιστον, οὕτω τῷ βίῳ μίξας τὴν φιλίαν ὁ θεὸς ἅπαντα φαιδρὰ καὶ γλυκέα καὶ προσφιλῆ ταύτης παρούσης καὶ συναπολαυούσης ἐποίησεν. ἐπεὶ πῶς ἂν ὁ κόλαξ ὑπεδύετο ταῖς ἡδοναῖς, εἰ τὴν φιλίαν ἑώρα τὸ ἡδὺ μηδαμοῦ προσιεμένην; οὐκ ἔστιν εἰπεῖν. ἀλλʼ ὥσπερ τὰ ψευδόχρυσα καὶ τὰ κίβδηλα τὴν λαμπρότητα τοῦ χρυσοῦ καὶ τὸ γάνωμα μιμεῖται μόνον, οὕτως ἔοικεν ὁ κόλαξ τοῦ φίλου τὸ ἡδὺ καὶ κεχαρισμένον ἐκμιμούμενος ἀεὶ παρέχειν ἱλαρὸν καὶ ἀνθηρὸν καὶ πρὸς μηδὲν ἀντιβαίνοντα μηδʼ ὑπεναντιούμενον ἑαυτόν, ὅθεν οὐδὲ τοὺς ἐπαινοῦντας εὐθὺς ὡς κολακεύοντας ἁπλῶς ὑφορατέον ἔπαινος γὰρ οὐχ ἧττον ἐν καιρῷ ψόγου φιλίᾳ προσήκει, μᾶλλον δὲ τὸ μὲν δύσκολον ὅλως καὶ μεμψίμοιρον ἄφιλον καὶ ἀνομίλητον, τῆς δʼ ἀφθόνως καὶ προθύμως τὸν ἐπὶ τοῖς καλοῖς ἀποδιδούσης ἔπαινον εὐνοίας καὶ τὸ νουθετοῦν αὖθις καὶ παρρησιαζόμενον ἐλαφρῶς καὶ ἀλύπως ὑπομένομεν, πιστεύοντες καὶ ἀγαπῶντες ὡς ἀναγκαίως ψέγοντα τὸν ἡδέως ἐπαινοῦντα.
3Biri şöyle diyebilir: "Haz ve övgü bakımından birbirlerinden farklı değillerse, dalkavuğu dosttan ayırt etmek güçtür. Nitekim hizmetlerde ve yardımlarda da dostluğun çoğu zaman dalkavukluk tarafından geride bırakıldığı görülür." Biz de deriz ki: Nasıl olmasın, eğer gerçek dalkavuğu, işe hünerle ve bir tekhnē ile girişeni arıyorsak; halkın çoğu gibi kendi yağ şişesini taşıyıp sofra sofra dolaşanları, birinin dediği gibi sesleri ancak el yıkama suyundan sonra duyulanları dalkavuk saymıyorsak. Bunların aşağılıklığı tek bir tabak ve tek bir kadehle, maskaralık ve iğrençlikle birlikte hemen ortaya çıkar. Elbette Pheraili Aleksandros'un asalağı Melanthios'u ifşa etmeye gerek yoktu: Aleksandros'un nasıl öldürüldüğünü soranlara "Böğründen, benim mideme saplanan bir kılıçla" derdi. Zengin sofranın çevresinde dolaşanları da;
ne ateşin, ne demirin, ne tuncun
yemeğe gitmekten alıkoyamadığı kimseleri de. Ne de Kıbrıs'taki dalkavuk kadınları; bunlar Suriye'ye geçtikten sonra "merdivenciler" diye anıldılar, çünkü kralların karıları arabalara binsin diye yere eğilip sırtlarını basamak yaparlardı.
χαλεπὸν οὖν φαίη τις ἄν ἐστι διακρῖναι τὸν κόλακα καὶ τὸν φίλον, εἰ μήθʼ ἡδονῇ μήτʼ ἐπαίνῳ διαφέρουσι· καὶ γὰρ ἐν ὑπουργίαις καὶ διακονίαις πολλάκις ἰδεῖν ἐστι τὴν φιλίαν ὑπὸ τῆς κολακείας παρατρεχομένην. τί δʼ οὐ μέλλει, φήσομεν, ἂν τὸν ἀληθινὸν κόλακα καὶ μετὰ δεινότητος καὶ τέχνης ἁπτόμενον τοῦ πράγματος διώκωμεν, ἀλλὰ μή, καθάπερ οἱ πολλοί, τοὺς αὐτοληκύθους τούτους λεγομένους καὶ τραπεζέας καὶ μετὰ τὸ κατὰ χειρὸς ὕδωρ ἀκουομένους ὥς τις εἶπε κόλακας νομίζωμεν, ὧν ἐν μιᾷ λοπάδι καὶ κύλικι μετὰ βωμολοχίας καὶ βδελυρίας ἡ ἀνελευθερία γίγνεται κατάδηλος; οὐ γὰρ δήπου Μελάνθιον ἔδει τὸν Ἀλεξάνδρου τοῦ Φεραίου παράσιτον ἐξελέγχειν, ὃς τοῖς ἐρωτῶσι πῶς Ἀλέξανδρος ἐσφάγη διὰ τῆς πλευρᾶς ἔλεγεν εἰς τὴν γαστέρα τὴν ἐμήν, οὐδὲ τοὺς ἀμφὶ πλουσίαν τράπεζαν ἐγκυκλουμένους, οὓς οὐ πῦρ οὐ σίδαρος οὐδὲ χαλκὸς εἴργει μὴ φοιτᾶν ἐπὶ δεῖπνον, οὐδὲ τὰς ἐν Κύπρῳ κολακίδας, ἐπειδὴ διέβησαν εἰς Συρίαν, κλιμακίδας προσαγορευθείσας, ὅτι ταῖς γυναιξὶ τῶν βασιλέων ἀναβαίνειν ἐπὶ τὰς ἁμάξας διʼ αὑτῶν ὑποκατακλινόμεναι παρεῖχον.
4Peki kimden sakınmalı? Dalkavuk gibi görünmeyen, dalkavukluk ettiğini kabul etmeyen kişiden. Onu mutfak çevresinde yakalayamazsın; yemek vakti geldi mi diye gölge ölçerken suçüstü yakalanmaz; sarhoş olup rastgele bir yere yığılmaz. Tersine, çoğu zaman ayıktır, her işe burnunu sokar, işlere katılması gerektiğini düşünür, gizli konuşmalara ortak olmak ister; kısacası dostluğun tragedya oyuncusudur, satir oyunu ya da komedya oyuncusu değil. Platon, adil olmadığı hâlde adil görünmenin haksızlığın son kertesi olduğunu söyler; bunun gibi, asıl tehlikeli dalkavukluğun kendini kabul eden değil gizlenen, şakacı değil ciddi olan dalkavukluk olduğunu düşünmeliyiz. Çünkü bu dalkavukluk, dikkat etmezsek çoğu zaman gerçek dostlukla iç içe geçer ve onu da güvensizlikle doldurur. Gobryas, kaçan Mag'la birlikte karanlık bir odaya dalıp onunla boğuşurken, durup ne yapacağını bilemeyen Dareios'a ikisini birden delip geçecek şekilde vurmasını buyurmuştu. Biz ise "dost da düşmanla birlikte yok olsun" sözünü hiçbir şekilde onaylamıyoruz. Bu yüzden pek çok benzerlikle dosta sarmaşmış dalkavuğu ondan koparmaya çalışırken, ya kötüyle birlikte faydalıyı da atmaktan ya da kendimize ait olanı esirgerken zararlıya yakalanmaktan çok korkmalıyız. Yabani tohumlardan biçimce ve büyüklükçe buğdaya benzeyip ona karışanların ayıklanması güçtür, sanırım: ya dar deliklerden onlar da geçmez ya da geniş deliklerden buğdayla birlikte geçerler. Bunun gibi dalkavukluk da dostluğun her duygusuna, her kıpırtısına, her ihtiyacına ve alışkanlığına karıştığı için ondan zor ayrılır.
τίνα οὖν δεῖ φυλάττεσθαι; τὸν μὴ δοκοῦντα μηδʼ ὁμολογοῦντα κολακεύειν, ὃν οὐκ ἔστι λαβεῖν περὶ τοὐπτανεῖον, οὐδʼ ἁλίσκεται σκιὰν καταμετρῶν ἐπὶ δεῖπνον, οὐδʼ ἔρριπται μεθυσθεὶς ὅπως ἔτυχεν, ἀλλὰ νήφει τὰ πολλὰ καὶ πολυπραγμονεῖ καὶ πράξεων μετέχειν οἴεται δεῖν καὶ λόγων ἀπορρήτων βούλεται κοινωνὸς εἶναι, καὶ ὅλως τραγικός ἐστιν οὐ σατυρικὸς φιλίας ὑποκριτὴς οὐδὲ κωμικός. ὡς γὰρ ὁ Πλάτων φησὶν ἐσχάτης ἀδικίας εἶναι δοκεῖν δίκαιον μὴ ὄντα, καὶ κολακείαν ἡγητέον χαλεπὴν τὴν λανθάνουσαν οὐ τὴν ὁμολογοῦσαν, οὐδὲ τὴν παίζουσαν ἀλλὰ τὴν σπουδάζουσαν αὕτη γὰρ ἀναπίμπλησι καὶ τὴν ἀληθινὴν φιλίαν ἀπιστίας, συνεμπίπτουσαν αὐτῇ πολλάκις, ἂν μὴ προσέχωμεν. ὁ μὲν οὖν Γωβρύης εἰς σκοτεινὸν οἴκημα τῷ μάγῳ φεύγοντι συνεισπεσὼν καὶ γενόμενος ἐν διαπάλαις ἐπιστάντα καὶ διαποροῦντα τὸν Δαρεῖον ἐκέλευσεν ὠθεῖν καὶ διʼ ἀμφοτέρων· ἡμεῖς δέ, εἰ μηδαμῆ μηδαμῶς ἐπαινοῦμεν τὸ ἐρρέτω φίλος σὺν ἐχθρῷ, διὰ πολλῶν ὁμοιοτήτων τὸν κόλακα τῷ φίλῳ συμπεπλεγμένον ἀποσπάσαι ζητοῦντες ὀφείλομεν εὖ μάλα φοβεῖσθαι μή πως ἢ τῷ κακῷ τὸ χρήσιμον συνεκβάλωμεν ἢ φειδόμενοι τοῦ οἰκείου τῷ βλάπτοντι περιπέσωμεν. ὥσπερ γὰρ οἶμαι τῶν ἀγρίων σπερμάτων ὅσα καὶ σχῆμα καὶ μέγεθος παραπλήσιον ἔχοντα τῷ πυρῷ συμμέμικται χαλεπὴν ἔχει τὴν ἀποκάθαρσιν γὰρ οὐ διεκπίπτει τῶν στενοτέρων πόρων ἢ συνεκπίπτει διὰ τῶν ἀραιῶν, οὕτως ἡ κολακεία τῆς φιλίας εἰς πᾶν πάθος καὶ πᾶν κίνημα καὶ χρείαν καὶ συνήθειαν ἑαυτὴν καταμιγνύουσα δυσχώριστός ἐστιν.
5Dostluk her şeyin en tatlısı olduğu, hiçbir şey insanı ondan çok sevindirmediği için, dalkavuk da hazlar yoluyla sokulur ve hazların çevresinde döner. Dostluğa iyilik ve fayda da eşlik ettiği için —nitekim dostun ateşten ve sudan daha gerekli olduğu söylenir— dalkavuk kendini hizmetlere atar; hep gayretli, yorulmak bilmez ve istekli görünmek için yarışır. Dostluğun başlangıcını en çok bir arada tutan şey uğraşların ve huyların benzerliğidir; genel olarak aynı şeylerden hoşlanmak ve aynı şeylerden kaçınmak insanları önce bir araya getirir, duygudaşlık yoluyla birleştirir. Dalkavuk bunu fark ettiği için kendini bir hamur gibi yoğurup biçimlendirir; yanaşmaya kalkıştığı kişilere taklit yoluyla uymaya, onların kalıbına girmeye çalışır. Kolayca değişir, benzemeye pek yatkındır; öyle ki insan ona şöyle diyebilir:
Akhilleus'un oğlu değilsin, sen onun ta kendisisin.
Onun en kurnaz yanı da şudur: açık sözlülüğün, bir canlının sesi gibi, dostluğun kendine özgü sesi olduğunun söylendiğini ve öyle sayıldığını, açık sözlü olmamanın ise dostluğa sığmadığını ve soysuzluk olduğunu fark ettiğinden, bunu da taklit etmeden bırakmamıştır. Usta aşçılar tatlıların bıktırıcılığını gidermek için acı özsular ve keskin baharatlar kullanır; bunun gibi dalkavuklar da gerçek ve faydalı olmayan, deyim yerindeyse kaşlarının altından göz kırpan ve düpedüz gıdıklayan bir açık sözlülük sunarlar. Bu yüzden bu adamı yakalamak güçtür; tabiatça renk değiştiren ve üzerinde durdukları renklere ve yerlere bürünen hayvanlar gibidir. Ama o benzerliklerle aldatıp gizlendiğine göre, bize düşen iş farklar yoluyla onun örtüsünü kaldırmak ve Platon'un dediği gibi "kendi renkleri olmadığından yabancı renklerle ve biçimlerle süslenen" bu adamı çırılçıplak bırakmaktır.
ὅτι μέντοι γε πάντων ἥδιστόν ἐστιν ἡ φιλία καὶ οὐδὲν ἄλλο μᾶλλον εὐφραίνει, διὰ τοῦτο καὶ ὁ κόλαξ ἡδοναῖς ὑπάγεται καὶ περὶ ἡδονάς ἐστιν. ὅτι δʼ ἡ χάρις καὶ ἡ χρεία τῇ φιλίᾳ παρέπεται καθʼ ὃ δὴ καὶ λέγεται πυρὸς καὶ ὕδατος ὁ φίλος ἀναγκαιότερος εἶναι, διὰ τοῦτʼ ἐμβάλλων εἰς τὰς ὑπουργίας ἑαυτὸν ὁ κόλαξ ἁμιλλᾶται σπουδαστικὸς ἀεὶ φαίνεσθαι καὶ ἄοκνος καὶ πρόθυμος. ἐπεὶ δὲ τὸ μάλιστα φιλίας ἀρχὴν συνέχον ὁμοιότης ἐστὶν ἐπιτηδευμάτων καὶ ἠθῶν, καὶ ὅλως τὸ χαίρειν τε τοῖς αὐτοῖς καὶ τὸ ταὐτὰ φεύγειν πρῶτον εἰς ταὐτὸ συνάγει καὶ συνίστησι διὰ τῆς ὁμοιοπαθείας, τοῦτο κατιδὼν ὁ κόλαξ αὑτὸν ὥσπερ ὕλην τινὰ ῥυθμίζει καὶ σχηματίζει, περιαρμόσαι καὶ περιπλάσαι ζητῶν οἷς ἂν ἐπιχειρῇ διὰ μιμήσεως, ὑγρὸς ὢν μεταβάλλεσθαι καὶ πιθανὸς ἐπὶ τὰς ἐξομοιώσεις, ὥστʼ εἰπεῖν οὐ παῖς Ἀχιλλέως, ἀλλʼ ἐκεῖνος αὐτὸς εἶ ὃ δὲ πάντων ἐστὶν αὐτοῦ πανουργότατον , αἰσθανόμενος τὴν παρρησίαν καὶ λεγομένην καὶ δοκοῦσαν ἰδίαν εἶναι φωνὴν ὥσπερ τινὸς ζῴου τῆς φιλίας, τὸ δʼ ἀπαρρησίαστον ἄφιλον καὶ ἀγεννές, οὐδὲ ταύτην ἀμίμητον ἀπολέλοιπεν, ἀλλʼ ὥσπερ οἱ δεινοὶ τῶν ὀψοποιῶν τοῖς πικροῖς χυμοῖς καὶ αὐστηροῖς ἡδύσμασι χρῶνται, τῶν γλυκέων ἀφαιροῦντες τὸ πλήσμιον, οὕτως οἱ κόλακες οὐκ ἀληθινὴν οὐδʼ ὠφέλιμον ἀλλʼ οἷον ἐπιλλώπτουσαν ἐξ ὀφρύος καὶ γαργαλίζουσαν ἀτεχνῶς παρρησίαν προσφέρουσιν. ἔστι μὲν οὖν διὰ ταῦτα δυσφώρατος ὁ ἀνήρ, ὥσπερ τῶν θηρίων ὅσα πεφυκότα τὴν χρόαν τρέπεσθαι συναφομοιοῦται τοῖς ὑποκειμένοις χρώμασι καὶ χωρίοις· ἐπεὶ δʼ ἐκεῖνος ἐξαπατᾷ τε καὶ περικαλύπτεται ταῖς ὁμοιότησιν, ἡμέτερον ἔργον ἐστὶ ταῖς διαφοραῖς ἀνακαλύπτειν καὶ ἀπογυμνοῦν αὐτὸν ἀλλοτρίοις χρώμασι καὶ σχήμασιν, φησιν ὁ Πλάτων, χήτει οἰκείων κοσμούμενον
6Öyleyse en baştan başlayarak bakalım. Dedik ki çoğu insan için dostluğun başlangıcı, aynı âdetlere ve huylara yakınlık duyan, aynı uğraşlardan, işlerden ve vakit geçirmelerden hoşlanan duygudaş bir eğilim ve tabiattır. Bunun için şu sözler de söylenmiştir:
İhtiyar ihtiyara en tatlı dili konuşur, çocuk çocuğa, kadın da kadına yakışır; hasta adam hastaya, talihsizliğe yakalanmış olan da sıkıntı çekene teselli olur.
Dalkavuk da benzerlerinden hoşlanmanın, onlarla düşüp kalkmanın ve onları sevmenin insanın tabiatında olduğunu bildiği için, herkese ilk önce bu yoldan yaklaşmaya, yanına sokulmaya çalışır. Otlaktaki bir hayvana yaklaşır gibi, aynı uğraşlarda, aynı vakit geçirmelerde, aynı meraklarda ve yaşayış biçimlerinde yavaş yavaş ona yanaşır, onun rengine bürünür; ta ki karşısındaki ona tutunacak bir yer verene, dokunan ele uysallaşıp alışana kadar. Onun canını sıktığını fark ettiği işleri, yaşayışları, insanları yerer; hoşuna gidenleri ise över, hem de ölçülü biçimde değil, şaşkınlık ve hayranlıkla haddi aşarak. Sevgisini ve nefretini de bir duygudan değil bir yargıdan doğmuş gibi pekiştirir.
εὐθὺς οὖν ἀπὸ τῆς ἀρχῆς σκοπῶμεν. ἀρχὴν δὲ φιλίας ἔφαμεν εἶναι τοῖς πλείστοις τὴν ταὐτὰ μὲν ἐπιεικῶς ἀσπαζομένην ἔθη καὶ ἤθη τοῖς δʼ αὐτοῖς χαίρουσαν ἐπιτηδεύμασι καὶ πράγμασι καὶ διατριβαῖς ὁμοιοπαθῆ διάθεσιν καὶ φύσιν, ἐφʼ ἧς καὶ ταῦτʼ εἴρηται γέρων γέροντι γλῶσσαν ἡδίστην ἔχει, παῖς παιδί, καὶ γυναικὶ πρόσφορον γυνή, νοσῶν τʼ ἀνὴρ νοσοῦντι, καὶ δυσπραξίᾳ ληφθεὶς ἐπῳδός ἐστι τῷ πειρωμένῳ εἰδὼς οὖν ὁ κόλαξ ὅτι τὸ χαίρειν τοῖς ὁμοίοις καὶ τὸ χρῆσθαι καὶ ἀγαπᾶν ἔμφυτόν ἐστι, ταύτῃ πρῶτον ἐπιχειρεῖ πλησιάζειν ἑκάστῳ καὶ παρασκηνοῦν, ὥσπερ ἔν τισι νομαῖς τοῖς αὐτοῖς ἐπιτηδεύμασι καὶ διατριβαῖς περὶ ταὐτὰ καὶ σπουδαῖς καὶ διαίταις ἀτρέμα παραβάλλων καὶ προσαναχρωννύμενος, ἄχρι οὗ λαβὴν παραδῷ καὶ ψαύοντι τιθασὸς γένηται καὶ συνήθης, ψέγων μὲν οἷς ἐκεῖνον αἰσθάνεται πράγμασι καὶ βίοις καὶ ἀνθρώποις ἀχθόμενον, ἐπαινέτης δὲ τῶν ἀρεσκόντων . οὐ μέτριος ἀλλʼ ὥσθʼ ὑπερβάλλειν σὺν ἐκπλήξει καὶ θαύματι, φαινόμενος, βεβαιῶν δὲ τὸ φιλοῦν καὶ τὸ μισοῦν ὡς κρίσει μᾶλλον ἢ πάθει γιγνόμενον.
7Peki benzer olmadığı, benzer hâle de gelmediği, yalnız benzeri taklit ettiği hâlde nasıl çürütülür, hangi farklarla yakalanır? Önce prohairesis'inin düzgünlüğüne ve sürekliliğine bakmalı: hep aynı şeylerden mi hoşlanıyor, aynı şeyleri mi övüyor, hayatını tek bir hedefe yöneltip tek bir örneğe göre mi kuruyor? Kendi gibi huylu bir dostluğa ve beraberliğe âşık hür bir insana yakışan budur; dost da böyledir. Dalkavuk ise huyunun tek ve kalıcı bir ocağı olmadığından, kendi seçtiği bir hayatı değil başkasının hayatını yaşadığından, kendini başkasına göre biçimlendirip uydurduğundan, yalın ve tek değil, çok yüzlü ve alacadır. Bir kaptan ötekine aktarılan su gibi yerden yere akar, hep kendisini alan kabın biçimine girer. Maymun, anlaşılan, insanı taklit etmeye kalkıp onunla birlikte kıpırdayıp oynarken yakalanır; dalkavuk ise başkalarını kendisi çekip tuzağa düşürür. Herkesi aynı biçimde taklit etmez: biriyle birlikte dans eder, şarkı söyler; öbürüyle birlikte güreşir, toza bulanır. Ava ve köpekle avlanmaya düşkün birini yakaladı mı, neredeyse Phaidra'nın sözlerini haykırarak peşine takılır:
Tanrılar aşkına, köpekleri seslemek isterim, benekli geyiklerin peşine düşerek;
oysa hayvanla hiçbir işi yoktur; ağı avcının kendisine atar, onu kuşatır. Avladığı kişi edebiyat sever, öğrenmeye meraklı bir genç olursa, bu kez kitapların arasındadır; ayaklarına inen bir sakal salıverir; iş kaba bir filozof cübbesine ve kayıtsızlığa döner; dilinden sayılar ve Platon'un dik üçgenleri düşmez. Sonra tembel, içkiye düşkün ve zengin biri çıkagelirse,
işte o zaman çok akıllı Odysseus paçavralarından soyundu:
cübbe atılır, sakal verimsiz bir ekin gibi biçilir; soğutma kapları, tas kadehler, gezintilerde kahkahalar, felsefeyle uğraşanlara iğneli şakalar başlar. Syrakusa'da da böyle olduğunu anlatırlar: Platon gelince Dionysios'u çılgınca bir felsefe merakı sarmış, geometri çizenlerin kalabalığından saray toz içinde kalmış. Ama Platon gözden düşüp Dionysios felsefeden kopunca yeniden içki âlemlerine, kadınlara, saçmalığa ve ölçüsüzlüğe sürüklenmiş; o zaman herkesi, Kirke'nin sarayında biçim değiştirmişler gibi, birden kabalık, unutkanlık ve budalalık sarmış. Büyük dalkavukların ve demagogların yaptıkları da buna tanıktır. Bunların en büyüğü Alkibiades'ti: Atina'da şakalar yapar, at besler, nükte ve zarafetle yaşardı; Lakedaimon'da saçını dibinden kestirir, kaba cübbe giyer, soğuk suyla yıkanırdı; Trakya'da savaşır ve içerdi; Tissaphernes'in yanına gidince de sefahate, nazlılığa ve gösterişe daldı. Herkese benzeyip herkesle yakınlık kurarak halkı peşine takar, gönüllerini kazanırdı. Epameinondas ile Agesilaos böyle değildi: pek çok insanla, şehirle ve yaşayış biçimiyle düşüp kalktıkları hâlde, kendilerine yakışan huyu her yerde giyimde, yaşayışta, sözde ve hayatta korudular. Platon da Syrakusa'da Akademia'daki gibiydi; Dionysios'a karşı da Dion'a karşı olduğu gibi.
πῶς οὖν ἐλέγχεται καὶ τίσιν ἁλίσκεται διαφοραῖς, οὐκ ὢν ὅμοιος οὐδὲ γιγνόμενος ἀλλὰ μιμούμενος ὅμοιον; πρῶτον μὲν ὁρᾶν δεῖ τὴν ὁμαλότητα τῆς προαιρέσεως καὶ τὸ ἐνδελεχές, εἰ χαίρει τε τοῖς αὐτοῖς ἀεὶ καὶ ταὐτὰ ἐπαινεῖ καὶ πρὸς ἓν ἀπευθύνει καὶ καθίστησι παράδειγμα τὸν ἑαυτοῦ βίον, ὥσπερ ἐλευθέρῳ φιλίας ὁμοιοτρόπου καὶ συνηθείας ἐραστῇ προσήκει. τοιοῦτος γὰρ ὁ φίλος. ὁ δὲ κόλαξ ἅτε δὴ μίαν ἑστίαν ἤθους οὐκ ἔχων μόνιμον οὐδʼ ἑαυτῷ βίον ζῶν αἱρετόν, ἀλλʼ ἑτέρῳ καὶ πρὸς ἕτερον πλάττων καὶ προσαρμόττων ἑαυτόν, οὐχ ἁπλοῦς οὐδʼ εἷς ἀλλὰ παντοδαπός ἐστι καὶ ποικίλος, εἰς ἄλλον ἐξ ἄλλου τόπον ὥσπερ τὸ μετερώμενον ὕδωρ περιρρέων ἀεὶ καὶ συσχηματιζόμενος τοῖς ὑποδεχομένοις. ὁ μὲν γὰρ πίθηκος, ὡς ἔοικε μιμεῖσθαι τὸν ἄνθρωπον ἐπιχειρῶν ἁλίσκεται συγκινούμενος καὶ συνορχούμενος, ὁ δὲ κόλαξ αὐτὸς ἑτέρους ἐπάγεται καὶ παλεύει, μιμούμενος οὐχ ὁμοίως ἅπαντας ἀλλὰ τῷ μὲν συνορχούμενος καὶ συνᾴδων, τῷ δὲ συμπαλαίων καὶ συγκονιόμενος θηρατικοῦ δὲ καὶ κυνηγετικοῦ λαβόμενος μονονοὺ τὰ τῆς Φαίδρας ἀναβοῶν ἕπεται πρὸς θεῶν ἔραμαι κυσὶ θωΰξαι βαλιαῖς ἐλάφοις ἐγχριπτόμενος, καὶ οὐδὲν αὐτῷ πρᾶγμα πρὸς τὸ θηρίον, ἀλλʼ αὐτὸν ἐκσαγηνεύει καὶ περιβάλλεται τὸν κυνηγόν. ἂν δὲ θηρεύῃ φιλόλογον καὶ φιλομαθῆ νέον, αὖθις ἐν βιβλίοις ἐστὶ καὶ πώγων ποδήρης καθεῖται καὶ τριβωνοφορία τὸ χρῆμα καὶ ἀδιαφορία, καὶ διὰ στόματος οἵ τε ἀριθμοὶ καὶ τὰ ὀρθογώνια τρίγωνα Πλάτωνος. εἴ τε ῥᾴθυμός τις ἐμπέπαικεν αὖθις καὶ φιλοπότης καὶ πλούσιος, αὐτὰρ ὁ γυμνώθη ῥακέων πολύμητις Ὀδυσσεύς , ἔρριπται μὲν ὁ τρίβων, κατακείρεται δʼ ὁ πώγων ὥσπερ ἄκαρπον θέρος, ψυκτῆρες δὲ καὶ φιάλαι καὶ γέλωτες ἐν περιπάτοις καὶ σκώμματα πρὸς τοὺς φιλοσοφοῦντας, ὥσπερ ἐν Συρακούσαις φασίν, ὁπηνίκα Πλάτων ἀφίκετο, καὶ Διονύσιον ζῆλος ἔσχε περιμανὴς φιλοσοφίας, τὰ βασίλεια κονιορτοῦ γέμειν ὑπὸ πλήθους τῶν γεωμετρούντων· ἐπεὶ δὲ προσέκρουσε Πλάτων, καὶ Διονύσιος ἐκπεσὼν φιλοσοφίας πάλιν εἰς πότους καὶ γύναια καὶ τὸ ληρεῖν καὶ ἀκολασταίνειν ἧκε φερόμενος, ἀθρόως ἅπαντας ὥσπερ ἐν Κίρκης μεταμορφωθέντας ἀμουσία καὶ λήθη καὶ εὐήθεια κατέσχε. μαρτυρεῖ δὲ καὶ τὰ τῶν μεγάλων ἔργα κολάκων καὶ τὰ τῶν δημαγωγῶν, ὧν ὁ μέγιστος Ἀλκιβιάδης, Ἀθήνησι μὲν σκώπτων καὶ ἱπποτροφῶν καὶ μετʼ εὐτραπελίας ζῶν καὶ χάριτος, ἐν δὲ Λακεδαίμονι, κειρόμενος ἐν χρῷ καὶ τριβωνοφορῶν καὶ ψυχρολουτῶν, ἐν δὲ Θρᾴκῃ πολεμῶν καὶ πίνων, ἐπεὶ δὲ πρὸς Τισσαφέρνην ἀφίκετο, τρυφῇ καὶ ἁβρότητι καὶ ἀλαζονείᾳ χρώμενος, ἐδημαγώγει καὶ καθωμίλει τῷ συναφομοιοῦν καὶ συνοικειοῦν ἑαυτὸν ἅπασιν. οὐ μὴν τοιοῦτος Ἐπαμεινώνδας οὐδʼ Ἀγησίλαος, ἀλλὰ πλείστοις ὁμιλήσαντες ἀνθρώποις καὶ πόλεσι καὶ βίοις τὸ προσῆκον ἦθος αὑτοῖς πανταχοῦ καὶ στολῇ καὶ διαίτῃ καὶ λόγῳ καὶ βίῳ διεφύλαττον. οὕτω καὶ Πλάτων ἐν Συρακούσαις οἷος ἐν Ἀκαδημείᾳ, καὶ πρὸς Διονύσιον οἷος πρὸς Δίωνα.
8Dalkavuğun ahtapotunkine benzeyen renk değiştirmelerini en kolay, insan kendisi pek çok yöne dönüyormuş gibi görünerek yakalar: önceden övdüğü hayatı yerer, canını sıkan işleri, yaşayış biçimlerini ya da sözleri birdenbire hoşuna gidiyormuş gibi benimser. O zaman dalkavuğun hiçbir yerde sağlam ve kendine özgü olmadığını, kendi duygusuyla sevip nefret etmediğini, sevinip üzülmediğini, bir ayna gibi yalnız başkalarının duygularının, hayatlarının ve kıpırtılarının görüntülerini aldığını görecektir. Çünkü öyle biridir ki, dostlarından birini onun yanında yersen, "Adamı geç fark ettin," der, "bana zaten eskiden de hoş gelmiyordu." Sonra fikrini değiştirip o adamı övsen, "Zeus hakkı için," der, "ben de bu adam adına seviniyor, ona minnet ve güven duyuyorum." Hayatını değiştirmen gerektiğini söylesen, örneğin devlet işlerinden çekilip kenarda, sessiz bir hayata geçmek istesen, "Çoktan kurtulmalıydık bu gürültülerden ve kıskançlıklardan," der. Yeniden iş yapmaya ve söz söylemeye heves eder görünürsen hemen araya girer: "Kendine yaraşır şeyler düşünüyorsun; kenarda yaşamak tatlıdır ama şansız ve alçaltıcıdır." Böyle birine hemen şunu söylemeli:
Yabancı, şimdi bana öncekinden başka göründün.
Benimle birlikte değişen, başını sallayan bir dosta ihtiyacım yok; bunu gölgem daha iyi yapar. Benimle birlikte doğruyu söyleyen, benimle birlikte yargıda bulunan bir dosta ihtiyacım var. Çürütmenin bir yolu böyledir.
