İçeriğe geç
Plutarkhos

Plutarkhos

Düşmanlardan Nasıl Yararlanılır

Πῶς ἄν τις ὑπ᾽ ἐχθρῶν ὠφελοῖτο

1Görüyorum ki Cornelius Pulcher, devlet işlerinde en yumuşak yolu seçtin; bu yolda hem kamuya son derece yararlı oluyor hem de özel hayatında karşılaştığın kimselere hiç sıkıntı vermiyorsun. Ama Girit için anlatıldığı gibi yırtıcı hayvanı olmayan bir ülke bulunabilse de, düşmanlığı en çok doğuran hâlleri, yani haset, kıskançlık ve çekişme hırsını içinde taşımayan bir siyasi hayat bugüne dek görülmemiştir. Başka hiçbir şey olmasa bile dostluklar bizi düşmanlıklara bulaştırır. Bilge Khilon da bunu düşündüğü için, hiç düşmanı olmadığını söyleyen birine dostu da mı olmadığını sormuştu. Bu yüzden bana öyle geliyor ki devlet adamı düşmanlar konusunda başka şeyleri de iyice düşünmeli, Ksenophon'un, aklı başında insanın düşmanlarından bile yarar sağlayacağını söylerken boş konuşmadığını da bilmelidir. Ben de geçenlerde bu konuda söylemek aklıma gelen şeyleri aşağı yukarı aynı sözlerle toparlayıp sana gönderiyorum; Siyasi Öğütler'de yazdıklarımı tekrarlamaktan da elimden geldiğince kaçındım, çünkü o kitabı da sık sık elinin altında tuttuğunu görüyorum.

1

ὁρῶ μὲν ὅτι τὸν πραότατον, ὦ Κορνήλιε Ποῦλχερ, πολιτείας ᾕρησαι τρόπον, ἐν ᾧ μάλιστα τοῖς κοινοῖς ὠφέλιμος; ὢν ἀλυπότατον ἰδίᾳ τοῖς ἐντυγχάνουσι παρέχεις σεαυτόν. ἐπεὶ δὲ χώραν μὲν ἄθηρον ὥσπερ ἱστοροῦσι τὴν Κρήτην εὑρεῖν ἔστι, πολιτεία δὲ μήτε φθόνον ἐνηνοχυῖα μήτε ζῆλον φιλονεικίαν, ἔχθρας γονιμώτατα πάθη, μέχρι νῦν οὐ γέγονεν ἀλλʼ εἰ μηδὲν ἄλλο, ταῖς ἔχθραις αἱ φιλίαι συμπλέκουσιν ἡμᾶς· ὃ καὶ Χίλων ὁ σοφὸς νοήσας τὸν εἰπόντα μηδένα ἔχειν ἐχθρὸν ἠρώτησεν εἰ μηδὲ φίλον ἔχοι, δοκεῖ μοι τὰ τʼ ἄλλα περὶ ἐχθρῶν τῷ πολιτικῷ διεσκέφθαι προσήκειν καὶ τοῦ Ξενοφῶντος ἀκηκοέναι μὴ παρέργως εἰπόντος ὅτι τοῦ νοῦν ἔχοντός ἐστι καὶ ἀπὸ τῶν ἐχθρῶν ὠφελεῖσθαι ἅπερ οὖν εἰς τοῦτο πρῴην εἰπεῖν μοι παρέστη, συναγαγὼν ὁμοῦ τι τοῖς αὐτοῖς ὀνόμασιν ἀπέσταλκά σοι, φεισάμενος ὡς ἐνῆν μάλιστα τῶν ἐν τοῖς Πολιτικοῖς Παραγγέλμασι γεγραμμένων, ἐπεὶ κἀκεῖνο τὸ βιβλίον ὁρῶ σε πρόχειρον ἔχοντα πολλάκις.

