İçeriğe geç
Plutarkhos

Plutarkhos

İnsan Erdemde İlerlediğini Nasıl Fark Eder

Πῶς ἄν τις αἴσθοιτο ἑαυτοῦ προκόπτοντος ἐπ᾽ ἀρετῇ

1Ey Sosius Senecio, ilerlemeler akılsızlığı hiç gevşetmiyorsa, kötülük herkesi eşit ağırlıkla sarıp

bir kurşun gibi ağı aşağı çekiyorsa,

hangi söz, aretē'ye doğru iyileşen kişinin bunun farkına varmasını kurtarabilir? Müzikte ya da dilbilgisinde ilerleyen biri, öğrenirken bu konulardaki bilgisizliğinden hiçbir şey eksiltmiyor, hünersizliği hep aynı ölçüde kalıyorsa ilerlediğini anlayamaz. Hastaya da, hastalık bir şekilde gerileyip gevşemedikçe hiçbir rahatlık ve hafiflik sağlamayan bir tedavi, beden tamamen iyileşip zıt meleke saf olarak yerleşmeden önce farkı hissettirmez. Bu alanlarda ilerleyenler, ağırlık azaldıkça terazide olduğu gibi zıt yöne yükselip değişikliği fark etmiyorlarsa ilerlemiyorlar demektir. Bunun gibi felsefede de psykhē budalalığından hiçbir şey bırakmıyor, hiçbir şeyden arınmıyor, katıksız ve tam iyiye ulaşana kadar katıksız kötülükle yaşıyorsa, ne ilerleme ne de ilerlemenin farkına varılması düşünülebilir. Çünkü o zaman bilge, bir anda, bir saat içinde, olabilecek en büyük kötülükten aşılması imkânsız bir aretē hâline geçmiş, uzun zamanda bile bir parçasını gideremediği kötülükten birden bütünüyle kurtulmuş olur. Bunu söyleyenlerin de "farkına varmadan bilge olan" kişi hakkında kendilerine pek çok sıkıntı ve büyük güçlükler çıkardıklarını bilirsin elbette. Onlara göre bu kişi bilge olduğunu henüz kendisi kavramamıştır; bunu bilmez, bundan kuşkulanır; çünkü uzun zaman içinde azar azar kimi şeyleri eksilterek, kimi şeyleri ekleyerek gerçekleşen gelişme, bir yolculuk gibi, fark ettirmeden usulca aretē'ye varmıştır. Ama değişikliğin hızı ve büyüklüğü öyle olsaydı ki sabah en kötü olan akşam en iyi olsun, ya da değişiklik birinin başına şöyle gelsin: kötü olarak uyusun, bilge olarak uyansın ve dünkü budalalıkları ve aldanışları psykhē'sinden atarak

Yalancı düşler, elveda; demek hiçbir şey değilmişsiniz

desin; kim kendinde bu kadar büyük bir farkın doğduğunu, phronēsis'in birden parladığını bilmeyebilir? Bana kalırsa, Kaineus gibi duası üzerine kadınken erkek olan biri bu dönüşümü bilmeyebilir de, korkak, akılsız ve nefsine hâkim olamayan biriyken itidalli, phronēsis sahibi ve cesur olan, hayvanca bir hayattan tanrısal bir hayata geçen kişi bunu bir an bile kendinden gizleyemez.

1

τίς τῶν λόγων, ὦ Σόσσιε Σενεκίων, σώσει τὴν ἑαυτοῦ βελτιουμένου πρὸς ἀρετὴν συναίσθησιν, εἰ μηδεμίαν αἱ προκοπαὶ ποιοῦσι τῆς ἀφροσύνης ἄνεσιν, ἀλλʼ ἴσῳ σταθμῷ πᾶσιν ἡ κακία περιτιθεμένη μολυβδὶς ὥστε δίκτυον κατέσπασεν; οὐδὲ γὰρ ἐν μουσικοῖς τις ἢ γραμματικοῖς ἐπιδιδοὺς ἂν γνοίη μηδὲν ἐν τῷ μανθάνειν ἀπαρύτων τῆς περὶ ταῦτα ἀμαθίας ἀλλʼ ἴσης ἀεὶ τῆς ἀτεχνίας αὐτῷ παρούσης , οὐδὲ κάμνοντι θεραπεία μὴ ποιοῦσα ῥᾳστώνην μηδὲ κουφισμὸν ἁμωσγέπως τοῦ νοσήματος ὑπείκοντος καὶ χαλῶντος αἴσθησιν ἂν παρέχοι διαφορᾶς, πρὶν εἰλικρινῆ τὴν ἐναντίαν ἕξιν ἐγγενέσθαι παντάπασιν ἀναρρωσθέντος τοῦ σώματος. ἀλλʼ ὥσπερ ἐν τούτοις οὐ προκόπτουσιν, ἂν προκόπτοντες ἀνέσει τοῦ βαρύνοντος οἷον ἐπὶ ζυγοῦ πρὸς τοὐναντίον ἀναφερόμενοι μὴ γιγνώσκωσι τὴν μεταβολήν, οὕτως ἐν τῷ φιλοσοφεῖν οὔτε προκοπὴν οὔτε τινὰ προκοπῆς αἴσθησιν ὑποληπτέον, εἰ μηδὲν ἡ ψυχὴ μεθίησι μηδʼ ἀποκαθαίρεται τῆς ἀβελτερίας, ἄχρι δὲ τοῦ λαβεῖν ἄκρατον τὸ ἀγαθὸν καὶ τέλειον ἀκράτῳ τῷ κακῷ χρῆται. καὶ γὰρ ἀκαρὲς χρόνου καὶ ὥρας ἐκ τῆς ὡς ἔνι μάλιστα φαυλότητος εἰς οὐκ ἔχουσαν ὑπερβολὴν ἀρετῆς διάθεσιν μεταβαλὼν ὁ σοφός, ἧς οὐδʼ ἐν χρόνῳ πολλῷ μέρος ἀφεῖλε κακίας ἅμα πᾶσαν ἐξαίφνης ἐκπέφευγε. καίτοι ἤδη τοὺς ταῦτά γε λέγοντας οἶσθα δήπου πάλιν πολλὰ παρέχοντας αὑτοῖς πράγματα καὶ μεγάλας ἀπορίας περὶ τοῦ διαλεληθότος, ὃς αὐτὸς ἑαυτὸν οὐδέπω κατείληφε γεγονὼς σοφός, ἀλλʼ ἀγνοεῖ κἀμφιδοξεῖ τῷ κατὰ μικρὸν ἐν χρόνῳ πολλῷ τὰ μὲν ἀφαιροῦντι τὰ δὲ προστιθέντι γιγνομένην τὴν ἐπίδοσιν καθάπερ πορείαν τῇ ἀρετῇ λαθεῖν ἀτρέμα προσμίξασαν. εἰ δὲ γʼ εἴη τάχος τοσοῦτον τῆς μεταβολῆς καὶ μέγεθος, ὥστε τὸν πρωῒ κάκιστον ἑσπέρας γεγονέναι κράτιστον, ἢ ἂν οὕτω τινὶ συντύχῃ τὰ τῆς μεταβολῆς, καταδαρθόντα φαῦλον ἀνεγρέσθαι σοφὸν καὶ προσειπεῖν ἐκ τῆς ψυχῆς μεθεικότα τὰς χθιζὰς ἀβελτερίας καὶ ἀπάτας ψευδεῖς ὄνειροι, χαίρετʼ· οὐδὲν ἦτʼ ἄρα, τίς ἂν ἀγνοήσειεν ἑαυτοῦ διαφορὰν ἐν αὑτῷ τοσαύτην γενομένην καὶ φρόνησιν ἀθρόον ἐκλάμψασαν; ἐμοὶ μὲν γὰρ δοκεῖ μᾶλλον ἄν τις, ὡς ὁ Καινεύς, γενόμενος κατʼ εὐχὴν ἀνὴρ ἐκ γυναικὸς ἀγνοῆσαι τὴν μετακόσμησιν, ἢ σώφρων καὶ φρόνιμος καὶ ἀνδρεῖος ἐκ δειλοῦ καὶ ἀνοήτου καὶ ἀκρατοῦς ἀποτελεσθεὶς καὶ μεταβαλὼν εἰς θεῖον ἐκ θηριώδους βίον ἀκαρὲς διαλαθεῖν αὑτόν.

2Şu söz doğru söylenmiştir:

taşı çekül ipine göre koymalı, çekül ipini taşa göre değil.

Ama öğretilerini olgulara göre koymayıp, uyuşmaya tabiatça yatkın olmayan olguları kendi varsayımlarına zorla uyduranlar felsefeyi pek çok güçlükle doldurmuşlardır. Bunların en büyüğü, tek bir yetkin insan dışında bütün insanları aynı kötülüğe koyan güçlüktür. Bu yüzden "ilerleme" denen şey bir bilmece olmuştur: en uç akılsızlıktan çok az geride kalır; bütün duygulardan ve hastalıklardan birden kurtulmamış olanları, en kötü kusurların hiçbirinden kurtulmamış olanlar kadar bedbaht kılar. Bunlar kendi kendilerini çürütürler: okullarda Aristeides'in haksızlığını Phalaris'inkine, Brasidas'ın korkaklığını Dolon'unkine eşit sayar, Zeus hakkı için Platon'un akılsızlığının Meletos'unkinden hiç farkı olmadığını söylerler; ama hayatta ve işlerde ötekilerden amansız kimseler diye kaçar, sakınırlar, bunlara ise çok değerli kimseler diye en önemli işlerde başvurur ve güvenirler.

2

ἀλλʼ ὀρθῶς μὲν εἴρηται τὸ πρὸς στάθμῃ πέτρον τίθεσθαι, μή τι πρὸς πέτρῳ στάθμην οἱ δὲ μὴ τιθέμενοι τὰ δόγματα πρὸς τοῖς πράγμασιν ἀλλὰ τὰ πράγματα πρὸς τὰς ἑαυτῶν ὑποθέσεις ὁμολογεῖν μὴ πεφυκότα καταβιαζόμενοι πολλῶν ἀποριῶν ἐμπεπλήκασι τὴν φιλοσοφίαν, μεγίστης δὲ τῆς εἰς μίαν ὁμοῦ κακίαν πάντας ἀνθρώπους πλὴν ἑνὸς τοῦ τελείου τιθεμένης, ὑφʼ ἧς αἴνιγμα γέγονεν ἡ λεγομένη προκοπή, μικρὸν ἀπολείπουσα ἀφροσύνης ἐσχάτης, τοὺς δὲ μὴ πάντων ἅμα παθῶν καὶ νοσημάτων ἀφειμένους ὑπʼ αὐτῆς ἔτι τοῖς μηδενὸς ἀπηλλαγμένοις τῶν κακίστων ὁμοίως παρέχουσα κακοδαιμονοῦντας. οὗτοι μὲν οὖν ἑαυτοὺς ἐλέγχουσιν, ἐν μὲν ταῖς σχολαῖς ἴσην ἀδικίαν τὴν Ἀριστείδου τῇ Φαλάριδος τιθέμενοι, καὶ δειλίαν τὴν Βρασίδου τῇ Δόλωνος, καὶ νὴ Δία τῆς Μελήτου μηδʼ ὁτιοῦν τὴν Πλάτωνος ἀγνωμοσύνην διαφέρουσαν, ἐν δὲ τῷ βίῳ καὶ τοῖς πράγμασιν ἐκείνους μὲν ἐκτρεπόμενοι καὶ φεύγοντες ὡς ἀμειλίκτους, τούτοις δʼ ὡς ἀξίοις πολλοῦ τὰ μέγιστα καὶ χρώμενοι καὶ πιστεύοντες.

3Biz ise her kötülük türüne, en çok da psykhē'deki düzensiz ve sınırsız kötülüğe daha çoğun ve daha azın eklendiğini görürüz; ilerlemeler de birbirinden farklıdır: logos psykhē'yi usulca aydınlatıp arındırdıkça alçaklık bir gölge gibi azalır. Bu yüzden değişikliğin farkına varmanın da, derin sudan yukarı çıkanlarınki gibi akıl dışı olmadığını, düşünüp hesaplanabilen bir şey olduğunu düşünürüz. Bunlardan ilkine hemen bak. Uçsuz bucaksız bir denize yelkenle açılanlar, geçen zamanla rüzgârın gücünü birlikte hesaba katıp bu kadar zamanda, bu kadar güçle ne kadar yol almış olmaları gerektiğini ölçerler. Bunun gibi felsefede de insan yolunun kesintisizliğini ve sürekliliğini kendi ilerlemesinin kanıtı sayabilir: arada sık sık durup sonra yeniden atılımlar ve sıçrayışlar yapmıyor, düzgünce ve aynı hızla hep ileriyi yakalıyor, logos aracılığıyla tökezlemeden yolunu alıyorsa. Çünkü şu söz:

azın üstüne az koysan ve bunu sık sık yapsan

yalnız paranın artması için değil, her şey için, en çok da aretē'nin gelişmesi için güzel söylenmiştir; çünkü logos yanına güçlü ve tamamlayıcı bir alışkanlık alır. Felsefeyle uğraşanların düzensizlikleri ve körelmeleri ise, yolda olduğu gibi ilerlemede yalnız duraklamalar değil, gerilemeler de doğurur; çünkü kötülük gevşeyen kişiye her fırsatta saldırıp onu zıt yöne geri sürükler. Matematikçiler gezegenlerin ileri doğru yolları kesilince "durduklarını" söyler; ama felsefede ilerlemenin kesildiği bir ara ya da duruş yoktur. Tabiat hep birtakım hareketler içindedir; bir terazideki gibi ya daha iyi hareketlere doğru eğilip gerilmek ister, ya da zıt hareketlerle kötüye doğru sürüklenip gider. Tanrı Kirrhalılara "bütün günler ve bütün geceler boyunca" savaşmalarını buyuran bir kehanet vermişti; sen de gece gündüz hep kötülükle çarpıştığını, ya da en azından nöbeti sık sık gevşetmediğini, kötülüğün haberci gibi gönderdiği hazları, rahatlıkları ya da meşguliyetleri ateşkes için durmadan kabul etmediğini görüyorsan, kalan yola haklı olarak cesaretle ve istekle yürüyebilirsin.