τὰς δὲ τοῦ κόλακος ὥσπερ πολύποδος τροπὰς ῥᾷστα φωράσειεν ἄν τις αὐτὸς ἐπὶ πολλὰ δοκῶν τρέπεσθαι, καὶ ψέγων μὲν ὃν ἐπῄνει πρότερον βίον, οἷς δʼ ἤχθετο πράγμασιν ἢ διαίταις ἢ λόγοις ὡς ἀρέσκοντας ἐξαίφνης προσιέμενος. ὄψεται γὰρ αὐτὸν οὐδαμοῦ βέβαιον οὐδʼ ἴδιον οὐδʼ οἰκείῳ πάθει φιλοῦντα καὶ μισοῦντα καὶ χαίροντα καὶ λυπούμενον, ἀλλὰ δίκην κατόπτρου παθῶν ὀθνείων καὶ βίων καὶ κινημάτων εἰκόνας ἀναδεχόμενον. τοιοῦτος γὰρ οἷος, εἰ ψέγοις τινὰ τῶν φίλων πρὸς αὐτόν, εἰπεῖν βραδέως πεφώρακας τὸν ἄνθρωπον· ἐμοὶ μὲν γὰρ οὐδὲ πρότερον ἤρεσκεν ἂν. δʼ αὖ πάλιν ἐπαινῇς μεταβαλόμενος, νὴ Δία φήσει συνήδεσθαι καὶ χάριν ἔχειν αὐτὸς ὑπὲρ τοῦ ἀνθρώπου καὶ πιστεύειν. ἂν δὲ βίον ἀλλακτέον ἕτερον εἴπῃς, οἷον εἰς ἀπραγμοσύνην καὶ ἡσυχίαν ἐκ πολιτείας μεταβαλόμενος, πάλαι γʼ ἐχρῆν φησὶ θορύβων ἡμᾶς ἀπηλλάχθαι καὶ φθόνων ἂν δὲ πάλιν ὁρμᾶν δοκῇς ἐπὶ τὸ πράττειν καὶ λέγειν, ὑπεφώνησεν ἄξια σαυτοῦ φρονεῖς· ἡ δʼ ἀπραγμοσύνη γλυκὺ μέν, ἀλλʼ ἄδοξον καὶ ταπεινόν εὐθὺς οὖν λέγειν χρὴ πρὸς τὸν τοιοῦτον ἀλλοῖός μοι, ξεῖνε, φάνης νέον ἠὲ πάροιθεν οὐ δέομαι φίλου συμμεθισταμένου καὶ συνεπινεύοντος γὰρ σκιὰ ταῦτα ποιεῖ μᾶλλον, ἀλλὰ συναληθεύοντος καὶ συνεπικρίνοντος. εἷς μὲν οὖν τῶν ἐλέγχων τρόπος τοιοῦτός ἐστιν·
9Benzemelerde bir başka farkı da gözetmeli. Gerçek dost her şeyin taklitçisi, her şeyin hevesli övücüsü değildir; yalnız en iyi şeyleri taklit eder ve över:
çünkü onun tabiatı birlikte nefret etmek değil, birlikte sevmektir,
der Sophokles; Zeus hakkı için, birlikte doğruyu yapmak, birlikte güzeli sevmektir; birlikte hata işlemek, birlikte kötülük etmek değil. Meğer ki göz iltihabından sızan akıntı gibi bir bulaşma, beraberlik ve alışkanlık yüzünden onu istemeden bir kötülüğe ya da bir kusura boğmuş olsun. Nitekim Platon'un yakınlarının onun kambur duruşunu, Aristoteles'inkilerin peltekliğini, Kral Aleksandros'unkilerin boynunu yana eğişini ve konuşurken sesindeki sertliği taklit ettikleri söylenir; çünkü kimileri pek çok şeyi farkına varmadan başkalarının huylarından ve hayatlarından kaparlar. Dalkavuğun başına gelen ise düpedüz bukalemununkidir. Bukalemun beyaz dışında her renge bürünür; dalkavuk da ciddiye değer şeylerde kendini benzer gösteremez, ama çirkin şeylerden taklit etmediği hiçbir şey bırakmaz. Kötü ressamlar güçsüzlüklerinden güzelliklere erişemedikleri için benzerliği kırışıklıklarda, çillerde ve yara izlerinde yakalar; bunun gibi dalkavuk da nefsine hâkim olamamanın, batıl korkunun, öfke patlamalarının, hizmetkârlara karşı sertliğin, yakınlara ve akrabalara güvensizliğin taklitçisi olur. Çünkü tabiatı kendiliğinden kötüye doğru yokuş aşağıdır; çirkini taklit ederek de onu yermekten pek uzak olduğunu göstermiş sayılır. Daha iyisine özenenler, dostlarının hatalarına üzülüp kızar görünenler kuşku uyandırır; Dion'u Dionysios'un, Samios'u Philippos'un, Kleomenes'i Ptolemaios'un gözünden düşürüp mahveden de bu olmuştur. Hem hoş hem güvenilir olmak ve öyle görünmek isteyen ise daha çok kötü şeylerden hoşlanıyormuş gibi davranır; sanki çok sevdiğinden kötü şeylere bile kızmıyor, her şeyde onunla duygudaş, onunla tek beden oluyormuş gibi. Bu yüzden böyleleri istenmeyen, talihin getirdiği şeylerden bile pay almadan kalmak istemezler: hastalıklı kişilere dalkavukluk edip aynı hastalıklara tutulmuş gibi yaparlar; yarı kör ya da yarı sağır kişilerle birlikteyken keskin görmüyor, iyi duymuyormuş gibi davranırlar. Dionysios'un dalkavukları da gözleri zayıfmış gibi yapıp birbirlerine çarpar, yemekte tabakları devirirlerdi. Kimileri de duygulara daha derinden dokunarak kendilerini daha içeri sokar, duygudaşlıklarını sırlara kadar karıştırırlar. Birinin evliliğinde talihsiz olduğunu ya da oğullarından veya yakınlarından kuşkulandığını fark ettiler mi, kendilerini hiç esirgemez, kendi çocuklarından, karılarından, akrabalarından ya da yakınlarından yakınır, gizli bazı şikâyetlerini ortaya dökerler. Çünkü benzerlik insanları daha duygudaş kılar; karşıdaki de sanki rehine almış gibi sırlarından bir kısmını onlara açar, açtıktan sonra da onlarla düşüp kalkar ve güveni bozmaktan korkar. Ben, dostu kendi karısını boşadı diye kendi karısını da boşayan birini bilirim; ama gizlice karısına gidip gelirken, ona haber gönderirken yakalandı, çünkü dostunun karısı işin farkına varmıştı. İşte şu iambos dizelerinin dalkavuktan çok yengece yakıştığını düşünen kişi dalkavuğu hiç tanımıyormuş:
bütün bedeni bir karın, her yana bakan bir göz, dişleriyle sürünen bir hayvan.
Çünkü bu tasvir, Eupolis'in deyişiyle "tava başı ve kahvaltı sonrası dostları" olan asalakları anlatır.
ἑτέραν δὲ δεῖ ταῖς ὁμοιώσεσι τοιαύτην παραφυλάττειν διαφοράν; ὁ μὲν ἀληθὴς φίλος οὔτε μιμητής ἐστι πάντων οὔτʼ ἐπαινέτης πρόθυμος, ἀλλὰ τῶν ἀρίστων μόνων· οὐ γὰρ συνέχθειν ἀλλὰ συμφιλεῖν ἔφυ κατὰ τὸν Σοφοκλέα, καὶ νὴ Δία συγκατορθοῦν καὶ συμφιλοκαλεῖν, οὐ συναμαρτάνειν οὐδὲ συρρᾳδιουργεῖν, ἂν μή τις οἷον ὀφθαλμίας ἀπορροὴ καὶ ἀνάχρωσις ἄκοντα διʼ ὁμιλίαν καὶ συνήθειαν ἀναπλήσῃ φαυλότητος ἢ πλημμελείας τινός. ὥς που καὶ Πλάτωνος ἀπομιμεῖσθαί φασι τοὺς συνήθεις τὸ ἐπίκυρτον, Ἀριστοτέλους δὲ τὸν τραυλισμόν, Ἀλεξάνδρου δὲ τοῦ βασιλέως τὴν ἔγκλισιν τοῦ τραχήλου καὶ τὴν ἐν τῷ διαλέγεσθαι τραχύτητα τῆς φωνῆς· τὰ γὰρ πολλὰ λανθάνουσιν ἔνιοι καὶ ἀπὸ τῶν ἠθῶν καὶ ἀπὸ τῶν βίων ἀναλαμβάνοντες. ὁ δὲ κόλαξ ἀτεχνῶς τὸ τοῦ χαμαιλέοντος πέπονθεν. ἐκεῖνός τε γὰρ ἁπάσῃ χρόᾳ πλὴν τοῦ λευκοῦ συναφομοιοῦται, καὶ ὁ κόλαξ ἐν τοῖς ἀξίοις σπουδῆς ὅμοιον ἑαυτὸν ἐξαδυνατῶν παρέχειν οὐδὲν ἀπολείπει τῶν αἰσχρῶν ἀμίμητον, ἀλλʼ ὥσπερ οἱ φαῦλοι ζωγράφοι τῶν καλῶν ἐφικνεῖσθαι μὴ δυνάμενοι διʼ ἀσθένειαν ἐν ῥυτίσι καὶ φακοῖς καὶ οὐλαῖς τὰς ὁμοιότητας ἀναφέρουσιν, οὕτως ἐκεῖνος ἀκρασίας γίγνεται μιμητής, ε δεισιδαιμονίας ἀκροχολίας, πικρίας πρὸς οἰκέτας, ἀπιστίας πρὸς οἰκείους καὶ συγγενεῖς. φύσει τε γὰρ ἀφʼ ἑαυτοῦ πρὸς τὰ χείρονα κατάντης ἐστί, καὶ δοκεῖ πορρωτάτω τοῦ ψέγειν τὸ αἰσχρὸν εἶναι μιμούμενος. ὕποπτοι γὰρ οἱ τὰ βελτίω ζηλοῦντες καὶ δοκοῦντες ἄχθεσθαι καὶ δυσκολαίνειν τοῖς ἁμαρτήμασι τῶν φίλων· ὃ δὴ καὶ Διονυσίῳ Δίωνα καὶ Σάμιον Φιλίππῳ καὶ Κλεομένη Πτολεμαίῳ διέβαλε καὶ ἀπώλεσεν. ὁ δὲ βουλόμενος εἶναι καὶ δοκεῖν ὁμοίως ἡδὺς ἅμα καὶ πιστὸς τοῖς χείροσι μᾶλλον ὑποκρίνεται χαίρειν, ὡς ὑπὸ τοῦ σφόδρα φιλεῖν οὐδὲ τὰ φαῦλα δυσχεραίνων, ἀλλὰ συμπαθὴς πᾶσι καὶ συμφυὴς γιγνόμενος. ὅθεν οὐδὲ τῶν ἀβουλήτων καὶ τυχηρῶν ἀμοιρεῖν ἀξιοῦσιν, ἀλλὰ καὶ νοσεῖν ὅμοια προσποιοῦνται, κολακεύοντες τοὺς νοσώδεις, καὶ μήτε βλέπειν ὀξὺ μήτʼ ἀκούειν, ἂν ὑποτύφλοις ἢ ὑποκώφοις συνῶσιν, ὥσπερ οἱ Διονυσίου κόλακες ἀμβλυωποῦντες ἐμπίπτοντες ἀλλήλοις καὶ τὰς παροψίδας ἐν τῷ δειπνεῖν καταβάλλοντες ἔνιοι δὲ καὶ μᾶλλον ἁπτόμενοι τῶν παθῶν ἐνδοτέρω ποιοῦσιν ἑαυτούς, καὶ καταμιγνύουσιν ἄχρι τῶν ἀπορρήτων τὰς ὁμοιοπαθείας. αἰσθόμενοι γὰρ ἢ περὶ γάμον δυστυχοῦντας ἢ πρὸς υἱοὺς ἢ πρὸς οἰκείους ὑπόπτως ἔχοντας αὐτοὶ σφῶν αὐτῶν ἀφειδοῦσι καὶ ἀποδύρονται περὶ τέκνων ἰδίων ἢ γυναικὸς ἢ συγγενῶν ἢ οἰκείων, αἰτίας τινὰς ἀπορρήτους ἐξαγορεύοντες ἡ γὰρ ὁμοιότης συμπαθεστέρους ποιεῖ , καὶ μᾶλλον ὥσπερ ὅμηρα δεδεγμένοι προΐενταί τι τῶν ἀπορρήτων αὐτοῖς, προέμενοι δὲ χρῶνται καὶ δεδίασιν ἐγκαταλιπεῖν τὴν πίστιν. ἐγὼ δʼ οἶδά τινα συνεκβαλόντα γαμετήν, ὡς ὁ φίλος ἀπεπέμψατο τὴν ἑαυτοῦ· κρύφα δὲ φοιτῶν πρὸς αὐτὴν καὶ διαπεμπόμενος ἐφωράθη; συναισθομένης τῆς τοῦ φίλου γυναικός. οὕτως ἄπειρος ἦν κόλακος ὁ νομίζων τὰ ἰαμβεῖα ταυτὶ· τῷ καρκίνῳ μᾶλλον ἢ τῷ κόλακι προσήκειν γαστὴρ ὅλον τὸ σῶμα, πανταχῆ βλέπων ὀφθαλμός, ἕρπον τοῖς ὀδοῦσι θηρίον παρασίτου γὰρ ὁ τοιοῦτος εἰκονισμός ἐστι τῶν περὶ τάγηνον καὶ μετʼ ἄριστον φίλων, ὡς Εὔπολίς φησιν.
10Ama bunları sözün kendilerine ait yerine bırakalım. Taklitlerde dalkavuğun şu kurnazlığını da atlamayalım: dalkavukluk ettiği kişinin güzel bir yanını taklit etse bile üstünlüğü ona bırakır. Gerçek dostlar arasında ne rekabet vardır ne de kıskançlık; başarıda eşit olsalar da geride kalsalar da bunu sıkılmadan, ölçülü biçimde karşılarlar. Dalkavuk ise ikinci rolü oynadığını hiç unutmadığından eşitlik derecesinde bir benzerlikten geri durur; kötü şeyler dışında her yerde yenildiğini, geride kaldığını kabul eder. Kötü şeylerde ise birinciliği bırakmaz: öbürü huysuzsa kendisinin melankolik olduğunu, öbürü batıl korkulara kapılıyorsa kendisinin tanrı çarpmış olduğunu, öbürü âşıksa kendisinin çıldırmış olduğunu söyler. "Yersiz güldün," der, "bense gülmekten ölüyordum." İyi şeylerde ise tam tersini yapar: kendisinin hızlı koştuğunu, öbürünün ise uçtuğunu söyler; kendisinin ata fena binmediğini, "ama bu kentaurun yanında ne ki?" der. "Yetenekli bir şairim, dizelerim de hiç fena değil;
ama gök gürletmek bana değil, Zeus'a düşer."
Böylece onu taklit ederek prohairesis'inin güzel olduğunu, ona yenilerek de yeteneğinin erişilmez olduğunu bir arada göstermiş olur. İşte benzeme konusunda dalkavuğu dosttan ayıran farklar bunlardır.
οὐ μὴν ἀλλὰ ταῦτα μὲν εἰς τὸν οἰκεῖον ἀναθώμεθα τοῦ λόγου τόπον· ἐκεῖνο δὲ μὴ παρῶμεν ἐν ταῖς μιμήσεσι τὸ σόφισμα τοῦ κόλακος, ὅτι κἂν τῶν καλῶν τι μιμῆται τοῦ κολακευομένου, διαφυλάττει τὴν ὑπεροχὴν ἐκείνῳ. τοῖς μὲν γὰρ ἀληθῶς φίλοις οὔτε ζῆλος οὐδείς ἐστι πρὸς ἀλλήλους οὔτε φθόνος, ἀλλὰ κἂν ἴσον ἔχωσιν ἐν τῷ κατορθοῦν κἂν ἔλαττον, ἀνεπαχθῶς καὶ μετρίως φέρουσιν. ὁ δὲ κόλαξ ἀεὶ μνημονεύων τοῦ τὰ δεύτερα λέγειν ὑφίεται τῇ ὁμοιότητι τῆς ἰσότητος, ἡττᾶσθαι πανταχοῦ καὶ ἀπολείπεσθαι πλὴν τῶν φαύλων ὁμολογῶν. ἐν δὲ τοῖς φαύλοις οὐ παρίησι τὸ πρωτεῖον, ἀλλά φησιν, ἂν ἐκεῖνος δύσκολος, αὑτὸν εἶναι μελαγχολικὸν ἂν ἐκεῖνος δεισιδαίμων, αὑτὸν θεοφόρητον· ἐρᾶν ἐκεῖνον, μαίνεσθαι δʼ αὑτόν. ἀκαίρως φησὶν ἐγέλας, ἐγὼ δʼ ἐξέθνῃσκον ὑπὸ τοῦ γέλωτος. ἀλλʼ ἔν γε τοῖς χρηστοῖς τοὐναντίον. αὐτός φησι ταχέως τρέχειν, ἵπτασθαι δʼ ἐκεῖνον· αὐτὸς ἱππεύειν ἐπιεικῶς, ἀλλὰ τί πρὸς τὸν ἱπποκένταυρον τοῦτον; εὐφυής εἰμι ποιητὴς καὶ στίχον οὐ φαυλότατον γράφω, βροντᾶν δʼ οὐκ ἐμὸν ἀλλὰ Διός. ἅμα γὰρ αὐτοῦ δοκεῖ καὶ τὴν προαίρεσιν ἀποφαίνειν καλὴν μιμούμενος καὶ τὴν δύναμιν ἀνέφικτον ἡττώμενος. ἐν μὲν οὖν ταῖς ἐξομοιώσεσι τοιαῦταί τινὲς εἰσιν αἱ τοῦ κόλακος διαφοραὶ πρὸς τὸν φίλον.
11Daha önce söylendiği gibi haz da ortaktır —iyi insan dostlarından, kötü insanın dalkavuklarından aldığı keyiften daha az keyif almaz—; öyleyse bunu da ayırt edelim. Ayırt etmenin yolu, hazzı gayesine bağlamaktır. Şöyle düşün: güzel koku parfümde de vardır, panzehirde de. Fark şudur: parfüm haz için yapılmıştır, başka hiçbir şey için değil; panzehirde ise etkisinin arıtan, ısıtan ya da yarayı et bağlatan yanı ayrıca güzel kokar. Ressamlar da parlak renkler ve boyalar karıştırır; ama bazı ilaçlar da görünüşte parlaktır, renkleri de hiç itici değildir. Peki fark nedir? Açıktır ki onları kullanılışlarının gayesiyle ayırt edeceğiz. Bunun gibi dostların iyilikleri de güzel ve faydalı bir şey için yapılır; içlerindeki sevindiricilik onların üzerinde bir çiçek gibi açar. Dostlar bazen oyunu, sofrayı, şarabı, Zeus hakkı için kahkahayı ve birbirleriyle şakalaşmayı güzel ve ciddi işlere katılmış baharat gibi de kullanırlar. Şu sözler de bunun için söylenmiştir:
birbirlerine hikâyeler anlatarak keyiflendiler;
ve:
birbirini seven, birbiriyle keyif alan bizi başka hiçbir şey ayıramazdı.
Dalkavuğun işi ve gayesi ise hep bir oyunu, bir işi ya da bir sözü haz için ve hazza göre pişirip baharatlamaktır. Kısacası dalkavuk her şeyi hoş olmak için yapması gerektiğini düşünür; dost ise hep gerekeni yaptığı için çoğu zaman hoş, çoğu zaman da tatsızdır. Tatsız olmayı istemez, ama daha iyisi buysa bundan kaçınmaz da. Hekim faydalıysa safran ya da nardin sürer, Zeus hakkı için çoğu zaman hastayı yumuşacık yıkar, şefkatle besler; ama bazen bunları bırakıp kastoryum serper,
ya da en tiksindirici kokan ağır kokulu yer meşesini,
ya da çöpleme ezip zorla içirir. Ne burada tatsızlığı ne orada hoşluğu gaye edinir; ikisiyle de hastayı tek bir şeye, faydalı olana götürür. Dost da böyledir: bazen övgüyle ve iyilikle yüceltip sevindirerek güzele götürür, şu sözlerdeki gibi:
Teukros, sevgili baş, Telamon oğlu, halkların önderi, hep böyle at!
ve:
Tanrısal Odysseus'u nasıl unuturum ben?
Ama yola getirmek gerektiğinde, ısıran bir sözle ve kollayıcı bir açık sözlülükle yakasına yapışır:
Aklını kaçırdın, Zeus'un beslediği Menelaos; sana yakışmaz bu akılsızlık.
Bazen de sözle birlikte işe başvurur. Menedemos, dostu Asklepiades'in savurgan ve başıboş oğlunu kapısından çevirip ona selam vermeyerek yola getirmişti. Arkesilaos da Baton bir komedyada Kleanthes'e karşı bir dize yazınca onu okulundan uzaklaştırmış, Baton Kleanthes'in gönlünü alıp pişmanlık gösterince onunla barışmıştı. Çünkü fayda sağlarken dostu üzmek gerekir; ama üzerken dostluğu yok etmemeli, tersine, üzmeyi ısıran bir ilaç gibi, tedavi edileni kurtarıp koruyan bir ilaç gibi kullanmalıdır. Bu yüzden dost, bir müzisyen gibi, güzele ve faydalıya doğru ses değiştirirken kimi telleri gevşetir, kimini gerer; çoğu zaman hoştur, her zaman faydalıdır. Dalkavuk ise tek bir dizeye göre hep hoşa gideni, gönül okşayanı çalmaya alışmıştır; ne karşı koyan bir iş bilir ne de üzen bir söz; yalnız karşısındakinin isteğinin peşinden gider, hep onunla birlikte şarkı söyler, onunla aynı sesi çıkarır. Ksenophon, Agesilaos'un yermeye de hazır olanlarca övülmekten hoşlandığını söyler. Bunun gibi, sevindiren ve hoşa giden davranışı ancak gerektiğinde üzebiliyor ve karşı koyabiliyorsa dostça saymalı; hep hazlarla dolu, hep gönül okşayan, katıksız ve hiç ısırmayan bir beraberlikten ise kuşkulanmalıyız. Zeus hakkı için, o Lakonyalının sözünü de hep elimizin altında tutmalıyız: Kral Kharillos övülürken şöyle demişti: "Kötülere bile sert olmayan biri nasıl iyi olur?"
ἐπεὶ δʼ ὥσπερ εἴρηται καὶ τὸ τῆς ἡδονῆς κοινόν ἐστι (χαίρει γὰρ οὐχ ἧττον τοῖς φίλοις ὁ χρηστὸς ἢ τοῖς κόλαξιν ὁ φαῦλος) φέρε καὶ τοῦτο διορίσωμεν. ἔστι δὲ διορισμὸς ἡ πρὸς τὸ τέλος ἀναφορὰ τῆς ἡδονῆς. σκόπει δʼ οὕτως. ἔνεστι μέν που τῷ μύρῳ τὸ εὐῶδες, ἔνεστι δʼ ἐν ἀντιδότῳ. διαφέρει δʼ ὅτι τοῦτο μὲν πρὸς ἡδονὴν καὶ πρὸς οὐδὲν ἕτερον γέγονεν, ἐκεῖ δὲ τὸ καθαῖρον ἢ τὸ θερμαῖνον ἢ τὸ σαρκοῦν τῆς δυνάμεως ἄλλως εὐῶδές ἐστι. πάλιν οἱ γραφεῖς ἀνθηρὰ. χρώματα καὶ βάμματα μιγνύουσιν, ἔστι δὲ καὶ τῶν ἰατρικῶν φαρμάκων ἔνια τὴν ὄψιν ἀνθηρὰ καὶ τὴν χρόαν οὐκ ἀπάνθρωπον ἔχοντα. τί τοίνυν διαφέρει; ἦ δῆλον ὅτι τῷ τέλει τῆς χρείας διακρινοῦμεν. οὐκοῦν ὁμοίως αἱ μὲν τῶν φίλων χάριτες ἐπὶ καλῷ τινι καὶ ὠφελίμῳ τὸ εὐφραῖνον ὥσπερ ἐπανθοῦν ἔχουσιν, ἔστι δʼ ὅτε καὶ παιδιᾷ καὶ τραπέζῃ καὶ οἴνῳ καὶ νὴ Δία γέλωτι καὶ φλυάρῳ πρὸς ἀλλήλους οἷον ἡδύσμασιν ἐχρήσαντο τῶν καλῶν καὶ σπουδαίων. πρὸς ὃ δὴ καὶ λέλεκται τὸ μύθοισιν τέρποντο πρὸς ἀλλήλους ἐνέποντες καὶ τὸ οὐδέ κεν ἄλλο ἄμμε διέκρινεν φιλέοντέ τε τερπομένω τε τοῦ δὲ κόλακος τοῦτʼ ἔργον ἐστὶ καὶ τέλος, ἀεί τινα παιδιὰν ἢ πρᾶξιν ἢ λόγον ἐφʼ ἡδονῇ καὶ πρὸς ἡδονὴν ὀψοποιεῖν καὶ καρυκεύειν. συνελόντι δʼ εἰπεῖν ὁ μὲν ἵνʼ ἡδὺς πάντα δεῖν οἴεται ποιεῖν, ὁ δʼ ἀεὶ ποιῶν ἃ δεῖ πολλάκις μὲν ἡδὺς πολλάκις δʼ ἀηδής ἐστιν, οὐ τοῦτο βουλόμενος, εἰ δὲ βέλτιον εἴη, μηδὲ τοῦτο φεύγων. ὥσπερ γὰρ ἰατρός, ἂν συμφέρῃ, κρόκον ἢ νάρδον ἐπέβαλε καὶ νὴ Δία πολλάκις ἔλουσε προσηνῶς καὶ ἔθρεψε φιλανθρώπως, ἔστι δʼ ὅπου ταῦτʼ ἐάσας καστόριον ἐνέσεισεν ἢ πόλιον βαρύοσμον ὃ δὴ ῥίγιστον ὄδωδεν ἤ τινα ἐλλέβορον ἐκπιεῖν τρίψας ἠνάγκασεν, οὔτʼ ἐνταῦθα τὸ ἀηδὲς οὔτʼ ἐκεῖ τὸ ἡδὺ ποιούμενος τέλος ἀλλʼ ἐφʼ ἓν διʼ ἀμφοτέρων ἐπὶ τὸ συμφέρον ἄγων τὸν θεραπευόμενον, οὕτως ὁ φίλος ἔστι μὲν ὅτε σὺν ἐπαίνῳ καὶ χάριτι μεγαλύνων καὶ εὐφραίνων ἄγει πρὸς τὸ καλόν, ὥσπερ οὗτος Τεῦκρε, φίλη κεφαλή, Τελαμώνιε, κοίρανε λαῶν, βάλλʼ οὕτωʼ πῶς ἂν ἔπειτʼ Ὀδυσῆος ἐγὼ θείοιο λαθοίμην; ὅπου δʼ αὖ πάλιν ἐπιστροφῆς δεῖται, λόγῳ δήκτῃ καὶ παρρησίᾳ κηδεμονικῇ καθαπτόμενος ἀφραίνεις, Μενέλαε διοτρεφές, οὐδὲ τί σε χρὴ ταύτης ἀφροσύνης ἔστι δʼ ὅπου καὶ τὸ ἔργον ἅμα τῷ λόγῳ συνῆψεν, ὡς Μενέδημος Ἀσκληπιάδου τοῦ φίλου τὸν υἱὸν ἄσωτον ὄντα καὶ ἄτακτον ἀποκλείων καὶ μὴ προσαγορεύων ἐσωφρόνισε, καὶ Βάτωνι τὴν σχολὴν ἀπεῖπεν Ἀρκεσίλαος, ὅτε πρὸς Κλεάνθην στίχον ἐποίησεν ἐν κωμῳδίᾳ, πείσαντος δὲ τὸν Κλεάνθην καὶ μεταμελομένου διηλλάγη. δεῖ γὰρ ὠφελοῦντα λυπεῖν τὸν φίλον, οὐ δεῖ δὲ λυποῦντα τὴν φιλίαν ἀναιρεῖν, ἀλλʼ ὡς φαρμάκῳ τῷ δάκνοντι χρῆσθαι, σῴζοντι καὶ φυλάττοντι τὸ θεραπευόμενον. ὅθεν ὥσπερ ἁρμονικὸς ὁ φίλος τῇ πρὸς τὸ καλὸν καὶ συμφέρον μεταβολῇ τὰ μὲν ἐνδιδοὺς ἃ δʼ ἐπιτείνων πολλάκις μὲν ἡδὺς ἀεὶ δʼ ὠφέλιμός ἐστι. ὁ δὲ κόλαξ ἀφʼ ἑνὸς διαγράμματος ἀεὶ τὸ ἡδὺ καὶ τὸ πρὸς χάριν εἰωθὼς ὑποκρέκειν οὔτʼ ἔργον οἶδεν ἀντιτεῖνον οὔτε ῥῆμα λυποῦν, ἀλλὰ μόνῳ παρέπεται τῷ βουλομένῳ, συνᾴδων ἀεὶ καὶ συμφθεγγόμενος ὥσπερ οὖν τὸν Ἀγησίλαον ὁ Ξενοφῶν ἡδέως ἐπαινεῖσθαί φησιν ὑπὸ τῶν καὶ ψέγειν ἐθελόντων, οὕτω δεῖ τὸ εὐφραῖνον καὶ χαριζόμενον ἡγεῖσθαι φιλικόν, ἂν καὶ λυπεῖν ποτε δύνηται καὶ ἀντιτείνειν, τὴν δὲ συνεχῆ ταῖς ἡδοναῖς καὶ τὸ πρὸς χάριν ἔχουσαν ἄκρατον ἀεὶ καὶ ἄδηκτον ὁμιλίαν ὑπονοεῖν, καὶ νὴ Δία τὸ τοῦ Λάκωνος ἔχειν πρόχειρον, ὃς ἐπαινουμένου Χαρίλλου τοῦ βασιλέως πῶς οὗτος ἔφη χρηστός, ὃς οὐδὲ τοῖς πονηροῖς πικρός ἐστι;
12Atsineğinin boğaların kulağının dibine, kenenin de köpeklerinkine girdiği söylenir; dalkavuk da onurunu sevenlerin kulaklarını övgüleriyle tutar, onlara yapışır ve kolay kolay silkelenip atılmaz. Bu yüzden burada yargımızı özellikle uyanık tutmalı, övgünün işe mi yoksa kişiye mi yapıldığını kollamalıyız. Övgü işe yapılmıştır, eğer bizi yüzümüze karşı değil daha çok yokluğumuzda övüyorlarsa; kendileri de aynı şeyleri isteyip onlara özeniyor ve benzer işler için yalnız bizi değil herkesi övüyorlarsa; bir bunu, bir onun zıddını yapıp söylüyor görünmüyorlarsa. En önemlisi de, övüldüğümüz şeylerden dolayı pişmanlık ya da utanç duymadığımızı, bunların tersini yapmış ve söylemiş olmayı dilemediğimizi kendimiz biliyorsak. Çünkü içimizden gelen, karşı tanıklık eden ve övgüyü kabul etmeyen yargı etkilenmez, dokunulmazdır, dalkavuğun eline geçmez. Ama nedense çoğu insan talihsizliklerde teselliye katlanamaz, daha çok kendisiyle birlikte ağıt yakan, birlikte yas tutanlara kapılır. Hata ve kusur işlediklerinde ise çürütmeyle ve yergiyle onları ısırıp pişmanlık uyandıranı düşman ve suçlayıcı sayar; yaptıklarını övüp yüceltene sarılır, onu iyi niyetli ve dost sayarlar. Bir işi, bir sözü, ister ciddi ister şaka yollu söylenmiş olsun her şeyi kolayca övüp alkışlayanlar yalnız o an için ve eldeki işlerde zararlıdır. Ama övgüleriyle karaktere kadar uzananlar, Zeus hakkı için dalkavuklukla huya dokunanlar, yığından değil tohumluktan çalan hizmetkârlar gibi davranırlar. Çünkü işlerin tohumu olan eğilimi ve hayatın ilkesi ve kaynağı olan karakteri, aretē'nin adlarını kötülüğe giydirerek bozarlar. Thukydides, iç kargaşalarda ve savaşlarda insanların kelimelerin işler için alışılmış anlamını keyiflerine göre değiştirdiklerini söyler: "Düşüncesiz atılganlık arkadaşlarına bağlı bir cesaret, ileriyi gören bekleyiş güzel görünüşlü bir korkaklık, itidal yüreksizliğin bahanesi, her şeyi kavrayan akıl da her işte tembellik sayıldı." Dalkavukluklarda da savurganlığa cömertlik, korkaklığa ihtiyat, delişmenliğe keskinlik, cimriliğe itidal dendiğini; çapkına sevecen ve dostluğa düşkün, öfkeli ve kibirliye cesur, bayağı ve alçak ruhluya insansever dendiğini görmeli ve gözetmeliyiz. Nitekim Platon da âşığın sevdiklerinin dalkavuğu olduğunu söyler: basık burunluya sevimli, kartal burunluya krala yaraşır, esmerlere erkekçe, beyazlara tanrıların çocukları der; "bal renkli" sözü de soluk benizliliği hoş görüp ona tatlı bir ad takan bir âşığın uydurmasıdır. Gerçi güzel olduğuna inandırılan çirkin ya da uzun olduğuna inandırılan kısa bu aldanışla uzun süre yaşamaz; aldığı zarar da hafiftir, onarılmaz değildir. Ama insanı kötülüklere sanki aretē'lermiş gibi üzülmeden, sevinerek başvurmaya alıştıran, hatalardan utanmayı ortadan kaldıran övgü başkadır. Sicilya Yunanlarını mahveden budur: Dionysios'un ve Phalaris'in zalimliğine kötülükten nefret adını vermiştir. Mısır'ı yıkan budur: Ptolemaios'un kadınsılığına, tanrı çarpmışlığına, çığlıklarına, bedenine kazınmış tef damgalarına dindarlık ve tanrılara tapınma adını vermiştir. Romalıların töresini o zamanlar az kalsın alt üst edip yok edecek olan da budur: Antonius'un sefahatini, ölçüsüzlüğünü, şatafatlı eğlencelerini, büyük bir kudreti ve talihi cömertçe kullanan birinin neşeli ve insancıl işleri diye tatlı adlarla anmıştır. Ptolemaios'a flütçü ağızlığını ve flütleri başka ne taktı? Neron'a tragedya sahnesini kim kurdu, maskeleri ve koturnosları kim giydirdi? Dalkavukların övgüsü değil mi? Kralların çoğu, ince sesle şarkı mırıldandıklarında Apollon, sarhoş olduklarında Dionysos, güreştiklerinde Herakles diye anılıp buna sevinerek dalkavukluğun elinde her türlü rezilliğe sürüklenmiyorlar mı?