2Eskiler için yabancı ve vahşi hayvanlardan zarar görmemek yeterliydi; hayvanlara karşı verdikleri mücadelelerin amacı da buydu. Sonrakiler ise onları kullanmayı öğrenip onlardan yararlanmaya başladılar: etleriyle beslenir, yünleriyle giyinir, safralarıyla ve peynir mayalarıyla tedavi olur, derileriyle kendilerini korurlar. Öyle ki hayvanlar tükenecek olsa insanın hayatı hayvanca, çaresiz ve vahşi bir hâle gelir diye korkmak yerinde olur. Başkalarına düşmanlarından kötülük görmemek yeterli geliyor; ama Ksenophon aklı başında olanların, aralarında anlaşmazlık bulunan kişilerden yarar da sağladığını söylüyor. Buna inanmamazlık etmemeli, düşmansız yaşaması imkânsız olanların bu güzel kazanca ulaşabileceği bir yol ve bir tekhnē aramalıyız. Çiftçi her ağacı ehlileştiremez, avcı da her hayvanı evcilleştiremez; bu yüzden onlar da başka ihtiyaçlar bakımından, biri meyve vermeyen ağaçlardan, öteki yabani hayvanlardan yararlanmanın yolunu aradı. Deniz suyu içilmez ve kötüdür, ama balıkları besler, yolcuları her yöne taşıyan bir yoldur. Ateşi ilk gördüğünde öpüp kucaklamak isteyen satire Prometheus

"Teke, sakalının yasını tutacaksın sen"

demişti; çünkü ateş dokunanı yakar, ama ışık ve sıcaklık verir, onu kullanmayı öğrenenler için de her tekhnē'nin aletidir. Düşmana da böyle bak: başka bakımlardan zararlı ve başa çıkılması güç biri olsa da, bir yerinden tutulmaya, kendine has bir biçimde kullanılmaya elveriyor ve yararlı olabiliyor mu? Başımıza gelen şeylerin de pek çoğu tatsız, sevimsiz ve bize karşıdır; ama görüyorsun ki bazıları bedenlerinin hastalığını kamu işlerinden uzak durmak için kullanmış, birçoklarının başına gelen zahmetler onları güçlendirip pişirmiştir. Bazıları da yurtlarından olmayı ve mallarını yitirmeyi, Diogenes ve Krates gibi, boş zamana ve felsefeye azık yapmışlardır. Zenon da yük gemisinin battığını haber alınca "Aferin sana, Talih, bizi filozof hırkasına sürüyorsun" demiştir. Midesi en güçlü ve en sağlıklı hayvanlar yılanları ve akrepleri yiyip sindirir, kimileri taşlarla ve kabuklarla bile beslenir, çünkü soluklarının gücü ve sıcaklığı sayesinde onları dönüştürürler; midesi hassas ve hastalıklı olanlar ise ekmekle şarabı bile yiyip içince midelerini bulandırırlar. Bunun gibi, akılsızlar dostluklarını bile bozar, akıllılar ise düşmanlıklardan bile yerinde yararlanabilirler.