3

ἡμεῖς δὲ παντὶ γένει κακοῦ, μάλιστα δὲ τῷ περὶ ψυχὴν ἀτάκτῳ καὶ ἀορίστῳ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον προσγιγνόμενον ὁρῶντες καὶ διαφέρουσιν αἱ προκοπαί, καθάπερ σκιᾶς ἀνέσει τῆς μοχθηρίας τοῦ λόγου διαφωτίζοντος ἀτρέμα τὴν ψυχὴν καὶ διακαθαίροντος οὐκ ἄλογον οἰόμεθα τὴν συναίσθησιν εἶναι τῆς μεταβολῆς ὥσπερ ἐκ βυθοῦ τινὸς ἀναφερομένοις, ἀλλʼ ἔχουσαν ἐπιλογισμούς. ὧν σκόπει τὸν πρῶτον εὐθύς. εἰ καθάπερ οἱ πρὸς ἀχανὲς θέοντες ἱστίοις πέλαγος ἅμα τῷ χρόνῳ πρὸς τὴν τοῦ πνεύματος ῥώμην ἀναμετροῦνται τὸν δρόμον, ὅσον εἰκὸς ἐν τοσούτῳ γεγονέναι ὑπὸ τοσαύτης κομιζομένοις δυνάμεως, οὕτως ἄν τις ἐν φιλοσοφίᾳ τὸ ἐνδελεχὲς καὶ τὸ συνεχὲς τῆς πορείας καὶ μὴ πολλὰς διὰ μέσου ποιούμενον ἐπιστάσεις, εἶτʼ αὖθις ὁρμὰς καὶ ἐπιπηδήσεις, ἀλλὰ λείως καὶ ὁμαλῶς τοῦ πρόσθεν ἐπιλαμβανόμενον ἀεὶ καὶ διϊὸν ἀπταίστως διὰ τοῦ λόγου τεκμήριον ἑαυτῷ ποιήσαιτο προκοπῆς. τὸ γάρ εἰ καὶ σμικρὸν ἐπὶ σμικρῷ καταθεῖο καὶ θαμὰ τοῦτʼ ἔρδοις οὐ πρὸς ἀργυρίου μόνον αὔξησιν εἴρηται καλῶς, ἀλλʼ εἰς ἅπαντα ποιεῖ, μάλιστα δʼ εἰς ἀρετῆς ἐπίδοσιν, πολὺ καὶ τελεσιουργὸν ἔθος τοῦ λόγου προσλαμβάνοντος· αἱ δʼ ἀνωμαλίαι καὶ ἀμβλύτητες τῶν φιλοσοφούντων οὐ μόνας ποιοῦσιν ἐποχὰς ὥσπερ ἐν ὁδῷ τῆς προκοπῆς, ἀλλὰ καὶ ἀναλύσεις, ἀεὶ τῷ παρείκοντι κατὰ σχολὴν τῆς κακίας ἐπιτιθεμένης καὶ πρὸς τοὐναντίον ἀνθυποφερούσης. Τοὺς μὲν γὰρ πλάνητας οἱ μαθηματικοὶ στηρίζειν λέγουσι παυσαμένης τῆς εἰς τοὔμπροσθεν αὐτῶν πορείας, ἐν δὲ τῷ φιλοσοφεῖν οὐκ ἔστι ληγούσης διάλειμμα προκοπῆς οὐδὲ στηριγμός, ἀλλʼ ἀεί τινας ἔχουσα κινήσεις ἡ φύσις ὥσπερ ἐπὶ ζυγοῦ ῥέπειν ἐθέλει καὶ κατατείνεσθαι ταῖς βελτίοσιν, ἢ ταῖς ἐναντίαις πρὸς τὸ χεῖρον οἴχεται φερομένη. ἂν οὖν κατὰ τὸν δοθέντα χρησμὸν ὑπὸ τοῦ θεοῦ Κιρραίοις πάντʼ ἤματα καὶ πάσας νύκτας πολεμεῖν οὕτω συνίδῃς σεαυτὸν ἡμέρας τε καὶ νύκτωρ ἀεὶ τῇ κακίᾳ διαμεμαχημένον, ἢ μὴ πολλάκις γε τὴν φρουρὰν ἀνεικότα μηδὲ συνεχῶς παρʼ αὐτῆς οἱονεὶ κήρυκας ἡδονάς τινας ἢ ῥᾳστώνας ἢ ἀσχολίας ἐπὶ σπονδαῖς προσδεδεγμένον, εἰκότως ἂν εὐθαρσὴς καὶ πρόθυμος βαδίζοις ἐπὶ τὸ λειπόμενον.

4Bununla birlikte felsefeye aralar verilse bile, sonraki dönemler öncekilerden daha sağlam ve daha uzun sürüyorsa, bu tembelliğin emekle ve alıştırmayla dışarı itildiğinin hiç de kötü olmayan bir işaretidir. Tersi ise kötüdür: kısa bir süre sonra gelen, sayısız ve ardı ardına kesintiler; sanki istek solup gidiyormuş gibi. Kamışın büyümesi başlangıçta düzgün ve kesintisiz bir boy atmaya yönelik en büyük atılımı taşır; önce büyük aralıklarla az sayıda çarpma ve engelle karşılaşır; sonra yukarıda nefesi daralmış gibi güçsüzlükten yorulur, pneuma darbeler ve titremeler aldıkça pek çok ve sık boğumla tutulur. Bunun gibi felsefeye önce büyük atılımlarla girişen, sonra daha iyiye doğru hiçbir fark hissetmeden pek çok ve ardı ardına çarpmalar ve kopmalar yaşayan kişiler de sonunda yorulup vazgeçerler. Ama

öbürüne kanatlar çıktı:

fayda gördükçe ileri atılan, bitirme isteğinin gücü ve şevkiyle bahaneleri önünü kesen bir kalabalık gibi yarıp geçen kişiye. Başlayan bir aşkın işareti güzel olanın yanında bulunmaktan sevinmek değildir, bu herkeste vardır; ondan koparıldığında ısırılmak ve acı çekmektir. Bunun gibi pek çok kişi de felsefeye çekilir, öğrenmeye pek hırsla sarılır görünür; ama başka işler ve meşguliyetler yüzünden uzaklaştılar mı o duygu akıp gider, ayrılığı kolayca karşılarlar.

Ama sevgiliye duyulan aşkın ısırığı kimdeyse,

o kişi yanındayken, birlikte felsefe yaparken sana ölçülü ve sakin görünebilir; ama koparılıp ayrı kaldığında onu seyret: yanıp tutuşur, sıkıntıdan kıvranır, bütün işlere ve meşguliyetlere kızar; felsefeyi anarak sever ve ona duyduğu özlemle akılsızca sürüklenir. Çünkü sözlerden, parfümlerden olduğu gibi, yalnız yanlarındayken hoşlanıp uzaklaşınca onları aramamak, yokluklarına üzülmemek olmaz. Tersine, ayrılığa sebep olan ister evlilik, ister zenginlik, ister bir dostluk, ister başa gelen bir sefer olsun, ayrılıklarda açlığa ve susuzluğa benzer bir duygu yaşayarak gerçekten ilerletici olana tutunmalıdır. Çünkü felsefeden ne kadar çok şey edinilmişse, geride bırakılan da o kadar çok rahatsız eder.

4

οὐ μὴν ἀλλὰ κἂν διαλείμματα γιγνόμενα τοῦ φιλοσοφεῖν, τὰ δʼ ὕστερα τῶν πρότερον ἑδραιότερα καὶ μακρότερα, σημεῖον οὐ φαῦλόν ἐστιν ἐκθλιβομένης πόνῳ καὶ ἀσκήσει τῆς ῥᾳθυμίας· τὸ δʼ ἐναντίον πονηρόν, αἱ μετʼ οὐ πολὺν χρόνον πολλαὶ καὶ συνεχεῖς ἀνακοπαί, τῆς προθυμίας οἷον ἀπομαραινομένης. ὡς γὰρ ἡ τοῦ καλάμου βλάστησις, ὁρμὴν ἔχουσα πλείστην ἀπʼ ἀρχῆς εἰς μῆκος ὁμαλὸν καὶ συνεχές, τὸ πρῶτον ἐν διαστήμασι μεγάλοις ὀλίγας λαμβάνουσα προσκρούσεις καὶ ἀντικοπάς, εἶθʼ οἷον ὑπʼ ἄσθματος ἄνω διʼ ἀσθένειαν ἀπαγορεύουσα πολλοῖς ἐνίσχεται καὶ πυκνοῖς τοῖς γόνασι, τοῦ πνεύματος πληγὰς καὶ τρόμους λαμβάνοντος, οὕτως ὅσοι τὸ πρῶτον μεγάλαις ἐκδρομαῖς ἐχρήσαντο πρὸς φιλοσοφίαν, εἶτα πολλὰ καὶ συνεχῆ προσκρούματα καὶ διασπάσματα λαμβάνουσι μηδενὸς διαφόρου πρὸς τὸ βέλτιον ἐπαισθανόμενοι, τελευτῶντες ἐξέκαμον καὶ ἀπηγόρευσαν. τῷ δʼ αὖτε πτερὰ γίγνετο διʼ ὠφέλειαν φερομένῳ καὶ διακόπτοντι τὰς προφάσεις ὥσπερ ὄχλον ἐμποδὼν ὄντα ῥώμῃ καὶ προθυμίᾳ τῆς ἀνύσεως. καθάπερ οὖν ἔρωτος ἀρχομένου σημεῖόν ἐστιν οὐ τὸ χαίρειν τῷ καλῷ παρόντι τοῦτο γὰρ κοινόν ἀλλὰ τὸ δάκνεσθαι καὶ ἀλγεῖν ἀποσπώμενον, οὕτως ἄγονται μὲν ὑπὸ φιλοσοφίας πολλοὶ καὶ σφόδρα γε φιλοτίμως ἀντιλαμβάνεσθαι τοῦ μανθάνειν δοκοῦσιν, ἂν δʼ ἀπέλθωσιν ὑπὸ πραγμάτων ἄλλων καὶ ἀσχολιῶν, ἐξερρύη τὸ πάθος αὐτῶν ἐκεῖνο, καὶ ῥᾳδίως φέρουσιν. ὅτῳ δʼ ἔρωτος δῆγμα παιδικῶν πρόσεστι, μέτριος μὲν ἄν σοι φανείη καὶ πρᾶος ἐν τῷ παρεῖναι καὶ συμφιλοσοφεῖν ὅταν δʼ ἀποσπασθῇ καὶ χωρὶς γένηται, θεῶ φλεγόμενον καὶ ἀδημονοῦντα καὶ δυσκολαίνοντα πᾶσι πράγμασι καὶ ἀσχολίαις, μνήμῃ δὲ φιλῶν ὥσπερ ἄλογος ἐλαύνεται πόθῳ τῷ πρὸς φιλοσοφίαν. οὐ γὰρ δεῖ τοῖς λόγοις εὐφραίνεσθαι μὲν παρόντας ὥσπερ τοῖς μύροις, ἀποστάντας δὲ μὴ ζητεῖν μηδʼ ἀσχάλλειν, ἀλλὰ πείνῃ τινὶ καὶ δίψῃ πάθος ὅμοιον ἐν τοῖς ἀποσπασμοῖς πάσχοντας ἔχεσθαι τοῦ προκόπτοντος ἀληθῶς, ἄν τε γάμος ἄν τε πλοῦτος ἄν τε φιλία τις ἄν τε στρατεία προσπεσοῦσα ποιήσῃ τὸν χωρισμόν. ὅσῳ γὰρ πλέον ἐστὶ τὸ προσειλημμένον ἐκ φιλοσοφίας, τοσούτῳ πλέον ἐνοχλεῖ τὸ ἀπολειπόμενον.

5Bununla hemen hemen aynı ya da ona pek yakın olan, ilerlemenin en eski göstergesi Hesiodos'unkidir: yolun artık yokuş ve dik değil, kolay, düz ve rahat olması; alıştırmayla adeta düzleşmesi ve felsefeyle uğraşanların başta karşılaştığı şaşkınlıktan, yolunu yitirmeden ve pişmanlıklardan sonra felsefede ışık ve parlaklık doğurması. Başta onlar, bildikleri karayı bırakmış ama gidecekleri karayı henüz göremeyenlere benzerler. Daha iyisini tanıyıp edinmeden önce sıradan ve alışılmış şeyleri bıraktıkları için arada savrulur, çoğu zaman geri dönerler. Anlatıldığına göre Romalı Sextius felsefe uğruna şehirdeki onurları ve görevleri bırakmış, ama felsefe yaparken de yeniden sıkıntıya düşüp başta logos'u ağır bulunca az kalsın kendini bir üst kattan aşağı atacakmış. Sinoplu Diogenes'in de felsefeye başlarken benzer bir şey yaşadığını anlatırlar. Atinalıların bir bayramıymış; halka açık şölenler, tiyatro oyunları varmış; insanlar bir araya gelip alaylar ve gece eğlenceleri düzenliyormuş. Diogenes ise uyuyacakmış gibi bir köşeye büzülmüş, onu hiç de usulca olmadan sarsan ve kıran düşüncelere dalmış: hiçbir zorunluluk yokken zahmetli ve tuhaf bir hayata girmiş, kendi eliyle bütün iyiliklerden yoksun oturuyormuş. Sonra bir farenin sürünerek yaklaşıp ekmek kırıntılarının çevresinde dolaştığını görmüş; o zaman yeniden aklını toplayıp kendini azarlar, ayıplar gibi şöyle demiş: "Ne diyorsun, Diogenes? Senin artıkların bu fareye ziyafet oluyor; soylu sen ise orada yumuşak, çiçekli örtülere uzanıp sarhoş olmuyorsun diye kendine mi ağıt yakıyorsun?" Böyle çöküşler sık olmazsa, aklın kendine dayanıp onları geri püskürtmesi bir bozgundan sonra toparlanır gibi hızla gelir ve sıkıntıyı, huzursuzluğu kolayca dağıtırsa, ilerlemenin sağlam bir zemine oturduğunu düşünmelisin.

5

τούτῳ δʼ ὁμοῦ τι ταὐτόν ἐστιν ἢ σύνεγγυς τὸ πρεσβύτατον δήλωμα προκοπῆς τοῦ Ἡσιόδου, μηκέτι προσάντη μηδʼ ὄρθιον ἄγαν ἀλλὰ ῥᾳδίαν καὶ λείαν καὶ διʼ εὐπετείας εἶναι τὴν ὁδόν, οἷον ἐκλεαινομένην τῇ ἀσκήσει καὶ φῶς ἐν τῷ φιλοσοφεῖν καὶ λαμπρότητα ποιοῦσαν ἐξ ἀπορίας καὶ πλάνης καὶ μεταμελειῶν, αἷς προστυγχάνουσιν οἱ φιλοσοφοῦντες τὸ πρῶτον, ὥσπερ οἱ γῆν ἀπολιπόντες ἣν ἴσασι, μηδέπω δὲ καθορῶντες ἐφʼ ἣν πλέουσι. προέμενοι γὰρ τὰ κοινὰ καὶ συνήθη πρὶν ἢ τὰ βελτίονα γνῶναι καὶ λαβεῖν, ἐν μέσῳ περιφέρονται πολλάκις ὑποτρεπόμενοι. καθάπερ φασὶ Σέξτιον τὸν Ῥωμαῖον ἀφεικότα τὰς ἐν τῇ πόλει τιμὰς καὶ ἀρχὰς διὰ φιλοσοφίαν, ἐν δὲ τῷ φιλοσοφεῖν αὖ πάλιν δυσπαθοῦντα καὶ χρώμενον τῷ λόγῳ χαλεπῷ τὸ πρῶτον, ὀλίγου δεῆσαι καταβαλεῖν ἑαυτὸν ἔκ τινος διήρους. καὶ περὶ Διογένους ὅμοια τοῦ Σινωπέως ἱστοροῦσιν ἀρχομένου φιλοσοφεῖν, ὡς Ἀθηναίοις ἦν ἑορτὴ καὶ δεῖπνα δημοτελῆ καὶ θέατρα, καὶ συνουσίας μετʼ ἀλλήλων ἔχοντες ἐχρῶντο κώμοις καὶ παννυχίσιν, ὁ δʼ ἔν τινι γωνίᾳ συνεσπειραμένος ὡς καθευδήσων ἐνέπιπτεν εἰς λογισμοὺς τρέποντας αὐτὸν οὐκ ἀτρέμα καὶ θραύοντας, ὡς ἀπʼ οὐδεμιᾶς ἀνάγκης εἰς ἐπίπονον καὶ ἀλλόκοτον ἥκων βίον αὐτὸς ὑφʼ ἑαυτοῦ κάθηται τῶν ἀγαθῶν ἁπάντων ἐστερημένος. εἶτα μέντοι μῦν τινα προσερπύσαντα λέγεται περὶ τὰς ψίχας αὐτοῦ τῆς ἀναστρέφεσθαι, τὸν δʼ, αὖθις ἀναφέρειν τῷ φρονήματι καὶ λέγειν πρὸς ἑαυτὸν οἷον ἐπιπλήττοντα καὶ κακίζοντα τί φῄς, ὦ Διόγενες; τοῦτον μὲν εὐωχεῖ τὰ σὰ λείμματα, σὺ δʼ ὁ γενναῖος ὅτι μὴ μεθύεις ἐκεῖ κατακείμενος ἐν ἁπαλοῖς καὶ ἀνθίνοις στρώμασιν καὶ θρηνεῖς σεαυτόν; ὅταν οὖν οἱ τοιοῦτοι κατασπασμοὶ γένωνται μὴ πολλάκις, αἵ τε πρὸς αὐτοὺς ἐξερείσεις καὶ ἀνακρούσεις τοῦ φρονήματος ὥσπερ ἐκ τροπῆς ταχεῖαι παρῶσι καὶ διαλύωσι ῥᾳδίως τὸν ἄλυν καὶ τὴν ἀδημονίαν, ἔν τινι βεβαίῳ τὴν προκοπὴν εἶναι δεῖ νομίζειν.