τοῖς μὲν οὖν ταύροις τὸν οἶστρον ἐνδύεσθαι παρὰ τὸ οὖς λέγουσι, καὶ τοῖς κυσὶ τὸν κρότωνα· τῶν δὲ φιλοτίμων ὁ κόλαξ τὰ ὦτα κατέχων τοῖς ἐπαίνοις καὶ προσπεφυκὼς δυσαπότριπτός ἐστιν. ὅθεν ἐνταῦθα δεῖ μάλιστα τὴν κρίσιν ἔχειν ἐγρηγορυῖαν καὶ παραφυλάττουσαν πότερον τοῦ πράγματος ἢ τοῦ ἀνδρὸς 5 ἔπαινός ἐστιν. ἔστι δὲ τοῦ πράγματος , ἂν ἀπόντας μᾶλλον ἢ παρόντας ἐπαινῶσιν, ἂν καὶ αὐτοὶ ταὐτὰ βουλόμενοι καὶ ζηλοῦντες μὴ μόνους ἡμᾶς ἀλλὰ πάντας ἐπὶ τοῖς ὁμοίοις ἐπαινῶσιν, ἂν μὴ νῦν μὲν ταῦτα νῦν δὲ τἀναντία πράττοντες καὶ λέγοντες φαίνωνται· τὸ δὲ μέγιστον, ἂν αὐτοὶ γιγνώσκωμεν ἑαυτοὺς μὴ μεταμελομένους ἐφʼ οἷς ἐπαινούμεθα μηδʼ αἰσχυνομένους μηδὲ μᾶλλον ἡμῖν τἀναντία τούτων πεπρᾶχθαι καὶ λελέχθαι βουλομένους. ἡ γὰρ οἴκοθεν κρίσις ἀντιμαρτυροῦσα καὶ μὴ προσδεχομένη τὸν ἔπαινον ἀπαθής ἐστι καὶ ἄθικτος καὶ ὑπὸ τοῦ κολακεύοντος ἀνάλωτος. ἀλλʼ οὐκ οἶδʼ ὅπως οἱ πολλοὶ τὰς μὲν ἐπὶ τοῖς ἀτυχήμασι παρηγορίας οὐχ ὑπομένουσιν, ἀλλὰ μᾶλλον ὑπὸ τῶν συνεπιθρηνούντων ἄγονται καὶ συνοδυρομένων ὅταν δʼ ἁμαρτάνωσι καὶ πλημμελῶσιν, ὁ μὲν ἐλέγχῳ καὶ ψόγῳ δηγμὸν ἐμποιῶν καὶ μετάνοιαν ἐχθρὸς δοκεῖ καὶ κατήγορος, τὸν δʼ ἐπαινοῦντα καὶ κατευλογοῦντα τὰ πεπραγμένα ἀσπάζονται καὶ νομίζουσιν εὔνουν καὶ φίλον. ὅσοι μὲν οὖν ἢ πρᾶξιν ἢ λόγον ἢ σπουδάσαντος ὁτιοῦν ἢ σκώψαντος εὐχερῶς ἐπαινοῦσι καὶ συνεπικροτοῦσιν, εἰς τὸ παρὸν εἰσιν οὗτοι καὶ τὰ ὑπὸ χεῖρα βλαβεροὶ μόνον· ὅσοι δὲ πρὸς τὸ ἦθος ἐξικνοῦνται τοῖς ἐπαίνοις καὶ νὴ Δία τοῦ τρόπου τῇ κολακείᾳ θιγγάνουσι, ταὐτὸ ποιοῦσι τῶν οἰκετῶν τοῖς μὴ ἀπὸ τοῦ σωροῦ κλέπτουσιν ἀλλʼ ἀπὸ τοῦ σπέρματος σπέρμα γὰρ τῶν πράξεων οὖσαν τὴν διάθεσιν καὶ τὸ ἦθος ἀρχὴν καὶ πηγὴν τοῦ βίου διαστρέφουσι, τὰ τῆς ἀρετῆς ὀνόματα τῇ κακίᾳ περιτιθέντες. ἐν μὲν γὰρ ταῖς στάσεσι καὶ τοῖς πολέμοις ὁ Θουκυδίδης φησὶν ὅτι τὴν εἰωθυῖαν ἀξίωσιν τῶν ὀνομάτων ἐς τὰ ἔργα ἀντήλλαξαν τῇ δικαιώσει. τόλμα μὲν γὰρ ἀλόγιστος ἀνδρεία φιλέταιρος ἐνομίσθη, μέλλησις δὲ προμηθὴς δειλία εὐπρεπής, τὸ δὲ σῶφρον τοῦ ἀνάνδρου πρόσχημα, καὶ τὸ πρὸς ἅπαν συνετὸν ἐπὶ πᾶν ἀργόν ἐν δὲ ταῖς κολακείαις ὁρᾶν χρὴ καὶ παραφυλάττειν ἀσωτίαν μὲν ἐλευθεριότητα καλουμένην καὶ δειλίαν ἀσφάλειαν, ἐμπληξίαν δʼ ὀξύτητα, μικρολογίαν δὲ σωφροσύνην, τὸν δʼ ἐρωτικὸν φιλοσυνήθη καὶ φιλόστοργον, ἀνδρεῖον δὲ τὸν ὀργίλον καὶ ὑπερήφανον, φιλάνθρωπον δὲ τὸν εὐτελῆ καὶ ταπεινόν. ὥς που καὶ Πλάτων φησὶ τὸν ἐραστὴν κόλακα τῶν ἐρωμένων ὄντα τὸν μὲν σιμὸν καλεῖν ἐπίχαριν, τὸν δὲ γρυπὸν βασιλικόν, μέλανας δʼ ἀνδρικούς, λευκοὺς δὲ θεῶν παῖδας· τὸ δὲ μελίχρουν ὅλως ἐραστοῦ ποίημα εἶναι ὑποκοριζομένου καὶ εὐκόλως φέροντος τὴν ὠχρότητα. καίτοι καλὸς μὲν εἶναι πεισθεὶς ὁ αἰσχρὸς ἢ μέγας ὁ μικρὸς οὔτε χρόνον πολὺν τῇ ἀπάτῃ σύνεστι καὶ βλάπτεται βλάβην ἐλαφρὰν καὶ οὐκ ἀνήκεστον. ὁ δὲ ταῖς κακίαις ἐθίζων ἔπαινος ὡς ἀρεταῖς μὴ ἀχθόμενον ἀλλὰ χαίροντα χρῆσθαι, καὶ τὸ αἰδεῖσθαι τῶν ἁμαρτανομένων ἀφαιρῶν, οὗτος ἐπέτριψε Σικελιώτας, τὴν Διονυσίου καὶ Φαλάριδος ὠμότητα μισοπονηρίαν προσαγορεύων, οὗτος Αἴγυπτον ἀπώλεσε, τὴν Πτολεμαίου θηλύτητα καὶ θεοληψίαν καὶ ὀλολυγμοὺς καὶ τυμπάνων ἐγχαράξεις εὐσέβειαν ὀνομάζων καὶ θεῶν λατρείαν, οὗτος τὰ Ῥωμαίων ἤθη τηνικαῦτα παρʼ οὐδὲν ἦλθεν ἀνατρέψαι καὶ ἀνελεῖν, τὰς Ἀντωνίου τρυφὰς καὶ ἀκολασίας καὶ πανηγυρισμοὺς ἱλαρὰ πράγματα καὶ φιλάνθρωπα χρωμένης ἀφθόνως αὐτῷ δυνάμεως καὶ τύχης ὑποκοριζόμενος Πτολεμαίῳ δὲ τί περιῆψεν ἄλλο φορβειὰν καὶ αὐλούς, τί δὲ Νέρωνι τραγικὴν ἐπήξατο σκηνὴν καὶ προσωπεῖα· καὶ κοθόρνους περιέθηκεν; οὐχ ὁ τῶν κολακευόντων ἔπαινος; οἱ δὲ πολλοὶ τῶν βασιλέων οὐκ Ἀπόλλωνες μὲν ἂν μινυρίσωσι, Διόνυσοι δʼ ἂν μεθυσθῶσιν, Ἡρακλεῖς δʼ ἂν παλαίσωσι προσαγορευόμενοι καὶ χαίροντες εἰς ἅπασαν αἰσχύνην ὑπὸ τῆς κολακείας ἐξάγονται;
13Bu yüzden dalkavuktan en çok övgüler konusunda sakınmalı. Bu onun da gözünden kaçmaz; kuşku uyandırmaktan sakınmakta ustadır. Eline süslü giysili bir züppe ya da kalın deri giyen kaba bir köylü geçtiyse, bütün burnuyla alay eder; tıpkı Strouthias'ın Bias'ın yanında dolaşıp onun duyarsızlığıyla övgüler üzerinden oynaşması gibi:
Kral Aleksandros'tan daha çok içtin;
ve:
Kıbrıslıya yaptığını düşündükçe gülüyorum.
Ama daha ince olanların tam bu noktada dikkat kesildiğini, bu yeri ve konumu kolladığını görünce, övgüyü dolambaçsız getirmez; uzaklara çekilip çevreden dolaşır ve öyle yaklaşır, bir hayvana ses çıkarmadan dokunup onu yoklar gibi. Bazen başkalarının onun hakkındaki övgülerini aktarır; hatipler gibi başka birinin ağzından konuşur: pazar yerinde bazı yabancılarla ya da yaşlılarla karşılaşmaktan pek hoşlandığını, onların bu adama dair pek çok iyi şeyi anıp ona hayranlık duyduklarını söyler. Bazen de tersine, ona dair hafif ve uydurma suçlamalar düzer, başkalarından duymuş gibi telaşla gelip bunu nerede söylediğini ya da nerede yaptığını sorar. Adam haliyle inkâr edince de hemen o noktadan yakalayıp onu övgülere boğar: "Ben de şaşıyordum: düşmanlarını bile kötülemeyen sen bir dostunu nasıl kötülersin? Kendi malından bu kadar çok bağışlayan sen başkasının malına nasıl göz dikersin?"
διὸ φυλακτέον ἐστὶ μάλιστα τὸν κόλακα περὶ τοὺς ἐπαίνους. ὅπερ οὐδʼ αὐτὸν ἐκεῖνον λέληθεν, ἀλλὰ δεινὸς ὢν φυλάττεσθαι τὸ ὕποπτον, ἂν μὲν εὐπαρύφου τινὸς ἢ ἀγροίκου λάβηται φορίνην παχεῖαν φέροντος, ὅλῳ τῷ μυκτῆρι χρῆται, καθάπερ ὁ Στρουθίας ἐμπεριπατῶν τῷ Βίαντι καὶ κατορχούμενος τῆς ἀναισθησίας αὐτοῦ τοῖς ἐπαίνοις Ἀλεξάνδρου πλέον τοῦ βασιλέως πέπωκας καὶ γελῶ τὸ πρὸς τὸν Κύπριον ἐννοούμενος τοὺς δὲ κομψοτέρους ὁρῶν ἐνταῦθα μάλιστα προσέχοντας αὐτῷ καὶ φυλαττομένους τὸ χωρίον τοῦτο καὶ τὸν τόπον οὐκ ἀπʼ εὐθείας ἐπάγει τὸν ἔπαινον, ἀλλʼ ἀπαγαγὼν πόρρω κυκλοῦται καὶ πρόσεισιν, οἷον ἀψοφητὶ θρέμματος ἐπιψαύων καὶ ἀποπειρώμενος. νῦν μὲν γὰρ ἑτέρων περὶ αὐτοῦ τινων ἐπαίνους ἀπαγγέλλει, καθάπερ οἱ ῥήτορες, ἀλλοτρίῳ προσχρώμενος προσώπῳ, ξένοις λέγων ἢ πρεσβυτέροις ἐν ἀγορᾷ μάλʼ ἡδέως παραγενέσθαι πολλὰ κἀγαθὰ μεμνημένοις αὐτοῦ καὶ θαυμάζουσι· νῦν δʼ αὖ πάλιν αἰτίας ἐλαφρὰς καὶ ψευδεῖς πλασάμενος καὶ συνθεὶς ἐπʼ αὐτόν, ὡς ἀκηκοὼς ἑτέρων ἀφῖκται μετὰ σπουδῆς, πυνθανόμενος ποῦ τοῦτʼ εἶπεν ἢ ποῦ τοῦτʼ ἔπραξεν. ἀρνουμένου δʼ, ὡς εἰκός, αὐτόθεν ἑλὼν ἐμβέβληκεν εἰς τοὺς ἐπαίνους τὸν ἄνθρωπον ἐγὼ δʼ ἐθαύμαζον εἰ σὺ κακῶς τινα τῶν συνήθων εἶπας ὁ μηδὲ τοὺς ἐχθροὺς πεφυκώς, εἰ σὺ τοῖς ἀλλοτρίοις ἐπεχείρησας ὁ τοσαῦτα τῶν ἰδίων δωρούμενος
14Kimileri de, ressamların aydınlık ve parlak yerleri yanlarına koydukları gölgeli ve karanlık yerlerle belirginleştirmesi gibi, zıt şeyleri yererek, kötüleyerek ya da küçümseyip alaya alarak, dalkavukluk ettikleri kişilerdeki kötülükleri fark ettirmeden över ve beslerler. Savurganların yanında itidali kabalık diye yererler; açgözlülerin, kötülük yapanların, çirkin ve alçakça işlerden zengin olanların yanında da kendine yetmeyi ve adaleti cesaretsizlik ve iş görmede beceriksizlik diye kötülerler. Tembel, boş vakti bol, şehir hayatının ortasından kaçan kimselerle düşüp kalktıklarında da devlet işlerine zahmetli bir elâlemin işine karışma, onur sevgisine de verimsiz bir boş gurur demekten utanmazlar. Hatta bazen bir hatibe dalkavukluk bir filozofu küçümser; ölçüsüz kadınların yanında da tek kocaya bağlı ve kocasını seven kadınlara aşk bilmez ve kaba diyenler beğeni toplar. Dalkavukların alçaklığı kendilerini bile esirgememeleriyle doruğa çıkar. Güreşçiler başkalarını yere sermek için bedenlerini alçaltır; bunun gibi dalkavuklar da kendilerini yererek yanlarındakine hayranlığa kayarlar: "Ben denizde korkak bir köleyim, zahmetlere dayanamam, kötü söz işitince öfkeden çıldırırım; ama bu adama hiçbir şey korkunç gelmez, hiçbir şey ağır gelmez; eşsiz bir insandır, her şeye yumuşakça, kırılmadan katlanır." Eğer biri çok aklı olduğunu düşünüyor, bir çeşit doğruluk merakıyla sert ve dobra olmak istiyor ve hep şu dizeyi öne sürüyorsa:
Tydeus oğlu, ne pek öv beni ne de ayıpla,
usta dalkavuk ona bu yoldan yaklaşmaz; böyle birine karşı başka bir düzeneği vardır. Onun üstün phronēsis'ine danışacakmış gibi kendi işleri hakkında yanına gelir; başka yakınları da olduğunu ama ister istemez onu rahatsız ettiğini söyler: "Akla ihtiyacı olan bizler nereye sığınalım, kime güvenelim?" Sonra ne derse desin dinler ve akıl değil kehanet aldığını söyleyerek gider. Söz sanatında bir tecrübesi olduğunu iddia ettiğini görürse, yazdıklarından birini verip okumasını ve düzeltmesini ister. Hekimliğe meraklı Kral Mithridates'e de yoldaşlarından bazıları kendilerini kesmesi ve dağlaması için teslim etmişti; sözle değil işle dalkavukluk ediyorlardı, çünkü onlar ona güvendikçe kral tecrübesine tanıklık ediliyor sanıyordu.
Tanrısal şeylerin biçimi çoktur;
övgüyü inkâr eden bu tür de daha kurnazca bir ihtiyat ister; kasten tuhaf öğütler ve tavsiyeler öne sürerek, akla aykırı düzeltmeler yaparak onu çürütmeli. Çünkü hiçbir şeye karşı çıkmaz, her şeye başını sallar, her şeyi kabul eder ve her birinde "Ne iyi, ne güzel!" diye bağırırsa ortaya çıkar:
parolayı soruyor, ama başka bir işin peşinde;
yani övmek ve seni kibre şişirmek istiyordur.
ἕτεροι τοίνυν, ὥσπερ οἱ ζωγράφοι τὰ φωτεινὰ καὶ λαμπρὰ τοῖς σκιεροῖς καὶ σκοτεινοῖς ἐπιτείνουσιν ἐγγὺς παρατιθεμένοις, οὕτω τῷ ψέγειν τἀναντία καὶ λοιδορεῖν ἢ διασύρειν καὶ καταγελᾶν λανθάνουσι τὰ προσόντα κακὰ τοῖς κολακευομένοις ἐπαινοῦντες καὶ τρέφοντες. σωφροσύνην τε γὰρ ὡς ἀγροικίαν ψέγουσιν ἐν ἀσώτοις, κἀν πλεονέκταις καὶ κακούργοις καὶ πλουτοῦσιν ἀπὸ πραγμάτων αἰσχρῶν καὶ πονηρῶν αὐτάρκειάν τε καὶ δικαιοσύνην ὡς ἀτολμίαν καὶ ἀρρωστίαν πρὸς τὸ πράττειν· ὅταν δὲ ῥᾳθύμοις σχολασταῖς καὶ τὰ μέσα φεύγουσι τῶν πόλεων ὁμιλῶσιν, οὐκ αἰσχύνονται πολιτείαν μὲν ἀλλοτριοπραγίαν ἐπίπονον, φιλοτιμίαν δὲ κενοδοξίαν ἄκαρπον ὀνομάζοντες. ἤδη δὲ καὶ ῥήτορος ἔστιν ὅτε κολακεία διασύρει φιλόσοφον, καὶ παρὰ γυναιξὶν ἀκολάστοις εὐδοκιμοῦσιν οἱ τὰς μονολεχεῖς καὶ φιλάνδρους ἀναφροδίτους καὶ ἀγροίκους ἀποκαλοῦντες. ὑπερβάλλει δὲ μοχθηρίᾳ τὸ μηδʼ ἑαυτῶν ἀπέχεσθαι τοὺς κόλακας. ὡς γὰρ οἱ παλαισταὶ τὸ σῶμα ποιοῦσι ταπεινόν, ὅπως ἑτέρους καταβάλωσιν , οὕτω τῷ ψέγειν ἑαυτοὺς εἰς τὸ θαυμάζειν τοὺς πλησίον ὑπορρέουσιν. ἀνδράποδόν εἰμι δειλὸν ἐν θαλάσσῃ, πρὸς τοὺς πόνους ἀπαγορεύω, μαίνομαι κακῶς ἀκούσας ὑπʼ ὀργῆς ἀλλὰ τούτῳ φησὶν οὐδέν ἐστι δεινόν, οὐδὲν πονηρόν, ἀλλʼ ἴδιος ἄνθρωπος, πάντα πράως φέρει, πάντʼ ἀλύπως. ἂν δʼ ᾖ τις οἰόμενος πολὺν ἔχειν νοῦν καὶ βουλόμενος αὐστηρὸς εἶναι καὶ αὐθέκαστος ὑπὸ δή τινος ὀρθότητος ἀεὶ προβάλληται τὸ Τυδείδη, μήτʼ ἄρ με μάλʼ αἴνεε μήτε τι νείκει, οὐ ταύτῃ πρόσεισιν ὁ τεχνίτης κόλαξ, ἀλλʼ ἔστι τις ἑτέρα μηχανὴ πρὸς τὸν τοιοῦτον. ἥκει γὰρ αὐτῷ περὶ πραγμάτων ἰδίων ὡς δὴ φρονήσει περισσοτέρῳ συμβουλευσόμενος, καί φησι μᾶλλον μὲν ἑτέρους ἔχειν συνήθεις, ἐνοχλεῖν δʼ ἀναγκαίως ἐκείνῳ· ποῖ γὰρ καταφύγωμεν οἱ γνώμης δεόμενοι, τίνι δὲ πιστεύσωμεν; εἶτʼ ἀκούσας ὅ τι ἂν εἴπῃ , χρησμὸν εἰληφέναι φήσας οὐ γνώμην ἄπεισιν. ἂν δὲ καὶ λόγων τινὸς ἐμπειρίας ὁρᾷ μεταποιούμενον, ἔδωκέ τι τῶν αὑτῷ γεγραμμένων, ἀναγνῶναι καὶ διορθῶσαι κελεύσας. Μιθριδάτῃ δὲ τῷ βασιλεῖ φιλιατροῦντι καὶ τεμεῖν ἔνιοι καὶ καῦσαι παρέσχον αὑτοὺς τῶν ἑταίρων, ἔργῳ κολακεύοντες οὐ λόγῳ· μαρτυρεῖσθαι γὰρ ἐμπειρίαν ἐδόκει πιστευόμενος ὑπʼ αὐτῶν. πολλαὶ μορφαὶ τῶν δαιμονίων, τὸ δὲ γένος τοῦτο τῶν ἀρνουμένων ἐπαίνων πανουργοτέρας δεόμενον εὐλαβείας ἐλεγκτέον ἐπίτηδες ἀτόπους ἐκτάττοντα συμβουλίας καὶ ὑποθήκας, καὶ διορθώσεις ποιούμενον ἀλόγους. πρὸς μηδὲν γὰρ ἀντιλέγων, ἀλλὰ πᾶσι συνεπινεύων καὶ δεχόμενος πάντα καὶ βοῶν παρʼ ἕκαστον ὡς εὖ καὶ καλῶς, γίγνεται καταφανὴς σύνθημʼ ἐρωτῶν, ἄλλο μαστεύων χρέος, ἐπαινέσαι καὶ συνεπιτυφῶσαι βουλόμενος
15Ayrıca, kimilerinin resme "susan şiir" demesi gibi, susan bir dalkavukluğun övgüsü de vardır. Avcılar avlanır gibi değil de yolculuk ediyor, hayvan otlatıyor ya da toprak işliyor gibi görünürlerse avlarına daha kolay fark ettirmeden yaklaşırlar; bunun gibi dalkavuklar da övgüleriyle en çok, övmüyor da başka bir şey yapıyor göründüklerinde insanı yakalarlar. Gelen birine yerini ve sedirini bırakan, halka ya da meclise konuşurken zenginlerden birinin söz almak istediğini fark edince sözünün ortasında susup kürsüyü ve sözü ona veren kişi, susarak, bağırandan daha açık biçimde, onu kendinden üstün ve phronēsis'te kendinden ileri saydığını gösterir. Bu yüzden onların dinleme toplantılarında ve tiyatrolarda ön sıraları kaptıklarını görebilirsin; kendilerini bunlara layık gördüklerinden değil, zenginlere yer açarak dalkavukluk etmek için. Toplantılarda ve meclislerde söze ilk başladıklarını, sonra daha üstünlere yer verir gibi çekildiklerini, karşı çıkan kişi güçlü, zengin ya da ünlü biriyse hemen karşı görüşe geçtiklerini de görürsün. İşte bu tür boyun eğmeleri ve geri çekilmeleri en çok şununla çürütmeli: tecrübeye, aretē'ye ya da yaşa değil, zenginliğe ve şöhrete boyun eğiyorlar. Ressam Apelles, yanına oturan Megabyzos çizgi ve gölge hakkında bir şeyler gevelemeye kalkınca, "Şu boya ezen çocukları görüyor musun?" demiş; "sen sustuğun sürece sana dikkatle bakıyor, morunu ve altınlarını hayranlıkla seyrediyorlardı; şimdiyse öğrenmediğin şeyler hakkında gevelemeye başladın diye sana gülüyorlar." Solon da Kroisos ona saadeti sorduğunda Atina'nın tanınmamış insanlarından Tellos'u, Kleobis'i ve Biton'u daha bahtiyar ilan etmişti. Dalkavuklar ise kralları, zenginleri ve yöneticileri yalnız talihli ve kutlu değil, phronēsis'te, tekhnē'de ve her türlü aretē'de de birinci ilan ederler.
ἔτι τοίνυν ὥσπερ ἔνιοι τὴν ζωγραφίαν σιωπῶσαν ἀπεφήναντο ποιητικήν, οὕτως ἔστι τις κολακείας σιωπώσης ἔπαινος. ὥσπερ γὰρ οἱ θηρεύοντες ἂν μὴ τοῦτο ποιεῖν ἀλλʼ ὁδοιπορεῖν ἢ νέμειν ἢ γεωργεῖν δοκῶσι, μᾶλλον τὰ θηρευόμενα λανθάνουσιν, οὕτως οἱ κόλακες ἅπτονται μάλιστα τοῖς ἐπαίνοις, ὅταν ἐπαινεῖν μὴ δοκῶσιν ἀλλʼ ἕτερόν τι πράττειν. ὁ γὰρ ἕδρας εἴκων καὶ κλισίας ἐπιόντι καὶ λέγων πρὸς δῆμον ἢ βουλὴν ἂν αἴσθηταί τινα τῶν πλουσίων βουλόμενον εἰπεῖν, ἀποσιωπῶν μεταξὺ καὶ παραδιδοὺς τὸ βῆμα καὶ τὸν λόγον ἐνδείκνυται σιωπῶν μᾶλλον τοῦ βοῶντος ὅτι κρείττονα νομίζει καὶ διαφέροντα τῷ φρονεῖν ἐκεῖνον. ὅθεν ὁρᾶν ἔστιν αὐτοὺς ἕδρας τε τὰς πρώτας ἐν ἀκροάσεσι καὶ θεάτροις καταλαμβάνοντας, οὐχ ὅτι τούτων ἀξιοῦσιν αὑτούς, ἀλλʼ ὅπως ὑπεξιστάμενοι τοῖς πλουσίοις κολακεύωσι· καὶ λόγου κατάρχοντας ἐν συνόδοις καὶ συνεδρίοις, εἶτα παραχωροῦντας ὡς κρείττοσι καὶ μετατιθεμένους ῥᾷστα πρὸς τοὐναντίον, ἄνπερ ᾖ δυνατὸς ἢ πλούσιος ἢ ἔνδοξος ὁ ἀντιλέγων. ᾧ καὶ μάλιστα δεῖ τὰς τοιαύτας ὑποκατακλίσεις καὶ ἀναχωρήσεις ἐξελέγχειν, οὐκ ἐμπειρίαις οὐδʼ ἀρεταῖς οὐδʼ ἡλικίαις ὑφιεμένων ἀλλὰ πλούτοις καὶ δόξαις. Ἀπελλῆς μὲν γὰρ ὁ ζωγράφος, Μεγαβύζου παρακαθίσαντος αὐτῷ καὶ περὶ γραμμῆς τι καὶ σκιᾶς βουλομένου λαλεῖν, ὁρᾷς ἔφη τὰ παιδάρια ταυτὶ τὰ τὴν μηλίδα τρίβοντα; πάνυ σοι προσεῖχε τὸν νοῦν σιωπῶντι, καὶ τὴν πορφύραν ἐθαύμαζε καὶ τὰ χρυσία· νῦν δέ σου καταγελᾷ περὶ ὧν οὐ μεμάθηκας ἀρξαμένου λαλεῖν καὶ Σόλων, Κροίσου περὶ εὐδαιμονίας πυνθανομένου , Τέλλον τινὰ τῶν οὐκ ἐπιφανῶν Ἀθήνησι καὶ Κλέοβιν καὶ Βίτωνα ἀπέφηνεν εὐποτμοτέρους. οἱ δὲ κόλακες τοὺς βασιλεῖς καὶ πλουσίους καὶ ἄρχοντας οὐκ ὀλβίους μόνον καὶ μακαρίους ἀλλὰ καὶ φρονήσει καὶ τέχνῃ καὶ ἀρετῇ πάσῃ πρωτεύοντας ἀναγορεύουσιν.
16Kimileri Stoacıların bilgeye aynı zamanda zengin, güzel, soylu ve kral demelerini dinlemeye bile katlanamaz; dalkavuklar ise zengini aynı zamanda hatip ve şair, dilerse ressam ve flütçü, ayağı tez ve güçlü biri ilan ederler; güreşte onun altına düşer, koşuda geride kalırlar. Himeralı Kriso da Aleksandros'la koşarken kasten geride kalmış, Aleksandros bunu fark edince öfkelenmişti. Karneades, zenginlerin ve kralların çocuklarının ata binmekten başka hiçbir şeyi iyi ve güzel öğrenmediklerini söylerdi. Çünkü derslerde öğretmen onları överek dalkavukluk eder, güreşteki rakip altlarına yatar; at ise binenin sıradan biri mi, yönetici mi, zengin mi, yoksul mu olduğunu ne bilir ne de umursar; binmeyi bilmeyenleri başaşağı atar. Bu yüzden Bion'un şu sözü saf ve budalacadır: "Tarlayı övmek onu verimli ve bereketli kılacak olsaydı, kazıp uğraşacağına onu övmeyen kişi hata etmiş sayılmaz mıydı? Öyleyse insanı övmek de övülene faydalı ve bereket getiren bir şeyse tuhaf olmaz." Ama tarla övüldü diye kötüleşmez; insanı ise yalan yere ve hak ettiğinden fazla övenler kibre boğar, mahvederler.
εἶτα τῶν μὲν Στωϊκῶν οὐδʼ ἀκούειν ἔνιοι ὑπομένουσι τὸν σοφὸν ὁμοῦ πλούσιον καλὸν εὐγενῆ βασιλέα προσαγορευόντων, οἱ δὲ κόλακες τὸν πλούσιον ὁμοῦ καὶ ῥήτορα καὶ ποιητήν, ἂν δὲ βούληται, καὶ ζῳγράφον καὶ αὐλητὴν ἀποφαίνουσι καὶ ποδώκη καὶ ῥωμαλέον, ὑποπίπτοντες ἐν τῷ παλαίειν καὶ ἀπολειπόμενοι θεόντων, ὥσπερ Κρίσων ὁ Ἱμεραῖος ἀπελείφθη διαθέων πρὸς Ἀλέξανδρον, ὁ δʼ αἰσθόμενος ἠγανάκτησε. Καρνεάδης δʼ ἔλεγε ὅτι πλουσίων καὶ βασιλέων παῖδες ἱππεύειν μόνον, ἄλλο δʼ οὐδὲν εὖ καὶ καλῶς μανθάνουσι; κολακεύει γὰρ αὐτοὺς ἐν ταῖς διατριβαῖς ὁ διδάσκαλος ἐπαινῶν καὶ ὁ προσπαλαίων ὑποκατακλινόμενος, ὁ δʼ ἵππος, οὐκ εἰδὼς οὐδὲ φροντίζων ὅστις ἰδιώτης ἢ ἄρχων ἢ πλούσιος ἢ πένης, ἐκτραχηλίζει τοὺς μὴ δυναμένους ὀχεῖσθαι. εὐήθη τοίνυν καὶ ἀβέλτερα τὰ τοῦ Βίωνος εἰ τὸν ἀγρὸν ἔμελλεν ἐγκωμιάζων εὔφορον ποιεῖν καὶ εὔκαρπον, εἶτʼ οὐκ ἂν ἁμαρτάνειν ἐδόκει τοῦτο μὴ ποιῶν μᾶλλον ἢ σκάπτων καὶ πράγματα ἔχων; οὐ τοίνυν οὐδʼ ἄνθρωπος ἄτοπος ἂν ἐπαίνων εἴη, εἰ τοῖς ἐπαινουμένοις ὠφέλιμός ἐστι καὶ πάμφορος . ὁ μὲν γὰρ ἀγρὸς οὐ γίγνεται χείρων ἐπαινούμενος, ἄνθρωπον δὲ τυφοῦσι καὶ ἀπολλύουσιν οἱ ψευδῶς καὶ παρʼ ἀξίαν ἐπαινοῦντες.
17Bu konuda bu kadarı yeter; sırada açık sözlülük meselesi var. Patroklos Akhilleus'un silahlarını kuşanıp atlarını savaşa sürerken yalnız Pelion'dan gelen mızrağa dokunmaya cesaret edemeyip onu bırakmıştı. Bunun gibi dalkavuk da dostun nişanlarıyla ve simgeleriyle donanıp kılığa girerken, dostluğun seçkin yükü olan açık sözlülüğü,
ağır, büyük, sağlam
o yükü, dokunmadan ve taklit etmeden bırakmalıydı. Ama gülüşmeler, şarap, alaylar ve şakalar arasında yakalanmaktan kaçtıkları için artık işi ciddiyete büründürüyor, asık suratla dalkavukluk ediyor, araya biraz yergi ve öğüt karıştırıyorlar; öyleyse bunu da sınamadan bırakmayalım. Sanırım Menandros'un komedyasındaki Sahte Herakles'in elinde sağlam ve güçlü değil, gevşek ve içi boş bir sopayla gelmesi gibi, dalkavuğun açık sözlülüğü de onu sınayanlara yumuşak, hafif ve gerginlikten yoksun görünecektir. Kadın yastıkları gibi davranır: başa karşı direnip onu taşıyor gibi görünürler, ama asıl çöküp yol verirler. Bu sahte açık sözlülük de boş, yalancı ve içi irinli bir şişkinlikle kabarmıştır; öyle ki büzülüp çöktüğünde kendine dayanan kişiyi içine alsın ve beraberinde çeksin. Gerçek ve dostça açık sözlülük ise hatalara yapışır; üzüşü kurtarıcı ve kollayıcıdır; bal gibi yaraları ısırır ve temizler, öteki bakımlardan da faydalı ve tatlıdır; ondan ayrıca söz edeceğiz. Dalkavuk ise önce başkalarına karşı sert, öfkeli ve aman vermez olduğunu gösterir. Hizmetkârlarına karşı huysuzdur; akrabalarının ve yakınlarının hatalarının üstüne gitmekte ustadır; dışarıdan kimseye hayranlık duymaz, kimseyi yüceltmez, herkesi küçümser; başkalarını öfkeye kışkırtırken bağışlamaz, iftiraya başvurur. Kötülükten nefret ediyor şöhreti peşindedir; sanki onlara karşı açık sözlülükten isteyerek vazgeçmeyecek, gönül hoş etmek için hiçbir şey yapmayacak, söylemeyecekmiş gibi. Sonra gerçek ve büyük hatalardan hiçbirini bilmiyor, görmüyor gibi yapar; küçük ve dışa ait eksiklere ise atılmakta, onlara gerginlik ve şiddetle yapışmakta ustadır: bir eşyanın özensizce bırakıldığını görse, adamın kötü bir evde oturduğunu, saç tıraşını ya da giyimini ihmal ettiğini, bir köpeğe ya da ata layıkıyla bakmadığını görse hemen çıkışır. Ama anne babayı hor görmek, çocukları ihmal etmek, karıyı aşağılamak, yakınları küçümsemek, malı mülkü batırmak onun için hiçbir şey değildir; bunlar karşısında dilsiz ve cesaretsizdir. Atletin sarhoşluğuna ve ölçüsüzlüğüne göz yumup sonra yağ şişesi ve kazıyıcı yüzünden sertleşen bir antrenör, ya da çocuğu yazı levhası ve kalem yüzünden azarlayıp dil yanlışlarını ve barbarca konuşmasını duymazlıktan gelen bir okul hocası gibidir. Dalkavuk öyle biridir ki, kötü ve gülünç bir hatibin konuşmasına hiçbir şey demez, ama sesini kusurlu bulur, soğuk su içip gırtlağını bozduğu için onu sertçe kınar; berbat bir yazıyı okuması istendiğinde kâğıdın pürüzlü olduğundan yakınır, katibe pis ve dikkatsiz der. Öğrenmeye meraklı görünen Ptolemaios'un çevresindekiler de bir eski kelime, ufak bir dize, bir tarih meselesi üzerinde gece yarılarına kadar çekişirlerdi; ama o zulüm ve küstahlık ederken, tef çalıp ayinler düzenlerken bu kadar insandan hiçbiri karşısına dikilmedi. Urları ve fistülleri olan bir adamın saçlarını ve tırnaklarını cerrah neşteriyle kesmek nasılsa, dalkavukların açık sözlülüğü de öyledir: onu üzüntü ve acı duymayan yerlere uygularlar.
ταῦτα μὲν οὖν ἀπόχρη περὶ τούτων· ἐφεξῆς δὲ τὸ τῆς παρρησίας ἴδωμεν. ἔδει μὲν γάρ, ὡς ὁ Πάτροκλος τοῦ Ἀχιλλέως τὰ ὅπλα περιβαλλόμενος καὶ τοὺς ἵππους ἐξελαύνων ἐπὶ τὴν μάχην μόνης οὐκ ἐτόλμησε τῆς Πηλιάδος θιγεῖν ἀλλʼ ἀφῆκεν, οὕτω τὸν κόλακα τοῖς τοῦ φίλου σκευοποιούμενον καὶ ἀναπλαττόμενον ἐπισήμοις καὶ συμβόλοις μόνην τὴν παρρησίαν ὥσπερ ἐξαίρετον βάσταγμα φιλίας βριθὺ μέγα στιβαρὸν καταλείπειν ἄθικτον καὶ ἀμίμητον. ἐπεὶ δὲ φεύγοντες τὸν ἐν γέλωτι καὶ ἀκράτῳ καὶ σκώμμασι καὶ παιδιαῖς ἔλεγχον εἰς ὀφρῦν αἴρουσιν ἤδη τὸ πρᾶγμα καὶ κολακεύουσιν ἐσκυθρωπακότες καὶ ψόγον τινὰ καὶ νουθεσίαν παραμιγνύουσι, φέρε μηδὲ τοῦτο παραλίπωμεν ἀβασάνιστον. οἶμαι δέ, ὥσπερ ἐν κωμῳδίᾳ Μενάνδρου Ψευδηρακλῆς πρόσεισι ῥόπαλον οὐ στιβαρὸν κομίζων οὐδʼ ἰσχυρὸν ἀλλὰ χαῦνόν τι πλάσμα καὶ διάκενον, οὕτω τὴν τοῦ κόλακος παρρησίαν φανεῖσθαι πειρωμένοις μαλακὴν καὶ ἀβαρῆ καὶ τόνον οὐκ ἔχουσαν, ἀλλὰ ταὐτὰ τοῖς τῶν γυναικῶν προσκεφαλαίοις δρῶσαν, ἃ δοκοῦντα ταῖς κεφαλαῖς ἀντερείδειν καὶ ἀντέχειν ἐνδίδωσι καὶ ὑπείκει μᾶλλον ὥσπερ ἡ κίβδηλος αὕτη παρρησία κενὸν ἔχουσα καὶ ψευδῆ καὶ ὕπουλον ὄγκον ἐξήρθη καὶ ᾤδησεν, ἵνα συσταλεῖσα καὶ συμπεσοῦσα δέξηται καὶ συνεπισπάσηται τὸν καταφερόμενον εἰς αὐτήν. ἡ μὲν γὰρ ἀληθὴς καὶ φιλικὴ παρρησία τοῖς ἁμαρτανομένοις ἐπιφύεται, σωτήριον ἔχουσα καὶ κηδεμονικὸν τὸ λυποῦν, ὥσπερ τὸ μέλι τὰ ἡλκωμένα δάκνουσα καὶ καθαίρουσα, τἄλλα δʼ ὠφέλιμος οὖσα καὶ γλυκεῖα, περὶ ἧς ἴδιος ἔσται λόγος. ὁ δὲ κόλαξ πρῶτον μὲν ἐνδείκνυται τὸ πικρὸς εἶναι καὶ περισπερχὴς καὶ ἀπαραίτητος ἐν τοῖς πρὸς ἑτέρους οἰκέταις γὰρ αὑτοῦ χαλεπός ἐστι καὶ συγγενῶν καὶ οἰκείων ἐπεμβῆναι δεινὸς ἁμαρτήμασι καὶ μηδένα θαυμάσαι μηδὲ σεμνῦναι τῶν ἐκτὸς ἀλλʼ ὑπερορᾶν, ἀσυγγνώμων δὲ καὶ διάβολος ἐν τῷ πρὸς ὀργὴν ἑτέρους παροξύνειν, θηρώμενος μισοπονηρίας δόξαν, ὡς οὐκ ἂν ἑκὼν ὑφέμενος παρρησίας αὐτοῖς οὐδὲ ποιήσας οὐδὲν οὐδʼ εἰπὼν πρὸς χάριν, ἔπειτα δὲ τῶν μὲν ἀληθινῶν καὶ μεγάλων ἁμαρτημάτων οὐδὲν εἰδέναι προσποιούμενος οὐδὲ γιγνώσκειν, πρὸς δὲ τὰ μικρὰ καὶ τὰ ἐκτὸς ἐλλείμματα δεινὸς ᾆξαι καὶ μετὰ τόνου καθάψασθαι καὶ σφοδρότητος, ἂν σκεῦος ἀμελῶς ἴδῃ κείμενον, ἂν οἰκοῦντα φαύλως, ἂν ὀλιγωροῦντα κουρᾶς ἢ ἀμπεχόνης ἢ κυνός τινος ἢ ἵππου μὴ κατʼ ἀξίαν ἐπιμελόμενον· γονέων δὲ ὀλιγωρία καὶ παίδων ἀμέλεια καὶ ἀτιμία γαμετῆς καὶ πρὸς οἰκείους ὑπεροψία καὶ χρημάτων ὄλεθρος οὐδέν ἐστι πρὸς αὐτόν, ἀλλʼ ἄφωνος ἐν τούτοις καὶ ἄτολμος, ὥσπερ ἀθλητὴν ἀλείπτης ἐῶν μεθύειν καὶ ἀκολασταίνειν, εἶτα περὶ ληκύθου χαλεπὸς ὢν καὶ στλεγγίδος, ἢ γραμματικὸς ἐπιπλήττων παιδὶ περὶ δέλτου καὶ γραφείου, σολοικίζοντος δὲ καὶ βαρβαρίζοντος οὐ δοκῶν ἀκούειν. τοιοῦτος γὰρ ὁ κόλαξ, οἷος ῥήτορος φαύλου καὶ καταγελάστου μηδὲν εἰπεῖν πρὸς τὸν λόγον, ἀλλὰ περὶ τῆς φωνῆς αἰτιᾶσθαι καὶ χαλεπῶς ἐγκαλεῖν ὅτι τὴν ἀρτηρίαν διαφθείρει ψυχροποτῶν, καὶ σύγγραμμα κελευσθεὶς ἄθλιον διελθεῖν αἰτιᾶσθαι τὸ χαρτίον ὡς δασὺ καὶ τὸν γραφέα μιαρὸν καὶ ὀλίγωρον ἀποκαλεῖν. οὕτω δὲ καὶ Πτολεμαίῳ φιλομαθεῖν δοκοῦντι περὶ γλώττης καὶ στιχιδίου μαχόμενοι καὶ ἱστορίας μέχρι μέσων νυκτῶν ἀπέτεινον ὠμότητι δὲ χρωμένου καὶ ὕβρει καὶ τυμπανίζοντος καὶ τελοῦντος οὐδεὶς ἐνέστη τῶν τοσούτων. ὥσπερ οὖν εἴ τις ἀνθρώπου φύματα καὶ σύριγγας ἔχοντος ἰατρικῷ σμιλίῳ τὰς τρίχας τέμνοι καὶ τοὺς ὄνυχας, οὕτως οἱ κόλακες τὴν παρρησίαν πρὸς τὰ μὴ λυπούμενα μέρη μηδʼ ἀλγοῦντα προσφέρουσιν.
18Bunlardan daha kurnaz olan başkaları ise açık sözlülüğü ve yergiyi haz vermek için kullanırlar. Argoslu Agis, Aleksandros bir soytarıya büyük armağanlar verirken kıskançlık ve üzüntüyle "Ne büyük saçmalık!" diye bağırmıştı. Kral öfkeyle ona dönüp "Ne diyorsun sen?" deyince, "İtiraf ederim," demiş, "canım sıkılıyor, öfkeleniyorum: Zeus'tan doğmuş sizlerin hepsinin dalkavuklardan ve gülünç insanlardan aynı şekilde hoşlandığını görüyorum. Herakles de Kerkoplarla, Dionysos da Silenoslarla eğlenirdi; senin yanında da böylelerinin itibar gördüğü görülüyor." Tiberius Caesar bir gün senatoya geldiğinde dalkavuklardan biri ayağa kalkıp hür insanlar olarak açık sözlü olmaları, faydalı hiçbir şeyi saklamamaları, üzerinden susmamaları gerektiğini söylemiş. Herkesi böylece merakta bırakınca, ortalık sessizleşip Tiberius da kulak kesilince, "Dinle, Caesar," demiş, "hepimizin seni suçladığı ama kimsenin açıkça söylemeye cesaret edemediği şeyi: kendini ihmal ediyorsun, bedenini hiçe sayıyorsun, bizim için durmadan kaygılarla ve zahmetlerle onu yıpratıyorsun; ne gündüz dinleniyorsun ne gece." O bu türden pek çok şeyi art arda dizerken hatip Cassius Severus'un "Bu açık sözlülük bu adamı öldürecek" dediği anlatılır.
ἔτι δὲ τούτων ἕτεροι πανουργότεροι καὶ πρὸς ἡδονὴν χρῶνται τῷ παρρησιάζεσθαι καὶ ψέγειν. καθάπερ Ἆγις ὁ Ἀργεῖος, Ἀλεξάνδρου γελωτοποιῷ τινι μεγάλας δωρεὰς διδόντος, ὑπὸ φθόνου καὶ λύπης ἐξέκραγεν ὢ τῆς πολλῆς ἀτοπίας, ἐπιστρέψαντος δὲ τοῦ βασιλέως πρὸς αὐτὸν ὀργῇ καί τί δὴ σὺ λέγεις; εἰπόντος ὁμολογῶ φησὶν ἄχθεσθαι καὶ ἀγανακτεῖν, ὁρῶν ὑμᾶς τοὺς ἐκ Διὸς γεγονότας ἅπαντας ὁμοίως κόλαξιν ἀνθρώποις καὶ καταγελάστοις χαίροντας· καὶ γὰρ Ἡρακλῆς Κέρκωψί τισι, καὶ Σειληνοῖς ὁ Διόνυσος ἐτέρπετο, καὶ παρὰ σοὶ τοιούτους ἰδεῖν ἔστιν εὐδοκιμοῦντας. Τιβερίου δὲ Καίσαρος εἰς τὴν σύγκλητόν ποτε παρελθόντος εἷς τῶν κολάκων ἀναστὰς ἔφη δεῖν ἐλευθέρους ὄντας παρρησιάζεσθαι καὶ μηδὲν ὑποστέλλεσθαι μηδʼ ἀποσιωπᾶν τῶν συμφερόντων ἀνατείνας δὲ πάντας οὕτως, γενομένης αὐτῷ σιωπῆς καὶ τοῦ Τιβερίου προσέχοντος, ἄκουσον ἔφη Καῖσαρ. ἅ σοι πάντες ἐγκαλοῦμεν, οὐδεὶς δὲ τολμᾷ φανερῶς λέγειν. ἀμελεῖς σεαυτοῦ καὶ προΐεσαι τὸ σῶμα καὶ κατατρύχεις ἀεὶ φροντίσι καὶ πόνοις ὑπὲρ ἡμῶν, οὔτε μεθʼ ἡμέραν οὔτε νυκτὸς ἀναπαυόμενος. πολλὰ δʼ αὐτοῦ τοιαῦτα συνείροντος, εἰπεῖν φασι τὸν ῥήτορα Κάσσιον Σευῆρον αὕτη τοῦτον ἡ παρρησία τὸν ἄνθρωπον ἀποκτενεῖ
19Bunlar küçük kötülüklerdir. Asıl ağır olan, akılsızları mahveden şudur: zıt duyguları ve hastalıkları suçlarlar. Dalkavuk Himerios, Atina'nın en cimri ve en paragöz zenginlerinden birini savurgan ve dikkatsiz diye, çocuklarıyla birlikte açlıktan perişan olacak diye azarlardı. Ya da tersine, savurganları ve harcamacıları cimrilik ve pintilikle ayıplarlar; Titus Petronius'un Neron'a yaptığı gibi. Ya da yönettiklerine zalimce ve vahşice davranan yöneticilere aşırı yumuşaklıklarını, vakitsiz ve zararlı merhametlerini bırakmalarını öğütlerler. Saf, ahmak ve budala birinden, korkunç ve kurnaz biriymiş gibi sakınıyor ve korkuyor gibi yapan kişi de bunlara benzer. Kıskanç, hep kötülemekten ve yermekten hoşlanan biri bir gün kendini tutamayıp ünlü birini övecek olsa, ona çıkışıp karşı çıkan, değersiz insanları övmek gibi bir hastalığı olduğunu söyleyen kişi de öyle: "Kim ki bu? Ne parlak bir şey söylemiş ya da yapmış?" Dalkavuklar en çok aşklarda dalkavukluk ettikleri kişilerin üstüne gider, onları daha da alevlendirirler. Kardeşleriyle anlaşmazlığa düşmüş, anne babasını hor gören ya da karısını küçümseyen kişileri gördüklerinde ne öğüt verir ne de suçlarlar; tersine öfkelerini daha da körüklerler: "Farkında değil misin? Bunlara sebep olan sensin; hep onlara hizmet eder gibi, eğilip bükülerek davranıyorsun." Ama sevilen bir hetairaya ya da zina ortağı bir kadına karşı öfke ve kıskançlıktan doğan bir kaşıntı başladı mı, dalkavukluk parlak bir açık sözlülükle hemen oradadır: ateşin üstüne ateş taşır, sevgiliden yana hak savunur, âşığı sevgiye yakışmayan, sert, öfkeyi hak eden pek çok şey yapmakla suçlar:
Ey o sık öpücüklere nankörlük eden!
Antonius'un dostları da Mısırlı kadına âşık olup yanıp tutuşan Antonius'u, asıl onun kendisine âşık olduğuna inandırır, ona hissiz ve kibirli diye çıkışırlardı: "Bu kadın bu kadar büyük bir krallığı ve mesut bir hayatı bırakmış, bir cariye kılığında seninle seferlere katılıp eriyip gidiyor;
ama senin göğsünde büyüye gelmeyen bir gönül var,
ve onun acı çekmesine göz yumuyorsun." O da haksızlık ediyor diye çürütülmekten hoşlanıyor, kendisini suçlayanlardan, övenlerden bile duymadığı bir hoşnutluk duyuyordu; öğüt veriyormuş gibi görünen kişinin onu daha da yoldan çıkardığını fark etmiyordu. Çünkü böyle bir açık sözlülük ölçüsüz kadınların ısırıklarına benzer: canını yakıyor gibi görünerek hazzı uyandırır ve gıdıklar. Katıksız şarap başka zaman baldıran zehrine karşı yardımcı olur; ama zehre katılıp karıştırılırsa, ısısıyla zehri hızla kalbe taşıdığı için zehrin etkisini büsbütün çaresiz kılar. Bunun gibi alçaklar da açık sözlülüğün dalkavukluğa karşı büyük bir çare olduğunu bildikleri için bizzat açık sözlülükle dalkavukluk ederler. Bu yüzden Bias da hayvanların hangisinin en tehlikeli olduğunu soran kişiye "Yabanilerin tiran, evcillerin dalkavuk" diye cevap verirken pek isabetli değildi. Daha doğrusu şöyle demek olurdu: dalkavuklardan hamam ve sofra çevresinde dolaşanlar evcildir; ama işgüzarlığını, iftiracılığını ve kötü niyetini dokunaçlar gibi yatak odalarına ve kadınlar dairesine kadar uzatan dalkavuk yabani, vahşi ve zapt edilmesi güçtür.
καὶ ταυτὶ μὲν ἐλάττονά ἐστιν. ἐκεῖνα δʼ ἤδη χαλεπὰ καὶ λυμαινόμενα τοὺς ἀνοήτους, ὅταν εἰς τἀναντία πάθη καὶ νοσήματα κατηγορῶσιν ὥσπερ Ἱμέριος ὁ κόλαξ τῶν πλουσίων τινὰ τὸν ἀνελευθερώτατον καὶ φιλαργυρώτατον Ἀθήνησιν ὡς ἄσωτον ἐλοιδόρει καὶ ἀμελῆ καὶ πεινήσοντα κακῶς μετὰ τῶν τέκνων ἢ τοὺς ἀσώτους αὖ πάλιν καὶ πολυτελεῖς εἰς μικρολογίαν καὶ ῥυπαρίαν ὀνειδίζωσιν ὥσπερ Νέρωνα Τίτος Πετρώνιος ἢ τοὺς ὠμῶς καὶ ἀγρίως προσφερομένους ἄρχοντας ὑπηκόοις ἀποθέσθαι κελεύωσι τὴν πολλὴν ἐπιείκειαν καὶ τὸν ἄκαιρον ἔλεον καὶ ἀσύμφορον. ὅμοιος δὲ τούτοις καὶ ὁ τὸν εὐήθη καὶ βλᾶκα καὶ ἀβέλτερον ὡς δεινὸν τινα καὶ πανοῦργον καὶ φυλάττεσθαι καὶ δεδιέναι προσποιούμενος, καὶ ὁ τοῦ βασκάνου δὲ καὶ τῷ κακολογεῖν ἀεὶ καὶ ψέγειν χαίροντος, ἄν ποτε προαχθεὶς ἐπαινέσῃ τινὰ τῶν ἐνδόξων, καθαπτόμενος καὶ ἀντιλέγων ὡς νόσημα τοῦτʼ ἔχοντος, ἀνθρώπους ἐπαινεῖν καὶ μηδενὸς ἀξίους. τίς γὰρ οὗτός ἐστιν ἢ τί λαμπρὸν εἴρηκεν ἢ πεποίηκε; μάλιστα δὲ περὶ τοὺς ἔρωτας τοῖς κολακευομένοις ἐπιτίθενται καὶ προσεκκάουσιν. ἀδελφοῖς μὲν γὰρ ὁρῶντες διαφερομένους γονέων ὑπερφρονοῦντας ἢ πρὸς γυναῖκας αὐτῶν ὑπεροπτικῶς ἔχοντας οὔτε νουθετοῦσιν οὔτʼ ἐγκαλοῦσιν, ἀλλὰ καὶ προσεπιτείνουσι τὰς ὀργάς. οὐ γὰρ αἰσθάνῃ σαυτοῦ καὶ σὺ τούτων αἴτιος, ἀεὶ θεραπευτικῶς προσφερόμενος καὶ ταπεινῶς. ἂν δὲ πρὸς ἑταίραν ἢ μοιχεύτριαν ἐρωμένην κνησμός τις ἐξ ὀργῆς καὶ ζηλοτυπίας ἐγγένηται, πάρεστιν εὐθὺς μετὰ παρρησίας λαμπρᾶς ἡ κολακεία, πῦρ ἐπὶ πῦρ εἰσφέρουσα καὶ δικαιολογουμένη καὶ κατηγοροῦσα τοῦ ἐρῶντος ὡς ἀνέραστα πολλὰ καὶ σκληρὰ καὶ νεμεσητὰ ποιοῦντος· ὦ δυσχάριστε, τῶν πυκνῶν φιλημάτων. οὕτως Ἀντώνιον οἱ φίλοι τῆς Αἰγυπτίας ἐρῶντα καὶ καόμενον ἀνέπειθον ὡς ὑπʼ ἐκείνης ἐρῷτο, καὶ λοιδοροῦντες ἐκάλουν ἀπαθῆ καὶ ὑπερήφανον. ἡ μὲν γὰρ γυνὴ καταλιποῦσα βασιλείαν τοσαύτην καὶ διατριβὰς εὐδαίμονας φθείρεται μετὰ σοῦ στρατευομένη , σχῆμα παλλακίδος ἔχουσα· σοὶ δέ τις ἐν στήθεσσιν ἀκήλητος νόος ἐστί καὶ περιορᾷς αὐτὴν ἀνιωμένην ὁ δʼ ἡδέως ἐλεγχόμενος ὡς ἀδικῶν καὶ τοῖς κατηγοροῦσι χαίρων ὡς οὐδὲ τοῖς ἐπαινοῦσιν ἐλάνθανε τῷ νουθετεῖν δοκοῦντι προσδιαστρεφόμενος. ἔοικε γὰρ ἡ τοιαύτη παρρησία τοῖς τῶν ἀκολάστων δήγμασι γυναικῶν, ἐγείρουσα καὶ γαργαλίζουσα τῷ δοκοῦντι λυπεῖν τὸ ἡδόμενον. καὶ καθάπερ τὸν ἄκρατον ἄλλως βοηθοῦντα πρὸς τὸ κώνειον ἂν ἐμμίξωσι προσεμβαλόντες αὐτῷ, κομιδῇ ποιοῦσι τὴν τοῦ φαρμάκου δύναμιν ἀβοήθητον, ὀξέως ἀναφερομένην ἐπὶ τὴν καρδίαν ὑπὸ θερμότητος, οὕτω τὴν παρρησίαν ἐπιστάμενοι μέγα βοήθημα πρὸς τὴν κολακείαν οὖσαν οἱ πονηροὶ διʼ αὐτῆς κολακεύουσι τῆς παρρησίας. ὅθεν οὐδʼ ὁ Βίας ἀπεκρίνατο καλῶς τῷ πυθομένῳ τί τῶν ζῴων χαλεπώτατόν ἐστιν, ἀποκρινάμενος ὅτι τῶν μὲν ἀγρίων ὁ τύραννος, τῶν δʼ ἡμέρων ὁ κόλαξ. ἀληθέστερον γὰρ ἦν εἰπεῖν ὅτι τῶν κολάκων ἥμεροι μέν εἰσιν οἱ περὶ τὸ βαλανεῖον καὶ περὶ τὴν τράπεζαν , ὁ δʼ εἰς τὰ δωμάτια καὶ τὴν γυναικωνῖτιν ἐκτείνων ὥσπερ πλεκτάνας τὸ πολύπραγμον καὶ διάβολον καὶ κακόηθες ἄγριος καὶ θηριώδης καὶ δυσμεταχείριστος.
20Korunmanın bir yolu da şunu bilmek ve hep akılda tutmaktır: psykhē'nin bir hakikatsever, güzelsever ve akıl sahibi yanı, bir de akılsız, yalansever ve duygulara kapılan yanı vardır. Dost hep daha iyi olan yanın yanında danışman ve savunucu olarak durur; bir hekim gibi sağlıklı olanı büyütür ve korur. Dalkavuk ise duygulara kapılan akılsız yanın yanına oturur; onu kaşır, gıdıklar, kandırır ve ona kötü birtakım keyifler hazırlayarak düşünmekten uzaklaştırır. Kimi yiyecekler ne kana ne pneuma'ya yarar, ne sinirlere ne iliklere güç katar; yalnız edep yerlerini kışkırtır, bağırsakları uyarır, eti gevşek ve içi irinli yapar. Bunun gibi dalkavuğun sözü de phronēsis'e sahip, düşünen yana hiçbir şey katmaz. Bir aşk hazzını evcilleştirip besler, akılsız bir thymos'u gerer, kıskançlığı kışkırtır, sıkıcı ve boş bir kibir şişkinliği yaratır, acıya birlikte ağıt yakar ya da insandaki kötü niyetli, aşağılık ve güvensiz yanı birtakım iftiralar ve kuşkulu sezgilerle hep keskin, ürkek ve kuşkucu yapar; dikkat edenlerin gözünden kaçmaz. Çünkü hep bir duygunun dibinde demir atıp onu besler; psykhē'nin irinli ve iltihaplı yerlerinde her defasında bir hıyarcık gibi peyda olur: "Öfkeli misin? Cezalandır. Arzu mu duyuyorsun? Satın al. Korkuyor musun? Kaçalım. Kuşkulanıyor musun? İnan." Bu büyük duygularda, şiddetleri ve büyüklükleri aklı dışarı ittiği için onu yakalamak güçse, küçük şeylerde, orada da aynı olduğundan, daha kolay ele verir. Biri içki sersemliğinden ya da tokluktan rahatsızlık sezip yıkanmak ve yemek konusunda tereddüt ettiğinde dost onu durdurur, sakınmasını ve dikkat etmesini öğütler; dalkavuk ise onu hamama sürükler, sofraya taze bir şeyler konmasını söyler, bedenini perhizle hırpalamamasını ister. Birinin bir yolculuktan, bir deniz yolculuğundan ya da bir işten gevşediğini görürse, vaktin sıkışmadığını, işi erteleyerek ya da başka birini göndererek de aynı sonucu alabileceklerini söyler. Bir yakınına borç vermeyi ya da para bağışlamayı vaat eden biri sonra pişman olur ama utanırsa, dalkavuk kendini kötü yöndeki kefeye ekler, keseden yana olan görüşü pekiştirir, utancı da söküp atar: çok harcadığını, pek çok kişiye yetmek zorunda olduğunu söyleyip tutumlu olmasını öğütler. Bu yüzden arzuya kapıldığımızı, utanmazlık ettiğimizi, korkaklık ettiğimizi kendimizden gizlemezsek, dalkavuk da bizden gizlenemez. Çünkü hep bu duyguların savunucusudur ve bu duyguların sonuçlarına dair açık sözlülük eder. Bunlar hakkında bu kadarı yeter.
εἷς δέ τις ἔοικε τρόπος εἶναι φυλακῆς τὸ γιγνώσκειν καὶ μνημονεύειν ἀεὶ ὅτι τῆς ψυχῆς τὸ μὲν ἀληθινὸν καὶ φιλόκαλον καὶ λογικὸν ἐχούσης, τὸ δʼ ἄλογον καὶ φιλοψευδὲς καὶ παθητικόν, ὁ μὲν φίλος ἀεὶ τῷ κρείττονι πάρεστι σύμβουλος καὶ συνήγορος, ὥσπερ ἰατρὸς τὸ ὑγιαῖνον αὔξων καὶ διαφυλάττων, ὁ δὲ κόλαξ τῷ παθητικῷ καὶ ἀλόγῳ παρακάθηται, καὶ τοῦτο κνᾷ καὶ γαργαλίζει καὶ ἀναπείθει, καὶ ἀφίστησι τοῦ λογισμοῦ, μηχανώμενος αὐτῷ πονηράς τινας ἡδυπαθείας. ὥσπερ οὖν τῶν σιτίων ἔστιν ἃ μήθʼ αἵματι προσφύεται μήτε πνεύματι, μηδὲ νεύροις τινὰ τόνον ἢ μυελοῖς προστίθησιν, ἀλλʼ αἰδοῖα παρακινεῖ καὶ κοιλίαν ἐγείρει καὶ σάρκα ποιεῖ σαθρὰν καὶ ὕπουλον, οὕτως ὁ τοῦ· κόλακος λόγος οὐδὲν τῷ φρονοῦντι καὶ λογιζομένῳ προστίθησιν, ἀλλʼ ἡδονήν τινα τιθασεύων ἔρωτος ἢ θυμὸν ἐντείνων ἀνόητον ἢ διερεθίζων φθόνον ἢ φρονήματος ὄγκον ἐμποιῶν ἐπαχθῆ καὶ κενὸν ἢ λύπῃ συνεπιθρηνῶν ἢ τὸ κακόηθες καὶ ἀνελεύθερον καὶ ἄπιστον ἀεί τισι διαβολαῖς καὶ προαισθήσεσι δριμὺ καὶ ψοφοδεὲς ποιῶν καὶ ὕποπτον οὐ διαφεύξεται τοὺς προσέχοντας. ἀεὶ γὰρ ὑφορμεῖ τινι πάθει καὶ τοῦτο πιαίνει, καὶ πάρεστι βουβῶνος δίκην ἑκάστοτε τοῖς ὑπούλοις καὶ φλεγμαίνουσι τῆς ψυχῆς ἐπιγιγνόμενος. ὀργίζῃ; κόλασον. ἐπιθυμεῖς; ὤνησαι. φοβῇ; φύγωμεν. ὑπονοεῖς; πίστευσον ἂν δὲ περὶ ταῦτα δυσφώρατος τὰ πάθη, διὰ σφοδρότητα καὶ μέγεθος ἐκκρουομένου τοῦ λογισμοῦ, περὶ τὰ μικρὰ λαβὴν παρέξει μᾶλλον, ὅμοιος ὤν. καὶ γὰρ ἐν ὑποψίᾳ κραιπάλης τινὸς ἢ πλησμονῆς γενόμενον καὶ διστάζοντα περὶ λουτροῦ καὶ τροφῆς ὁ μὲν φίλος ἐφέξει, φυλάττεσθαι καὶ προσέχειν παραινῶν, ὁ δὲ κόλαξ εἰς τὸ βαλανεῖον ἕλκει, καὶ κελεύει νεαρόν τι παρατιθέναι καὶ μὴ κακοῦν ἀνατάσει τὸ σῶμα. καὶ πρὸς ὁδὸν ἢ πλοῦν ἤ τινα πρᾶξιν ὁρῶν ἀπομαλακιζόμενον οὐ φήσει κατεπείγειν τὸν καιρόν, ἀλλὰ ταὐτὸ ποιήσειν ὑπερθεμένους ἢ πέμψαντας ἕτερον. ἂν δʼ ὑπεσχημένος ἀργύριον οἰκείῳ τινὶ δανείσειν ἢ ἐπιδώσειν μεταμέληται μὲν αἰδῆται δέ, τῇ χείρονι ῥοπῇ προστιθεὶς ἑαυτὸν ὁ κόλαξ ἐπέρρωσε τὴν εἰς τὸ βαλλάντιον γνώμην καὶ τὸ δυσωπούμενον ἐξέκοψεν, ὡς ἀναλίσκοντα πολλὰ καὶ πολλοῖς ἀρκεῖν ὀφείλοντα φείδεσθαι κελεύων. ὅθεν εἰ μὴ λανθάνομεν ἑαυτοὺς ἐπιθυμοῦντες ἀναισχυντοῦντες ἀποδειλιῶντες, ὁ κόλαξ ἡμᾶς οὐ λήσεται. ἔστι γὰρ συνηγορῶν ἀεὶ τούτοις τοῖς πάθεσι καὶ περὶ τὰς τούτων ἐκβάσεις παρρησιαζόμενος. ταῦτα μὲν οὖν ἱκανὰ περὶ τούτων.
21Şimdi de yardımlara ve hizmetlere geçelim. Çünkü bunlarda da dalkavuk, her işte yorulmaz, istekli ve bahanesiz görünerek dosttan farkını epey karıştırır, bulanıklaştırır. Dostun tavrı, Euripides'in hakikatin sözü için dediği gibi, yalın, sade ve yapmacıksızdır; dalkavuğunki ise gerçekten
kendi içinde hasta olduğundan ustaca ilaçlara muhtaçtır,
hem de Zeus hakkı için pek çok ve pek aşırı ilaçlara. Karşılaşmalarda dost bazen ne bir şey söyler ne bir şey işitir; yalnız bakıp gülümser, içindeki iyi niyeti ve yakınlığı gözleriyle verip alır ve geçer gider. Dalkavuk ise koşar, peşinden yetişir, uzaktan el uzatır; önce o görülüp selamlanırsa, çoğu zaman tanıklar ve yeminlerle özür diler. Bunun gibi işlerde de dostlar küçük şeylerin çoğunu geçiştirir; her şeyi titizlikle incelemez, her şeye karışmaz, kendilerini her hizmete atmazlar. Ama dalkavuk burada aralıksız, durmadan, yorulmadan çalışır; başkasına hizmet edecek yer ve fırsat bırakmaz; kendisine iş buyrulmasını ister; buyrulmazsa içerler, daha doğrusu büsbütün yılar ve sızlanır.