6Felsefeyle uğraşanları sarsan ve güçsüzlükleri yüzünden zıt yöne çeviren şeyler yalnız kendilerinden gelmez; dostların ciddiyetle verdiği öğütler ve karşıtların gülüşmeler ve şakalar arasında yaptığı itirazlar da onları büker ve yumuşatır, kimilerini de büsbütün felsefeden sarsıp atmıştır. Bu yüzden bunlar karşısında yumuşak kalmak; krallar sarayında parlayan, evlenirken drahoma alan ya da bir görev veya savunuculuk için kalabalığın eşliğinde pazar yerine inen kimi yaşıtlarının adını anıp sayanlar yüzünden sarsılmamak ve için için kıvranmamak, ilerlemenin hiç de kötü olmayan bir işaretidir. Çünkü bu konularda sarsılmayan ve yumuşamayan kişinin felsefe tarafından gereği gibi kavrandığı açıktır. İçlerinde aretē'ye hayranlık yer etmemiş olanların halkın hayran olduğu şeylere özenmekten vazgeçmeleri mümkün değildir. İnsanlara karşı küstahlaşmak bazılarında öfkeden de, akılsızlıktan da olur; ama insanların hayran olduğu şeyleri gerçek ve sağlam bir yüce gönüllülük olmadan küçümsemek mümkün değildir. Bu yüzden bu kişiler kendi değerlerini ötekilerle karşılaştırıp övünürler; Solon'un dediği gibi:

Ama biz zenginliği aretē ile değişmeyiz; çünkü biri hep sağlamdır, mallar ise kâh birinin kâh ötekinin elindedir.

Diogenes de Korinthos'tan Atina'ya, Atina'dan Korinthos'a gidip gelişini, kralın baharı Susa'da, kışı Babil'de, yazı Medya'da geçirmesiyle karşılaştırırdı. Agesilaos da Büyük Kral için "Benden daha adil değilse, benden nasıl daha büyük olur?" demişti. Aristoteles de Antipatros'a Aleksandros hakkında yazarken, büyük bir gurur duymanın yalnız birçok insana hükmeden ona değil, tanrılar hakkında doğru düşünen kişiye de ondan aşağı kalmayacak biçimde yakıştığını söylemişti. Zenon da Theophrastos'un çok öğrencisi olduğu için hayranlık gördüğünü görünce, "Onun korosu daha büyük, benimki daha uyumlu" demişti.

6

ἐπεὶ δʼ οὐ μόνον ἐξ αὑτῶν τὰ κατασείοντα καὶ στρέφοντα πρὸς τοὐναντίον ὑπʼ ἀσθενείας ἐπιγίγνεται τοῖς, φιλοσοφοῦσιν, ἀλλὰ καὶ φίλων συμβουλαὶ μετὰ σπουδῆς καὶ διαφόρων ἀντιλήψεις ἐν γέλωτι καὶ παιδιᾷ γιγνόμεναι κάμπτουσι καὶ μαλάσσουσιν, ἐνίους δὲ καὶ τέλεον ἤδη φιλοσοφίας ἐξέσεισαν, οὐ φαῦλον ἄν τι προκοπῆς εἴη σημεῖον ἡ πρὸς ταῦτα πραότης ἑκάστου καὶ τὸ μὴ ταραττόμενον μηδὲ κνιζόμενον ὑπὸ τῶν λεγόντων καὶ ὀνομαζόντων ἥλικάς τινας ἐν αὐλαῖς βασιλέων εὐημεροῦντας ἢ φερνὰς ἐπὶ γάμοις λαμβάνοντας ἢ κατιόντας ὑπὸ πλήθους εἰς ἀγορὰν ἐπʼ ἀρχήν τινα ἢ συνηγορίαν. ὁ γὰρ ἀνέκπληκτος ἐν τούτοις καὶ ἄτεγκτος ἤδη δῆλός ἐστιν εἰλημμένος ἣν προσήκει λαβὴν ὑπὸ φιλοσοφίας. οὐ γὰρ οἷόν τε παύσασθαι ζηλοῦντας ἅπερ οἱ πολλοὶ θαυμάζουσιν, οἷς ἂν μὴ τὸ θαυμάζειν ἀρετὴν ἐγγένηται. πρὸς μὲν γὰρ ἀνθρώπους θρασύνεσθαι καὶ διʼ ὀργὴν ἐνίοις παρέστη καὶ διὰ παραφροσύνην· ὧν δὲ θαυμάζουσιν ἄνθρωποι πραγμάτων οὐκ ἔστιν ἄνευ φρονήματος ἀληθινοῦ καὶ βεβαίου καταφρονῆσαι. διὸ καὶ ταῦτα παραβάλλοντες ἐκείνοις ἐπιγαυροῦσιν ἑαυτούς, ὥσπερ ὁ Σόλων ἀλλʼ ἡμεῖς αὐτοῖς οὐ διαμειψόμεθα τῆς ἀρετῆς τὸν πλοῦτον, ἐπεὶ τὸ μὲν ἔμπεδον αἰεί, χρήματα δʼ ἀνθρώπων ἄλλοτε ἄλλος ἔχει καὶ Διογένης τὴν εἰς Ἀθήνας ἐκ Κορίνθου καὶ πάλιν εἰς Κόρινθον ἐξ Ἀθηνῶν μετάβασιν ἑαυτοῦ παρέβαλλε ταῖς βασιλέως ἔαρος μὲν ἐν Σούσοις καὶ χειμῶνος ἐν Βαβυλῶνι, θέρους δʼ ἐν Μηδίᾳ διατριβαῖς. καὶ Ἀγησίλαος περὶ τοῦ μεγάλου βασιλέως τί γὰρ ἐμοῦ μείζων ἐκεῖνος, εἰ μὴ καὶ δικαιότερος; ὁ δʼ Ἀριστοτέλης πρὸς Ἀντίπατρον περὶ Ἀλεξάνδρου γράφων ἔφη μὴ μόνον ἐκείνῳ προσήκειν ὅτι πολλῶν κρατεῖ μέγα φρονεῖν, ἀλλʼ οὐδὲν ἧττον εἴ τις ὀρθῶς γιγνώσκει περὶ θεῶν. ὁ δὲ Ζήνων ὁρῶν τὸν Θεόφραστον ἐπὶ τῷ πολλοὺς ἔχειν μαθητὰς θαυμαζόμενον, ὁ κείνου μὲν χορός ἔφη μείζων, οὑμὸς δὲ συμφωνότερος

7Aretē'nin değerlerini böylece dış şeylerin karşısına koyup felsefeye yeni başlayan pek çok kişiyi kemiren ve küçülten hasedi, kıskançlığı, içini sızlatan her şeyi içinden boşalttığında, bu büyük bir şeydir; bunu kendine ilerlediğinin bir işareti sayabilirsin. Sözlere karşı tutumdaki değişim de küçük bir şey değildir. Felsefeye başlayanların hemen hepsi, şöhret getiren sözlerin peşinden koşar. Kimi, hafifliği ve hırsı yüzünden kuşlar gibi tabiat bilgisinin parlaklığına ve yüceliğine konar. Kimi, Platon'un dediği köpek yavruları gibi çekip parçalamaktan hoşlanır; çekişmelere, aporia'lara ve safsatalara yönelir. Çoğu diyalektiğe dalar ve hemen sofistlik için azık toplamaya koyulur. Bazıları da veciz sözler ve hikâyeler derleyip ortalıkta dolaşır: Anakharsis, Yunanların parayı saymaktan başka hiçbir şey için kullanmadığını gördüğünü söylerdi; bunlar da sözleri öyle sayıp ölçer, kendi yararlarına hiçbir şey ayırmazlar. Böylece birinin Platon'un öğrencileri için Antiphanes'ten aktardığı söz gerçekleşir. Antiphanes şaka yollu, bir şehirde sözlerin ağızdan çıkar çıkmaz soğuktan donduğunu, ancak havalar ısınınca çözüldüğünü, kışın konuşulanların yazın duyulduğunu anlatırdı. O kişi de bunu hatırlatarak, Platon'un gençlere söylediklerini çoğunun ancak yaşlandıktan sonra, geç ve güçlükle fark ettiğini söylemişti. Bütün felsefe karşısında da böyledirler; ta ki yargıları oturup karakter ve büyüklük kazandıran sözlere yönelmeye ve Aisopos'un masalındaki izler gibi dışarıya değil içeriye dönük sözleri aramaya başlayana kadar. Sophokles, önce Aiskhylos'un tumturağını alaya aldığını, sonra kendi üslubunun sert ve fazla sanatlı yanını bıraktığını, üçüncü olarak da en çok karakteri yansıtan ve en iyi olan söyleyiş türüne geçtiğini söylerdi. Felsefe yapanlar da gösterişli, sanat kokan sözlerden karaktere ve duyguya dokunan söze geçtiklerinde, gerçek ve kibirsiz ilerlemeyi ilerlemeye başlarlar.

7

ὅταν οὖν οὕτω τὰ τῆς ἀρετῆς πρὸς τὰ ἐκτὸς ἀντιτιθεὶς ὑπεκχέῃς φθόνους καὶ ζηλοτυπίας καὶ τὰ κνίζοντα καὶ ταπεινοῦντα πολλοὺς τῶν ἀρχομένων φιλοσοφεῖν, μέγα· καὶ τοῦτο δήλωμα σεαυτῷ τοῦ προκόπτειν ποιεῖς. οὐκ ἔστι δὲ μικρὸν οὐδʼ ἡ περὶ τοὺς λόγους μεταβολή. πάντες γὰρ ὡς εἰπεῖν οἱ φιλοσοφεῖν ἀρχόμενοι τοὺς πρὸς δόξαν διώκουσι μᾶλλον, οἱ μὲν ὥσπερ ὄρνιθες ἐπὶ τὴν λαμπρότητα τῶν φυσικῶν καὶ τὸ ὕψος ὑπὸ κουφότητος καὶ φιλοτιμίας καταίροντες, οἱ δʼ ὥσπερ τὰ σκυλάκια φησὶν ὁ Πλάτων τῷ ἕλκειν καὶ σπαράττειν χαίροντες ἐπὶ τὰς ἔριδας καὶ τὰς ἀπορίας χωροῦσι καὶ τὰ σοφίσματα, οἱ δὲ πλεῖστοι τοῖς διαλεκτικοῖς ἐνδύντες εὐθὺς ἐπισιτίζονται πρὸς σοφιστείαν, ἔνιοι δὲ χρείας καὶ ἱστορίας ἀναλεγόμενοι περιίασιν, ὥσπερ Ἀνάχαρσις ἔλεγε τῷ νομίσματι τοὺς Ἕλληνας πρὸς οὐδὲν ἕτερον ἢ τὸ ἀριθμεῖν χρωμένους ὁρᾶν, οὕτω τοὺς λόγους παραριθμούμενοι καὶ παραμετροῦντες, ἄλλο δʼ οὐδὲν εἰς ὄνησιν αὑτῶν τιθέμενοι. συμβαίνει δὴ τὸ τοῦ Ἀντιφάνους, ὅ τις εἶπεν ἐπὶ τῶν Πλάτωνος συνήθων, ὁ γὰρ Ἀντιφάνης ἔλεγε παίζων ἔν τινι πόλει τὰς φωνὰς εὐθὺς λεγομένας πήγνυσθαι διὰ ψῦχος, εἶθʼ ὕστερον ἀνιεμένων ἀκούειν θέρους ἃ τοῦ χειμῶνος διελέχθησαν οὕτω δὴ τῶν ὑπὸ Πλάτωνος ἔφη νέοις οὖσιν ἔτι λεχθέντων μόλις ὀψὲ τοὺς πολλοὺς αἰσθάνεσθαι γέροντας γενομένους. καὶ πρὸς ὅλην δὲ τοῦτο τὴν φιλοσοφίαν πεπόνθασιν, ἄχρι· οὗ κατάστασιν ἡ κρίσις λαβοῦσα τοῖς ἦθος ἐμποιοῦσι καὶ μέγεθος ἄρξηται συμφέρεσθαι καὶ ζητεῖν λόγους, ὧν κατὰ τὸν Αἴσωπον εἴσω μᾶλλον ἢ ἔξω τὰ ἴχνη τέτραπται. ὥσπερ γὰρ ὁ Σοφοκλῆς ἔλεγε τὸν Αἰσχύλου διαπεπαιχὼς ὄγκον εἶτα τὸ πικρὸν καὶ κατάτεχνον τῆς αὐτοῦ κατασκευῆς τρίτον ἤδη τὸ τῆς λέξεως μεταβάλλειν εἶδος, ὅπερ ἠθικώτατόν ἐστι καὶ βέλτιστον οὕτως οἱ φιλοσοφοῦντες, ὅταν ἐκ τῶν πανηγυρικῶν καὶ κατατέχνων εἰς τὸν ἁπτόμενον ἤθους καὶ πάθους λόγον μεταβῶσιν, ἄρχονται τὴν ἀληθῆ προκοπὴν προκόπτειν καὶ ἄτυφον.