ἐπὶ δὲ τὰς χρείας καὶ τὰς ὑπουργίας ἴωμεν ἤδη· καὶ γὰρ ἐν ταύταις πολλὴν ἀπεργάζεται σύγχυσιν καὶ ἀσάφειαν ὁ κόλαξ τῆς πρὸς τὸν φίλον διαφορᾶς, ἄοκνος δοκῶν εἶναι καὶ πρόθυμος ἐν πᾶσι καὶ ἀπροφάσιστος. ὁ μὲν γὰρ τοῦ φίλου τρόπος ὥσπερ ὁ τῆς ἀληθείας μῦθος ἁπλοῦς ἐστι κατʼ Εὐριπίδην καὶ ἀφελὴς καὶ ἄπλαστος, ὁ δὲ τοῦ κόλακος ὄντως νοσῶν ἐν αὑτῷ φαρμάκων δεῖται σοφῶν καὶ πολλῶν νὴ Δία καὶ περιττῶν. ὥσπερ οὖν ἐν ταῖς ἀπαντήσεσιν ὁ μὲν φίλος ἔστιν ὅτε μήτʼ εἰπὼν μήτʼ ἀκούσας μηδὲν ἀλλὰ προσβλέψας καὶ μειδιάσας τὸ εὐμενὲς καὶ τὸ οἰκεῖον ἔνδοθεν δοὺς ταῖς ὄψεσι καὶ δεξάμενος παρῆλθεν, ὁ δὲ κόλαξ τρέχει καταδιώκει δεξιοῦται πόρρωθεν, ἂν προσαγορευθῇ πρότερον ὀφθείς, ἀπολογεῖται μετὰ μαρτύρων καὶ ὅρκων πολλάκις, οὕτως ἐν ταῖς πράξεσι πολλὰ παραλείπουσιν οἱ φίλοι τῶν μικρῶν, οὐκ ἐξακριβοῦντες οὐδὲ πολυπραγμονοῦντες οὐδέν, οὐδʼ ἑαυτοὺς εἰς πᾶσαν ὑπουργίαν ἐμβάλλοντες. ἀλλʼ ἐκεῖνος ἐνταῦθα συνεχὴς καὶ ἐνδελεχὴς καὶ ἄτρυτος, οὐ διδοὺς ἑτέρῳ τόπον οὐδὲ χώραν διακονίας, ἀλλὰ βουλόμενος κελεύεσθαι, κἂν μὴ κελευσθῇ, δακνόμενος, μᾶλλον δʼ ὅλως ἐξαθυμῶν καὶ ποτνιώμενος.
22Aklı olanlar için bunlar da gerçek ve itidalli bir dostluğun değil, gerekenden daha istekli sarılıp kucaklayan, sokak kadını gibi bir dostluğun işaretleridir. Yine de önce vaatlerdeki farka bakmalı. Bizden öncekiler de iyi söylemiştir: dostun vaadi şudur:
yapabilirsem ve yapılabilecek bir şeyse;
dalkavuğunki ise şu:
ne düşünüyorsan söyle.
Komedya yazarları da böylelerini sahneye çıkarır:
Nikomakhos, beni şu askerin karşısına koyun: onu kamçıyla döve döve olgun kavun gibi yumuşatmazsam, yüzünü süngerden yumuşak yapmazsam...
Sonra dostlardan hiçbiri, önce danışman olmadıkça yardımcı olmaz; işi sınayıp uygun ya da faydalı olana göre düzenledikten sonra yardıma girişir. Dalkavuk ise biri ona işi birlikte sınama ve hakkında birlikte görüş bildirme fırsatı verse bile, yalnız boyun eğip hoşa gitmek istediği için değil, çekiniyor, işten kaçıyor diye kuşku uyandırmaktan da korktuğu için, yol verir ve arzuyu birlikte kışkırtır. Çünkü kolay kolay şunu diyebilecek bir zengin ya da kral bulunmaz:
Yanımda yoksul biri olsun, dilerse yoksuldan da beter biri; yeter ki bana iyi niyet beslesin, korkuyu aşıp yüreğinden geleni söylesin.
Tersine, tragedya oyuncuları gibi onlar da birlikte şarkı söyleyen bir dost korosuna ya da birlikte alkışlayan bir seyirciye ihtiyaç duyarlar. Bu yüzden tragedyadaki Merope şöyle öğütler:
Dost olarak sözünde gevşemeyenleri edin; sana yaranmak için hazzına eşlik eden alçakları ise evinin sürgüsü dışarıda tutsun.
Bunlar ise tersini yapar: sözünde gevşemeyen, faydalı olan için karşı koyanları başlarından savarlar; yaranmak için alçalan, aşağılık ve hilekâr kimseleri ise yalnız sürgülerin ve çatının altına değil, gizli duygularının ve işlerinin içine de alırlar. Bunlardan daha saf olanı bu kadar büyük işlere danışman olmayı gerekli görmez, buna kendini layık saymaz; yalnız yardımcı ve hizmetkâr olmak ister. Daha kurnaz olanı ise birlikte tereddüt eder, kaşlarını birlikte çatar, yüzüyle birlikte başını sallar, ama hiçbir şey söylemez; öbürü kendi görüşünü söyleyince de "Herakles aşkına," der, "az farkla benden önce davrandın; ben de tam bunu söyleyecektim." Matematikçiler yüzeylerin ve çizgilerin, düşünülür ve cisimsiz oldukları için, kendi başlarına ne büküldüğünü, ne gerildiğini, ne hareket ettiğini; ama sınırları oldukları cisimlerle birlikte büküldüklerini, gerildiklerini ve yer değiştirdiklerini söylerler. Bunun gibi dalkavuğu da hep birlikte onaylarken, birlikte görüş bildirirken, Zeus hakkı için birlikte sevinip birlikte öfkelenirken yakalarsın; öyle ki bu konularda fark büsbütün kolay görülür.
Fark hizmetin biçiminde daha da belirgindir. Dostun iyiliği, bir canlı gibi, en asıl güçlerini derinlerde taşır; üstünde gösterişli, şatafatlı hiçbir şey yoktur. Tersine, hekimin çoğu zaman fark ettirmeden tedavi etmesi gibi, dost da çoğu zaman araya girerek ya da bir anlaşmazlığı çözerek, karşısındaki bilmeden onunla ilgilenir ve ona fayda sağlar. Arkesilaos başka konularda da böyleydi. Khioslu Apelles hastayken onun yoksulluğunu öğrenince, yanında yirmi drahmiyle yeniden gelmiş, yanına oturup "Burada Empedokles'in şu unsurlarından başka bir şey yok:
ateş, su, toprak ve aitherin yumuşak yüksekliği;
üstelik rahat da yatmıyorsun" demiş; bir yandan da yastığını düzeltirken fark ettirmeden paraları altına koymuş. Hizmet eden yaşlı kadın paraları bulup şaşkınlıkla Apelles'e haber verince, Apelles gülüp "Bu Arkesilaos'un hırsızlığıdır" demiş. Felsefede de çocuklar ana babalarına benzer doğar. Nitekim Arkesilaos'un öğrencisi Lakydes, ihbar üzerine yargılanan Kephisokrates'in yanında öteki dostlarıyla birlikte duruyordu. Savcı yüzüğü isteyince Kephisokrates onu sessizce yanına bırakmış; Lakydes bunu fark edip ayağıyla üstüne basarak gizlemişti, çünkü kanıt o yüzükteydi. Beraat kararından sonra Kephisokrates yargıçların elini sıkarken, anlaşılan olanı görmüş bir yargıç ona Lakydes'e minnet borçlu olduğunu söylemiş ve olayı anlatmış; Lakydes ise bunu kimseye söylememişti. Sanırım tanrılar da iyiliklerinin çoğunu böyle fark ettirmeden yaparlar; çünkü tabiatları gereği iyilik etmenin ve hayır işlemenin kendisinden haz duyarlar. Dalkavuğun işinde ise adil, gerçek, yalın ya da hür insana yakışır hiçbir şey yoktur; ter, bağırış, koşuşturma ve gergin bir yüz vardır. Bunlar zahmetli ve aceleye gelmiş bir hizmet görüntüsü ve izlenimi yaratır; tıpkı utanmaz boyalarla, kırık kıvrımlarla, buruşuklar ve köşelerle canlılık hayali uyandıran özentili bir resim gibi. Üstelik onun için ne yolculuklara katlandığını, ne kaygılar çektiğini, sonra başkalarıyla nasıl düşman olduğunu, sayısız güçlükleri ve büyük sıkıntıları anlatırken çekilmez olur; insan "Bunların hiçbiri buna değmezdi" der. Çünkü başa kakılan her iyilik ağır, nahoş ve katlanılmazdır; dalkavukların iyiliklerinde ise başa kakma ve mahcup etme sonradan değil, iyilik yapılırken hemen vardır. Dost ise işi anlatmak gerekirse ölçülü biçimde anlatır, kendisi hakkında hiçbir şey söylemez. Lakedaimonlular da ihtiyaç içindeki Smyrnalılara buğday gönderdiklerinde, onlar bu iyiliğe hayran kalınca "Büyük bir şey değil," demişlerdi; "bir gün kendimizin ve yük hayvanlarımızın öğününü kaldırmaya karar verip bunu topladık." Böyle bir iyilik yalnız hür insana yakışmakla kalmaz, alanlara da daha hoş gelir; çünkü kendilerine fayda sağlayanların bundan büyük bir zarar görmediğini düşünürler.
ἔστι μὲν οὖν καὶ ταῦτα δηλώματα τοῖς νοῦν ἔχουσιν οὐκ ἀληθινῆς φιλίας οὐδὲ σώφρονος ἀλλʼ ἑταιρούσης καὶ περιπλεκομένης ἑτοιμότερον τῶν δεομένων. οὐ μὴν ἀλλὰ δεῖ πρῶτον ἐν ταῖς ἐπαγγελίαις σκοπεῖν τὴν διαφοράν. εὖ γὰρ εἴρηται καὶ τοῖς πρὸ ἡμῶν φίλου μὲν ἐκείνην εἶναι τὴν ἐπαγγελίαν εἰ δύναμαι τελέσαι γε καὶ εἰ τετελεσμένον ἐστί, κόλακος δὲ ταύτην αὔδα ὅ τι φρονέεις καὶ γὰρ οἱ κωμικοὶ τοιούτους εἰσάγουσιν ἐμέ, Νικόμαχε, πρὸς τὸν στρατιώτην τάξατε, ἂν μὴ ποιήσω πέπονα μαστιγῶν ὅλον, ἂν μὴ ποιήσω σπογγιᾶς μαλακώτερον τὸ πρόσωπον ἔπειτα τῶν μὲν φίλων οὐδεὶς γίγνεται συνεργός, εἰ μὴ γεγένηται σύμβουλος πρότερον, ἀλλʼ ὅταν δοκιμάσῃ καὶ. συγκαταστήσῃ τὴν πρᾶξιν εἰς τὸ πρέπον ἢ τὸ συμφέρον ὁ δὲ κόλαξ, κἂν ἀποδῷ τις αὐτῷ τὸ συνδοκιμάσαι καὶ συναποφήνασθαι περὶ τοῦ πράγματος, οὐ μόνον ὑπείκειν καὶ χαρίζεσθαι βουλόμενος, ἀλλὰ καὶ δεδιὼς ὑποψίαν ὀκνοῦντος παρέχειν καὶ φεύγοντος τὸ ἔργον, ἐνδίδωσι καὶ συνεξορμᾷ τὴν ἐπιθυμίαν. οὐδεὶς γάρ ἐστι ῥᾳδίως πλούσιος οὐδὲ βασιλεὺς οἷος εἰπεῖν ἐμοὶ γὰρ εἴη πτωχός, εἰ δὲ βούλεται, πτωχοῦ κακίων, ὅστις ὢν εὔνους ἐμοὶ φόβον παρελθὼν τἀπὸ καρδίας ἐρεῖ, ἀλλʼ ὥσπερ οἱ τραγῳδοὶ χοροῦ δέονται φίλων συνᾳδόντων ἢ θεάτρου συνεπικροτοῦντος. ὅθεν ἡ μὲν τραγικὴ Μερόπη παραινεῖ φίλους δὲ τοὺς μὲν μὴ χαλῶντας ἐν λόγοις κέκτησο, τοὺς δὲ πρὸς χάριν σὺν ἡδονῇ τῇ σῇ πονηροὺς κλῇθρον εἰργέτω στέγης, οἱ δὲ τοὐναντίον δρῶσι, τοὺς μὲν μὴ χαλῶντας ἐν λόγοις ἀλλʼ ἀντιβαίνοντας ὑπὲρ τοῦ συμφέροντος ἀφοσιοῦνται, τοὺς δὲ πρὸς χάριν πονηροὺς καὶ ἀνελευθέρους καὶ γόητας οὐ μόνον κλῄθρων καὶ στέγης ἐντὸς ἀλλὰ καὶ παθῶν καὶ πραγμάτων ἀπορρήτων λαμβάνουσιν. ὧν ὁ μὲν ἁπλούστερος οὐκ οἴεται δεῖν οὐδʼ ἀξιοῖ σύμβουλος εἶναι πραγμάτων τηλικούτων ἀλλʼ ὑπουργὸς καὶ διάκονος, ὁ δὲ πανουργότερος ἔστη μὲν ἐν τῷ συνδιαπορεῖν καὶ τὰς ὀφρῦς συνάγειν καὶ συνδιανεύειν τῷ προσώπῳ, λέγει δʼ οὐδέν· ἂν δʼ ἐκεῖνος εἴπῃ τὸ φαινόμενον, ὦ Ἡράκλεις, ἔφθης με φησὶ μικρὸν εἰπών, ἐγὼ γὰρ αὐτὸ τοῦτο λέγειν ἔμελλον ὡς γὰρ οἱ μαθηματικοὶ τὰς ἐπιφανείας καὶ τὰς γραμμὰς λέγουσι μήτε κάμπτεσθαι μήτε διατείνεσθαι μήτε κινεῖσθαι καθʼ ἑαυτάς, νοητὰς καὶ ἀσωμάτους οὔσας, συγκάμπτεσθαι δὲ καὶ συνδιατείνεσθαι καὶ συμμεθίστασθαι τοῖς σώμασιν ὧν πέρατά εἰσιν, οὕτω τὸν κόλακα φωράσεις ἀεὶ συνεπιφάσκοντα καὶ συναποφαινόμενον καὶ συνηδόμενον νὴ Δία καὶ συνοργιζόμενον , ὥστε παντελῶς ἔν γε τούτοις εὐφώρατον εἶναι τὴν διαφοράν. ἔτι δὲ μᾶλλον ἐν τῷ τρόπῳ τῆς ὑπουργίας. ἡ μὲν γὰρ παρὰ τοῦ φίλου χάρις ὥσπερ ζῷον ἐν βάθει τὰς κυριωτάτας ἔχει δυνάμεις, ἐπιδεικτικὸν δὲ καὶ πανηγυρικὸν οὐδὲν ἔπεστιν ἀλλὰ πολλάκις, ὥσπερ ἰατρὸς λαθὼν ἐθεράπευσε , καὶ φίλος ὠφέλησεν ἐντυχὼν ἢ διαλυσάμενος, ἀγνοοῦντος ἐπιμεληθείς τοιοῦτος Ἀρκεσίλαος περί τε τἄλλα καὶ νοσοῦντος Ἀπελλοῦ τοῦ Χίου τὴν πενίαν καταμαθὼν ἐπανῆλθεν αὖθις ἔχων εἴκοσι δραχμάς, καὶ καθίσας πλησίον ἐνταῦθα μέν εἶπεν οὐδὲν ἢ τὰ Ἐμπεδοκλέους στοιχεῖα ταυτὶ πῦρ καὶ ὕδωρ καὶ γαῖα καὶ αἰθέρος ἤπιον ὕψος ἀλλʼ οὐδὲ κατάκεισαι σὺ δεξιῶς, ἅμα δὲ διακινῶν τὸ προσκεφάλαιον αὐτοῦ, λαθὼν ὑπέβαλε τὸ κερμάτιον. ὡς οὖν ἡ διακονοῦσα πρεσβῦτις εὗρε καὶ θαυμάσασα τῷ Ἀπελλῇ προσήγγειλε, γελάσας ἐκεῖνος Ἀρκεσιλάου εἶπε τοῦτο τὸ κλέμμα καὶ μὴν ἐοικότα γε τέκνα φύεται γονεῦσιν ἐν φιλοσοφίᾳ. Λακύδης γοῦν ὁ Ἀρκεσιλάου γνώριμος ἀπʼ εἰσαγγελίας φεύγοντι δίκην Κηφισοκράτει μετὰ τῶν ἄλλων φίλων παρειστήκει. τοῦ δὲ· κατηγόρου τὸν δακτύλιον αἰτήσαντος, ὁ μὲν ἡσυχῇ παρακαθῆκεν, αἰσθόμενος δʼ ὁ Λακύδης ἐπέβη τῷ ποδὶ καὶ ἐπέκρυψεν ἦν γὰρ ὁ ἔλεγχος ἐν ἐκείνῳ. μετὰ δὲ τὴν ἀπόφασιν τοῦ Κηφισοκράτους δεξιουμένου τοὺς δικαστὰς εἷς τις ὡς ἔοικεν ἑωρακὼς τὸ γενόμενον ἐκέλευσε Λακύδῃ χάριν ἔχειν καὶ τὸ πρᾶγμα διηγήσατο, τοῦ Λακύδου πρὸς μηδένα φράσαντος οὕτως οἶμαι καὶ τοὺς θεοὺς εὐεργετεῖν τὰ πολλὰ λανθάνοντας, αὐτῷ τῷ χαρίζεσθαι καὶ εὖ ποιεῖν φύσιν ἔχοντας ἥδεσθαι. τὸ δὲ τοῦ κόλακος ἔργον οὐδὲν ἔχει δίκαιον οὐδʼ ἀληθινὸν οὐδʼ ἁπλοῦν οὐδʼ ἐλευθέριον, ἀλλʼ ἱδρῶτα καὶ κραυγὴν διαδρομὴν καὶ σύντασιν προσώπου ποιοῦσαν ἔμφασιν καὶ δόκησιν ἐπιπόνου χρείας καὶ κατεσπευσμένης, ὥσπερ ζωγράφημα περίεργον ἀναιδέσι φαρμάκοις καὶ κεκλασμέναις στολίσι καὶ ῥυτίσι καὶ γωνίαις ἐναργείας φαντασίαν ἐπαγόμενον. ἔστι δὲ καὶ διηγούμενος ἐπαχθὴς ὡς ἔπραξε πλάνας τινὰς ἐπʼ αὐτῷ καὶ φροντίδας, εἶτʼ ἀπεχθείας πρὸς ἑτέρους εἶτα πράγματα μυρία καὶ μεγάλα πάθη διεξιών, ὥστʼ εἰπεῖν οὐκ ἄξια ταῦτʼ ἐκείνων· πᾶσα μὲν γὰρ ὀνειδιζομένη χάρις ἐπαχθὴς καὶ ἄχαρις καὶ οὐκ ἀνεκτή, ταῖς δὲ τῶν κολάκων οὐχ ὕστερον ἀλλὰ πραττομέναις ἔνεστιν εὐθὺς τὸ ἐπονείδιστον καὶ δυσωποῦν. ὁ δὲ φίλος, ἂν εἰπεῖν δεήσῃ τὸ πρᾶγμα; μετρίως ἀπήγγειλε, περὶ αὑτοῦ δʼ εἶπεν οὐδέν. δὴ καὶ Λακεδαιμόνιοι Σμυρναίοις δεομένοις σῖτον πέμψαντες, ὡς ἐθαύμαζον ἐκεῖνοι τὴν χάριν, οὐδὲν ἔφασαν μέγα μίαν γὰρ ἡμέραν ψηφισάμενοι τὸ ἄριστον ἀφελεῖν ἑαυτῶν καὶ τῶν ὑποζυγίων ταῦτʼ ἠθροίσαμεν. οὐ γὰρ μόνον ἐλευθέριος ἡ τοιαύτη χάρις, ἀλλὰ καὶ τοῖς λαμβάνουσιν ἡδίων, ὅτι τοὺς ὠφελοῦντας οὐ μεγάλα βλάπτεσθαι νομίζουσιν.
23Dalkavuğun tabiatını en iyi hizmetlerindeki bıktırıcılıktan ya da vaatlerindeki kolaylıktan anlayamazsın; daha çok hizmetin güzel mi çirkin mi olduğundan, haz için mi fayda için mi yapıldığından anlarsın. Dost, Gorgias'ın öne sürdüğü gibi, dostundan kendisine adil şeylerde hizmet etmesini isteyip kendisi ona adil olmayan pek çok şeyde de hizmet etmez:
çünkü onun tabiatı birlikte akıllı olmaktır, birlikte hastalanmak değil.
Tersine, onu da yakışıksız şeylerden döndürmeye çalışır; ikna edemezse Phokion'un Antipatros'a söylediği güzel söz yerindedir: "Beni hem dost hem dalkavuk olarak kullanamazsın"; yani hem dost hem dost olmayan biri olarak. Dosta birlikte çalışarak yardım etmeli, birlikte kötülük ederek değil; birlikte öğüt vermeli, birlikte tuzak kurmamalı; birlikte tanıklık etmeli, birlikte aldatmamalı; Zeus hakkı için talihsizliği paylaşmalı, haksızlığı paylaşmamalı. Dostların çirkin işlerini bilmek bile istenecek bir şey değilken, onları birlikte yapmak ve birlikte rezil olmak nasıl istenir? Lakedaimonlular savaşta Antipatros'a yenilip barış yaparken, ondan kendilerine dilediği zararı vermesini ama çirkin hiçbir şey buyurmamasını istemişlerdi. Bunun gibi dost da masraf, tehlike ya da zahmet gerektiren bir ihtiyaç doğduğunda ilk çağrılan olmak, bahanesiz ve istekle katılmak ister; ama işin içinde utanç varsa, kendisinden vazgeçilmesini, esirgenmesini rica eder. Dalkavukluk ise tersine zahmetli ve tehlikeli hizmetlerden kaçar; sınamak için vursan, bir bahaneyle çatlak ve soysuz bir ses verir. Ama çirkin, alçaltıcı ve şansız hizmetlerde "Kullan beni, çiğne" der; hiçbir şeyi korkunç ya da aşağılayıcı bulmaz. Maymunu görüyor musun? Köpek gibi evi bekleyemez, at gibi yük taşıyamaz, öküzler gibi toprağı süremez; bu yüzden hakarete katlanır, maskaralığa ve şakalara dayanır, kendini bir gülme aleti olarak sunar. Dalkavuk da böyledir: birlikte söz söyleyemez, birlikte katkıda bulunamaz, birlikte mücadele edemez; her zahmetten, her ciddi işten geri kalır. Ama gizli kapaklı işlerde bahane bilmez: aşka sadık bir hizmetkârdır, bir fahişeyi kurtarmanın pazarlığında titizdir, içki masrafının hesabını temizlemekte özenlidir, yemek hazırlıklarında gevşeklik etmez, cariyelere hizmet eder; kayın akrabalara küstahlık etmesi ya da karıyı birlikte evden kovması buyrulduğunda da yumuşamaz, mahcup olmaz. Öyle ki bu yoldan da adamı yakalamak güç değildir: şansız ve güzel olmayan ne buyurursan buyur, buyurana yaranmak için kendini hiç esirgemeden yapmaya hazırdır.
οὐ τοίνυν μάλιστα τῷ περὶ τὰς ὑπουργίας ἐπαχθεῖ τοῦ κόλακος οὐδὲ τῇ περὶ τὰς ἐπαγγελίας εὐχερείᾳ γνοίη τις ἂν τὴν φύσιν, ἀλλὰ μᾶλλον ἐν τῷ καλῷ τῆς χρείας ἢ αἰσχρῷ καὶ διαφέροντι πρὸς ἡδονὴν ἢ ὠφέλειαν. ὁ μὲν γὰρ φίλος οὐχ, ὥσπερ ἀπεφαίνετο Γοργίας, αὑτῷ μὲν ἀξιώσει τὰ δίκαια τὸν φίλον ὑπουργεῖν, ἐκείνῳ δʼ αὐτὸς ὑπηρετήσει πολλὰ καὶ τῶν μὴ δικαίων· συσσωφρονεῖν γάρ, οὐχὶ συννοσεῖν ἔφυ. μᾶλλον οὖν κἀκεῖνον ἀποτρέψει τῶν μὴ προσηκόντων· ἂν δὲ μὴ πείθῃ, καλὸν τὸ Φωκίωνος πρὸς Ἀντίπατρον, οὐ δύνασαί μοι καὶ φίλῳ χρῆσθαι καὶ κόλακι, τουτέστι καὶ φίλῳ καὶ μὴ φίλῳ. συνεργεῖν γὰρ δεῖ τῷ φίλῳ μὴ συμπανουργεῖν, καὶ συμβουλεύειν μὴ συνεπιβουλεύειν, καὶ συμμαρτυρεῖν μὴ συνεξαπατᾶν, καὶ συνατυχεῖν νὴ Δία μὴ συναδικεῖν. οὐδὲ γὰρ· τὸ συνειδέναι τοῖς φίλοις τὰ αἰσχρά, πόθεν γε· δὴ τὸ συμπράττειν καὶ συνασχημονεῖν αἱρετόν ἐστιν; ὥσπερ οὖν Λακεδαιμόνιοι μάχῃ κρατηθέντες ὑπʼ Ἀντιπάτρου καὶ ποιούμενοι διαλύσεις ἠξίουν ὅ τι βούλεται ζημιῶδες, αἰσχρὸν δὲ μηδὲν ἐπιτάττειν αὐτοῖς, οὕτως ὁ φίλος, ἄν τις ἢ δαπάνην ἢ κίνδυνον ἢ πόνον ἔχουσα χρεία καταλαμβάνῃ, πρῶτος ἀξιῶν καλεῖσθαι καὶ μετέχειν ἀπροφασίστως καὶ προθύμως, ὅπου δὲ πρόσεστιν αἰσχύνη, μόνον ἐᾶν καὶ φείδεσθαι παραιτούμενος. ἀλλʼ ἥ γε κολακεία τοὐναντίον ἐν μὲν ταῖς ἐπιπόνοις καὶ κινδυνώδεσιν ὑπουργίαις ἀπαγορεύει, κἂν διαπειρώμενος κρούσῃς, σαθρὸν ἔκ τινος προφάσεως ὑπηχεῖ καὶ ἀγεννές· ἐν δὲ ταῖς αἰσχραῖς καὶ ταπειναῖς καὶ ἀδόξοις διακονίαις ἀπόχρησαι πάτησον, οὐδὲν ἡγεῖται δεινὸν οὐδʼ ὑβριστικόν. ὁρᾷς τὸν πίθηκον; οὐ δύναται τὴν οἰκίαν φυλάττειν ὡς ὁ κύων, οὐδὲ βαστάζειν ὡς ὁ ἵππος, οὐδʼ ἀροῦν τὴν γῆν ὡς οἱ βόες· ὕβριν οὖν φέρει καὶ βωμολοχίαν καὶ παιδιὰς ἀνέχεται, γέλωτος ὄργανον ἐμπαρέχων ἑαυτόν. οὕτω δὴ καὶ ὁ κόλαξ οὐ συνειπεῖν οὐ συνεισενεγκεῖν οὐ συναγωνίσασθαι δυνάμενος, πόνου τε καὶ σπουδῆς ἁπάσης ἀπολειπόμενος, ἐν ταῖς ὑπὸ μάλης πράξεσιν ἀπροφάσιστός ἐστι, καὶ πιστὸς ἔρωτος ὑπηρέτης καὶ περὶ λύσιν πόρνης ἀκριβὴς καὶ πότου δαπάνης ἐκκαθῆραι λογισμὸν οὐκ ἀμελής, οὐδὲ ῥᾴθυμος ἐν δείπνων παρασκευαῖς, θεραπευτικὸς δὲ παλλακίδων, πρὸς δὲ κηδεστὰς ἀποθρασύνεσθαι κελευσθεὶς καὶ συνεκβαλεῖν γαμετὴν ἄτεγκτος καὶ ἀδυσώπητος. ὥστε μηδὲ ταύτῃ δυσφώρατον εἶναι τὸν ἄνδρα· προσταττόμενος γὰρ ὅ τι βούλει τῶν ἀδόξων καὶ μὴ καλῶν ἕτοιμος ἀφειδεῖν ἑαυτοῦ, τῷ προστάττοντι χαριζόμενος.
24Onun dosttan ne kadar farklı olduğunu öteki dostlara karşı tutumundan da pekâlâ anlayabilirsin. Dost için en tatlı şey pek çok kişiyle birlikte sevmek ve sevilmektir; bunu yaparken de dostunun çok dostlu ve çok saygın olması için hep çabalar. Çünkü dostların her şeyinin ortak olduğunu düşünür ve hiçbir şeyin dostlar kadar ortak olması gerekmediğine inanır. Sahte, piç ve içi bakırla karışık olan ise, dostluğa haksızlık ettiğini, onu sahte damgalı bir para gibi bozduğunu herkesten iyi bildiği için tabiatça da kıskançtır; ama kıskançlığını kendi benzerlerine karşı kullanır, maskaralıkta ve laf ebeliğinde onları geçmek için yarışır. Kendinden üstün olandan ise titrer ve korkar; Zeus hakkı için, "Lydia arabasının yanında yaya yürüyen" biri gibi değil, Simonides'in dediği gibi "arıtılmış altının yanında saf kurşunu bile olmayan" biri gibi. Hafif, yaldızlı ve aldatıcı olduğundan, gerçek, ağır ve dövülerek işlenmiş bir dostlukla yakından karşılaştırıldığında dayanamaz, çürütülür; o zaman horozları kötü çizen ressamın yaptığını yapar. O ressam kölesine gerçek horozları resimden olabildiğince uzak tutmasını buyururmuş; bu da gerçek dostları uzaklaştırır, yaklaşmalarına izin vermez. Bunu yapamazsa, açıktan onlara yaltaklanır, onlara hizmet eder, onlara kendinden iyiler diye hayranlık gösterir; gizlice ise iftiralar salar, ekip yayar. Gizli söz bir kez yarayı kaşıdı mı, hemen tam sonuç vermese bile, Medios'un öğüdünü hatırlayıp uygular. Medios, Aleksandros'un çevresindeki dalkavuk korosunun deyim yerindeyse başı, en iyilere karşı dizilmiş baş sofistiydi. Onlara iftiralarla cesaretle tutunup ısırmalarını buyurur, ısırılan yarasını iyileştirse bile iftiranın izinin kalacağını öğretirdi. Aleksandros bu izlerle, daha doğrusu kangrenlerle ve kanserlerle kemirilerek Kallisthenes'i, Parmenion'u ve Philotas'ı yok etti; Hagnonlara, Bagoaslara, Agesiaslara ve Demetrioslara ise kendini sınırsızca çelme taktırdı; onlar ona secde ediyor, onu süslüyor, bir barbar heykeli gibi biçimlendiriyorlardı. Gönül hoş etmenin gücü işte bu kadar büyüktür; anlaşılan en büyük sayılanlar üzerinde en büyüktür. Çünkü en güzel şeylere sahip olduğunu sanmak, onları dilemekle birleşince, dalkavuğa hem güven hem cesaret verir. Yerlerin yüksek noktaları tuzak kuranlar için zor yaklaşılır ve zor erişilir; ama nous'tan yoksun bir psykhē'de iyi talihten ya da yetenekten doğan yükseklik ve gurur, küçüklerin ve alçakların en kolay tırmandığı yerdir.
οὐχ ἥκιστα δʼ ἄν τις αὐτὸν ἐν τῇ πρὸς τοὺς ἄλλους φίλους διαθέσει καταμάθοι πολὺ τοῦ φίλου διαφέροντα. τῷ μὲν γὰρ ἥδιστόν ἐστι μετὰ πολλῶν φιλεῖν καὶ φιλεῖσθαι, καὶ τοῦτο πράττων ἀεὶ διατελεῖ περὶ τὸν φίλον ὅπως πολύφιλος καὶ πολυτίμητος ἔσται· κοινὰ γὰρ τὰ φίλων ἡγούμενος οὐδὲν οὕτως οἴεται δεῖν κοινὸν ὡς τοὺς φίλους ὑπάρχειν· ὁ δὲ ψευδὴς καὶ νόθος καὶ ὑπόχαλκος ὤν, ἅτε δὴ μάλιστα γιγνώσκων ἑαυτὸν ἀδικοῦντα τὴν φιλίαν ὥσπερ νόμισμα παράσημον ὑπʼ αὐτοῦ γενομένην, ἔστι μὲν καὶ φύσει φθονερός, ἀλλὰ τῷ φθόνῳ χρῆται πρὸς τοὺς ὁμοίους, διαμιλλώμενος ὑπερβαλέσθαι βωμολοχίᾳ καὶ σπερμολογίᾳ, τὸν δὲ κρείττονα τρέμει καὶ δέδοικεν, οὐ μὰ Δία παρὰ Λύδιον ἅρμα πεζὸς οἰχνεύων, ἀλλὰ παρὰ χρυσὸν ἑφθόν, ὥς φησι Σιμωνίδης, ἀκήρατον οὐδὲ μόλυβδον ἔχων . ὅταν οὖν ἐλαφρὸς ὢν καὶ ἐπίτηκτος καὶ ἀπατηλὸς ἐγγύθεν ἀντεξετάζηται πρὸς ἀληθινὴν καὶ ἐμβριθῆ φιλίαν καὶ σφυρήλατον, οὐκ ἀναφέρων ἀλλʼ ἐξελεγχόμενος ταὐτὸ ποιεῖ τῷ ζωγραφήσαντι τοὺς ἀλεκτρυόνας ἀθλίως. ἐκεῖνός τε γὰρ ἐκέλευε τὸν παῖδα τοὺς ἀληθινοὺς ἀλεκτρυόνας ἀποσοβεῖν ἀπωτάτω τοῦ πίνακος, οὗτός τε τοὺς ἀληθινοὺς ἐξ ἀποσοβεῖ φίλους καὶ οὐκ ἐᾷ πλησιάζειν ἂν δὲ μὴ δύνηται, φανερῶς, μὲν ὑποσαίνει καὶ περιέπει καί τέθηπεν ὡς ἀμείνονας, λάθρᾳ δʼ ὑφίησί τινας καὶ 25ὑποσπείρει διαβολάς. κρυφίου δὲ λόγου κνήσαντος ἕλκος, κἂν μὴ παντελῶς εὐθὺς ἐργάσηται, τὸ τοῦ Μηδίου φυλάττει μεμνημένος. ἦν δʼ ὁ Μήδιος τοῦ περὶ τὸν Ἀλέξανδρον χοροῦ τῶν κολάκων οἷον ἔξαρχος καὶ σοφιστὴς κορυφαῖος ἐπὶ τοὺς ἀρίστους συντεταγμένος. ἐκέλευεν οὖν θαρροῦντας ἅπτεσθαι καὶ δάκνειν, ταῖς διαβολαῖς, διδάσκων ὅτι, κἂν θεραπεύσῃ τὸ ἕλκος ὁ δεδηγμένος, ἡ οὐλὴ μενεῖ τῆς διαβολῆς. ταύταις μέντοι ταῖς οὐλαῖς, μᾶλλον δὲ γαγγραίναις καὶ καρκινώμασι διαβρωθεὶς Ἀλέξανδρος ἀπώλεσε καὶ Καλλισθένη καὶ Παρμενίωνα καὶ Φιλώταν· Ἅγνωσι δὲ καὶ Βαγώαις καὶ Ἀγησίαις καὶ Δημητρίοις ἀφειδῶς ἐνέδωκεν ἑαυτὸν ὑποσκελίζεσθαι, προσκυνούμενον καὶ καταστολιζόμενον καὶ ἀναπλαττόμενον ὑπʼ αὐτῶν ὥσπερ ἄγαλμα βαρβαρικόν. οὕτω μεγάλην ἔχει τὸ πρὸς χάριν δύναμιν, καὶ μεγίστην ὡς ἔοικεν ἐν τοῖς μεγίστοις εἶναι δοκοῦσι τὸ γὰρ οἴεσθαι τὰ κάλλιστα μετὰ τοῦ βούλεσθαι πίστιν ἅμα τῷ κόλακι καὶ θάρσος δίδωσι. τῶν μὲν γὰρ τόπων τὰ ὑψηλὰ δυσπρόσοδα καὶ δυσέφικτα γίγνεται τοῖς ἐπιβουλεύουσι, τὸ δʼ ἐν ψυχῇ νοῦν οὐκ ἐχούσῃ διʼ εὐτυχίαν ἢ διʼ εὐφυΐαν ὕψος καὶ φρόνημα τοῖς μικροῖς καὶ ταπεινοῖς μάλιστα βάσιμόν. ἐστιν.
25Bu yüzden sözümüzün başında öğütlemiştik, şimdi de öğütlüyoruz: kendini sevmeyi ve kendini beğenmeyi içimizden söküp atalım. Çünkü kendini beğenme bize önceden dalkavukluk ederek bizi dışarıdaki dalkavuklara karşı daha yumuşak, onlara hazır hâle getirir. Tanrıya uyup "Kendini bil" sözünün her insan için her şeyden değerli olduğunu öğrenirsek, aynı zamanda kendi tabiatımızı, yetişmemizi ve terbiyemizi gözden geçirip bunlarda güzel olandan sayısız eksik bulunduğunu, işlerimize, sözlerimize ve duygularımıza kötü ve gelişigüzel pek çok şeyin karıştığını görürsek, dalkavukların üzerimizde rahatça gezinmesine kolay kolay izin vermeyiz. Aleksandros, kendisine tanrı diyenlere en çok uyurken ve sevişirken inanmadığını söylemişti; çünkü bunlarda kendini daha soysuz ve duygulara daha yenik buluyordu. Biz de kendimize ait pek çok çirkin, üzücü, yarım ve hatalı şeyi pek çok yerde gördükçe, kendimizi her defasında överek yücelten bir dosta değil, bizi çürüten, bize açık sözlü davranan ve Zeus hakkı için kötü işler yaptığımızda bizi yeren bir dosta muhtaç bulacağız. Çünkü pek çok kişi arasında dostlarına yaranmak yerine açık sözlü olmaya cesaret eden pek azdır; bu az kişi arasında da bunu yapmayı bilen kolay kolay bulunmaz; çoğu sövdükleri ve yerdikleri zaman açık sözlülük ettiklerini sanırlar. Oysa başka herhangi bir ilaç gibi açık sözlülük de yerini bulmazsa, boşuna üzmekten ve sarsmaktan başka bir işe yaramaz; dalkavukluğun hazla yaptığını, bir bakıma acıyla yapar. Çünkü insanlar yalnız yersiz övülmekten değil, yersiz yerilmekten de zarar görür; en çok da bu, onları yana kaymış, dalkavukların kolayca yakalayacağı kişiler hâline getirir: çok dik ve sert yerlerden, su gibi, çukur ve yumuşak yerlere kayarlar. Bu yüzden açık sözlülük huyla yumuşatılmalı; ışığın fazlası gibi onun da aşırılığını ve katıksızlığını gideren bir akıl taşımalıdır. Öyle ki insanlar, her şeyden yakınan, herkesi suçlayan kişiler yüzünden sarsılıp acı çekerek dalkavuğun gölgesine sığınmasın, üzmeyene yönelmesinler. Çünkü, ey Philopappos, her kötülükten aretē yoluyla kaçmalı, zıt kötülük yoluyla değil. Kimileri utangaçlıktan utanmazlıkla, kabalıktan maskaralıkla kaçtıklarını sanır; huyları arsızlığa ve küstahlığa en yakın göründüğünde onu korkaklıktan ve gevşeklikten en uzağa koyduklarını düşünürler. Kimileri de batıl korkuya karşı tanrısızlığı, budalalığa karşı kurnazlığı savunma diye öne sürer; doğruyu tutturmayı bilmedikleri için huylarını, bir odun gibi, bir eğrilikten zıt eğriliğe bükerler. Dalkavukluğu inkâr etmenin en çirkin yolu faydasızca üzücü olmaktır; dostluktaki soysuzluktan ve alçaklıktan tatsızlık ve sertlikle kaçmak da, iyi niyete dayalı bir beraberliği hiç bilmeyen, kaba ve hünersiz birinin işidir; tıpkı komedyadaki azatlı kölenin efendisine sövmeyi eşit söz hakkının tadını çıkarmak sanması gibi. Hoşa gideni kovalarken dalkavukluğa düşmek çirkindir; dalkavukluktan kaçarken açık sözlülükte ölçüyü kaçırıp dostluğun dostça ve kollayıcı yanını bozmak da çirkindir. İkisine de düşmemeli, başka her şeyde olduğu gibi açık sözlülükte de güzeli ölçüden almalıdır. Öyleyse sözün kendisi, sıradaki konuyu isteyerek, yazımızın sonuna taç koymamızı ister gibidir.
ὅθεν ἀρχόμενοί τε τοῦ λόγου παρεκελευσάμεθα καὶ νῦν παρακελευόμεθα τὸ φίλαυτον ἐκκόπτειν ἑαυτῶν καὶ τὴν οἴησιν· αὕτη γὰρ ἡμᾶς προκολακεύουσα μαλακωτέρους ποιεῖ τοῖς θυραίοις κόλαξιν, ὡς ἑτοίμους ὄντας. ἂν δὲ πειθόμενοι τῷ θεῷ καὶ τὸ γνῶθι σαυτὸν ὡς ἑκάστῳ τοῦ παντὸς ἄξιόν ἐστι μαθόντες ἅμα καὶ φύσιν καὶ τροφὴν καὶ παίδευσιν ἑαυτῶν ἀναθεωρῶμεν ἐλλείμματα μυρία τοῦ καλοῦ καὶ πολὺ τὸ φαύλως καὶ εἰκῇ συμμεμιγμένον ἔχουσαν ἐν πράξεσιν ἐν λόγοις ἐν πάθεσιν, οὐ πάνυ ῥᾳδίως ἐμπεριπατεῖν τοῖς κόλαξιν ἑαυτοὺς παρέξομεν. Ἀλέξανδρος μὲν γὰρ ἀπιστεῖν ἔφη τοῖς θεὸν αὐτὸν ἀναγορεύουσιν ἐν τῷ καθεύδειν μάλιστα καὶ ἀφροδισιάζειν, ὡς ἀγεννέστερος περὶ ταῦτα καὶ παθητικώτερος αὑτοῦ γιγνόμενος· ἡμεῖς δὲ πολλὰ πολλαχοῦ τῶν ἰδίων αἰσχρὰ καὶ λυπηρὰ καὶ ἀτελῆ καὶ ἡμαρτημένα καθορῶντες ἀεὶ φωράσομεν ἑαυτοὺς οὐκ ἐπαινοῦντος φίλου καὶ κατευλογοῦντος δεομένους, ἀλλʼ ἐλέγχοντος καὶ παρρησιαζομένου καὶ ψέγοντος ἡμᾶς νὴ Δία κακῶς πράττοντας. ὀλίγοι μὲν γὰρ ἐκ πολλῶν εἰσιν οἱ παρρησιάζεσθαι μᾶλλον ἢ χαρίζεσθαι τοῖς φίλοις τολμῶντες· ἐν δὲ τοῖς ὀλίγοις αὖθις οὐ ῥᾳδίως ἂν εὕροις ἐπισταμένους τοῦτο ποιεῖν, ἀλλʼ οἰομένους, ἂν λοιδορῶσι καὶ ψέγωσι, παρρησίᾳ χρῆσθαι. καίτοι καθάπερ ἄλλῳ τινὶ φαρμάκῳ, καὶ τῷ παρρησιάζεσθαι μὴ τυχόντι καιροῦ τὸ λυπεῖν ἀχρήστως καὶ ταράττειν περίεστι καὶ ποιεῖν τρόπον τινὰ μετʼ ἀλγηδόνος ὃ ποιεῖ μεθʼ ἡδονῆς τὸ κολακεύειν. βλάπτονται γὰρ οὐκ ἐπαινούμενοι μόνον ἀκαίρως ἀλλὰ καὶ ψεγόμενοι· καὶ τοῦτο μάλιστα τοῖς κόλαξιν εὐλήπτους καὶ πλαγίους παραδίδωσιν , ἀπὸ τῶν σφόδρα προσάντων καὶ ἀντιτύπων ὥσπερ ἐπὶ τὰ κοῖλα καὶ μαλακὰ δίκην ὕδατος ἀπολισθάνοντας. διὸ δεῖ τὴν παρρησίαν ἤθει κεκρᾶσθαι καὶ λόγον ἔχειν ἀφαιροῦντα τὸ ἄγαν καὶ τὸ ἄκρατον αὐτῆς ὥσπερ φωτός, ἵνα μὴ ταραττόμενοι μηδʼ ἀλγοῦντες ὑπὸ τῶν ἅπαντα μεμφομένων καὶ πᾶσιν ἐγκαλούντων καταφεύγωσιν εἰς τὴν τοῦ κόλακος σκιάν, καὶ πρὸς τὸ μὴ λυποῦν ἀποστρέφωνται. πᾶσαν μὲν γάρ, ὦ Φιλόπαππε , κακίαν φευκτέον ἐστὶ διʼ ἀρετῆς, οὐχὶ διὰ τῆς ἐναντίας κακίας , ὥσπερ ἔνιοι δοκοῦσιν αἰσχυντηλίαν μὲν ἀναισχυντίᾳ φεύγειν ἀγροικίαν δὲ βωμολοχίᾳ, δειλίας δὲ καὶ μαλακίας ἀπωτάτω τίθεσθαι τὸν τρόπον ἂν ἔγγιστα φαίνωνται λαμυρίας καὶ θρασύτητος. ἔνιοι δὲ καὶ δεισιδαιμονίας ἀθεότητα καὶ πανουργίαν ἀβελτερίας ἀπολόγημα ποιοῦνται, καθάπερ ξύλον τὸ ἦθος ἐκ καμπῆς εἰς τοὐναντίον ἀπειρίᾳ τοῦ κατορθοῦν διαστρέφοντες αἰσχίστη δὲ κολακείας ἄρνησις ἀνωφελῶς λυπηρὸν εἶναι, καὶ κομιδῇ τινος ἀμούσου καὶ ἀτέχνου πρὸς εὔνοιαν ὁμιλίας ἀηδίᾳ καὶ χαλεπότητι φεύγειν τὸ ἀγεννὲς ἐν φιλίᾳ καὶ ταπεινόν, ὥσπερ ἀπελεύθερον ἐν κωμῳδίᾳ τὴν κατηγορίαν ἰσηγορίας ἀπόλαυσιν ἡγούμενον. ἐπεὶ τοίνυν αἰσχρὸν μέν ἐστι κολακείᾳ περιπεσεῖν διώκοντα τὸ πρὸς χάριν, αἰσχρὸν δὲ φεύγοντα κολακείαν παρρησίας ἀμετρίᾳ διαφθεῖραι τὸ φιλικὸν καὶ κηδεμονικόν, δεῖ δὲ μηδέτερον παθεῖν ἀλλʼ ὥσπερ ἄλλῳ τινὶ καὶ τῇ παρρησίᾳ τὸ καλὸν ἐκ τοῦ μετρίου λαβεῖν, αὐτὸς ἔοικεν ὁ λόγος ὁ τὸ ἐφεξῆς ἀπαιτῶν ἐπιτιθέναι τὴν κορωνίδα τῷ συγγράμματι.
26Açık sözlülüğün üzerinde birtakım ölümcül lekeler, hem de pek çok leke görüyoruz; önce kendini sevmeyi ondan ayıklayalım ve kendimize ait bir şey yüzünden, sanki haksızlığa uğramış ve incinmişiz gibi başa kakıyor görünmekten iyice sakınalım. Çünkü insanlar, konuşanın kendi adına söylediği sözün iyi niyetten değil öfkeden doğduğunu, öğüt değil sitem olduğunu düşünürler. Açık sözlülük dostça ve ağırbaşlıdır; sitem ise bencil ve küçük hesaplıdır. Bu yüzden açık sözlülük edenlere saygı duyar, hayranlık beslerler; sitem edenleri ise karşılık olarak suçlar ve küçümserler. Nitekim Agamemnon ölçülü biçimde açık sözlülük ediyor görünen Akhilleus'a katlanamamıştı; ama Odysseus ona sertçe çıkışıp
Uğursuz, keşke başka, aşağılık bir orduya komuta etseydin
dediğinde, sözün kollayıcı ve akıllı yanı karşısında büzülüp boyun eğer ve katlanır. Çünkü Odysseus'un kendine ait bir öfke sebebi yoktu; Yunanistan adına ona açık sözlülük ediyordu; Akhilleus ise en çok kendi yüzünden kızıyor görünüyordu. Akhilleus da tatlı gönüllü ve yumuşak huylu değil,
korkunç bir adamdı, suçsuzu bile suçlayabilecek biri;
ama yine de Patroklos'un ona sessizce pek çok böyle söz yöneltmesine izin verirdi:
Acımasız, demek ki senin baban atlı Peleus değil, anan da Thetis değil; seni gök mavisi deniz doğurdu, sarp kayalar; çünkü yüreğin katı.
Hatip Hypereides Atinalılardan, yalnız sert mi diye değil, karşılıksız mı sert diye bakmalarını istemişti; bunun gibi her türlü kişisel duygudan arınmış dost öğüdü de saygıya değer, ağırbaşlıdır ve kimse onun karşısında gözlerini kaldıramaz. Biri açık sözlülük ederken dostunun kendisine karşı işlediği hataları büsbütün bağışlayıp bıraktığı, ama onun başka kusurlarını çürüttüğü ve başkalarına karşı işlediklerinden dolayı onu esirgemeden ısırdığı açıkça görülürse, bu açık sözlülüğün gücüne karşı konulamaz; öğüt verenin tatlılığı öğüdün acılığını ve sertliğini daha da etkili kılar. Bu yüzden dostlarla öfke ve anlaşmazlık anlarında özellikle onlara faydalı ya da yakışır bir şey yapmak ve gözetmek gerektiği iyi söylenmiştir; ama insanın kendisi ihmal edilip savsaklanmış görünürken, savsaklanan başkaları adına açık sözlülük edip hatırlatmada bulunması da bundan daha az dostça değildir. Platon da Dionysios ile aralarında kuşkular ve anlaşmazlıklar varken bir görüşme fırsatı istemişti. Dionysios, Platon'un kendi adına bir şikâyeti olduğunu ve bunu anlatacağını sanarak izni vermiş; Platon ise ona aşağı yukarı şöyle demişti: "Dionysios, Sicilya'ya sana kötülük etmek isteyen ama fırsat bulamayan bir düşmanın geldiğini fark etsen, onun gemiye binip gitmesine izin verir, cezasız kurtulmasına göz yumar mıydın?" Dionysios "Asla, Platon," demiş; "düşmanların yalnız yaptıklarından değil, prohairesis'lerinden de nefret etmeli, onları cezalandırmalı." Platon, "Öyleyse," demiş, "biri sana iyi niyetle buraya gelmiş, sana bir iyilik etmek istiyor da sen ona fırsat vermiyorsan, onu nankörce ve ilgisizce geri göndermek doğru mu?" Dionysios bunun kim olduğunu sorunca, "Aiskhines," demiş, "huyca Sokrates'in arkadaşlarının hiçbirinden aşağı kalmayan, sözüyle de yanındakileri düzeltebilecek bir adam. Felsefe yoluyla seninle birlikte olmak için uzun bir deniz aşıp buraya geldi, ama ihmal edildi." Bu sözler Dionysios'u öyle etkilemiş ki, Platon'un iyi niyetine ve yüce gönüllülüğüne hayran kalıp hemen ona sarılmış, onu kucaklamış ve Aiskhines'le güzel ve cömertçe ilgilenmiş.
ὥσπερ οὖν κῆράς τινας ἐπούσας τῇ παρρησίᾳ πλείονας ὁρῶντες πρῶτον ἀφαιρῶμεν αὐτῆς τὴν φιλαυτίαν, εὖ μάλα φυλαττόμενοι μὴ διά τι τῶν ἰδίων οἷον ἀδικούμενοι καὶ ἀλγοῦντες ἐξονειδίζειν δοκῶμεν. οὔτε γὰρ ὑπʼ εὐνοίας ἀλλʼ ὑπʼ ὀργῆς οἴονται γίγνεσθαι τὸν ὑπὲρ αὐτοῦ τοῦ λέγοντος γιγνόμενον λόγον, οὔτε νουθεσίαν ἀλλὰ μέμψιν εἶναι. φιλικὸν γὰρ ἡ παρρησία καὶ σεμνόν, ἡ δὲ μέμψις καὶ φίλαυτον καὶ μικρολόγον. ὅθεν αἰδοῦνται τοὺς παρρησιαζομένους καὶ θαυμάζουσι, τοῖς δὲ μεμφομένοις ἀντεγκαλοῦσι καὶ καταφρονοῦσιν. ὥσπερ ὁ Ἀγαμέμνων τὸν Ἀχιλλέα παρρησιάζεσθαι δοκοῦντα μετρίως οὐχ ὑπέμεινε, τοῦ δʼ Ὀδυσσέως καθαπτομένου πικρῶς καὶ λέγοντος οὐλόμενʼ, αἴθʼ ὤφελλες ἀεικελίου στρατοῦ ἄλλου σημαίνειν εἴκει καὶ καρτερεῖ, τῷ κηδεμονικῷ τοῦ λόγου καὶ νοῦν ἔχοντι συστελλόμενος. οὗτος μὲν γὰρ οὐκ ἔχων ἰδίας πρόφασιν ὀργῆς ἐπαρρησιάζετο πρὸς αὐτὸν ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος, ἐκεῖνος δὲ διʼ αὑτὸν ἐδόκει μάλιστα χαλεπαίνειν. αὐτός γε μὴν ὁ Ἀχιλλεύς, καίπερ οὐ γλυκύθυμος ὢν οὐδʼ ἀγανόφρων ἀλλὰ δεινὸς ἀνήρ, οἷος καὶ ἀναίτιον αἰτιάασθαι παρεῖχε τῷ Πατρόκλῳ σιωπῇ καταφέρειν αὐτοῦ πολλὰ τοιαῦτα νηλεές, οὐκ ἄρα σοί γε πατὴρ ἦν ἱππότα Πηλεὺς οὐδὲ Θέτις μήτηρ· γλαυκὴ δέ σε τίκτε θάλασσα πέτραι τʼ ἠλίβατοι, ὅτι τοι νόος ἐστὶν ἀπηνής ὥσπερ γὰρ Ὑπερείδης ὁ ῥήτωρ ἠξίου σκοπεῖν Ἀθηναίους μὴ μόνον εἰ πικρός ἐστιν, ἀλλʼ εἰ προῖκα πικρός, οὕτως ἡ τοῦ φίλου νουθεσία καθαρεύουσα παντὸς ἰδίου πάθους αἰδεστόν ἐστι καὶ σεμνὸν καὶ ἀναντίβλεπτον. ἐὰν δὲ δὴ καὶ φανερός τις ἐν τῷ παρρησιάζεσθαι τὰ μὲν εἰς αὑτὸν ἁμαρτήματα τοῦ φίλου κομιδῇ προϊέμενος καὶ ἀπολείπων, ἄλλας δέ τινας αὐτοῦ πλημμελείας ἐλέγχων καὶ δάκνων ἐφʼ ἑτέροις καὶ μὴ φειδόμενος, ἄμαχος ὁ τόνος τῆς παρρησίας οὗτός ἐστι καὶ τῇ γλυκύτητι τοῦ νουθετοῦντος ἐπιτείνων τὸ πικρὸν καὶ αὐστηρὸν τῆς νουθεσίας. ὅθεν εὖ μὲν εἴρηται τὸ δεῖν ἐν ταῖς ὀργαῖς καὶ ταῖς διαφοραῖς ταῖς πρὸς τοὺς φίλους μάλιστα πράττειν τι καὶ σκοπεῖν τῶν ἐκείνοις συμφερόντων ἢ πρεπόντων, οὐχ ἧττον δὲ τούτου φιλικόν ἐστι τὸ παρορᾶσθαι καὶ ἀμελεῖσθαι δοκοῦντας αὐτοὺς ὑπὲρ ἄλλων ἀμελουμένων παρρησιάζεσθαι καὶ ὑπομιμνῄσκειν. ὡς Πλάτων ἐν ταῖς πρὸς Διονύσιον ὑποψίαις καὶ διαφοραῖς ᾐτήσατο καιρὸν ἐντυχίας· εἶθʼ ὁ μὲν ἔδωκεν, οἰόμενος ὑπὲρ αὑτοῦ τι ἔχειν μέμψασθαι τὸν Πλάτωνα καὶ διελθεῖν, ὁ δὲ Πλάτων οὕτω πως διελέχθη πρὸς αὐτόν. εἴ τινα αἴσθοιο, Διονύσιε, δυσμενῆ πεπλευκότα εἰς Σικελίαν, κακὸν τί σε ποιῆσαι βουλόμενον οὐκ ἔχοντα δὲ καιρόν, ἆρʼ ἂν ἐάσειας αὐτὸν ἐκπλεῦσαι καὶ περιίδοις ἀθῷον ἀπαλλαγέντα; πολλοῦ δέω εἶπεν ὁ Διονύσιος ὦ Πλάτων δεῖ γὰρ οὐ τὰ ἔργα τῶν ἐχθρῶν μόνον ἀλλὰ καὶ τὴν προαίρεσιν μισεῖν καὶ κολάζειν εἰ τοίνυν εἶπεν ὁ Πλάτων ἐπʼ εὐνοίᾳ τις ἀφιγμένος τῇ σῇ δεῦρο βούλεται μὲν ἀγαθοῦ τινος αἴτιός σοι γενέσθαι, σὺ δὲ καιρὸν οὐ παρέχεις, ἄξιόν ἐστι τοῦτον ἀχαρίστως προέσθαι καὶ ὀλιγώρως; ἐρωτήσαντος δὲ τοῦ Διονυσίου τίς ἐστιν οὗτος, Αἰσχίνης εἶπεν ἀνὴρ τῷ τε ἤθει παρʼ ὁντινοῦν τῶν Σωκράτους ἑταίρων ἐπιεικὴς καὶ τῷ λόγῳ δυνατὸς ἐπανορθοῦν οἷς συνείη· πλεύσας δὲ δεῦρο πολλὴν θάλατταν, ὡς συγγένοιτό σοι διὰ φιλοσοφίας, ἠμέληται ταῦθʼ οὕτως ἐκίνησε τὸν Διονύσιον, ὥστε τὰς μὲν χεῖρας τῷ Πλάτωνι εὐθὺς περιβαλεῖν καὶ κατασπάζεσθαι, τὴν εὐμένειαν καὶ τὴν μεγαλοφροσύνην ἀγάμενον, τοῦ δʼ Αἰσχίνου καλῶς καὶ μεγαλοπρεπῶς ἐπιμεληθῆναι.
27İkinci olarak, temizlik yapar gibi, açık sözlülükten her türlü hakareti, alayı, iğnelemeyi ve maskaralığı, bu kötü baharatları ayıklayalım. Bir hekim et keserken işine bir ahenk ve temizlik hâkim olmalı, elinde dansçıya yakışan, gösterişli, oraya buraya dolanan bir oynaklık ve özenti bulunmamalıdır; bunun gibi açık sözlülük de, zarafet ağırbaşlılığı koruduğu sürece inceliği ve nükteyi kabul eder; ama içine küstahlık, iğrençlik ve hakaret karışırsa büsbütün bozulur, yok olur. Bu yüzden lir çalan müzisyen, Philippos kendisiyle tel vuruşları üzerine tartışmaya kalkınca onu inandırıcı ve hiç de kaba olmayan bir sözle susturmuştu: "Ey kral, başına bu işleri benden iyi bilecek kadar kötü bir şey gelmesin." Epikharmos ise doğru yapmamıştı: Hieron bazı yakınlarını öldürtüp birkaç gün sonra onu yemeğe çağırınca, "Ama geçen gün dostlarını kurban ederken beni çağırmamıştın" demişti. Antiphon da kötü yapmıştı: Dionysios'un yanında en iyi tuncun hangisi olduğu sorulup konuşulurken, "Atina'da Harmodios ile Aristogeiton heykellerinin döküldüğü tunç" demişti. Çünkü bunların ne acı ve sert yanı fayda sağlar ne de maskaralık ve çocukça yanı eğlendirir; bu tür, kötü niyet ve hakaretle karışmış, düşmanlıkla birleşmiş bir nefsine hâkim olamamadır. Bunu kullananlar kendilerini de mahvederler; düpedüz kuyunun ağzında dans ederler. Nitekim Antiphon Dionysios tarafından öldürüldü; Timagenes de Caesar'ın dostluğunu yitirdi. Hiçbir zaman hür bir sesle konuşmamış, ama şölenlerde ve gezintilerde her fırsatta, hiçbir ciddi amaç gütmeden,
Argoslulara gülünç geleceğini sandığı ne varsa
onu, dostluğu bahane ederek bir sövgü numarası gibi ortaya atmıştı. Komedya yazarları da tiyatroya pek çok ciddi ve siyasi söz söylemişlerdir; ama içlerine karışan gülünçlük ve maskaralık, yemeğe katılmış kötü bir sos gibi, açık sözlülüğü sönük ve faydasız kılmıştır; öyle ki söyleyenlere kötü niyet ve iğrençlik şöhreti kalıyor, dinleyenlere ise söylenenlerden hiçbir fayda gelmiyordu. Dostlara oyunu ve kahkahayı başka zaman sunmalı; açık sözlülük ise ciddiyet ve karakter taşısın. Konu daha büyükse, söz duyguyla, duruşla ve ses tonuyla güven verici ve etkileyici olsun. Fırsatı kaçırmak her işte büyük zarar verir, ama en çok açık sözlülüğün faydasını bozar. Şarap ve sarhoşluk arasında bundan sakınmak gerektiği açıktır. Çünkü oyun ve dostluk havası içinde kaşları çatan, yüzü gerdiren bir söz açan kişi açık havaya bulut getirir; Pindaros'un dediği gibi "zahmetli kaygıların kaş çatıklığını çözen" Lyaios tanrıya karşı saf tutmuş gibidir. Vakitsizliğin büyük bir tehlikesi de vardır: psykhē'ler şarap yüzünden öfkeye kaymaya yatkındır ve çoğu zaman sarhoşluk açık sözlülüğü ele geçirip düşmanlık doğurmuştur. Genel olarak, ayıkken açık sözlü olamayan birinin sofrada açık sözlülük etmesi soyluca ya da cesurca değil, korkak köpeklerinki gibi yüreksizce bir iştir. Bunun üzerinde daha fazla durmaya gerek yok.
δεύτερον τοίνυν ὥσπερ ἐκκαθαίροντες ὕβριν ἅπασαν καὶ γέλωτα καὶ σκῶμμα καὶ βωμολοχίαν ἡδύσματα πονηρὰ τῆς παρρησίας ἀφαιρῶμεν. ὥσπερ γὰρ ἰατροῦ σάρκα τέμνοντος εὐρυθμίαν τινὰ δεῖ καὶ καθαριότητα τοῖς ἔργοις ἐπιτρέχειν, ὀρχηστικὴν δὲ καὶ παράβολον καὶ περιτρέχουσαν ὑγρότητα καὶ περιεργίαν ἀπεῖναι τῆς χειρός, οὕτως ἡ παρρησία δέχεται τὸ ἐπιδέξιον καὶ τὸ ἀστεῖον, ἂν ἡ χάρις τὴν σεμνότητα σῴζῃ, θρασύτης δὲ καὶ βδελυρία καὶ ὕβρις προσοῦσα πάνυ διαφθείρει καὶ ἀπόλλυσιν. ὅθεν ὁ μὲν ψάλτης οὐκ ἀπιθάνως οὐδʼ ἀμούσως ἐπεστόμισε τὸν Φίλιππον ἐπιχειροῦντα περὶ κρουμάτων διαφέρεσθαι πρὸς αὐτόν, εἰπὼν μὴ γένοιτό σοι οὕτως ὦ βασιλεῦ κακῶς, ἵνʼ ἐμοῦ ταῦτα σὺ βέλτιον εἰδῇς. Ἐπίχαρμος δʼ οὐκ ὀρθῶς, τοῦ Ἱέρωνος ἀνελόντος ἐνίους τῶν συνήθων καὶ μεθʼ ἡμέρας ὀλίγας καλέσαντος ἐπὶ δεῖπνον αὐτόν, ἀλλὰ πρῴην ἔφη θύων τοὺς φίλους οὐκ ἐκάλεσας κακῶς δὲ καὶ Ἀντιφῶν, παρὰ Διονυσίῳ ζητήσεως οὔσης καὶ λόγου ποῖος χαλκὸς ἄριστος, ἐκεῖνος εἶπεν, ἐξ οὗ Ἀθήνησι κατεσκεύασαν τὰς Ἁρμοδίου καὶ Ἀριστογείτονος εἰκόνας. οὔτε γὰρ ὠφελεῖ τούτων τὸ λυπηρὸν καὶ πικρόν, οὔτε τέρπει τὸ βωμολόχον καὶ παιδιῶδες, ἀλλʼ ἔστι κακοηθείᾳ καὶ ὕβρει μεμιγμένης ἀκρασίας μετʼ ἔχθρας τὸ τοιοῦτον εἶδος, ᾧ χρώμενοι προσαπολλύουσιν αὑτούς, τὴν περὶ τὸ φρέαρ ὄρχησιν ἀτεχνῶς ὀρχούμενοι. καὶ γὰρ Ἀντιφῶν ἀπέθανεν ὑπὸ Διονυσίου καὶ Τιμαγένης ἐξέπεσε τῆς Καίσαρος φιλίας, ἐλευθέρᾳ μὲν οὐδέποτε φωνῇ χρησάμενος, ἐν δὲ τοῖς συμποσίοις καὶ τοῖς περιπάτοις ἑκάστοτε πρὸς οὐδʼ ἡντινοῦν σπουδὴν ἀλλʼ ὅ τι οἱ εἴσαιτο γελοίιον Ἀργείοισιν αἰτίαν φιλίας ὥσπερ σόφισμα λοιδορίας προφερόμενος. ἐπεὶ καὶ τοῖς κωμικοῖς πολλὰ πρὸς τὸ θέατρον αὐστηρὰ καὶ πολιτικὰ πεποίητο· συμμεμιγμένον δὲ τὸ γελοῖον αὐτοῖς καὶ βωμολόχον, ὥσπερ σιτίοις ὑπότριμμα μοχθηρόν, ἐξίτηλον ἐποίει τὴν παρρησίαν καὶ ἄχρηστον, ὥστε περιῆν κακοηθείας δόξα καὶ βδελυρίας τοῖς λέγουσι, χρήσιμον δὲ τοῖς ἀκούουσιν οὐδὲν ἀπὸ τῶν λεγομένων. ἄλλως μὲν οὖν προσοιστέον ἐστὶ καὶ παιδιὰν καὶ γέλωτα τοῖς φίλοις· ἡ δὲ παρρησία σπουδὴν ἐχέτω καὶ ἦθος. ἂν δʼ ὑπὲρ μειζόνων, καὶ πάθει καὶ σχήματι καὶ τόνῳ φωνῆς ὁ λόγος ἀξιόπιστος ἔστω καὶ κινητικός ὁ δὲ καιρὸς ἐν παντὶ μὲν παρεθεὶς μεγάλα βλάπτει, μάλιστα δὲ τῆς παρρησίας διαφθείρει τὸ χρήσιμον. ὅτι μὲν οὖν ἐν οἴνῳ καὶ μέθῃ τὸ τοιοῦτο φυλακτέον, εὔδηλόν ἐστιν. εὐδίᾳ γὰρ ἐπάγει νέφος ὁ κινῶν ἐν παιδιᾷ καὶ φιλοφροσύνῃ λόγον ὀφρῦν ἀνασπῶντα καὶ συνιστάντα τὸ πρόσωπον , ὥσπερ ἀντιταττόμενον τῷ Λυαίῳ θεῷ καὶ λύοντι τὸ τῶν δυσφόρων σκύνιον μεριμνᾶν κατὰ Πίνδαρον. ἔχει δὲ καὶ κίνδυνον ἡ ἀκαιρία μέγαν. ἀκροσφαλεῖς γάρ εἰσιν αἱ ψυχαὶ πρὸς ὀργὴν διὰ τὸν οἶνον, καὶ πολλάκις ἡ μέθη παραλαβοῦσα τὴν παρρησίαν ἔχθραν ἐποίησε. καὶ ὅλως οὐκ ἔστι γενναῖον οὐδὲ θαρραλέον ἀλλʼ ἄνανδρον ἐν τῷ νήφειν ἀπαρρησιάστου τὸ παρρησιάζεσθαι παρὰ τράπεζαν ὥσπερ οἱ δειλοὶ κύνες. οὐδὲν οὖν δεῖ περὶ τούτων λέγοντα μηκύνειν.