8Şuna da bak: filozofların eserlerini okurken ve derslerini dinlerken, işin özünden çok yalnız kelimelere mi dikkat ediyorsun, faydalı, dolgun ve yararlı olandan çok zor ve süslü olana mı atılıyorsun? Yalnız bununla yetinme; şiir ve tarih okurken de kendini gözle, karakteri düzeltmek ya da duyguları yatıştırmak için yerinde söylenmiş sözlerden hiçbiri gözünden kaçıyor mu? Simonides der ki arı çiçeklerle "sarı balı tasarlayarak" haşır neşir olur, ötekiler ise onların renginden ve kokusundan başka hiçbir şeyi sevmez, hiçbir şey almazlar. Bunun gibi, başkaları şiirde zevk ve eğlence için dolaşırken ondan ciddiye değer bir şey bulup toplayan kişi, alışkanlık ve sevgi sayesinde güzel olanı ve kendine yakışanı tanıyacak hâle gelmiş görünür. Platon'u ve Ksenophon'u yalnız dilleri için okuyup onlardan çiy ve çiçek tozu gibi yalnız arı ve Attika'ya özgü söyleyişi devşirenlere gelince, onlar için ne denebilir? İlaçların hoş kokulu ve renkli yanını sevip ağrıyı dindiren ve arındıran yanını kabul etmeyen, hatta fark etmeyen kimseler demekten başka? Daha da ilerlemiş olanlar ise yalnız sözlerden değil, her gördükleri ve başlarından geçen her şeyden fayda sağlayabilir, kendilerine uygun ve yararlı olanı toplayabilirler. Aiskhylos ve onun gibiler hakkında anlatılanlar buna örnektir. Aiskhylos İsthmos'ta bir boks maçını seyrederken dövüşçülerden biri yumruk yiyince seyirciler çığlığı basmış; o da Khioslu İon'u dürtüp "Gördün mü idman nelere kadirmiş? Yumruğu yiyen susuyor, seyredenler bağırıyor" demiş. Brasidas kuru incirlerin arasında bir fare yakalamış, fare ısırınca bırakmış; sonra kendi kendine "Ey Herakles, demek kendini savunmayı göze aldıkça kurtulamayacak kadar küçük ve güçsüz hiçbir şey yokmuş" demiş. Diogenes de birinin avucuyla su içtiğini görünce torbasındaki tası çıkarıp atmış. İşte dikkat ve idmana kendini vermek, insanı her yerden aretē'ye götüren şeyleri hisseden ve kabul eden biri yapar. Bu, sözü eylemle karıştırdıklarında daha da çok olur: Thukydides'in dediği gibi yalnız tehlikeler içinde talim yapmakla kalmaz, hazlara karşı, kavgalarda, davalarda, savunmalarda ve görevlerde de talim yaparlar; böylece öğretilerinin ispatını kendilerine vermiş olurlar, daha doğrusu öğretileri kullana kullana gerçekten kendilerinin kılarlar. Hâlâ öğrenmekte oldukları hâlde, felsefeden aldıkları şeyi hemen çarşıya, gençlerin toplandığı yere ya da kralın sofrasına sahneye çıkarır gibi çıkarmanın hesabını yapanların, ilaç satanların hekimlik yaptığından daha fazla felsefe yaptığını sanmamalı. Hatta böyle bir sofist, Homeros'taki kuştan hiç farklı değildir: ne bulursa, uçamayan yavrularına taşır gibi ağzıyla öğrencilerine taşır;

"oysa kendisi kötü hâldedir",

çünkü aldığından hiçbir şeyi kendi yararına sindirip özümsemez.

8

ὅρα δὴ μὴ μόνον φιλοσόφων συγγράμματα διεξιὼν καὶ λόγους ἀκούων εἰ μὴ πλέον τοῖς ὀνόμασι μόνοις προσέχεις ἢ τοῖς πράγμασι μηδὲ μᾶλλον ἐπιπηδᾷς τοῖς τὸ δύσκολον ἔχουσι καὶ περιττὸν ἢ τοῖς τὸ χρήσιμον καὶ σάρκινον καὶ ὠφέλιμον, ἀλλὰ καὶ ποιήμασιν ὁμιλῶν καὶ ἱστορίᾳ παραφύλαττε σεαυτὸν εἰ μηδέν σε διαφεύγει τῶν πρὸς ἐπανόρθωσιν ἤθους ἢ πάθους κουφισμὸν ἐμμελῶς λεγομένων. ὥσπερ γὰρ ἄνθεσιν ὁμιλεῖν ὁ Σιμωνίδης φησὶ τὴν μέλιτταν ξανθὸν μέλι μηδομέναν οἱ δʼ ἄλλοι χρόαν αὐτῶν καὶ ὀσμήν, ἕτερον δʼ οὐδὲν ἀγαπῶσιν οὐδὲ λαμβάνουσιν, οὕτως ὁ τῶν ἄλλων ἐν ποιήμασιν ἡδονῆς ἕνεκα καὶ παιδιᾶς ἀναστρεφομένων αὐτὸς εὑρίσκων τι καὶ συνάγων σπουδῆς ἄξιον ἔοικεν ἤδη γνωριστικὸς ὑπὸ συνηθείας καὶ φιλίας τοῦ καλοῦ καὶ οἰκείου γεγονέναι. τοὺς μὲν γὰρ Πλάτωνι καὶ Ξενοφῶντι χρωμένους διὰ τὴν λέξιν, ἕτερον δὲ μηδὲν ἀλλʼ ἢ τὸ καθαρόν τε καὶ Ἀττικὸν ὥσπερ δρόσον καὶ χνοῦν ἀποδρεπομένους τί ἂν ἄλλο φαίης ἢ φαρμάκων τὸ μὲν εὐῶδες καὶ ἀνθηρὸν ἀγαπᾶν, τὸ δʼ ἀνώδυνον καὶ καθαρτικὸν μὴ προσίεσθαι μηδὲ διαγιγνώσκειν; ἀλλʼ οἵ γε μᾶλλον ἔτι προκόπτοντες οὐκ ἀπὸ λόγων μόνον ἀλλὰ καὶ θεαμάτων καὶ πραγμάτων πάντων ὠφελεῖσθαι δύνανται καὶ συνάγειν τὸ οἰκεῖον καὶ χρήσιμον, οἷα καὶ περὶ Αἰσχύλου λέγουσι καὶ περὶ ἄλλων ὁμοίων, Αἰσχύλος μὲν γὰρ Ἰσθμοῖ θεώμενος ἀγῶνα πυκτῶν, ἐπεὶ πληγέντος τοῦ ἑτέρου τὸ θέατρον ἐξέκραγε, νύξας Ἴωνα τὸν Χῖον ὁρᾷς ἔφη οἷον ἡ ἄσκησίς ἐστιν; ὁ πεπληγὼς σιωπᾷ, οἱ δὲ θεώμενοι βοῶσιν Βρασίδας δὲ μῦν τινα συλλαβὼν ἐν ἰσχάσι καὶ δηχθεὶς ἀφῆκεν· εἶτα πρὸς ἑαυτὸν ὦ Ἡράκλεις ἔφη, ὡς οὐδέν ἐστι μικρὸν οὐδʼ ἀσθενές, ὃ μὴ ζήσεται τολμῶν ἀμύνεσθαι Διογένης δὲ τὸν πίνοντα ταῖς χερσὶ θεασάμενος τῆς πήρας ἐξέβαλε τὸ ποτήριον. οὕτω τὸ προσέχειν καὶ τετάσθαι τὴν ἄσκησιν αἰσθητικοὺς καὶ δεκτικοὺς ποιεῖ τῶν πρὸς ἀρετὴν φερόντων ἁπανταχόθεν. γίγνεται δὲ τοῦτο μᾶλλον ἂν τοὺς λόγους ταῖς πράξεσι μιγνύωσι, μὴ μόνον, ὡς Θουκυδίδης ἔλεγε, μετὰ κινδύνων ποιούμενοι τὰς μελέτας, ἀλλὰ καὶ πρὸς ἡδονὰς καὶ πρὸς ἔριδας καὶ περὶ κρίσεις καὶ συνηγορίας καὶ ἀρχάς, οἷον ἀπόδειξιν αὑτοῖς τῶν δογμάτων διδόντες, μᾶλλον δὲ τῷ χρῆσθαι ποιοῦντες τὰ δόγματα. ὡς τοὺς γε μανθάνοντας ἔτι καὶ πραγματευομένους καὶ σκοποῦντας ὃ λαβόντες ἐκ φιλοσοφίας εὐθὺς εἰς ἀγορὰν ἢ νέων διατριβὴν ἢ βασιλικὸν συμπόσιον ἐκκυκλήσουσιν, οὐ μᾶλλον οἴεσθαι χρὴ φιλοσοφεῖν ἢ τοὺς τὰ φάρμακα πωλοῦντας ἰατρεύειν μᾶλλον δʼ ὅλως οὐδὲν ὁ τοιοῦτος σοφιστὴς διαφέρει τῆς Ὁμηρικῆς ὄρνιθος, ὅ τι ἂν λάβῃ τοῖς μαθηταῖς ὥσπερ ἀπτῆσι νεοσσοῖς προσφέρων διὰ τοῦ στόματος. κακῶς δὲ τὲ οἱ πέλει αὐτῷ μηδὲν εἰς ὄνησιν οἰκείαν ἀναδιδόντι μηδὲ καταπέττοντι τῶν λαμβανομένων.

9Bu yüzden şunu incelemek gerekir: sözü kendimiz için yararlanmak üzere, başkalarına karşı da gelişigüzel bir şöhret ya da hırs için değil, bir şey duymak ve öğretmek isteyerek mi kullanıyoruz? Özellikle de araştırmalarda kavgacılık ve çekişme hevesimiz gevşedi mi, sözleri boks kayışları ya da eldivenler gibi birbirimize karşı kuşanmayı, bir şey öğrenmek ve öğretmekten çok vurup yere sermekten hoşlanmayı bıraktık mı? Çünkü bu konularda makul ve yumuşak olmak, sohbetlere kavga havasıyla girişmemek, onları öfkeyle bitirmemek, birini çürütünce ona tepeden bakmamak, çürütülünce de kızmamak, epeyce ilerlemiş birinin işidir. Aristippos bunu, cüretli ama başka bakımlardan akılsız ve çılgın bir adamın bir tartışmada kendisini laf cambazlığıyla alt etmesi üzerine göstermişti. Adamın sevinip kabardığını görünce "Ben çürütüldüm ama" demiş, "gidip beni çürüten senden daha rahat uyuyacağım." Konuşurken de kendimizi sınayabiliriz: beklenmedik bir kalabalık toplandığında korkudan geri mi çekiliyoruz, az kişinin önünde konuşurken cesaretimiz mi kırılıyor, halka ya da bir yöneticiye konuşmak gerektiğinde söz hazırlığımız eksik diye fırsatı mı kaçırıyoruz? Demosthenes ve Alkibiades hakkında böyle şeyler anlatılır. Alkibiades işleri kavramakta son derece usta olduğu hâlde, söz söylemekte pek cesur olmadığından işlerde kendi kendini sekteye uğratırdı; çoğu zaman da konuşurken aklından kaçan bir adı ya da kelimeyi arayıp kovalarken sözün ipini kaçırırdı. Homeros ise dizelerinin ilkini ölçüsü bozuk söylediği hâlde hiç tedirgin olmadı; gücüne o kadar güveniyordu ki geri kalanı için yüreği pekti. Öyleyse yarışı aretē ve güzellik uğruna olanların, sözlerine gelecek gürültüyü ve alkışı hiç umursamadan fırsatı ve işleri gözetmeleri daha da yerindedir.

9

ὅθεν ἐπισκοπεῖν ἀναγκαῖον εἰ χρώμεθα τῷ λόγῳ πρὸς ἑαυτοὺς μὲν χρηστικῶς, πρὸς ἑτέρους δὲ μὴ δόξης εἰκαίας ἕνεκα μηδʼ ἐκ φιλοτιμίας, ἀλλὰ μᾶλλον ἀκοῦσαί τι καὶ διδάξαι βουλόμενοι, μάλιστα δʼ εἰ τὸ φιλόνεικον καὶ δύσερι περὶ τὰς ζητήσεις ὑφεῖται καὶ πεπαύμεθα τοὺς λόγους ὥσπερ ἱμάντας ἢ σφαίρας ἐπιδούμενοι πρὸς ἀλλήλους καὶ τῷ πατάξαι καὶ καταβαλεῖν μᾶλλον ἢ τῷ μαθεῖν τι καὶ διδάξαι χαίροντες· ἡ γὰρ ἐν τούτοις ἐπιείκεια καὶ πραότης καὶ τὸ μὴ μετʼ ἀγῶνος συνίστασθαι μηδὲ διαλύεσθαι μετʼ ὀργῆς τὰς κοινολογίας μηδʼ οἷον ἐφυβρίζειν ἐλέγξαντας ἢ χαλεπαίνειν ἐλεγχθέντας ἱκανῶς προκόπτοντός ἐστιν. ἐδήλωσε δʼ Ἀρίστιππος ἔν τινι λόγῳ κατασοφισθεὶς ὑπʼ ἀνθρώπου τόλμαν μὲν ἔχοντος, ἄλλως δʼ ἀνοήτου καὶ μανικοῦ. χαίροντα γὰρ ὁρῶν αὐτὸν καὶ τετυφωμένον ἐγὼ μὲν οὖν εἶπεν ὁ ἐλεγχθεὶς ἄπειμι σοῦ τοῦ ἐλέγξαντος ἥδιον καθευδήσων ἔστι· δὲ καὶ λέγοντας ἑαυτῶν λαμβάνειν διάπειραν εἰ μήτε πολλῶν παρὰ προσδοκίαν συνελθόντων ὑπὸ δειλίας ἀναδυόμεθα, μήτʼ ἐν ὀλίγοις ἀθυμοῦμεν ἀγωνιζόμενοι, μήτε πρὸς δῆμον ἢ πρὸς ἀρχὴν εἰπεῖν δεῆσαν ἐνδείᾳ τῆς περὶ τὴν λέξιν παρασκευῆς προϊέμεθα τὸν καιρόν, οἷα περὶ Δημοσθένους λέγουσι καὶ Ἀλκιβιάδου. καὶ γὰρ οὗτος νοῆσαι μὲν πράγματα δεινότατος ὢν περὶ δὲ τὴν λέξιν ἀθαρσέστερος ἑαυτὸν διέκρουεν. ἐν τοῖς πράγμασι, καὶ πολλάκις ἐν αὐτῷ τῷ λέγειν ζητῶν καὶ διώκων ὄνομα καὶ ῥῆμα διαφεῦγον ἐξέπιπτεν Ὅμηρος δὲ τὸν πρῶτον οὐ διηνέχθη τῶν στίχων ἐξενεγκὼν ἄμετρον τοσοῦτο περιῆν αὐτῷ φρονήματος εἰς τὰ λοιπὰ διὰ τὴν δύναμιν. οὐκοῦν μᾶλλον εἰκός ἐστιν, οἷς πρὸς ἀρετὴν καὶ τὸ καλὸν ἡ ἅμιλλα, τῷ καιρῷ καὶ τοῖς πράγμασι χρῆσθαι τῶν ἐπὶ ταῖς λέξεσι θορύβων καὶ κρότων ἐλάχιστα φροντίζοντας,

10Herkes yalnız sözlerini değil eylemlerini de incelemeli: onlarda gösterişe ve sergilemeye yönelik olandan çok yararlı olan, hakikate yönelik olan mı var? Bir oğlana ya da bir kadına duyulan gerçek aşk tanık aramaz; özlemini gizlice gidermiş olsa bile tatlılığın tadını çıkarır. O hâlde güzelliği ve bilgeliği seven, eylemleriyle aretē'yle birlikte yaşayan ve onu kendi içinde kullanan kişinin, övenlere ve dinleyenlere hiç ihtiyaç duymadan sessizce kendinden hoşnut olması daha da yerindedir. Evde hizmetçisini çağırıp "Bak Dionysia, artık kibirli değilim!" diye bağıran adam gibi, güzel ve ince bir şey yaptıktan sonra bunu anlatıp her yere taşıyan kişi de besbelli hâlâ dışarıya bakmakta, şöhrete çekilmektedir. Aretē'yi henüz seyretmeye başlamamış, onu uyanıkken değil düşte, gölgeler ve hayaller arasında dolaşarak görmüştür; sonra da yaptığını bir resim gibi seyre koymaktadır. Oysa ilerleyen kişinin işi, bir dostuna bir şey verdiğinde ya da bir tanıdığına iyilik ettiğinde bunu başkalarına anlatmamakla bitmez. Birçok haksız oyun arasında adil oyu verdiğinde, bir zenginin ya da yöneticinin utanç verici ricasına direndiğinde, hediyeleri hor gördüğünde, hatta gece susadığı hâlde su içmediğinde ya da Agesilaos gibi güzel bir kızın ya da oğlanın öpücüğüne karşı direndiğinde de bunu kendi içinde tutup susmaktır. Böylece kendi gözünde itibar kazanan, kendini küçümsemeyip güzel işlerin hem tanığı hem seyircisi olmaya yeterli biri olarak sevinen ve hoşnut olan kişi, logos'un artık içinde beslenip kök saldığını, Demokritos'un deyişiyle "sevincini kendi kendinden almaya" alıştığını gösterir. Çiftçiler başaklardan eğilip yere doğru bükülenleri görmekten daha çok hoşlanır, hafifliklerinden dimdik duranları ise boş ve gösterişçi sayarlar. Felsefe yapmak isteyen gençlerden de en boş ve ağırlığı olmayanlar en küstah olanlardır; duruşları, yürüyüşleri ve yüzleri, hiçbir şeyi esirgemeyen bir kibir ve umursamazlıkla doludur. Dolmaya ve sözlerden meyve toplamaya başladıklarında ise o çalımı ve kabuk gibi kuru dış yüzü bırakırlar. Boş kaplara sıvı girince içlerindeki hava sıkışıp dışarı çıkar; bunun gibi, insanlar gerçek iyiliklerle doldukça kibir çekilir, kendini beğenmişlik yumuşar. Sakalları ve kaba hırkaları yüzünden büyüklenmeyi bırakıp idmanlarını psykhē'ye yöneltirler; ısıran, acı sözü en çok kendilerine karşı kullanır, başkalarıyla daha yumuşak ilişki kurarlar. Felsefe adını ve felsefe yapıyor olma şöhretini eskisi gibi kapmaya, kendilerine yakıştırmaya kalkmazlar; hatta başkası ona bu adla seslense, yaratılışı iyi bir genç kızarıp hemen şöyle derdi:

"Ben tanrı değilim; neden ölümsüzlere benzetirsin beni?"

Aiskhylos'un dediği gibi, genç bir kadının

"tutuşan gözü gizli kalmaz, bir erkeğin tadına bakmışsa";

felsefede gerçek ilerlemenin tadına bakmış genç bir adamın da Sappho'nun şu dizelerindeki hâli olur:

"dilim tutuluverir, ince bir ateş derimin altında hemencecik dolaşır";

ama bakışını sakin ve yumuşak görürsün, konuştuğunda da onu dinlemeye can atarsın. Gizemlere kabul edilenler başlangıçta gürültü ve bağırışlar içinde, birbirini iterek toplanır; kutsal törenler yapılıp kutsal şeyler gösterilince ise artık korku ve sessizlik içinde dikkat kesilirler. Felsefede de başlangıçta, kapının önünde çok gürültü, gevezelik ve küstahlık görürsün; bazıları şöhrete doğru kabaca ve zorla itişir. Ama içeri giren ve sanki tapınağın en iç odası açılmış gibi büyük bir ışık gören kişi başka bir tavır takınır; sessizlik ve hayranlık içinde, bir tanrının ardından gider gibi alçakgönüllülükle ve edeple logos'un ardından gider. Menedemos'un şakası da bunlar için yerinde söylenmiş görünüyor: Çoğu kişinin okumak için Atina'ya gemiyle geldiğinde önce bilge olduğunu, sonra filozof, sonra hatip olduğunu, zaman geçtikçe de sıradan insana döndüğünü söylerdi; logos'la uğraştıkça kendini beğenmişliği ve kibri o kadar bırakırlarmış.

10

οὐ μόνον δὲ δεῖ τοὺς λόγους ἀλλὰ καὶ τὰς πράξεις ἕκαστον ἐπισκοπεῖν εἰ τὸ χρειῶδες τοῦ πανηγυρικοῦ καὶ τοῦ πρὸς ἐπίδειξιν αὐταῖς πλέον ἔνεστι τὸ πρὸς ἀλήθειαν. εἰ γὰρ ἀληθινὸς ἔρως παιδὸς ἢ γυναικὸς οὐ ζητεῖ μάρτυρας, ἀλλὰ καρποῦται τὸ ἡδὺ κἂν κρύφα κατεργάσηται τὸν πόθον, ἔτι μᾶλλον εἰκός ἐστι τὸν φιλόκαλον καὶ φιλόσοφον συνόντα διὰ τῶν πράξεων τῇ ἀρετῇ καὶ χρώμενον αὐτὸν ἐν ἑαυτῷ σιωπῇ μέγα φρονεῖν, ἐπαινετῶν καὶ ἀκροατῶν μηδὲν δεόμενον ὥσπερ οὖν ὁ καλῶν ἐκεῖνος οἴκοι τὴν θεραπαινίδα καὶ βοῶν θέασαι, Διονυσία, πέπαυμαι τετυφωμένος, οὕτως ὁ ποιήσας τι χαρίεν καὶ ἀστεῖον εἶτα τοῦτο διηγούμενος καὶ περιφέρων ἁπανταχόσε δῆλός ἐστιν ἔξω βλέπων ἔτι καὶ πρὸς δόξαν ἑλκόμενος, οὔπω δὲ τῆς ἀρετῆς γεγονὼς θεατής, οὐδʼ ὕπαρ ἀλλʼ ὄναρ αὐτῆς ἐν σκιαῖς καὶ εἰδώλοις ῥεμβόμενος, εἶθʼ ὥσπερ ζωγράφημα προτιθεὶς ἐπὶ θέαν τὸ πεπραγμένον. ἔστιν οὖν τοῦ προκόπτοντος 1 οὐ μόνον δόντα τῷ φίλῳ καὶ γνώριμον εὐεργετήσαντα μὴ φράσαι πρὸς ἑτέρους, ἀλλὰ καὶ ψῆφον ἐν πολλαῖς θέμενον ἀδίκοις δικαίαν καὶ πρὸς ἔντευξιν αἰσχρὰν πλουσίου τινὸς ἢ ἄρχοντος ἀπισχυρισάμενον καὶ δωρεὰς ὑπεριδόντα καὶ νὴ Δία διψήσαντα νύκτωρ καὶ μὴ πιόντα ἢ πρὸς φίλημα καλῆς ἢ καλοῦ διαμαχεσάμενον, ὡς ὁ Ἀγησίλαος, ἐν ἑαυτῷ κατασχεῖν καὶ σιγῆσαι. οὕτω γὰρ αὐτὸς εὐδοκιμῶν παρʼ ἑαυτῷ μὴ καταφρονῶν ἀλλὰ χαίρων κἀγαπῶν ὡς ἱκανὸς ὢν μάρτυς ἅμα καὶ θεατὴς τῶν καλῶν δείκνυσι τὸν λόγον ἐντὸς ἤδη τρεφόμενον καὶ ῥιζούμενον ἐν ἑαυτῷ καὶ κατὰ Δημόκριτον αὐτὸν ἐξ ἑαυτοῦ λαμβάνειν τὰς τέρψιας ἐθιζόμενον οἱ μὲν οὖν γεωργοὶ τῶν σταχύων ἥδιον ὁρῶσι τοὺς κεκλιμένους καὶ νεύοντας ἐπὶ γῆν, τοὺς δʼ ὑπὸ κουφότητος αἰρομένους ἄνω κενοὺς ἡγοῦνται καὶ ἀλαζόνας· οὕτω δὲ καὶ τῶν φιλοσοφεῖν βουλομένων νέων οἱ μάλιστα κενοὶ καὶ βάρος οὐκ ἔχοντες θράσος ἔχουσι καὶ σχῆμα καὶ βάδισμα καὶ πρόσωπον ὑπεροψίας καὶ ὀλιγωρίας μεστὸν ἀφειδούσης ἁπάντων, ἀρχόμενοι δὲ πληροῦσθαι καὶ συλλέγειν καρπὸν ἀπὸ τῶν λόγων τὸ σοβαρὸν καὶ φλοιῶδες ἀποτίθενται. καὶ καθάπερ ἀγγείων κενῶν ὑγρὸν δεχομένων ὁ ἐντὸς ἀὴρ ὑπέξεισιν ἐκθλιβόμενος, οὕτως ἀνθρώποις πληρουμένοις τῶν ἀληθινῶν ἀγαθῶν ἐνδίδωσιν ὁ τῦφος καὶ γίγνεται τὸ οἴημα μαλακώτερον, καὶ παυόμενοι τοῦ διὰ πώγωνα καὶ τρίβωνα φρονεῖν μέγα τὴν ἄσκησιν ἐπὶ τὴν ψυχὴν μεταφέρουσι, καὶ τῷ δηκτικῷ καὶ πικρῷ χρῶνται πρὸς ἑαυτοὺς μάλιστα, τοῖς δʼ ἄλλοις πραότερον ἐντυγχάνουσι. τὸ δὲ φιλοσοφίας ὄνομα καὶ τὴν τοῦ φιλοσοφεῖν δόξαν οὐχ ἁρπάζουσιν ἑαυτοῖς ὡς πρότερον οὐδὲ προσγράφουσιν, ἀλλὰ καὶ προσαγορευθεὶς ὑφʼ ἑτέρου τῇ προσηγορίᾳ ταύτῃ φθάσας ἂν εὐφυὴς νέος εἴποι μετʼ ἐρυθήματος. οὔ τίς τοι θεός εἰμι· τί μʼ ἀθανάτοισιν ἐίσκεις; νέας μὲν γὰρ γυναικός, ὡς Αἰσχύλος φησίν, οὔ τι λανθάνει φλέγων ὀφθαλμός, ἥτις ἀνδρὸς ᾖ γεγευμένη νέῳ δʼ ἀνδρὶ γευσαμένῳ προκοπῆς ἀληθοῦς ἐν φιλοσοφίᾳ τὰ Σαπφικὰ ταυτὶ παρέπεται κὰμ μὲν γλῶσσα ἔαγε, λέπτον δʼ αὔτικα χρῷ πῦρ ὑποδέδρομεν, ἀθόρυβον δʼ ὄψει καὶ πρᾶον ὄμμα, φθεγγομένου δʼ ἂν ἀκοῦσαι ποθήσειας. ὥσπερ γὰρ οἱ τελούμενοι κατʼ ἀρχὰς μὲν ἐν θορύβῳ καὶ βοῇ συνίασι πρὸς ἀλλήλους ὠθούμενοι, δρωμένων δὲ καὶ δεικνυμένων τῶν ἱερῶν προσέχουσιν ἤδη μετὰ φόβου καὶ σιωπῆς, οὕτω καὶ φιλοσοφίας ἐν ἀρχῇ καὶ περὶ θύρας πολὺν θόρυβον ὄψει καὶ λαλιὰν καὶ θρασύτητα, ὠθουμένων πρὸς τὴν δόξαν ἐνίων ἀγροίκως τε καὶ βιαίως ὁ δʼ ἐντὸς γενόμενος καὶ μέγα φῶς ἰδών, οἷον ἀνακτόρων ἀνοιγομένων, ἕτερον λαβὼν σχῆμα. καὶ σιωπὴν καὶ θάμβος ὥσπερ θεῷ τῷ λόγῳ ταπεινὸς ξυνέπεται καὶ κεκοσμημένος. εἰς δὲ τούτους ἔοικε καὶ τὸ Μενεδήμῳ πεπαιγμένον καλῶς λέγεσθαι· καταπλεῖν γὰρ ἔφη τοὺς πολλοὺς ἐπὶ σχολὴν Ἀθήναζε, σοφοὺς τὸ πρῶτον, εἶτα γίγνεσθαι φιλοσόφους, εἶτα ῥήτορας, τοῦ χρόνου δὲ προϊόντος ἰδιώτας, ὅσῳ μᾶλλον ἅπτονται τοῦ λόγου, μᾶλλον τὸ οἴημα καὶ τὸν τῦφον κατατιθεμένους.