28Pek çok insan işleri iyi giden dostlarını düzeltmeyi ne uygun görür ne de buna cesaret eder; talihin yüzüne güldüğü kişiyi öğüdün erişemeyeceği, yaklaşılamaz biri sayarlar. Ama tökezleyip düştüklerinde, el altında ve alçalmış olduklarında onların üstüne çullanır, onları çiğnerler; tabiata aykırı biçimde tutulmuş bir akıntı gibi açık sözlülüklerini birden üzerlerine salar, onların eski kibri ve kendi güçsüzlükleri yüzünden bu değişikliğin tadını memnuniyetle çıkarırlar. Bu yüzden bunu da ele alıp Euripides'in şu sözüne cevap vermek fena olmaz:
Daimōn iyilik verince dostlara ne gerek?
Asıl iyi talihlilerin, açık sözlü olan ve gururlarının aşırılığını kıran dostlara ihtiyacı vardır. Çünkü iyi talihle birlikte phronēsis'e de sahip olanlar azdır; çoğu, talihin şişirip sarstığı kendilerini dışarıdan bastıracak, dışarıdan getirilmiş bir akla ve düşüncelere muhtaçtır. Daimōn onları yere serip şişkinliklerini alınca ise, olayların kendisinde öğüt veren ve pişmanlık uyandıran bir şey vardır. Bu yüzden o zaman dostça açık sözlülüğe, ağır ve ısıran sözlere hiç gerek yoktur; böyle değişikliklerde gerçekten
iyi niyetli birinin gözlerine bakmak tatlıdır,
teselli eden, yüreklendiren birinin. Ksenophon da Klearkhos'un savaşlarda ve tehlikeler karşısında görülen iyi niyetli ve sevecen yüzünün tehlikedekileri yüreklendirdiğini söyler. Talihsiz bir insana açık sözlülük ve ısıran söz götüren ise, iltihaplanmış, kızarmış bir göze keskin görüş ilacı sürer gibi, hiçbir şeyi iyileştirmez, acıdan bir şey eksiltmez; acıya öfke ekler, acı çekeni daha da kızdırır. Örneğin sağlıklı biri, kendisini âlemleri ve içki sofraları, tembelliği ve idmansızlığı, sık banyoları ve vakitsiz tıkınmaları için yeren bir dosta karşı pek sert ya da büsbütün huysuz değildir. Ama hastayken "Bunlar senin başına nefsine hâkim olamamandan, gevşekliğinden, leziz yemeklerden ve kadınlardan geldi" sözlerini işitmek katlanılmazdır, hastalıktan da büyük bir hastalıktır: "Ne vakitsizlik, be adam! Ben vasiyetimi yazıyorum, hekimler bana kastoryum ya da mahmude hazırlıyor; sen kalkmış öğüt veriyor, felsefe yapıyorsun." İşte bunun gibi talihsizlerin durumu da açık sözlülüğü ve vecize sıralamayı kaldırmaz; yumuşaklık ve yardım ister. Sütanneler de düşen çocukların yanına azarlamak için koşmazlar; onları kaldırır, yıkar, üstlerini düzeltirler; ancak ondan sonra paylar, cezalandırırlar. Anlatıldığına göre Phaleronlu Demetrios da vatanından sürülüp Thebai dolaylarında itibarsız ve sefil bir hayat sürerken Krates'in kendisine doğru geldiğini görmekten hoşlanmamış; Kinik bir açık sözlülük ve sert sözler bekliyormuş. Ama Krates onunla yumuşakça buluşup sürgünün hiçbir kötülüğü olmadığını, tehlikeli ve sağlam olmayan işlerden kurtulmuş birinin bunu ağır karşılaması için bir sebep bulunmadığını anlatmış, aynı zamanda ona kendine ve kendi hâline güvenmesini öğütlemiş. Demetrios da rahatlayıp cesaret bulmuş ve dostlarına "Yazık o işlere, o meşguliyetlere ki, yüzünden böyle bir adamı tanıyamadık!" demiş.
Üzgüne dostların iyi niyetli sözü yaraşır, pek akılsızlık edene ise öğütler.
Soylu dostların tavrı budur. Talihlilerin soysuz ve alçak dalkavukları ise, Demosthenes'in dediğine göre beden bir kötülüğe tutulunca kıpırdanmaya başlayan yırtıklar ve burkulmalar gibi, talih değişikliklerine yapışırlar; sanki bundan hoşlanıp tadını çıkarıyormuş gibi. Oysa adam kendi kötü kararıyla tökezlediği bir işte bir hatırlatmaya ihtiyaç duyuyorsa, şu kadarı yeter:
Bu benim istediğim gibi olmadı; çünkü ben seni bundan çok vazgeçirmeye çalışmıştım.
ἐπεὶ δὲ πολλοὶ τοὺς φίλους εὖ φερομένους ἐν τοῖς πράγμασιν οὔτʼ ἀξιοῦσιν οὔτε τολμῶσι ῥυθμίζειν, ἀλλʼ ὅλως ἀπρόσιτον καὶ ἀνέφικτον ἡγοῦνται νουθεσίᾳ τὸ εὐτυχοῦν εἶναι, σφαλλομένοις δὲ καὶ πταίουσιν ἐπιτίθενται καὶ πατοῦσιν ὑπὸ χεῖρα καὶ ταπεινοὺς γεγενημένους, ὥσπερ ῥεῦμα κεκρατημένον παρὰ φύσιν τὴν παρρησίαν ἀθρόως ἐφιέντες αὐτοῖς καὶ ἀπολαύοντες ἄσμενοι τῆς μεταβολῆς διὰ τὴν πρόσθεν ὑπεροψίαν ἐκείνων αὑτῶν δʼ ἀσθένειαν, οὐ χεῖρόν ἐστι καὶ περὶ τούτων διελθεῖν καὶ ἀποκρίνασθαι τῷ Εὐριπίδῃ λέγοντι ὅταν δʼ ὁ δαίμων εὖ διδῷ, τί δεῖ φίλων; ὅτι δεῖ μάλιστα παρρησιαζομένων φίλων τοῖς εὐτυχοῦσι καὶ τὸ ἄγαν ὑφιέντων τοῦ φρονήματος. ὀλίγοι γάρ εἰσιν οἷς μετὰ τοῦ εὐτυχεῖν παραγίγνεται τὸ φρονεῖν· οἱ δὲ πολλοὶ φρενῶν ἐπεισάκτων δέονται καὶ λογισμῶν πιεζόντων ἔξωθεν αὐτοὺς ὑπὸ τῆς τύχης φυσωμένους καὶ σαλευομένους. ὅταν δʼ ὁ δαίμων καταβάλῃ καὶ περιέλῃ τὸν ὄγκον, αὐτοῖς τοῖς πράγμασιν ἔνεστι τὸ νουθετοῦν καὶ μετάνοιαν ἐμποιοῦν. ὅθεν οὐδὲν ἔργον τότε παρρησίας φιλικῆς οὐδὲ λόγων βάρος ἐχόντων καὶ δηγμόν, ἀλλʼ ὡς ἀληθῶς ἐν ταῖς τοιαύταις μεταβολαῖς εἰς ὄμματʼ εὔνου φωτὸς ἐμβλέψαι γλυκὺ παρηγοροῦντος καὶ παραθαρρύνοντος, ὥσπερ τοῦ Κλεάρχου τὸ πρόσωπον ὁ Ξενοφῶν ἐν ταῖς μάχαις καὶ παρὰ τὰ δεινά φησιν ὁρώμενον εὐμενὲς καὶ φιλάνθρωπον εὐθαρσεστέρους ποιεῖν τοὺς κινδυνεύοντας. ὁ δὲ παρρησίαν καὶ δηγμὸν ἀνθρώπῳ δυστυχοῦντι προσάγων ὥσπερ ὀξυδορκικὸν ὄμματι ταρασσομένῳ καὶ φλεγμαίνοντι, θεραπεύει μὲν οὐδὲν οὐδʼ ἀφαιρεῖ τοῦ λυποῦντος, ὀργὴν δὲ τῇ λύπῃ προστίθησι καὶ παροξύνει τὸν ἀνιώμενον. αὐτίκα γοῦν ὑγιαίνων μέν τις οὐ χαλεπός ἐστιν οὐδʼ ἄγριος παντάπασιν ἀνδρὶ φίλῳ ψέγοντι μὲν συνουσίας καὶ πότους αὐτοῦ ψέγοντι δʼ ἀργίαν καὶ ἀγυμνασίαν καὶ λουτρὰ συνεχῆ καὶ πλησμονὰς ἀκαίρους· νοσοῦντι δʼ οὐκ ἀνεκτὸν ἀλλὰ μείζων νόσος ἀκούειν ὅτι ταῦτά σοι γέγονεν ἐξ ἀκρασίας καὶ μαλακίας καὶ διʼ ὄψα καὶ γυναῖκας. ὢ τῆς ἀκαιρίας, ἄνθρωπε· διαθήκην γράφω καὶ παρασκευάζεταί μοι καστόριον ἢ σκαμώνιον ὑπὸ τῶν ἰατρῶν, σὺ δὲ νουθετεῖς καὶ φιλοσοφεῖς. οὕτω τοίνυν καὶ τὰ πράγματα τῶν δυστυχούντων οὐ παρρησίαν ἐνδέχεται καὶ γνωμολογίαν, ἀλλʼ ἐπιεικείας δεῖται καὶ βοηθείας. καὶ γὰρ αἱ τίτθαι τοῖς παιδίοις πεσοῦσιν οὐ λοιδορησόμεναι προστρέχουσιν, ἀλλʼ ἤγειραν καὶ περιέπλυναν καὶ κατέστειλαν, εἶθʼ οὕτως ἐπιπλήττουσι καὶ κολάζουσι. λέγεται δὲ καὶ Δημήτριος ὁ Φαληρεὺς ὅτε τῆς πατρίδος ἐξέπεσε καὶ περὶ Θήβας ἀδοξῶν καὶ ταπεινὰ πράττων διῆγεν, οὐχ ἡδέως ἰδεῖν προσιόντα Κράτητα, παρρησίαν κυνικὴν καὶ λόγους τραχεῖς προσδεχόμενος· ἐντυχόντος δὲ πράως αὐτῷ τοῦ Κράτητος καὶ διαλεχθέντος περὶ φυγῆς ὡς οὐδὲν ἔχοι κακὸν οὐδʼ ἄξιον φέρειν βαρέως πραγμάτων σφαλερῶν καὶ ἀβεβαίων ἀπηλλαγμένον, ἅμα δὲ θαρρεῖν ἑαυτῷ καὶ τῇ διαθέσει παρακαλοῦντος, ἡδίων γενόμενος καὶ ἀναθαρρήσας πρὸς τοὺς φίλους εἶπε φεῦ τῶν πράξεων ἐκείνων καὶ ἀσχολιῶν διʼ ἃς ἄνδρα τοιοῦτον οὐκ ἔγνωμεν λυπουμένῳ γὰρ μῦθος εὐμενὴς φίλων, ἄγαν δὲ μωραίνοντι νουθετήματα. Οὗτος ὁ τρόπος τῶν γενναίων φίλων· οἱ δʼ ἀγεννεῖς καὶ ταπεινοὶ τῶν εὐτυχούντων κόλακες, ὥσπερ τὰ ῥήγματα καὶ τὰ σπάσματά φησι Δημοσθένης ὅταν τι κακὸν τὸ σῶμα λάβῃ τότε κινεῖσθαι, καὶ οὗτοι ταῖς μεταβολαῖς ἐπιφύονται, καθάπερ ἡδόμενοι καὶ ἀπολαύοντες. καὶ γὰρ ἂν δέηταί τινος ὑπομνήσεως ἐν οἷς διʼ αὑτὸν ἔπταισε βουλευσάμενος κακῶς, ἱκανόν ἐστι τὸ οὔ τι καθʼ ἡμέτερόν γε νόον· μάλα γάρ τοι ἔγωγε πόλλʼ ἀπεμυθεόμην
29Peki dost hangi durumlarda sert olmalı, açık sözlülüğün gerginliğini ne zaman kullanmalı? Fırsatlar onu dörtnala giden bir hazzı, öfkeyi ya da küstahlığı durdurmaya, paragözlüğü budamaya ya da akılsız bir dikkatsizliğe set çekmeye çağırdığında. Solon da sağlam olmayan bir talihle bozulmuş ve sefahate dalmış Kroisos'a açık sözlülükle sonu gözetmesini öğütlemişti. Sokrates de Alkibiades'i böyle budar, çürüttüğü adamdan gerçek gözyaşları akıtır, yüreğini altüst ederdi. Kyros'un Kyaksares'e söyledikleri de, Platon'un Dion'a söyledikleri de böyleydi. Dion en parlak döneminde, işlerinin güzelliği ve büyüklüğüyle bütün insanların gözünü kendine çevirmişken, Platon ona kendini beğenmişlikten sakınmasını ve korkmasını öğütlemişti, çünkü o "yalnızlığın ev arkadaşıdır." Speusippos da ona, çocuklar ve kadınlar arasında hakkında çok konuşuluyor diye gururlanmamasını, Sicilya'yı dindarlıkla, adaletle ve en iyi kanunlarla düzene sokarak Akademia'yı nasıl şanlı kılacağına bakmasını yazmıştı. Perseus'un yoldaşları Euktos ile Eulaios ise o iyi talihliyken hep gönlünü hoş ederek konuşmuş, öteki herkes gibi başını sallayarak peşinden gitmişlerdi; ama Pydna yakınlarında Romalılarla çarpışıp yenilerek kaçınca, üstüne atılıp onu acı acı azarlamış, hatalarını ya da gözden kaçırdıklarını tek tek başına kakarak hatırlatmışlardı; sonunda adam acı ve öfkeden çılgına dönüp ikisini de hançeriyle vurup öldürmüştü.
ἐν τίσιν οὖν σφοδρὸν εἶναι δεῖ τὸν φίλον καὶ πότε τῷ τόνῳ χρῆσθαι τῆς παρρησίας; ὅταν ἡδονῆς ἢ ὀργῆς ἢ ὕβρεως ἐπιλαβέσθαι φερομένης οἱ καιροὶ παρακαλῶσιν ἢ κολοῦσαι φιλαργυρίαν ἢ ἀπροσεξίαν ἀνασχεῖν ἀνόητον. οὕτως ἐπαρρησιάζετο Σόλων πρὸς Κροῖσον ὑπʼ εὐτυχίας ἀβεβαίου διεφθορότα καὶ τρυφῶντα, τὸ τέλος ὁρᾶν κελεύσας· οὕτω Σωκράτης Ἀλκιβιάδην ἐκόλουε, καὶ δάκρυον ἐξῆγεν ἀληθινὸν ἐξελεγχομένου καὶ τὴν καρδίαν ἔστρεφε. τοιαῦτα τὰ Κύρου πρὸς Κυαξάρην καὶ τὰ πρὸς Δίωνα Πλάτωνος, ὅτε λαμπρότατος ἦν καὶ πάντας εἰς ἑαυτὸν ἀνθρώπους ἐπέστρεφε διὰ τὸ κάλλος τῶν πράξεων καὶ τὸ μέγεθος, παρακελευομένου φυλάττεσθαι καὶ δεδιέναι τὴν αὐθάδειαν, ὡς ἐρημίᾳ ξύνοικον ἔγραφε δὲ καὶ Σπεύσιππος αὐτῷ μὴ μέγα φρονεῖν εἰ πολὺς αὐτοῦ λόγος ἐστὶν ἐν παιδαρίοις καὶ γυναίοις, ἀλλʼ ὁρᾶν ὅπως ὁσιότητι καὶ δικαιοσύνῃ καὶ νόμοις ἀρίστοις κοσμήσας Σικελίαν εὐκλεᾶ θήσει τὴν Ἀκαδήμειαν. Εὖκτος δὲ καὶ Εὐλαῖος, ἑταῖροι Περσέως, εὐτυχοῦντι μὲν ἀεὶ πρὸς χάριν ὁμιλοῦντες καὶ συνεπινεύοντες ὥσπερ οἱ λοιποὶ παρηκολούθουν· ἐπεὶ δὲ Ῥωμαίοις συμβαλὼν περὶ Πύδναν ἔπταισε καὶ ἔφυγε, προσπεσόντες ἐπετίμων πικρῶς καὶ ἀνεμίμνησκον ὧν ἐξήμαρτεν ἢ παρεῖδεν, ἕκαστον ἐξονειδίζοντες, ἄχρι οὗ διαλγήσας ὁ ἄνθρωπος ὑπὸ λύπης καὶ ὀργῆς ἀμφοτέρους τῷ ξιφιδίῳ παίων ἀνεῖλεν.
30Genel fırsat böylece belirlenmiş olsun. Ama dostların kendilerinin çoğu zaman sunduğu fırsatları, dostlarını kollayan kişi kaçırmamalı, kullanmalıdır. Çünkü kimileri için bir soru, bir anlatı, başkalarında benzer şeylerin yerilmesi ya da övülmesi açık sözlülüğe bir giriş notası gibidir. Örneğin Demaratos'un, Philippos'un karısı ve oğluyla anlaşmazlık içinde olduğu sırada Makedonya'ya geldiği anlatılır. Philippos onu kucaklayıp Yunanların birbirleriyle ne kadar uyum içinde olduğunu sorunca, ona iyi niyet besleyen ve yakını olan Demaratos şöyle demiş: "Ne güzel, Philippos! Atinalılarla Peloponneslilerin uyumunu soruyorsun da, kendi evinin bu kadar kavga ve geçimsizlikle dolu olmasına göz yumuyorsun." Diogenes de iyi yapmıştı. Philippos Yunanlarla savaşmak için yürürken onun ordugâhına girmiş ve kralın huzuruna çıkarılmıştı; Philippos onu tanımadan casus olup olmadığını sorunca, "Elbette casusum, Philippos," demiş, "senin akılsızlığının ve düşüncesizliğinin casusu; çünkü kimse seni zorlamadığı hâlde krallığını ve canını bir saat içinde zara yatırmaya gidiyorsun." Ama bu belki fazla sertti.
ὁ μὲν οὖν κοινὸς οὕτω προωρίσθω καιρός· οὓς δὲ παρέχουσιν αὐτοὶ πολλάκις οὐ χρὴ προΐεσθαι τὸν κηδόμενον φίλων ἀλλὰ χρῆσθαι· καὶ γὰρ ἐρώτησις ἐνίοις καὶ διήγησις καὶ ψόγος ὁμοίων ἐφʼ ἑτέροις ἢ ἔπαινος ὥσπερ ἐνδόσιμον εἰς παρρησίαν ἐστίν. οἷον ἐλθεῖν Δημάρατον εἰς Μακεδονίαν λέγουσι καθʼ ὃν χρόνον ἐν διαφορᾷ πρὸς τὴν γυναῖκα καὶ τὸν υἱὸν ὁ Φίλιππος ἦν· ἀσπασαμένου δʼ αὐτὸν τοῦ Φιλίππου καὶ πυθομένου πῶς πρὸς ἀλλήλους ἔχουσιν ὁμονοίας οἱ Ἕλληνες, εἰπεῖν τὸν Δημάρατον εὔνουν ὄντα καὶ συνήθη πάνυ γοῦν ὦ Φίλιππε καλὸν ἐστί σοι πυνθάνεσθαι μὲν περὶ τῆς Ἀθηναίων καὶ Πελοποννησίων ὁμοφροσύνης, τὴν δʼ οἰκίαν περιορᾶν τὴν σεαυτοῦ τοσαύτης στάσεως καὶ διχονοίας γέμουσαν εὖ δὲ καὶ Διογένης, ὃς ἐπεὶ παρελθὼν εἰς τὸ τοῦ Φιλίππου στρατόπεδον, ὅτε τοῖς Ἕλλησιν ἐβάδιζε μαχούμενος, ἀνήχθη πρὸς αὐτόν, ὁ δʼ ἀγνοῶν ἠρώτησεν εἰ κατάσκοπός ἐστι, πάνυ μὲν οὖν ἔφη κατάσκοπος ὦ Φίλιππε τῆς ἀβουλίας σου καὶ τῆς ἀνοίας, διʼ ἣν οὐδενὸς ἀναγκάζοντος ἔρχῃ περὶ τῆς βασιλείας καὶ τοῦ σώματος ὥρᾳ μιᾷ διακυβεύσων Τοῦτο μὲν οὖν ἴσως σφοδρότερον·
31Öğüt için bir başka fırsat da, insanların hataları yüzünden başkalarından azar işitip alçaldıkları, büzüldükleri zamandır. Zarif biri bu fırsatı ustaca kullanır: azarlayanları susturup geri püskürtür; kendisi de baş başa kaldığında dostuna dokunur ve ona, başka hiçbir sebeple değilse bile düşmanları küstahlaşmasın diye dikkat etmesi gerektiğini hatırlatır: "Hakkında kötü söylenen bu şeyleri bırakıp atarsan, onlar ağızlarını nerede açacak, ne diyecekler?" Böylece üzücü olan azarlayana, faydalı olan öğüt verene kalır. Kimileri daha ince bir yol izler: başkalarını yererek yakınlarını yola getirirler; onların yaptığını bildikleri şeyleri başkalarında suçlarlar. Hocamız Ammonios da öğleden sonraki bir derste öğrencilerinden bazılarının hiç de sade olmayan bir öğle yemeği yediğini fark edince azatlı kölesine kendi kölesini dövmesini buyurmuş, "Sirkesiz öğle yemeği yiyemiyor" diye de eklemişti. Bunu söylerken bize bakmıştı; öyle ki azar suçlu olanlara da dokundu.
ἕτερος δὲ καιρός ἐστι νουθεσίας ὅταν ὑπʼ ἄλλων λοιδορηθέντες ἐφʼ οἷς ἁμαρτάνουσι ταπεινοί τε γένωνται καὶ συσταλῶσιν. ᾧ χρῷτʼ ἂν ἐμμελῶς χαρίεις τοὺς μὲν λοιδοροῦντας ἀνακόπτων καὶ διακρουόμενος, ἰδίᾳ δʼ αὐτὸς ἁπτόμενος τοῦ φίλου καὶ ὑπομιμνῄσκων ὡς εἰ διὰ μηδὲν ἄλλο προσεκτέον αὐτῷ, ὅπως γε μὴ θρασεῖς ὦσιν οἱ ἐχθροί. ποῦ γὰρ ἔστι τούτοις τὸ στόμα διᾶραι, τί δὲ προσειπεῖν, ἂν ἀφῇς ταῦτα καὶ ῥίψῃς ἐφʼ οἷς κακῶς ἀκούεις; γίγνεται γὰρ οὕτω τὸ μὲν λυπηρὸν τοῦ λοιδοροῦντος, τὸ δʼ ὠφέλιμον τοῦ νουθετοῦντος. ἔνιοι δὲ κομψότερον, ἄλλους ψέγοντες, ἐπιστρέφουσι τοὺς συνήθεις· κατηγοροῦσι γὰρ ἑτέρων ἃ πράττοντας ἐκείνους ἴσασιν. ὁ δʼ ἡμέτερος καθηγητὴς Ἀμμώνιος ἐν δειλινῇ διατριβῇ τῶν γνωρίμων τινὰς αἰσθόμενος ἠριστηκότας οὐχ ἁπλοῦν ἄριστον ἐκέλευσεν ἰδίῳ παιδὶ πληγὰς ἐμβαλεῖν τὸν ἀπελεύθερον, ἐπειπὼν ὅτι χωρὶς ὄξους ἀριστᾶν οὐ δύναται. καὶ ἅμα πρὸς ἡμᾶς ἀπέβλεψεν, ὥστε τῶν ἐνόχων ἅψασθαι τὴν ἐπιτίμησιν,
32Ayrıca dosta kalabalık içinde açık sözlülük etmekten sakınmalı, Platon'un başından geçeni akılda tutmalı. Sokrates bir sofrada konuşurken yakınlarından birine biraz sertçe dokununca Platon, "Bunları baş başa söylemek daha iyi olmaz mıydı?" demiş; Sokrates de "Sen de bunu bana baş başa söyleseydin daha iyi etmez miydin?" diye karşılık vermiş. Pythagoras'ın da bir öğrencisine kalabalık önünde sertçe davranınca delikanlının kendini astığı, bundan sonra Pythagoras'ın bir daha hiç kimseyi başkasının yanında azarlamadığı anlatılır. Çünkü hata yakışıksız bir hastalık gibidir; ona dair öğüt ve onun açığa çıkarılması gizli olmalı, gösterişli ve sergileyici olmamalı, tanık ve seyirci toplamamalıdır. Başkalarının yanlışları üzerinden şöhret kazanmak, orada bulunanlara karşı caka satmak dostça değil, sofistçedir; tıpkı iş bulmak için tiyatrolarda ameliyat yapan hekimler gibi. Hiçbir tedaviye karışması doğru olmayan hakaret bir yana, kötülüğün inatçı ve kibirli yanını da göz önüne almalı. Çünkü Euripides'in dediği gibi yalnız "öğüt verilen aşk daha çok bastırır" değildir; biri kalabalık önünde ve esirgemeden öğüt verirse her hastalığı ve her duyguyu utanmazlığa sürükler. Platon, gençlerde utanma duygusu yaratmak isteyen yaşlıların önce kendilerinin gençlerden utanmasını ister; bunun gibi dostların çekingen açık sözlülüğü en çok çekindirir. Hata yapana ihtiyatla, usulca yaklaşıp ona dokunmak kötülüğün altını oyar ve onu bitirir; çünkü kötülük de utanan karşısında utançla dolar. Bu yüzden şu söz pek güzeldir:
başını yaklaştırarak, ötekiler duymasın diye.
Kocayı karısı dinlerken, babayı çocuklarının gözü önünde, âşığı sevdiği oradayken ya da hocayı öğrencilerinin yanında teşhir etmek ise hiç yakışmaz; çünkü insanlar itibar görmek istedikleri kişilerin yanında çürütülünce acıdan ve öfkeden kendilerinden geçerler. Sanırım Kleitos da Aleksandros'u şaraptan çok, kalabalığın önünde onu küçük düşürür göründüğü için öfkelendirmişti. Ptolemaios'un hocası Aristomenes de bir elçi heyetinin önünde uyuklayan kralı uyandırmak için ona vurunca dalkavuklara bir koz vermişti. Onlar kral adına öfkelenir gibi yapıp şöyle diyorlardı: "Bu kadar yorgunluk ve uykusuzluktan uyuklamışsan, seni baş başayken uyarmamız gerekir, bu kadar insanın önünde sana el kaldırmamız değil." Kral da bir kadeh zehir gönderip adama içmesini buyurdu. Aristophanes de Kleon'un şunu suçladığını söyler:
yabancılar oradayken şehri kötülüyor
ve Atinalıları kışkırtıyor. Bu yüzden açık sözlülüğü gösteriş ya da halk avcılığı için değil, fayda ve tedavi için kullanmak isteyenler, öteki şeylerle birlikte bundan da sakınmalıdır. Thukydides'in Korinthoslulara kendileri için söylettiği, başkalarını yermeye layık oldukları sözü de kötü söylenmiş değildir; bu nitelik açık sözlülük edenlerde de bulunmalıdır. Lysandros, anlaşılan, müttefikler arasında Yunanistan adına açık sözlülük eden Megaralıya "Sözlerin bir şehrin gücüne muhtaç" demişti; açık sözlülük de belki her adamda bir karaktere muhtaçtır; bu söz, başkalarına öğüt veren ve onları akıllandıranlar için söylendiğinde en doğrudur. Nitekim Platon Speusippos'a hayatıyla öğüt verdiğini söylerdi; Ksenokrates de derste yalnızca görünüp Polemon'a bir bakarak onu döndürmüş ve değiştirmişti. Karakteri hafif ve kötü bir insan açık sözlülük adına bir söze el atarsa ise şunu işitmekten kurtulamaz:
başkalarına hekim, kendisi yaralarla dolu.
ἔτι τοίνυν εὐλαβητέον ἐστὶν ἐν πολλοῖς παρρησίᾳ χρῆσθαι πρὸς φίλον, ἐνθυμούμενον τὸ τοῦ Πλάτωνος. ἐπεὶ γὰρ ὁ Σωκράτης ἥψατό τινος τῶν συνήθων σφοδρότερον ἐπὶ ταῖς τραπέζαις διαλεγόμενος, οὐκ ἄμεινον ἦν ὁ Πλάτων ἔφη ἰδίᾳ ταῦτα λελέχθαι; καὶ ὁ Σωκράτης σὺ δʼ οὐκ ἄμεινον εἶπεν ἐποίησας ἂν ἰδίᾳ πρὸς ἐμὲ τοῦτʼ εἰπών; Πυθαγόρου δὲ τραχύτερον ἐν πολλοῖς γνωρίμῳ προσενεχθέντος ἀπάγξασθαι τὸ μειράκιον λέγουσιν, ἐκ τούτου δὲ μηδέποτε τὸν Πυθαγόραν αὖθις ἄλλου παρόντος ἄλλον νουθετῆσαι. δεῖ γὰρ ὡς νοσήματος οὐκ εὐπρεποῦς τῆς ἁμαρτίας τὴν νουθέτησιν καὶ ἀνακάλυψιν ἀπόρρητον εἶναι καὶ μὴ πανηγυρικὴν μηδʼ ἐπιδεικτικὴν μηδὲ μάρτυρας καὶ θεατὰς συνάγουσαν. οὐ γὰρ φιλικὸν ἀλλὰ σοφιστικὸν ἀλλοτρίοις ἐνευδοκιμεῖν σφάλμασι, καλλωπιζόμενον πρὸς τοὺς παρόντας, ὥσπερ οἱ χειρουργοῦντες ἐν τοῖς θεάτροις ἰατροὶ πρὸς ἐργολαβίαν. ἄνευ δὲ τῆς ὕβρεως, ἣν οὐδεμιᾷ θεραπείᾳ προσεῖναι δίκαιόν ἐστι, καὶ τὸ τῆς κακίας σκεπτέον φιλόνεικον καὶ αὔθαδες, οὐ γὰρ ἁπλῶς νουθετούμενος ἔρως μᾶλλον πιέζει κατʼ Εὐριπίδην, ἀλλʼ ἂν νουθετῇ τις ἐν πολλοῖς καὶ μὴ φειδόμενος, πᾶν νόσημα καὶ πᾶν πάθος εἰς τὸ ἀναίσχυντον καθίστησιν. ὥσπερ οὖν ὁ Πλάτων τοὺς παρασκευάζοντας ἐν τοῖς νέοις αἰσχύνην γέροντας αὐτοὺς ἀξιοῖ πρῶτον αἰσχύνεσθαι τοὺς νέους,· οὕτω τῶν φίλων ἡ δυσωπουμένη παρρησία δυσωπεῖ μάλιστα, καὶ τὸ μετʼ εὐλαβείας ἀτρέμα προσιέναι καὶ ἅπτεσθαι τοῦ ἁμαρτάνοντος ὑπερείπει καὶ διεργάζεται τὴν κακίαν ἀναπιμπλαμένην τοῦ αἰδεῖσθαι τὸ αἰδούμενον. ὅθεν ἄριστα μὲν ἔχει τὸ ἄγχι σχὼν κεφαλήν, ἵνα μὴ πευθοίαθʼ οἱ ἄλλοι, ἥκιστα δὲ πρέπει γαμετῆς ἀκουούσης ἄνδρα καὶ παίδων ἐν ὄψει πατέρα καὶ ἐραστὴν ἐρωμένου παρόντος ἢ γνωρίμων διδάσκαλον ἀποκαλύπτειν· ἐξίστανται γὰρ ὑπὸ λύπης καὶ ὀργῆς ἐλεγχόμενοι παρʼ οἷς εὐδοκιμεῖν ἀξιοῦσιν. οἶμαι δὲ καὶ Κλεῖτος οὐχ οὕτω παρώξυνε διὰ τὸν οἶνον, ὡς ὅτι πολλῶν παρόντων ἐδόκει κολούειν Ἀλέξανδρον. καὶ Ἀριστομένης ὁ Πτολεμαίου καθηγητὴς ὅτι νυστάζοντα πρεσβείας παρούσης ἐπάταξεν ἐξεγείρων, λαβήν τινα παρέσχε τοῖς κόλαξι, προσποιουμένοις ἀγανακτεῖν ὑπὲρ τοῦ βασιλέως καὶ λέγουσιν εἰ τοσαῦτα κοπιῶν καὶ ἀγρυπνῶν κατηνέχθης, ἰδίᾳ σε νουθετεῖν ὀφείλομεν, οὐκ ἐναντίον ἀνθρώπων τοσούτων προσφέρειν τὰς χεῖρας ὁ δὲ φαρμάκου κύλικα πέμψας ἐκέλευσεν ἐκπιεῖν τὸν ἄνθρωπον. Ἀριστοφάνης δὲ καὶ τὸν Κλέωνα τοῦτʼ ἐγκαλεῖν φησιν ὅτι ξένων παρόντων τὴν πόλιν κακῶς λέγει καὶ παροξύνει τοὺς Ἀθηναίους. διὸ δεῖ φυλάττεσθαι καὶ τοῦτο μετὰ τῶν ἄλλων τοὺς μὴ παρεπιδείκνυσθαι μηδὲ δημαγωγεῖν ἀλλʼ ὀνησιφόρως καὶ θεραπευτικῶς χρῆσθαι τῇ παρρησίᾳ βουλομένους καὶ μὴν ὅπερ ὁ Θουκυδίδης τοὺς Κορινθίους λέγοντας περὶ αὑτῶν πεποίηκεν, ὡς ἄξιοί εἰσιν ἑτέροις ἐπενεγκεῖν ψόγον, οὐ κακῶς εἰρημένον, ἔδει παρεῖναι τοῖς παρρησιαζομένοις. Λύσανδρος μὲν γὰρ ὡς ἔοικε πρὸς τὸν ἐκ Μεγάρων ἐν τοῖς συμμάχοις παρρησιαζόμενον ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος ἔφη τοὺς λόγους αὐτοῦ πόλεως δεῖσθαι· παρρησία δὲ παντὸς ἀνδρὸς ἤθους ἴσως δεῖται, καὶ τοῦτʼ ἀληθέστατόν ἐστιν ἐπὶ τῶν ἑτέρους νουθετούντων καὶ σωφρονιζόντων λεγόμενον. ὁ γοῦν Πλάτων ἔλεγε νουθετεῖν τῷ βίῳ τὸν Σπεύσιππον, ὥσπερ ἀμέλει καὶ Πολέμωνα Ξενοκράτης ὀφθεὶς μόνον ἐν τῇ διατριβῇ καὶ ἀποβλέψας πρὸς αὐτὸν ἐτρέψατο καὶ μετέθηκεν. ἐλαφροῦ δὲ καὶ φαύλου τὸ ἦθος ἀνθρώπου λόγῳ παρρησίας ἁπτομένῳ περίεστι προσακοῦσαι τὸ ἄλλων ἰατρὸς αὐτὸς ἕλκεσιν βρύων
33Bununla birlikte, kendileri kötü olup başka kötülerle düşüp kalkan kişileri de durumlar çoğu zaman öğüt vermeye sürükler. O zaman en yumuşak yol, açık sözlülük edeni de bir şekilde suçlamanın içine katan, onu da kapsayan yoldur. Şu sözler bunun için söylenmiştir:
Tydeus oğlu, ne oldu bize de coşkun yiğitliği unuttuk?
ve:
şimdiyse bir tek Hektor'a bile denk değiliz.
Sokrates de gençleri böyle usulca çürütürdü; sanki kendisi de bilgisizlikten kurtulmamış, onlarla birlikte aretē'ye özen göstermesi ve hakikati araması gerekiyormuş gibi. Çünkü aynı hataları yapıyor, dostlarını da kendileri gibi düzeltiyor görünenler iyi niyet ve güven kazanır. Başkasını budarken kendini sanki saf ve duygulardan arınmış biriymiş gibi yücelten kişi ise, yaşça çok ileride değilse ya da herkesin kabul ettiği bir aretē saygınlığı ve şöhreti yoksa, sıkıcı ve ağır görünür, hiçbir fayda sağlamaz. Bu yüzden Phoiniks, öfkeyle babasını öldürmeye kalkıp hemen vazgeçtiği talihsizliklerini boşuna anlatmamıştı:
Akhalar arasında baba katili diye anılmayayım diye;
kendisi öfkeye kapılmayan ve hiç hata yapmayan biriymiş gibi Akhilleus'a öğüt veriyor görünmesin diye. Çünkü böyle sözler karaktere işler; insanlar da kendilerini küçümseyen değil, aynı duyguları paylaşan görünenlere daha kolay boyun eğer. İltihaplı bir göze parlak ışık tutulmamalı; duygulara kapılmış bir psykhē de katıksız açık sözlülüğü ve öğüdü kaldıramaz. Bu yüzden yardımların en faydalılarından biri araya karıştırılan hafif bir övgüdür; şu dizelerde olduğu gibi:
Siz ise artık coşkun yiğitliği güzelce bırakıyorsunuz, ordunun en iyileri olduğunuz hâlde. Ben savaştan kaçan zavallı bir adamla kavga etmezdim; ama size yüreğimden öfkeleniyorum;
ve:
Pandaros, nerede yayın, kanatlı okların, ve burada hiçbir adamın seninle yarışamadığı o şanın?
Şu sözler de yere düşmekte olanları pek açıkça kendilerine çağırır:
Nerede Oidipus, nerede o ünlü bilmeceler?
ve:
Bunları çok şeye katlanmış Herakles mi söylüyor?
Çünkü böyle sözler yerginin sertliğini ve cezalandırıcılığını gevşetmekle kalmaz; güzel işlerin hatırlatılmasıyla çirkinliklerinden utanan, kendini daha iyi davranışlara örnek alan kişide kendisine karşı bir özenme de uyandırır. Ama başkalarını, örneğin yaşıtlarını, hemşerilerini ya da akrabalarını karşılaştırma için öne sürersek, kötülüğün inatçı yanı canı sıkılıp kudurur ve çoğu zaman öfkeyle şöyle karşılık verir: "Öyleyse benden üstünlerine git de beni rahat bırak!" Bu yüzden birine açık sözlülük ederken başkalarını övmekten sakınmalı; Zeus hakkı için, söz konusu olan anne babalar değilse. Agamemnon'un dediği gibi:
Tydeus kendine pek benzemeyen bir oğul doğurmuş;
ve Skyroslular'daki Odysseus'un dediği gibi:
Sen, soyunun parlak ışığını utandıran, Yunanların en iyi babasından doğmuşken yün mü tarıyorsun?
οὐ μὴν ἀλλʼ ἐπεὶ φαύλους γε ὄντας αὐτοὺς ἑτέροις τε τοιούτοις ὁμιλοῦντας ἐξάγει τὸ πράγματα πολλάκις εἰς τὸ νουθετεῖν, ἐπιεικέστατος ἂν εἴη τρόπος ὁ συνεμπλέκων καὶ συμπεριλαμβάνων ἁμηγέπη τῷ ἐγκλήματι τὸν παρρησιαζόμενον· ἐφʼ ᾧ λέλεκται καὶ τὸ Τυδείδη, τί παθόντε λελάσμεθα θούριδος ἀλκῆς; καὶ τὸ νῦν δʼ οὐδʼ ἑνὸς ἄξιοί εἰμεν Ἕκτορος καὶ ὁ Σωκράτης οὕτως ἀτρέμα τοὺς νέους ἤλεγχεν, ὡς μηδʼ αὐτὸς ἀπηλλαγμένος ἀμαθίας, ἀλλὰ μετʼ ἐκείνων οἰόμενος δεῖν ἀρετῆς ἐπιμέλεσθαι καὶ ζητεῖν τἀληθές. καὶ γὰρ εὔνοιαν καὶ πίστιν ἔχουσιν οἱ ταὐτὰ μὲν ἁμαρτάνειν, ἐπανορθοῦσθαι δὲ τοὺς φίλους ὥσπερ αὑτοὺς δοκοῦντες. ὁ δὲ σεμνύνων ἑαυτὸν ἐν τῷ κολούειν ἕτερον, ὡς δή τις εἰλικρινὴς καὶ ἀπαθής, ἂν μὴ πολὺ καθʼ ἡλικίαν προήκων μηδʼ ἔχων ἀρετῆς ὁμολογούμενον ἀξίωμα καὶ δόξης, ἐπαχθὴς φανεὶς καὶ βαρὺς οὐδὲν ὠφέλησεν. ὅθεν οὐχ ἁπλῶς ὁ Φοῖνιξ ἐνέβαλε τὰ περὶ αὑτὸν ἀτυχήματα, διʼ ὀργὴν ἐπιχειρήσαντος ἀνελεῖν τὸν πατέρα καὶ ταχὺ μεταγνόντος, ὡς μὴ πατροφόνος μετʼ Ἀχαιοῖσιν καλεοίμην, ἵνα μὴ δοκῇ νουθετεῖν ἐκεῖνον ὡς αὐτὸς ἀπαθὴς ὢν ὑπʼ ὀργῆς καὶ ἀναμάρτητος. ἐνδύεται γὰρ ἠθικῶς τὰ τοιαῦτα, καὶ μᾶλλον εἴκουσι τοῖς ὁμοιοπαθεῖν ἀλλὰ μὴ περιφρονεῖν δοκοῦσιν. ἐπεὶ δʼ οὔτε φῶς λαμπρὸν ὄμματι φλεγμαίνοντι προσοιστέον, οὔτʼ ἐμπαθὴς ψυχὴ παρρησίαν ἀναδέχεται καὶ νουθεσίαν ἄκρατον, ἐν τοῖς χρησιμωτάτοις ἐστὶ τῶν βοηθημάτων ὁ παραμιγνύμενος ἐλαφρὸς ἔπαινος, ὥσπερ ἐν τούτοις ὑμεῖς δʼ οὐκέτι καλὰ μεθίετε θούριδος ἀλκῆς πάντες ἄριστοι ἐόντες ἀνὰ στρατόν. οὐδʼ ἂν ἔγωγε ἀνδρὶ μαχεσσαίμην ὅστις πολέμοιο μεθείη λυγρὸς ἐών· ὑμῖν δὲ νεμεσσῶμαι περὶ κῆρι καὶ Πάνδαρε, ποῦ τοι τόξον ἰδὲ πτερόεντες ὀιστοὶ καὶ κλέος, ᾧ οὔ τίς τοι ἐρίζεται ἐνθάδε γʼ ἀνήρ; σφόδρα δʼ ἐμφανῶς ἀνακαλεῖται καὶ τὰ τοιαῦτα τοὺς ὑποφερομένους ὁ δʼ Οἰδίπους ποῦ καὶ τὰ κλείνʼ αἰνίγματα; καὶ ὁ πολλὰ δὴ τλὰς Ἡρακλῆς λέγει τάδε; οὐ γὰρ μόνον ἀνίησι τοῦ ψόγου τὸ τραχὺ καὶ κολαστικόν, ἀλλὰ καὶ ζῆλον ἐμποιεῖ πρὸς ἑαυτὸν αἰδουμένῳ τὰ αἰσχρὰ τῇ τῶν καλῶν ὑπομνήσει καὶ παράδειγμα ποιουμένῳ τῶν βελτιόνων ἑαυτόν. ὅταν δʼ ἑτέρους οἷον ἥλικας ἢ πολίτας ἢ συγγενεῖς παραβάλλωμεν, ἄχθεται καὶ διαγριαίνεται τὸ φιλόνεικον τῆς κακίας, καὶ τοῦτο πολλάκις εἴωθεν ὑποφωνεῖν μετʼ ὀργῆς τί οὖν οὐκ ἄπει πρὸς τοὺς ἐμοῦ κρείττονας, ἐμοὶ δὲ μὴ παρέχεις πράγματα; φυλακτέον οὖν ἑτέρους ἐπαινεῖν παρρησιαζόμενον πρὸς ἑτέρους, ἂν μὴ νὴ Δία γονεῖς ὦσιν. ὡς Ἀγαμέμνων ἦ ὀλίγον οἱ παῖδα ἐοικότα γείνατο Τυδεύς, καὶ ὁ ἐν τοῖς Σκυρίοις Ὀδυσσεὺς σὺ δʼ, ὦ τὸ λαμπρὸν φῶς καταισχύνων γένους, ξαίνεις, ἀρίστου πατρὸς Ἑλλήνων γεγώς;
34Öğüt alan kişinin karşılık olarak öğüt vermesi, açık sözlülüğe açık sözlülükle karşılık vermesi hiç yakışmaz; çünkü bu hemen ortalığı alevlendirir ve anlaşmazlık doğurur. Genel olarak böyle bir itişme karşılıklı açık sözlülük değil, açık sözlülüğe katlanamamak gibi görünür. Bu yüzden öğüt veriyor görünen dosta katlanmak daha iyidir; çünkü sonra o da hata yapıp öğüde ihtiyaç duyarsa, bu durumun kendisi açık sözlülüğe bir bakıma açık sözlülük hakkı verir. Kin gütmeden ona, kendisinin de dostlarının hatalarına göz yummayıp onları çürütmeye ve onlara öğretmeye alışkın olduğu hatırlatılırsa, düzeltmeyi bir sitemin ya da öfkenin değil, iyi niyetin ve iyiliğin karşılığı olarak daha kolay kabullenir.
ἥκιστα δὲ προσήκει νουθετούμενον ἀντινουθετεῖν καὶ παρρησίᾳ παρρησίαν ἀντεκφέρειν· ταχὺ γὰρ ἐκκάει καὶ ποιεῖ διαφοράν, καὶ ὅλως οὐκ ἀντιπαρρησιαζομένου δόξειεν ἂν ἀλλὰ παρρησίαν μὴ φέροντος ὁ τοιοῦτος ὠθισμὸς εἶναι. βέλτιον οὖν ὑπομένειν τὸν νουθετεῖν δοκοῦντα φίλον· ἂν γὰρ ὕστερον αὐτὸς ἁμαρτάνῃ καὶ δέηται νουθεσίας, αὐτὸ τοῦτο τῇ παρρησίᾳ τρόπον τινὰ παρρησίαν δίδωσιν. ὑπομιμνῃσκόμενος γὰρ ἄνευ μνησικακίας ὅτι τοὺς φίλους καὶ αὐτὸς εἰώθει μὴ περιορᾶν ἁμαρτάνοντας ἀλλʼ ἐξελέγχειν καὶ διδάσκειν, μᾶλλον ἐνδώσει καὶ παραδέξεται τὴν ἐπανόρθωσιν, ὡς οὖσαν εὐνοίας καὶ χάριτος οὐ μέμψεως ἀνταπόδοσιν οὐδʼ ὀργῆς.
35Thukydides, en büyük şeyler için kıskanılmayı göze alanın doğru karar verdiğini söyler; dost da öğüt vermenin sıkıcılığını büyük ve gerçekten önemli şeyler için üstlenmelidir. Her şeye ve herkese karşı huysuzluk eder, yakınlarına dost gibi değil lala gibi davranırsa, en önemli konularda öğüt verirken körelmiş ve etkisiz kalır; keskin ya da acı, ama gerekli ve pahalı bir ilacı birçok küçük ve gereksiz işe dağıtıp tüketen bir hekim gibi açık sözlülüğünü harcamış olur. Bu yüzden kendisi sürekli kusur bulmaktan iyice sakınmalı; başkası her şeyde küçük hesaplar yapıp kılı kırk yararak suçlarsa, bunu daha büyük hatalara bir giriş notası olarak kullanmalıdır. Hekim Philotimos da, karaciğerinde irin toplanmış bir adam ona yaralı parmağını gösterince, "Dostum, senin derdin dolama değil" demişti. Bunun gibi fırsat dosta da, küçük ve değersiz şeyler için suçlayana şunu söyleme imkânı verir: "Ne diye oyundan, içkiden, saçmalıklardan söz ediyoruz? Dostum, bu adam metresini göndersin ya da kumarı bıraksın; geri kalan her şeyde bizim için hayranlık verici bir insandır." Çünkü küçük şeylerde hoşgörü gören kişi büyük şeylerde dostuna açık sözlülük hakkını gönülsüzce vermez. Ama hep üstüne giden, her yerde acı ve tatsız olan, her şeyi bilen ve her şeye karışan kişiye ne çocuklar ne kardeşler katlanır; kölelere bile çekilmez gelir.
ἔτι τοίνυν ὁ μὲν Θουκυδίδης φησὶν ὅστις ἐπὶ μεγίστοις τὸ ἐπίφθονον λαμβάνει, ὀρθῶς βουλεύεται· τῷ δὲ φίλῳ προσήκει τὸ ἐκ τοῦ νουθετεῖν ἐπαχθὲς ὑπὲρ μεγάλων ἀναδέχεσθαι καὶ σφόδρα διαφερόντων. ἂν δʼ ἐπὶ πᾶσι καὶ πρὸς πάντα δυσκολαίνῃ καὶ μὴ φιλικῶς ἀλλὰ παιδαγωγικῶς προσφέρηται τοῖς συνήθεσιν, ἀμβλὺς ἐν τοῖς μεγίστοις νουθετῶν ἔσται καὶ ἄπρακτος, ὥσπερ ἰατρὸς δριμὺ φάρμακον ἢ πικρὸν ἀναγκαῖον δὲ καὶ πολυτελὲς εἰς πολλὰ καὶ μικρὰ καὶ οὐκ ἀναγκαῖα διελὼν τῇ παρρησίᾳ κατακεχρημένος. αὐτὸς μὲν οὖν σφόδρα φυλάξεται τὸ συνεχὲς καὶ φιλαίτιον· ἑτέρου δὲ μικρολογουμένου περὶ πάντα καὶ παρασυκοφαντοῦντος ὥσπερ ἐνδόσιμον ἕξει πρὸς τὰ μείζονα τῶν ἁμαρτημάτων. καὶ γὰρ ἰατρὸς Φιλότιμος ἐμπύου τὸ ἧπαρ ἀνθρώπου δείξαντος αὐτῷ τὸν δάκτυλον ἡλκωμένον οὐκ ἔστι σοι εἶπεν ὦ τᾶν περὶ παρωνυχίας ὁ λόγος. οὐκοῦν καὶ τῷ φίλῳ δίδωσιν ὁ καιρὸς εἰπεῖν πρὸς τὸν ἐπὶ μικροῖς καὶ μηδενὸς ἀξίοις ἐγκαλοῦντα τί παιδιὰς καὶ πότους καὶ φλυάρους λέγομεν; οὗτος, ὦ τᾶν, ἀποπεμψάσθω τὴν ἑταίραν ἢ παυσάσθω κυβεύων, καὶ τἄλλα θαυμαστὸς ἡμῖν ἄνθρωπός ἐστιν ὁ γὰρ εἰς τὰ μικρὰ συγγνώμην λαβὼν οὐκ ἀηδῶς εἰς τὰ μείζονα τῷ φίλῳ παρρησίαν δίδωσιν· ὁ δʼ ἐγκείμενος ἀεὶ καὶ πανταχοῦ πικρὸς καὶ ἀτερπὴς καὶ πάντα γιγνώσκων καὶ πολυπραγμονῶν οὐδὲ παισὶν ἀνεκτὸς οὐδʼ ἀδελφοῖς, ἀλλὰ καὶ δούλοις ἀφόρητος.
36Euripides'e göre bütün kötülükler yaşlılıkta bulunmadığı gibi, dostların budalalığında da bulunmaz. Bu yüzden dostları yalnız hata yaptıklarında değil, doğru davrandıklarında da gözetmeli, Zeus hakkı için önce onları istekle övmeli. Sonra, demir önce ısıyla gevşeyip yumuşadıktan sonra soğutularak sıkılaşır ve su alır; bunun gibi övgülerle gevşemiş ve ısınmış dostlara da açık sözlülüğü usulca, su verir gibi uygulamalı. Çünkü fırsat şunu söyleme imkânı verir: "O şeyleri bunlarla karşılaştırmaya değer mi? Güzelin ne meyveler verdiğini görüyor musun? Biz dostların senden istediği bunlardır; sana yakışan bunlardır, sen bunlar için yaratılmışsın. Ötekileri ise
dağa ya da gürül gürül uğuldayan denizin dalgasına
savmalı." Anlayışlı bir hekim hastasının hastalığını kastoryum ve mahmudeyle değil, uyku ve beslenmeyle gidermeyi tercih eder; bunun gibi iyi bir dost, iyi bir baba ve iyi bir öğretmen de huyu düzeltmek için yergiden çok övgüyü kullanmaktan hoşlanır. Çünkü açık sözlülük edenin en az üzüp en çok iyileştirmesini sağlayan başka hiçbir şey yoktur: öfkeyi esirgemek, hata yapanlara karakterle ve iyi niyetle yaklaşmak. Bu yüzden inkâr edenleri acımasızca çürütmemeli, savunma yapanlara da engel olmamalı; tersine onlara bir şekilde yakışık alır bahaneler bulmakta yardım etmeli, daha kötü bir sebepten uzak durmak isteyenlere daha ölçülü bir sebep sunmalıdır. Hektor'un kardeşine söylediği gibi:
Tuhaf adam, gönlüne bu öfkeyi koyman hiç güzel değil;
sanki onun savaştan çekilmesi bir kaçış ya da korkaklık değil de öfkeymiş gibi. Nestor da Agamemnon'a şöyle der:
sen ise yüce gönlüne uydun.
Sanırım "haksızlık ettin, rezillik ettin" demektense "dikkat etmedin, bilmedin" demek; "kardeşini kıskanma" demektense "kardeşinle çekişme" demek; "kadını baştan çıkarmaktan vazgeç" demektense "seni baştan çıkaran kadından kaç" demek karaktere daha uygun düşer. İyileştirici açık sözlülük böyle bir yol arar; harekete geçirici açık sözlülük ise zıt yolu. Hata yapmak üzere olanları, zıt yönden gelen şiddetli bir atılıma karşı koyarak geri püskürtmek gerektiğinde ya da güzel şeylere karşı gevşek ve isteksiz olanları germek ve harekete geçirmek istediğimizde, olanları tuhaf ve yakışıksız sebeplere bağlamalıyız. Nitekim Sophokles'te Akhilleus'u kışkırtan Odysseus onun yemek yüzünden öfkelendiğini söylemez, şöyle der:
şimdiden Troia'nın oturaklarını görüp korkuyorsun;
Akhilleus buna da öfkelenip gemiyle gideceğini söyleyince de:
Neden kaçtığını biliyorum: kötü söz işitmekten değil; Hektor yakın, burada kalmak hoş değil.
Böylece thymos'lu ve erkekçe olanı korkaklık şöhretiyle, itidalli ve düzenli olanı ölçüsüzlük şöhretiyle, cömert ve görkemli olanı cimrilik ve paragözlük şöhretiyle korkutarak güzel şeylere yöneltir, çirkin şeylerden uzaklaştırırlar. Onarılmaz şeylerde ölçülü davranırlar, açık sözlülük ederken yergiden çok üzüntü ve birlikte acı duyma gösterirler; ama hataları önlerken ve duygularla mücadele ederken sert, aman vermez ve ısrarcı olurlar; çünkü bu, bozulmaz bir iyi niyetin ve gerçek açık sözlülüğün zamanıdır. Yapılmış işleri yermeyi düşmanların da birbirlerine karşı kullandığını görüyoruz. Diogenes'in dediği gibi, kurtulacak kişinin ya iyi dostları ya da ateşli düşmanları olmalıdır; çünkü biri öğretir, öteki çürütür. Ama öğüt verenlere uyup hatalardan sakınmak, hata yaptıktan sonra kötü söyleyenler yüzünden pişman olmaktan iyidir. Bu yüzden açık sözlülükte de büyük bir hüner özeni göstermeli; çünkü o dostluktaki en büyük ve en güçlü ilaçtır ve her zaman fırsatı tam tutturmaya ve karışımda ölçüye muhtaçtır.
ἐπεὶ δʼ οὔτε τῷ γήρᾳ πάντα πρόσεστι κακὰ κατʼ Εὐριπίδην οὔτε τῇ τῶν φίλων ἀβελτερίᾳ, δεῖ μὴ μόνον ἁμαρτάνοντας ἀλλὰ καὶ κατορθοῦντας ἐπιτηρεῖν τοὺς φίλους, καὶ νὴ Δία προθύμως ἐπαινεῖν τὸ πρῶτον· εἶθʼ ὥσπερ ὁ σίδηρος πυκνοῦται τῇ περιψύξει καὶ δέχεται τὴν στόμωσιν ἀνεθεὶς πρῶτον ὑπὸ θερμότητος καὶ μαλακὸς γενόμενος, οὕτω τοῖς φίλοις διακεχυμένοις καὶ θερμοῖς οὖσιν ὑπὸ τῶν ἐπαίνων ὥσπερ βαφὴν ἀτρέμα τὴν παρρησίαν ἐπάγειν. δίδωσι γὰρ καιρὸς εἰπεῖν ἆρʼ ἄξιον ἐκεῖνα τούτοις παραβάλλειν; ὁρᾷς τὸ καλὸν οἵους καρποὺς ἀποδίδωσι; ταῦτʼ ἀπαιτοῦμεν οἱ φίλοι, ταῦτʼ ἐστὶν οἰκεῖα, πρὸς ταῦτα πέφυκας· ἐκεῖνα δʼ ἀποδιοπομπητέον εἰς ὄρος ἢ ἐς κῦμα πολυφλοίσβοιο θαλάσσης ὡς γὰρ ἰατρὸς εὐγνώμων βούλοιτʼ ἂν ὕπνῳ καὶ τροφῇ μᾶλλον ἢ καστορίῳ καὶ σκαμωνίῳ τὸ νόσημα λῦσαι τοῦ κάμνοντος, οὕτω καὶ φίλος ἐπιεικὴς καὶ πατὴρ χρηστὸς καὶ διδάσκαλος ἐπαίνῳ μᾶλλον ἢ ψόγῳ χαίρει πρὸς ἐπανόρθωσιν ἤθους χρώμενος οὐδὲν γὰρ ἄλλο ποιεῖ τὸν παρρησιαζόμενον ἥκιστα λυπεῖν καὶ μάλιστα θεραπεύειν ἢ τὸ φειδόμενον ὀργῆς ἐν ἤθει καὶ μετʼ εὐνοίας προσφέρεσθαι τοῖς ἁμαρτάνουσιν. ὅθεν οὔτʼ ἀρνουμένους δεῖ πικρῶς ἐξελέγχειν οὔτε κωλύειν ἀπολογουμένους, ἀλλὰ καὶ προφάσεις εὐσχήμονας ἁμωσγέπως συνεκπορίζειν καὶ τῆς χείρονος αἰτίας ἀφισταμένοις αὐτοὺς ἐνδιδόναι μετριωτέραν, ὡς ὁ Ἕκτωρ δαιμόνιʼ, οὐ μὲν καλὰ χόλον τόνδʼ ἔνθεο θυμῷ πρὸς τὸν ἀδελφόν, ὡς οὐκ ἀπόδρασιν οὐδὲ δειλίαν οὖσαν ἀλλʼ ὀργὴν τὴν ἐκ τῆς μάχης ἀναχώρησιν αὐτοῦ. καὶ πρὸς τὸν Ἀγαμέμνονα ὁ Νέστωρ σὺ δὲ σῷ μεγαλήτορι θυμῷ εἴξας. ἠθικώτερον γὰρ οἶμαι τοῦ ἠδίκησας καὶ ἠσχημόνησας τὸ οὐκ ἐπέστησας καὶ ἠγνόησας, καὶ τὸ μὴ φιλονείκει πρὸς τὸν ἀδελφὸν ἢ τὸ μὴ φθόνει τῷ ἀδελφῷ καὶ τὸ φύγε τὴν γυναῖκα διαφθείρουσαν ἢ τὸ παῦσαι τὴν γυναῖκα διαφθείρων. τοιοῦτον γὰρ ἡ θεραπευτικὴ παρρησία ζητεῖ τρόπον, ἡ δὲ πρακτικὴ τὸν ἐναντίον. ὅταν γὰρ ἢ μέλλοντας ἁμαρτάνειν ἐκκροῦσαι δεήσῃ πρὸς ὁρμήν τινα βίαιον ἐνισταμένους ἐξ ἐναντίας φερομένην ἢ πρὸς τὰ καλὰ μαλακῶς καὶ ἀπροθύμως ἔχοντας ἐντεῖναι καὶ παρορμῆσαι θελήσωμεν, εἰς αἰτίας δεῖ περιφέρειν ἀτόπους καὶ μὴ πρεπούσας τὸ γιγνόμενον. ὡς ὁ παρὰ Σοφοκλεῖ τὸν Ἀχιλλέα παροξύνων Ὀδυσσεὺς οὔ φησιν ὀργίζεσθαι διὰ τὸ δεῖπνον, ἀλλʼ ἤδη φησὶ τὰ Τροίας εἰσορῶν ἑδώλια δέδοικας, καὶ πρὸς ταῦτα πάλιν τοῦ Ἀχιλλέως διαγανακτοῦντος καὶ ἀποπλεῖν λέγοντος ἐγᾦδʼ ὃ φεύγεις, οὐ τὸ μὴ κλύειν κακῶς, ἀλλʼ ἐγγὺς Ἕκτωρ ἐστί· οὐ μένειν καλόν. τὸν μὲν οὖν θυμοειδῆ καὶ ἀνδρώδη δειλίας δόξῃ, τὸν δὲ σώφρονα καὶ κόσμιον ἀκολασίας, τὸν δʼ ἐλευθέριον καὶ μεγαλοπρεπῆ μικρολογίας καὶ φιλαργυρίας δεδιττόμενοι παρορμῶσι πρὸς τὰ καλὰ καὶ τῶν αἰσχρῶν ἀπελαύνουσι, μέτριοι μὲν ἐν τοῖς ἀνηκέστοις ἐξεταζόμενοι καὶ τὸ λυπούμενον καὶ τὸ συναλγοῦν πλέον ἐν τῷ παρρησιάζεσθαι τοῦ ψέγοντος ἔχοντες, ἐν δὲ ταῖς κωλύσεσι τῶν ἁμαρτανομένων καὶ πρὸς τὰ πάθη διαμάχαις σφοδροὶ καὶ ἀπαραίτητοι καὶ συνεχεῖς ὄντες οὗτος γὰρ ὁ καιρὸς εὐνοίας ἀθρύπτου καὶ παρρησίας ἀληθινῆς ἐστι. τῷ δὲ ψέγειν τὰ πραχθέντα καὶ τοὺς ἐχθροὺς κατʼ ἀλλήλων ὁρῶμεν χρωμένους, ὥσπερ Διογένης ἔλεγεν ὅτι τῷ μέλλοντι σῴζεσθαι δεῖ φίλους ἀγαθοὺς ἢ διαπύρους ἐχθροὺς ὑπάρχειν οἱ μὲν γὰρ διδάσκουσιν, οἱ δʼ ἐλέγχουσι. βέλτιον δὲ τὰς ἁμαρτίας φυλάττεσθαι τοῖς συμβουλεύουσι πειθόμενον ἢ μετανοεῖν ἁμαρτάνοντα διὰ τοὺς κακῶς λέγοντας. καὶ διὰ τοῦτο δεῖ καὶ περὶ τὴν παρρησίαν φιλοτεχνεῖν, ὅσῳ μέγιστόν ἐστι καὶ κράτιστον ἐν φιλίᾳ φάρμακον, εὐστοχίας τε καιροῦ μάλιστα καὶ κράσεως μέτρον ἐχούσης ἀεὶ δεομένη.
37Daha önce söylendiği gibi açık sözlülük çoğu zaman tedavi edilen için üzücü olduğundan, hekimleri taklit etmeli. Onlar da kestikten sonra yaralı yeri sızı ve acı içinde bırakmaz, yumuşakça ıslatıp pansuman yaparlar. Ustaca öğüt verenler de acıyı ve ısırıcılığı uyguladıktan sonra kaçıp gitmezler; başka sohbetlerle ve yumuşak sözlerle yatıştırıp gevşetirler; tıpkı yontucuların heykellerin vurulup kesilmiş yerlerini düzeltip parlatması gibi. Açık sözlülükle vurulup çizilmiş, sonra öfkeden sert, şiş ve pürüzlü bırakılmış kişiyi yeniden kazanmak ve teselli etmek güçtür. Bu yüzden öğüt verenler en çok buna dikkat etmeli, erken bırakıp gitmemeli ve yakınlarını üzen, kızdıran şeyi sohbetin ve buluşmanın sonu yapmamalıdır.
ἐπεὶ τοίνυν, ὥσπερ εἴρηται, πολλάκις ἡ παρρησία τῷ θεραπευομένῳ λυπηρὰ πέφυκε, δεῖ μιμεῖσθαι τοὺς ἰατρούς οὔτε γὰρ ἐκεῖνοι τέμνοντες ἐν τῷ πονεῖν καὶ ἀλγεῖν καταλείπουσι τὸ πεπονθός, ἀλλʼ ἐνέβρεξαν προσηνῶς καὶ κατῃόνησαν, οὔθʼ οἱ νουθετοῦντες ἀστείως τὸ πικρὸν καὶ δηκτικὸν προσβαλόντες ἀποτρέχουσιν, ἀλλʼ ὁμιλίαις ἑτέραις καὶ 12· λόγοις ἐπιεικέσιν ἐκπραΰνουσι καὶ διαχέουσιν, ὥσπερ οἱ λιθοξόοι τὰ πληγέντα καὶ περικοπέντα τῶν ἀγαλμάτων ἐπιλεαίνοντες καὶ γανοῦντες. ὁ δὲ πληγεὶς μὲν τῇ παρρησίᾳ καὶ χαραχθείς, ἀφεθεὶς δὲ τραχὺς καὶ οἰδῶν καὶ ἀνώμαλος ὑπʼ ὀργῆς δυσανάκλητος αὖθίς ἐστι καὶ δυσπαρηγόρητος. διὸ καὶ τοῦτο δεῖ παραφυλάττειν ἐν τοῖς μάλιστα τοὺς νουθετοῦντας καὶ μὴ προαπολείπειν, μηδὲ ποιεῖσθαι πέρας ὁμιλίας καὶ συνουσίας τὸ λυποῦν καὶ παροξῦνον τοὺς συνήθεις.