11Tedaviye ihtiyacı olanlardan dişi ya da parmağı ağrıyanlar doğruca hekime gider; ateşi olanlar hekimi eve çağırıp yardım ister; melankoliye, frenitise ya da deliliğe varmış olanlar ise bazen yanlarına gelen hekime bile katlanamaz, onu kovar ya da ondan kaçarlar, çünkü hastalığın şiddetinden hasta olduklarını bile fark etmezler. Hata yapanlar da böyledir: kendilerini çürütenlere ve öğüt verenlere düşmanca, vahşice davranıp öfkelenenler iflah olmaz; buna katlanıp kabul edenler ise daha hafif durumdadır. Hata yaptığında kendini çürütenlere teslim etmek, hâlini söylemek, kötülüğünü açığa vurmak, gizli kalmaktan sevinmemek, kimse bilmiyor diye hoşnut olmamak, tersine itiraf edip kendisine dokunacak ve öğüt verecek birini aramak, ilerlemenin hiç de küçümsenmeyecek bir işaretidir. Diogenes de bir yerde, kurtulmak isteyen kişinin ya iyi bir dost ya da ateşli bir düşman araması gerektiğini, böylece çürütülerek ya da tedavi edilerek kötülükten kurtulabileceğini söylerdi. Ama biri hırkasının kirini, lekesini ya da yırtık ayakkabısını gösterip dışarıdakilere boş bir alçakgönüllülük gösterisiyle çalım sattıkça, hatta kendi kısa boyuyla ya da kamburuyla alay edip bunu yiğitlik sandıkça ilerlemeden payı azdır, daha doğrusu hiç yoktur; çünkü psykhē'sinin içindeki ayıpları, hayatındaki eksikleri, cimriliğini, zevk düşkünlüğünü, kötü niyetini ve hasedini yaraları örter gibi örtüp saklamakta, çürütülmekten korktuğu için kimsenin onlara dokunmasına, hatta bakmasına izin vermemektedir. Bunların üzerine yürüyen, en başta hata yaptığında kendini üzüp kınamaya, sonra da başkası öğüt verirken sabırla dayanıp çürütmelerle arınmaya hem gücü yeten hem de bunu isteyen kişi ise kötülükten gerçekten tiksinip onu üzerinden silip atmaya çalışan birine benzer. Elbette kötü görünmekten de utanmalı ve kaçınmalı; ama kötülüğün kendisinden kötü şöhretinden daha çok rahatsız olan kişi, daha iyi olmak için hakkında kötü söz söylenmesinden de, kendisine kötü söz söylenmesinden de kaçmaz. Diogenes'in, bir meyhanede görülünce meyhanenin içerisine kaçan bir delikanlıya söylediği söz ne hoştur: "Ne kadar içeri kaçarsan, o kadar meyhanenin içindesin." Kötülerin her biri de ne kadar inkâr ederse, kendini kötülüğün o kadar derinine sokar ve oraya hapseder. Nitekim yoksullardan zengin görünmeye çalışanlar, bu gösterişleri yüzünden daha da yoksullaşır. Gerçekten ilerleyen kişi ise Hippokrates'i örnek alır. Hippokrates kafatası dikişleri konusunda yanıldığını açıkça söylemiş ve yazmıştı. İlerleyen kişi şöyle düşünür: O büyük adam başkaları aynı hataya düşmesin diye kendi yanlışını ortaya koymuşken, kurtulmayı uman birinin çürütülmeyi göze alamaması, ahmaklığını ve bilgisizliğini itiraf edememesi ne korkunç bir şeydir! Bias'ın ve Pyrrhon'un sözlerini ise ilerlemenin değil, daha büyük ve daha olgun bir melekenin işaretleri saymak gerekir. Bias, yakınlarının, kendilerine sövenleri sanki

"Yabancı, ne kötü bir adama benziyorsun ne akılsız birine; esen kal, çok sevin, tanrılar sana bahtiyarlık versin"

diyormuş gibi dinlediklerinde ilerlediklerini düşünürdü. Pyrrhon'un ise denizde fırtınaya yakalanıp tehlikeye düştüğünde, önüne dökülmüş arpayı keyifle yiyen bir domuz yavrusunu göstererek arkadaşlarına, başına gelenlerle sarsılmak istemeyen kişinin logos ve felsefe yoluyla böyle bir sarsılmazlık kazanması gerektiğini söylediği anlatılır.

11

τῶν τοίνυν δεομένων ἰατρείας οἱ μὲν ὀδόντα πονοῦντες ἢ δάκτυλον αὐτόθεν βαδίζουσι παρὰ τοὺς θεραπεύοντας, οἱ δὲ πυρέττοντες οἴκαδε καλοῦσι καὶ δέονται βοηθεῖν, οἱ δʼ εἰς μελαγχολίαν ἢ φρενῖτιν ἢ παρακοπὴν ἥκοντες οὐδὲ φοιτῶντας ἐνιαχοῦ πρὸς αὐτοὺς ἀνέχονται, ἀλλʼ ἐξελαύνουσιν ἢ φεύγουσιν, μηδʼ ὅτι νοσοῦσιν ὑπὸ τοῦ σφόδρα νοσεῖν αἰσθανόμενοι. οὕτω δὴ καὶ τῶν ἁμαρτανόντων ἀνήκεστοι μὲν εἰσιν οἱ πρὸς τοὺς ἐλέγχοντας καὶ νουθετοῦντας ἐχθρῶς καὶ ἀγρίως διατιθέμενοι καὶ χαλεπαίνοντες οἱ δʼ ὑπομένοντες καὶ προσιέμενοι πραότερον ἔχουσι. τὸ δʼ ἑαυτὸν ἁμαρτάνοντα παρέχειν τοῖς ἐλέγχουσι καὶ τὸ πάθος λέγειν καὶ τὴν μοχθηρίαν διακαλύπτειν καὶ μὴ χαίρειν λανθάνοντα μηδʼ ἀγαπᾶν ἀγνοούμενον ἀλλʼ ὁμολογεῖν καὶ δεῖσθαι τοῦ ἁπτομένου καὶ νουθετοῦντος οὐ φαῦλον ἂν εἴη προκοπῆς σημεῖον. ὥς που Διογένης ἔλεγε τῷ σωτηρίας δεομένῳ ζητεῖν προσήκειν ἢ φίλον σπουδαῖον ἢ διάπυρον ἐχθρόν, ὅπως ἐλεγχόμενος ἢ θεραπευόμενος ἐκφεύγοι τὴν κακίαν. ἄχρι δʼ οὗ τις ἐπιδεικνύμενος ῥύπον ἢ κηλῖδα χιτῶνος ἢ διερρωγὸς ὑπόδημα καλλωπίζεται πρὸς τοὺς ἐκτὸς ἀτυφίᾳ κενῇ καὶ νὴ Δία σκώπτων αὐτὸς ἑαυτὸν ὡς μικρὸν ἢ ὡς κυρτὸν οἴεται νεανιεύεσθαι, τὰ δʼ ἐντὸς αἴσχη τῆς ψυχῆς καὶ τὰ περὶ τὸν βίον ἐλλείμματα καὶ μικρολογίας καὶ φιληδονίας καὶ κακοηθείας καὶ φθόνους ὥσπερ ἕλκη περιστέλλων καὶ ἀποκρύπτων οὐδένα θιγεῖν οὐδὲ προσιδεῖν ἐᾷ δεδιὼς τὸν ἔλεγχον, ὀλίγον αὐτῷ προκοπῆς μέτεστι, μᾶλλον δʼ οὐδέν. ἀλλʼ ὁ τούτοις ὁμόσε χωρῶν καὶ μάλιστα μὲν αὐτὸς ἑαυτὸν ἀλγύνειν ἁμαρτάνοντα καὶ κακίζειν, δεύτερον δὲ παρέχειν ἑτέρου νουθετοῦντος ἐγκαρτεροῦντα καὶ καθαιρόμενον ὑπὸ τῶν ἐλέγχων καὶ δυνάμενος καὶ βουλόμενος, οὗτος ἀποτριβομένῳ καὶ βδελυττομένῳ τὴν μοχθηρίαν ἀληθῶς ἔοικε. δεῖ μὲν γὰρ ἀμέλει καὶ τὸ δοκεῖν εἶναι πονηρὸν αἰδεῖσθαι καὶ φεύγειν· ὁ δὲ τὴν οὐσίαν μᾶλλον τῆς μοχθηρίας ἢ τὴν ἀδοξίαν δυσχεραίνων οὐ φεύγει τὸ κακῶς ἀκοῦσαι καὶ εἰπεῖν ἐπὶ τῷ βελτίων γενέσθαι. χαρίεν γὰρ τὸ τοῦ Διογένους πρός τινα νεανίσκον ὀφθέντα μὲν ἐν καπηλείῳ, καταφυγόντα δʼ εἰς τὸ καπηλεῖον, ὅσῳ γὰρ εἶπεν ἐνδοτέρω φεύγεις, μᾶλλον ἐν τῷ καπηλείῳ γίγνῃ. καὶ τῶν φαύλων ἕκαστος ὅσῳ μᾶλλον ἀρνεῖται, τοσούτῳ μᾶλλον ἐνδύεται καὶ καθείργνυσιν εἰς τὴν κακίαν ἑαυτόν . ἀμέλει τῶν πενομένων οἱ προσποιούμενοι πλουτεῖν ἔτι μᾶλλον πένονται διὰ τὴν ἀλαζονείαν · ὁ δὲ προκόπτων ἀληθῶς τὸν Ἱπποκράτη ποιεῖται παράδειγμα, τὸ περὶ τὰς ῥαφὰς τῆς κεφαλῆς ἀγνοηθὲν αὐτῷ καὶ ἐξαγορεύσαντα καὶ γράψαντα, λογιζόμενος ὅτι δεινόν ἐστιν ἐκεῖνον μέν, ὅπως ἂν ἕτεροι μὴ τὸ αὐτὸ πάθωσιν, ἑαυτοῦ τὴν ἁμαρτίαν κατειπεῖν, αὐτὸν δέ τινα μέλλοντα σῴζεσθαι μὴ τολμᾶν ἐλέγχεσθαι μηδʼ ὁμολογεῖν τὴν ἀβελτερίαν καὶ ἀμαθίαν. καὶ μὴν τά γε Βίαντος καὶ Πύρρωνος οὐ προκοπῆς ἄν τις ἀλλὰ μείζονος ἕξεως σημεῖα θεῖτο καὶ τελειοτέρας. ὁ μὲν γὰρ τοὺς συνήθεις οἴεσθαι προκόπτειν ὅταν τῶν λοιδορούντων οὕτως ἀκούωσιν ὡς λεγόντων ξεῖνʼ, ἐπεὶ οὔτε κακῷ οὔτʼ ἄφρονι φωτὶ ἔοικας, οὖλέ τε καὶ μέγα χαῖρε, θεοὶ δέ τοι ὄλβια δοῖεν Πύρρωνα δέ φασι πλέοντα καὶ κινδυνεύοντα χειμῶνος δελφάκιόν τι δεῖξαι χρώμενον ἀσμένως κριθαῖς παρεγκεχυμέναις, καὶ πρὸς τοὺς ἑταίρους εἰπεῖν ὅτι τοιαύτην ἀπάθειαν παρασκευαστέον ἐκ λόγου καὶ φιλοσοφίας τὸν ὑπὸ τῶν προστυγχανόντων ταράττεσθαι μὴ βουλόμενον.

12Zenon'un sözünün ne olduğuna da bak. Herkesin ilerlediğini düşlerinden fark edebileceğini söylerdi: uykusunda kendini çirkin bir şeyden hoşlanırken, korkunç ve yakışıksız bir şeye yeltenirken ya da onu yaparken görmüyorsa, psykhē'nin hayal kuran ve duygulanan yanı logos sayesinde yatışmış olarak dalgasız, durgun bir denizin dibi gibi berrak parlıyorsa ilerliyor demektir. Platon da bunu galiba ondan önce fark etmiş, tabiatça tiran yaradılışlı bir psykhē'nin hayal kuran ve akla uymayan yanının uykuda neler yaptığını canlı bir biçimde tasvir etmişti: bu yan anasıyla birleşmeye yeltenir, her türlü yiyeceğe saldırır; gündüz kanunun utanç ve korkuyla hapsettiği arzularını zincirinden boşanmış gibi kullanarak her kuralı çiğner. İyi terbiye edilmiş yük hayvanları, sürücü dizginleri bıraksa bile yoldan sapmaya, yolu terk etmeye kalkmaz; alıştıkları gibi düzen içinde ilerler, yürüyüşlerini tökezlemeden sürdürürler. Bunun gibi, akla uymayan yanı logos sayesinde artık söz dinler, yumuşak ve uslu hâle gelmiş olanlarda o yan ne uykuda ne de hastalıkta kolayca azmak ya da arzularıyla kural çiğnemek ister; alışkanlığını korur ve hatırlar, bu alışkanlık da dikkate güç ve gerginlik kazandırır. İdman sayesinde beden bile hâllere kapılmamayı öğrenip kendini ve uzuvlarını söz dinler hâle getirebiliyorsa —gözler acıma karşısında yaşlarını tutabiliyor, yürek korku anında hoplamıyor, edep yerleri de güzel oğlanların ya da kızların yanında ölçülü ve sakin kalıp hiç rahatsızlık vermiyorsa— idmanın psykhē'nin duygulanan yanını ele alıp hayalleri ve kıpırtıları sanki cilalaması, biçime sokması, uykuya varıncaya kadar onları dizginlemesi daha da akla yakın değil midir? Filozof Stilpon hakkında da böyle bir şey anlatılır. Megaralıların âdeti olduğu hâlde boğa kurban etmediği için uykusunda Poseidon'u kendisine öfkelenmiş görmüş. Hiç ürkmeden "Ne diyorsun, ey Poseidon?" demiş. "Borç alıp şehri kurban kokusuyla doldurmadım da evimdeki imkânlarla sana ölçülü bir kurban sundum diye çocuk gibi sızlanmaya mı geldin?" Bunun üzerine Poseidon'un gülümseyip sağ elini uzattığını ve onun hatırına Megaralılara bol hamsi göndereceğini söylediğini görmüş. Düşleri böyle tatlı, aydınlık ve acısız olan, uykudan korkunç ya da sert, kötü niyetli ya da çarpık hiçbir şey getirmeyen kimseler için bunların ilerlemeden yansıyan parıltılar olduğunu söylerler. Kuduruşlar, ürküntüler, soysuzca kaçışlar, çocukça sevinçler, acıklı ve tuhaf düşlerdeki ağlayıp sızlanmalar ise kıyıya çarpan dalgalara ve çalkantılara benzer: psykhē henüz kendine ait bir düzen ilkesine sahip değildir, hâlâ kanaatler ve kanunlarla biçimlendirilmektedir; uykuda bunlardan iyice uzaklaşınca yeniden çözülür ve hâllerin elinde dağılır. Bunları sen de benimle birlikte incele: bunlar ilerlemenin mi işaretidir, yoksa logos sayesinde sağlamlık ve güç kazanıp sarsılmaz olmuş bir melekenin mi?

12

ὅρα δὴ καὶ τὸ τοῦ Ζήνωνος ὁποῖόν ἐστιν. ἠξίου γὰρ ἀπὸ τῶν ὀνείρων ἕκαστον αὑτοῦ συναισθάνεσθαι προκόπτοντος, εἰ μήθʼ ἡδόμενον αἰσχρῷ τινι ἑαυτὸν μήτε τι προσιέμενον ἢ πράττοντα τῶν δεινῶν καὶ ἀτόπων ὁρᾷ κατὰ τοὺς ὕπνους, ἀλλʼ οἷον ἐν βυθῷ γαλήνης ἀκλύστου καταφανεῖ διαλάμπει τῆς ψυχῆς τὸ φανταστικὸν καὶ παθητικὸν διακεχυμένον ὑπὸ τοῦ λόγου. τοῦτο δὲ καὶ Πλάτων, ὡς ἔοικε, συνιδὼν πρότερος ἐξεμόρφωσε καὶ διετύπωσε τῆς φύσει τυραννικῆς ψυχῆς τὸ φανταστικὸν καὶ ἄλογον οἷα κατὰ τοὺς ὕπνους δρᾷ. μητρί τε γὰρ ἐπιχειρεῖ μίγνυσθαι καὶ πρὸς βρώσεις ὁρμᾷ παντοδαπάς, παρανομοῦν καὶ χρώμενον ἑαυτοῦ ταῖς ἐπιθυμίαις οἷον λελυμέναις, ἃς μεθʼ ἡμέραν ὁ νόμος αἰσχύνῃ καὶ φόβῳ καθείργνυσιν. ὥσπερ οὖν τὰ πεπαιδευμένα καλῶς τῶν ὑποζυγίων, οὐδʼ ἂν ἀφῇ τὰς ἡνίας ὁ ἄρχων, ἐπιχειρεῖ παρατρέπεσθαι καὶ ἀπολείπειν τὴν ὁδόν, ἀλλʼ ὥσπερ εἴθισται πρόεισιν ἐν τάξει, διαφυλάττοντα τὴν πορείαν ἄπταιστον, οὕτως οἷς ἂν εὐπειθὲς τὸ ἄλογον ἤδη καὶ πρᾶον γεγονὸς ὑπὸ τοῦ λόγου καὶ κεκολασμένον, οὔτε καθʼ ὕπνους οὔθʼ ὑπὸ νόσων ἔτι ῥᾳδίως ἐξυβρίζειν ἢ παρανομεῖν ἐθέλει ταῖς ἐπιθυμίαις, ἀλλὰ τηρεῖ καὶ διαμνημονεύει τὸν ἐθισμόν, ἰσχὺν ἐμποιοῦντα τῇ προσοχῇ καὶ τόνον. εἰ γὰρ καὶ τὸ σῶμα τῇ ἀσκήσει τῆς ἀπαθείας ὑπήκοον ἑαυτὸ καὶ τὰ μέρη παρέχειν πέφυκεν, ὡς ὀφθαλμούς τε πρὸς οἶκτον ἴσχεσθαι δακρύων καὶ καρδίαν πηδήματος ἐν φόβοις, αἰδοῖά τε σωφρόνως ἔχειν ἀτρέμα καὶ μηδὲν ἐνοχλεῖν παρὰ καλοῖς ἢ καλαῖς, πῶς οὐ μᾶλλον εἰκός ἐστι τῆς ψυχῆς τοῦ παθητικοῦ τὴν ἄσκησιν ἐπιλαβομένην οἷον ἐκλεαίνειν καὶ συσχηματίζειν τὰ φαντάσματα καὶ τὰ κινήματα μέχρι τῶν ὕπνων πιέζουσαν; οἷα λέγεται καὶ περὶ τοῦ φιλοσόφου Στίλπωνος, ὃς ἰδεῖν ἔδοξε κατὰ τοὺς ὕπνους ὀργιζόμενον αὐτῷ τὸν Ποσειδῶνα μὴ θύσαντι βοῦν, ὥσπερ ἔθος ἦν Μεγαρεῦσιν· αὑτὸν δὲ μηδὲν ἐκπλαγέντα τί λέγεις φάναι ὦ Πόσειδον; ὥσπερ παῖς ἥκεις μεμψιμοιρῶν ὅτι μὴ δανεισάμενος ἐνέπλησα κνίσης τὴν πόλιν, ἀλλʼ ἀφʼ ὧν εἶχον ἔθυσά σοι μετρίως οἴκοθεν; καὶ μέντοι δοκεῖν αὐτῷ τὸν Ποσειδῶνα μειδιάσαντα τὴν δεξιὰν προτεῖναι καὶ εἰπεῖν ὡς ἀφύων φορὰν Μεγαρεῦσι ποιήσει διʼ ἐκεῖνον. οἷς οὖν οὕτως εὐόνειρα καὶ φανὰ καὶ ἄλυπα, φοβερὸν δὲ μηδὲν ἢ τραχὺ μηδὲ κακόηθες ἢ σκολιὸν ἐκ τῶν ὕπνων ἐπαναφέρεται, ταῦτα τῆς προκοπῆς ἀπαυγασμούς τινας εἶναι λέγουσιν, οἴστρους δὲ καὶ πτοίας καὶ φυγὰς ἀγεννεῖς καὶ παιδικὰς περιχαρείας καὶ ὀλοφύρσεις ἐνυπνίων οἰκτρῶν καὶ ἀλλοκότων ῥαχίαις τέ τισι καὶ σάλοις ἐοικέναι, ψυχῆς οὔπω τὸ κοσμοῦν ἐχούσης οἰκεῖον, ἀλλὰ πλαττομένης ἔτι· δόξαις καὶ νόμοις, ὧν ἀπωτάτω γιγνομένη κατὰ τοὺς ὕπνους αὖθις ἀναλύεται καὶ ἀνελίττεται τοῖς πάθεσι. ταῦτα μὲν οὖν συνεπισκόπει καὶ αὐτός, εἴτε προκοπῆς ἐστιν εἴτε τινὸς ἕξεως ἤδη βεβαιότητα καὶ κράτος ἐχούσης ἐπὶ τοῖς λόγοις ἀσάλευτον.

13Hâllerden tümüyle kurtulmak büyük ve tanrısal bir şeydir; ilerleme ise, dedikleri gibi, hâllerin bir ölçüde gevşemesine ve yumuşamasına benzer. Bu yüzden hâlleri hem kendi eski durumlarıyla hem de birbirleriyle karşılaştırıp aradaki farkları ayırt etmeliyiz. Kendi eski durumlarıyla karşılaştırmak şudur: arzularımız, korkularımız ve öfkelerimiz şimdi eskisinden daha mı yumuşak, onların tutuşturan ve iltihaplandıran yanını logos'la çabucak söküp atabiliyor muyuz? Birbirleriyle karşılaştırmak da şudur: şimdi korkmaktan çok utanıyor muyuz, haset etmekten çok gıpta mı ediyoruz, mal düşkünü olmaktan çok şan düşkünü müyüz? Kısacası, şarkı söyleyenler gibi aşırılıkla hata yapıyorsak, bu Lidya makamından çok Dor makamı yönünde mi oluyor: hayat tarzımızda gevşek olmaktan çok sert, işlerimizde atılgan olmaktan çok ağır davranarak, sözleri ve insanları hor görmektense gereğinden fazla takdir ederek mi hata yapıyoruz? Hastalıkların bedenin hayati olmayan yerlerine sapması kötü bir işaret değildir; bunun gibi, ilerleyenlerin kötülüğü de daha makul hâllere geçerek yavaş yavaş silinip gidiyor görünür. Phrynis yedi telli lirine iki tel daha ekleyince eforlar ona, kesmeleri için üstteki tellerini mi yoksa alttakileri mi vereceğini sormuşlardı. Bizim de orta ve ölçülü olana yerleşeceksek hem üst hem alt tellerimizden bir parça budanmaya ihtiyacımız var; ama ilerleme önce hâllerin aşırılıklarını ve keskinliklerini gevşetir, Sophokles'in deyişiyle

"çılgınların en çok gerildiği" yerleri.

13

ἐπεὶ δʼ ἡ παντελὴς ἀπάθεια μέγα καὶ θεῖον, ἡ προκοπὴ δʼ ὡς λέγουσιν ἔοικεν ἐνδόσει τινὶ παθῶν καὶ πραότητι, δεῖ καὶ πρὸς αὐτὰ καὶ πρὸς ἄλληλα τὰ πάθη σκοποῦντας κρίνειν τὰς διαφοράς· πρὸς αὐτὰ μέν, εἰ νῦν ἐπιθυμίαις τε χρώμεθα μαλακωτέραις τῶν πάλαι καὶ φόβοις καὶ ὀργαῖς, ταχὺ τῷ λόγῳ τὸ ἐξάπτον αὐτῶν καὶ φλεγμαῖνον ἀφαιροῦντες πρὸς ἄλληλα δέ, εἰ μᾶλλον αἰσχυνόμεθα νῦν ἢ φοβούμεθα καὶ ζηλοῦμεν μᾶλλον ἢ φθονοῦμεν καὶ φιλοδοξοῦμεν ἢ φιλοχρηματοῦμεν, καὶ ὅλως εἰ Δωρίοις μᾶλλον ἢ Λυδίοις ὥσπερ οἱ μελῳδοῦντες ὑπερβολαῖς ἁμαρτάνομεν, σκληρότεροι περὶ τὴν δίαιταν ὄντες ἢ μαλακώτεροι, καὶ βραδύτεροι περὶ τὰς πράξεις ἢ προπετέστεροι, καὶ θαυμασταὶ παρʼ ὃ δεῖ λόγων καὶ ἀνθρώπων ἢ καταφρονηταί. καθάπερ γὰρ αἱ τῶν νόσων εἰς τὰ μὴ κύρια μέρη τοῦ σώματος ἐκτροπαὶ σημεῖόν εἰσιν οὐ φαῦλον, οὕτως ἡ κακία τῶν προκοπτόντων ἔοικεν εἰς ἐπιεικέστερα πάθη μεθισταμένη κατὰ μικρὸν ἐξαλείφεσθαι. Φρῦνιν μὲν γὰρ οἱ ἔφοροι ταῖς ἑπτὰ χορδαῖς δύο παρεντεινάμενον ἠρώτων πότερον τὰς ἄνωθεν ἢ τὰς κάτωθεν ἐκτεμεῖν αὐτοῖς ἐθέλει παρασχεῖν ἡμῶν δὲ δεῖται μέν πως τὰ ἄνω καὶ τὰ κάτω περικοπῆς, εἰ μέλλομεν εἰς τὸ μέσον καθίστασθαι καὶ μέτριον ἡ δὲ προκοπὴ τὰς ὑπερβολὰς πρότερον καὶ τὰς ὀξύτητας τῶν παθῶν ἀνίησι πρὸς ἅσπερ οἱ μαργῶντες ἐντονώτατοι κατὰ Σοφοκλέα.

14Hükümleri işe dökmenin, sözleri söz olarak bırakmayıp eyleme dönüştürmenin en çok ilerlemeye özgü olduğu daha önce söylendi. Bunun ilk göstergesi, övülen şeylere gıpta etmek, hayran olduğumuz şeyleri yapmaya istekli olmak, kınadığımız şeyleri ise istememek, onlara katlanmamaktır. Bütün Atinalılar elbette Miltiades'in cüretini ve cesaretini övüyordu; ama Themistokles, Miltiades'in zafer anıtının kendisini uyutmadığını, uykusundan uyandırdığını söyleyince, onun yalnız övüp hayran kalmadığı, aynı zamanda gıpta edip örnek aldığı hemen ortaya çıktı. Öyleyse başarılı olanlara duyduğumuz hayranlık atıl kaldıkça, kendiliğinden bizi taklide harekete geçirmedikçe, pek az ilerlediğimizi düşünmeliyiz. Bedene duyulan aşk, içinde kıskançlık yoksa harekete geçirmez; aretē'yi övmek de bizi dürtüp kışkırtmıyor, haset yerine güzel şeylere gıpta ve eksiğimizi tamamlama isteği uyandırmıyorsa ateşli ve etkili değildir. Alkibiades'in dediği gibi yalnız filozofun sözleriyle yüreğin altüst olup gözyaşlarının dökülmesi yetmez. Gerçekten ilerleyen kişi kendini daha çok iyi ve olgun bir adamın işleri ve eylemleriyle karşılaştırır; eksiğinin bilinciyle içi sızlar, umut ve özlemle sevinir, dinmek bilmeyen bir atılımla dolu olarak, Simonides'in dediği gibi

"memeden yeni kesilmiş bir tayın anasının yanında koştuğu gibi"

koşmaya hazırdır; neredeyse iyi insanla kaynaşıp bir olmaya can atar. Çünkü gerçek ilerlemeye özgü hâl de budur: işlerine gıpta ettiğimiz kişilerin mizacını sevmek, bağrımıza basmak, onlara iyi dilekle ve her zaman güzel sözlerle saygı göstererek onlara benzemeye çalışmak. Kendinden üstün olanlara karşı içine çekişme hırsı ve haset damlamış olan kişi ise bilsin ki onu kemiren şey bir şöhret ya da iktidar kıskançlığıdır; aretē'ye ne saygı duymakta ne de hayranlık.

14

καὶ μὴν ὅτι τὸ τὰς κρίσεις ἐπὶ τὰ ἔργα μετάγειν καὶ τοὺς λόγους μὴ λόγους ἐᾶν ἀλλὰ πράξεις ποιεῖν μάλιστα τῆς προκοπῆς ἴδιόν ἐστιν εἴρηται. δήλωμα δʼ αὐτοῦ πρῶτον μὲν ὁ πρὸς τὰ ἐπαινούμενα ζῆλος καὶ τὸ ποιεῖν εἶναι προθύμους ἃ θαυμάζομεν, ἃ δὲ ψέγομεν μὴ ἐθέλειν μηδʼ ὑπομένειν. ἐπεὶ πάντας μὲν Ἀθηναίους εἰκὸς ἦν ἐπαινεῖν τὴν Μιλτιάδου τόλμαν καὶ ἀνδρείαν, Θεμιστοκλῆς δʼ εἰπὼν ὡς οὐκ ἐᾷ καθεύδειν αὐτὸν ἀλλʼ ἐκ τῶν ὕπνων ἀνίστησι τὸ Μιλτιάδου τρόπαιον, οὐκ ἐπαινῶν μόνον οὐδὲ θαυμάζων καταφανὴς ἦν εὐθὺς ἀλλὰ καὶ ζηλῶν καὶ μιμούμενος. σμικρὸν οὖν οἴεσθαι χρὴ προκόπτειν, ἄχρι οὗ τὸ θαυμάζειν τοὺς κατορθοῦντας ἀργὸν ἔχομεν καὶ ἀκίνητον ἐξ ἑαυτοῦ πρὸς μίμησιν. οὔτε γὰρ ἔρως σώματος ἐνεργός, εἰ μὴ μετὰ ζηλοτυπίας ἔνεστιν, οὔτʼ ἔπαινος ἀρετῆς διάπυρος καὶ δραστήριος ὁ μὴ νύττων μηδὲ κεντρίζων μηδὲ ποιῶν ἀντὶ φθόνου ζῆλον ἐπὶ τοῖς καλοῖς, ἀναπληρώσεως ὀρεγόμενον. οὐ γὰρ ὑπὸ τῶν λόγων δεῖ τοῦ φιλοσοφοῦντος μόνον ὥσπερ Ἀλκιβιάδης ἔλεγε τὴν καρδίαν στρέφεσθαι καὶ δάκρυα ἐκπίπτειν, ἀλλʼ ὅ γε προκόπτων ἀληθῶς, μᾶλλον ἔργοις καὶ πράξεσιν ἀνδρὸς ἀγαθοῦ καὶ τελείου παραβάλλων ἑαυτόν, ἅμα τῷ συνειδότι τοῦ ἐνδεοῦς δακνόμενος καὶ διʼ ἐλπίδα καὶ πόθον χαίρων καὶ μεστὸς ὢν ὁρμῆς οὐκ ἠρεμούσης οἷός τʼ ἐστι κατὰ Σιμωνίδην ἄθηλος ἵππῳ πῶλος ὣς ἅμα τρέχειν, τῷ ἀγαθῷ μονονουχὶ συμφῦναι γλιχόμενος. καὶ γὰρ τοῦτο προκοπῆς ἀληθοῦς ἴδιόν ἐστι πάθος, ὧν ζηλοῦμεν τὰ ἔργα τὴν διάθεσιν φιλεῖν καὶ ἀγαπᾶν καὶ μετʼ εὐνοίας ἀεὶ τιμὴν εὔφημον ἀποδιδούσης ἐξομοιοῦσθαι. φιλονεικία δʼ ὅτῳ καὶ φθόνος ἐνέστακται πρὸς τοὺς κρείττονας, οὗτος ἴστω δόξης τινὸς ἢ δυνάμεως ζηλοτυπίᾳ κνιζόμενος, ἀρετὴν δὲ μὴ τιμῶν μηδὲ θαυμάζων.

15Demek ki iyi insanlara öyle bir sevgi duymaya başladığımızda, Platon'un dediği gibi yalnız itidal sahibi insanı bahtiyar, "itidal sahibi bir ağızdan çıkan sözleri dinleyeni" de bahtiyar saymakla kalmayıp onun duruşuna, yürüyüşüne, bakışına, gülümsemesine hayran olarak ve bunları severek kendimizi adeta ona uydurmaya, ona yapışmaya can attığımızda, işte o zaman gerçekten ilerlediğimizi düşünmeliyiz. İyi insanlara yalnız işleri yolundayken hayran kalmıyorsak, daha da çok ilerliyoruz demektir. Âşıklar sevdiklerinin peltekliğini, solgunluğunu bile bağırlarına basar; yas tutan, perişan Pantheia'nın gözyaşları ve kederli yüzü de Araspes'i büyülemişti. Bunun gibi biz de Aristeides'in sürgününden, Anaksagoras'ın hapsedilişinden, Sokrates'in yoksulluğundan ya da Phokion'un mahkûm edilişinden ürkmüyor, aretē'yi bunlarla birlikte de sevilmeye değer bulup onun üzerine yürüyor, her birinde Euripides'in şu sözünü söylüyorsak:

"Ah, soylu insanlara her şey ne güzel yakışır!"

Görünüşte korkunç olanı bile hoş görmeyip ona hayran olacak, gıpta edecek kadar ileri giden bir coşkuyu artık hiçbir şey güzel şeylerden döndüremez. Böylelerinde şu da görülür: bir işe girişirken, bir göreve başlarken ya da talihin bir cilvesiyle karşılaşırken gözlerinin önüne yaşayan ya da geçmişte yaşamış iyi insanları getirir ve şöyle düşünürler: "Platon bu durumda ne yapardı? Epameinondas ne derdi? Lykurgos ya da Agesilaos nasıl görünürdü?" Böylece sanki ayna karşısındaymış gibi kendilerine çeki düzen verir, kendilerini yeniden ayarlar, ağızlarından çıkacak soysuz bir sözü tutar ya da bir hâle karşı direnirler. İda Daktylos'larının adlarını ezberlemiş olanlar korku anında bu adları bir bir, sessizce sayıp onları kötülük savan tılsımlar gibi kullanırlar. İyi insanları düşünmek ve hatırlamak ise ilerleyenlerin yanına çabucak gelir, her hâlde ve her çıkmazda onları tutarak dimdik ve tökezlemeden ayakta kalmalarını sağlar. Bu da senin için aretē'de ilerleyenin bir işareti olsun.

15

ὅταν οὖν οὕτως ἀρχώμεθα τῶν ἀγαθῶν ἐρᾶν, ὥστε μὴ μόνον κατὰ Πλάτωνα μακάριον μὲν αὐτὸν ἡγεῖσθαι τὸν σώφρονα, μακάριον δὲ τὸν ξυνήκοον τῶν ἐκ τοῦ σωφρονοῦντος στόματος ἰόντων λόγων, ἀλλὰ καὶ σχῆμα καὶ βάδισμα καὶ βλέμμα καὶ μειδίαμα θαυμάζοντες αὐτοῦ καὶ ἀγαπῶντες οἷον συναρμόττειν καὶ συγκολλᾶν ἑαυτοὺς ὦμεν πρόθυμοι , τότε χρὴ νομίζειν ἀληθῶς προκόπτειν. ἔτι δὲ μᾶλλον, ἂν μὴ μόνον εὐημεροῦντας τοὺς ἀγαθοὺς θαυμάζωμεν, ἀλλʼ ὥσπερ οἱ ἐρῶντες καὶ τραυλότητας ἀσπάζονται τῶν ἐν ὥρᾳ καὶ ὠχρότητας, τῆς δὲ Πανθείας καὶ δάκρυα καὶ κατήφεια πενθούσης ἄρα καὶ κεκακωμένης ἐξέπληξε τὸν Ἀράσπην, οὕτως ἡμεῖς μήτε φυγὴν Ἀριστείδου μήτε εἱργμὸν Ἀναξαγόρου μήτε πενίαν Σωκράτους ἢ Φωκίωνος καταδίκην ὑποδειμαίνωμεν, ἀλλὰ καὶ μετὰ τούτων ἀξιέραστον ἡγούμενοι τὴν ἀρετὴν ὁμόσε χωρῶμεν αὐτῇ , τὸ Εὐριπίδειον ἐφʼ ἑκάστῳ φθεγγόμενοι φεῦ, τοῖσι γενναίοισιν ὡς ἅπαν καλόν τὸν γὰρ ἄχρι τοῦ καὶ τὰ φαινόμενα δεινὰ μὴ δυσχεραίνειν ἀλλὰ θαυμάζειν καὶ ζηλοῦν ἐνθουσιασμὸν οὐκ ἂν ἔτι γε τῶν καλῶν οὐδεὶς ἀποτρέψειεν. ἤδη δὲ τοῖς τοιούτοις παρέπεται τὸ βαδίζοντας ἐπὶ πράξεις τινὰς ἢ λαβόντας ἀρχὴν ἢ χρησαμένους τύχῃ τίθεσθαι πρὸ ὀφθαλμῶν τοὺς ὄντας ἀγαθοὺς ἢ γενομένους, καὶ διανοεῖσθαι τί δʼ ἂν ἔπραξεν ἐν τούτῳ Πλάτων, τί δʼ ἂν εἶπεν Ἐπαμεινώνδας, ποῖος δʼ ἂν ὤφθη Λυκοῦργος ἢ Ἀγησίλαος, οἷον πρὸς ἔσοπτρα κοσμοῦντας ἑαυτοὺς καὶ μεταρρυθμίζοντας ἢ φωνῆς ἀγεννεστέρας αὑτῶν ἐπιλαμβανομένους ἢ πρός τι πάθος ἀντιβαίνοντας. οἱ μὲν γὰρ ἐκμεμαθηκότες τὰ τῶν Ἰδαίων ὀνόματα δακτύλων χρῶνται πρὸς τοὺς φόβους αὐτοῖς ὡς ἀλεξικάκοις, ἀτρέμα καταλέγοντες ἕκαστον· ἡ δὲ τῶν ἀγαθῶν ἀνδρῶν ἐπίνοια καὶ μνήμη ταχὺ παρισταμένη καὶ διαλαμβάνουσα τοὺς προκόπτοντας ἐν πᾶσι πάθεσι καὶ ἀπορίαις ἁπάσαις, ὀρθούς τε καὶ ἀπτῶτας διαφυλάσσει. ὅθεν ἔστω σοι καὶ τοῦτο σημεῖον τοῦ πρὸς ἀρετὴν ἐπιδιδόντος.

16Bunun yanında, tanınmış ve itidal sahibi bir adam ansızın çıkıp geldiğinde artık pek telaşlanmamak, kızarmamak, kendine ait bir şeyi saklamaya ya da değiştirmeye kalkmamak, tersine böyle kimselerin karşısına güvenle çıkabilmek, vicdanın bir ölçüde sağlamlık kazandığını gösterir. Anlatıldığına göre İskender bir habercinin sevinçle koşup sağ elini uzattığını görünce "Ne müjde vereceksin bana, dostum? Homeros dirildi mi yoksa?" demiş; çünkü yaptıklarının ardından gelecek şandan başka hiçbir eksiği olmadığını düşünüyordu. Karakteri iyileşmekte olan genç bir adamın içinde ise hiçbir şeye, iyi ve soylu insanlara kendini göstermekten, evini onların önüne açmaktan daha büyük bir istek doğmaz: sofrasını, karısını, eğlencesini ve ciddi işlerini, söylediği ya da yazdığı sözleri onlar görsün ister. Öyle ki ölmüş babasını ya da hocasını hatırlayınca, onların kendisini bu hâlde göremediğine içi sızlar; tanrılardan hiçbir şeyi, onların dirilip hayatının ve eylemlerinin seyircisi olmaları kadar dilemez. Tersine, kendilerini ihmal edip yozlaşmış olanlar yakınlarını uykuda bile rahatça ve korkusuzca göremezler.

16

πρὸς δὲ τούτῳ τὸ μηκέτι ταράττεσθαι σφόδρα μηδʼ ἐρυθριᾶν μηδὲ κατακρύπτειν ἢ μετασχηματίζειν τι τῶν καθʼ ἑαυτόν, ἀνδρὸς ἐνδόξου καὶ σώφρονος ἐξαπίνης ἐπιφανέντος, ἀλλὰ θαρρεῖν ὁμόσε χωροῦντα τοῖς τοιούτοις ἔχει τοῦ συνειδότος τινὰ βεβαίωσιν. Ἀλέξανδρος μὲν γὰρ ὡς ἔοικεν ἄγγελον ἰδὼν περιχαρῆ προσθέοντα καὶ τὴν δεξιὰν προτείνοντα τί μοι μέλλεις εἶπεν ὦ τᾶν ἀπαγγελεῖν; ἢ ὅτι Ὅμηρος ἀναβεβίωκεν οὐδενὸς αὐτῷ τὰ πράγματα πλὴν ὑστεροφημίας ἐνδεῖν οἰόμενος. νέῳ δʼ ἀνδρὶ βελτιουμένῳ τὸ ἦθος οὐδενὸς ἔρως ἐμφύεται μᾶλλον ἢ καλοῖς κἀγαθοῖς ἀνδράσιν ἐγκαλλωπίσασθαι καὶ παρασχεῖν οἰκίαν αὑτοῦ καταφανῆ, τράπεζαν γυναῖκα, παιδιὰν σπουδήν, λόγους λεγομένους ἢ γραφομένους, ὥστε καὶ δάκνεσθαι πατρὸς τεθνεῶτος ἢ καθηγητοῦ μεμνημένον οὐκ ἐπιδόντος αὐτὸν ἐν διαθέσει τοιαύτῃ, καὶ μηδὲν ἂν οὕτως εὔξασθαι παρὰ τῶν θεῶν, ὡς ἐκείνους ἀναβιώσαντας αὐτῷ γενέσθαι τοῦ βίου καὶ τῶν πράξεων θεατάς. ὥσπερ αὖ τοὐναντίον οἱ καταμελήσαντες ἑαυτῶν καὶ διαφθαρέντες οὐδʼ ἐν ὕπνῳ τοὺς προσήκοντας ἀτρέμα καὶ ἀδεῶς ὁρῶσιν.

17İstersen söylediklerimize küçük olmayan bir işaret daha ekle: hatalardan hiçbirini artık küçük saymamak, hepsinden sakınmak ve hepsine dikkat etmek. Zengin olmaktan ümidini kesmiş olanlar küçük harcamaları hiç umursamaz, küçük bir miktara eklenen şeyin büyük bir fark yaratmayacağını düşünürler; oysa umut hedefe yaklaştıkça zenginlikle birlikte zenginlik tutkusu da büyür. Aretē'ye ilişkin işlerde de böyledir: "Bundan ne çıkar?", "Şimdilik böyle olsun, sonra daha iyisini yaparım" diyerek pek çok şeye göz yummayan, tersine her şeye dikkat eden ve kötülük hataların en küçüğüne sızıp kendine mazeret bulduğunda bile buna katlanamayıp öfkelenen kişi, besbelli artık kendine temiz bir şey kazanmaktadır ve hiçbir şekilde kirlenmeye razı değildir. Utanılacak hiçbir şeyi büyük ve önemli saymamak ise insanı küçük şeylere karşı gevşek ve kayıtsız yapar. Kuru taş duvar ya da bahçe duvarı örenler için rastgele bir kütük ya da sıradan bir taş koymak, yahut bir mezardan düşmüş bir dikilitaşı araya sıkıştırmak fark etmez; kötüler de böyle yapar, her işi ve eylemi gelişigüzel bir araya taşıyıp yığarlar. İlerleyenlerin hayatı için ise, kutsal ve krallara yaraşır bir yapı için olduğu gibi,

"altın bir temel çoktan dövülmüştür";

bu yüzden olup bitenlerden hiçbirini öylesine kabul etmez, her birini sanki logos'un çekül ipine göre yaklaştırıp yerine oturturlar. Polykleitos'un, işin en zor yerinin çamurun tırnağa geldiği an olduğunu söylerken bunu kastettiğini düşünüyoruz.

17

ἔτι τοίνυν πρόσλαβε τοῖς εἰρημένοις σημεῖον οὐ μικρόν, εἰ βούλει, τὸ μηδὲν ἔτι μικρὸν ἡγεῖσθαι τῶν ἐξαμαρτανομένων ἀλλʼ ἐξευλαβεῖσθαι καὶ προσέχειν ἅπασιν. ὥσπερ· γὰρ οἱ τὸ πλουτήσειν ἀπεγνωκότες ἐν οὐδενὶ τίθενται τὰ μικρὰ δαπανήματα, μηδὲν οἰόμενοι ποιήσειν μέγα τὸ μικρῷ τινι προστιθέμενον, ἡ δʼ ἐλπὶς ἐγγυτέρω τοῦ τέλους βαδίζουσα τῷ πλούτῳ συναύξει τὴν φιλοπλουτίαν, οὕτως ἐν τοῖς πρὸς ἀρετὴν πράγμασιν ὁ μὴ πολλὰ συγχωρῶν τῷ τί γὰρ τὸ παρὰ τοῦτο; καὶ νῦν μὲν οὕτως αὖθις δὲ βέλτιον, ἀλλὰ προσέχων ἑκάστῳ κἂν εἰς τὸ σμικρότατον ἡ κακία ποτὲ τῶν ἁμαρτημάτων ἐνδῦσα συγγνώμην πορίζηται δυσανασχετῶν καὶ δυσκολαίνων, δῆλός ἐστιν ἤδη τι καθαρὸν κτώμενος ἑαυτῷ καὶ οὐδʼ ὁπωσοῦν ἀξιῶν ῥυπαίνεσθαι, τὸ δὲ μηδὲν οἴεσθαι κατʼ αἰσχύνην μέγα μηδʼ ἔχειν εὐχερεῖς ποιεῖ καὶ ὀλιγώρους πρὸς τὰ μικρά. καὶ γὰρ αἱμασιάν τινα καὶ θριγκὸν οἰκοδομοῦσιν οὐ διαφέρει ξύλον τὸ τυχὸν ἢ λίθον ὑποβαλεῖν χυδαῖον ἢ στήλην ὑποθεῖναι παραπεσοῦσαν ἀπὸ μνήματος, οἷα, ποιοῦσιν οἱ φαῦλοι, πᾶσαν ἐργασίαν καὶ πρᾶξιν ὡς ἔτυχε συμφοροῦντες εἰς ταὐτὸ καὶ σωρεύοντες ἀλλʼ οἵ γε προκόπτοντες, οἷς ἤδη, καθάπερ ἱεροῦ τινος οἰκοδομήματος καὶ βασιλικοῦ τοῦ βίου κεκρότηται χρυσέα κρηπίς, οὐδὲν εἰκῇ προσίενται τῶν γιγνομένων, ἀλλʼ οἷον ἀπὸ στάθμης τοῦ λόγου προσάγουσι καὶ προσαρμόττουσιν ἕκαστον. ὑπὲρ οὗ τὸν Πολύκλειτον οἰόμεθα λέγειν ὡς ἔστι χαλεπώτατον τὸ ἔργον οἷς ἂν εἰς ὄνυχα ὁ πηλὸς ἀφίκηται.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…