2

ἐξήρκει τοῖς παλαιοῖς ὑπὸ τῶν ἀλλοφύλων καὶ ἀγρίων ζῴων μὴ ἀδικεῖσθαι, καὶ τοῦτο τῶν πρὸς τὰ θηρία τέλος ἦν ἀγώνων ἐκείνοις· οἱ δʼ ὕστερον ἤδη χρῆσθαι μαθόντες αὐτοῖς καὶ ὠφελοῦνται σαρξὶ τρεφόμενοι καὶ θριξὶν ἀμφιεννύμενοι καὶ χολαῖς καὶ πυτίαις ἰατρευόμενοι καὶ δέρμασιν ὁπλίζοντες ἑαυτούς, ὥστʼ ἄξιον εἶναι δεδιέναι μὴ τῶν θηρίων ἐπιλιπόντων τῷ ἀνθρώπῳ θηριώδης ὁ βίος αὐτοῦ γένηται καὶ ἄπορος καὶ ἀνήμερος. ἐπεὶ τοίνυν τοῖς μὲν ἄλλοις ἱκανόν ἐστι τὸ μὴ πάσχειν ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν, κακῶς, τοὺς δὲ νοῦν ἔχοντας ὁ Ξενοφῶν καὶ ὠφελεῖσθαί φησιν ἀπὸ τῶν διαφερομένων, ἀπιστεῖν μὲν οὐ χρή, ζητεῖν δὲ μέθοδον καὶ τέχνην διʼ ἧς τοῦτο περιέσται τὸ καλὸν οἷς χωρὶς ἐχθροῦ ζῆν ἀδύνατόν ἐστιν. οὐ δύναται πᾶν ἐξημερῶσαι δένδρον ὁ γεωργὸς οὐδὲ πᾶν τιθασεῦσαι θηρίον ὁ κυνηγός· ἐζήτησαν οὖν καθʼ ἑτέρας χρείας ὁ μὲν ἐκ τῶν ἀκάρπων ὁ δʼ ἀπὸ τῶν ἀγρίων ὠφελεῖσθαι. τῆς θαλάττης τὸ ὕδωρ ἄποτόν ἐστι καὶ πονηρόν, ἀλλʼ ἰχθῦς τρέφει καὶ πόμπιμόν ἐστι πάντῃ καὶ πορεύσιμον ὄχημα τοῖς κομιζομένοις· τοῦ δὲ σατύρου τὸ πῦρ, ὡς πρῶτον ὤφθη, βουλομένου φιλῆσαι καὶ περιβαλεῖν, ὁ Προμηθεύς τράγος ἔφη γένειον ἆρα πενθήσεις σύ γε καὶ γὰρ κάει τὸν ἁψάμενον, ἀλλὰ φῶς παρέχει καὶ θερμότητα καὶ τέχνης ἁπάσης ὄργανόν ἐστι τοῖς χρῆσθαι μαθοῦσι. σκόπει δὴ καὶ τὸν ἐχθρόν, εἰ βλαβερὸς ὢν τἄλλα καὶ δυσμεταχείριστος, ἁμωσγέπως ἁφὴν ἐνδίδωσιν αὑτοῦ καὶ χρῆσιν οἰκείαν καὶ ὠφέλιμός ἐστι. καὶ τῶν πραγμάτων ἄφιλα πολλὰ καὶ ἀπεχθῆ καὶ ἀντίπαλα τοῖς ἐντυγχάνουσιν ἀλλʼ ὁρᾷς ὅτι καὶ νόσοις ἔνιοι σώματος εἰς ἀπραγμοσύνην ἐχρήσαντο, καὶ πόνοι πολλοῖς προσπεσόντες ἔρρωσαν καὶ ἤσκησαν. ἔνιοι δὲ καὶ πατρίδος; στέρησιν καὶ χρημάτων ἀποβολὴν ἐφόδιον σχολῆς ἐποιήσαντο καὶ φιλοσοφίας, ὡς Διογένης καὶ Κράτης Ζήνων δέ, τῆς ναυκληρίας αὐτῷ συντριβείσης, πυθόμενος εἶπεν εὖ γʼ ὦ τύχη ποιεῖς, εἰς τὸν τρίβωνα συνελαύνουσα ἡμᾶς. ὥσπερ γὰρ τὰ ῥωμαλεώτατα τοὺς στομάχους καὶ ὑγιεινότατα τῶν ζῴων ὄφεις ἐσθίοντα καταπέττει καὶ σκορπίους, ἔστι δʼ ἃ καὶ λίθοις καὶ ὀστράκοις τρέφεται μεταβάλλουσι δὲ διʼ εὐτονίαν καὶ θερμότητα πνεύματος, οἱ δὲ σικχοὶ καὶ νοσώδεις ἄρτον καὶ οἶνον προσφερόμενοι ναυτιῶσιν, οὕτως οἱ μὲν ἀνόητοι καὶ τὰς φιλίας διαφθείρουσιν, οἱ δὲ φρόνιμοι καὶ ταῖς ἔχθραις ἐμμελῶς χρῆσθαι δύνανται.

3İlk olarak bana öyle geliyor ki düşmanlığın en zararlı yanı, dikkat edenler için en yararlı yanı hâline gelebilir. Nedir bu? Düşmanın gözü hep açıktır, işlerini pusuda bekler, her yandan bir tutamak arayarak hayatının çevresinde dolaşır. Lynkeus gibi yalnız meşenin, taşların ve kiremitlerin içinden görmekle kalmaz; bir dost, bir köle, her türlü tanıdık aracılığıyla elinden geldiğince yaptıklarını gizlice gözetler, tasarladıklarını kazıp ortaya çıkarır, didik didik araştırır. Dostlarımızın hastalığından, hatta ölümünden çoğu zaman ilgisizliğimiz ve ihmalimiz yüzünden haberimiz olmaz; düşmanlarımızın ise neredeyse düşlerini bile kurcalarız. Hastalıklar, borçlar, karılarıyla aralarındaki anlaşmazlıklar, düşmandan çok kişilerin kendilerinden gizli kalır. Düşman en çok hatalara yapışır ve onların izini sürer. Akbabalar çürümüş leşlerin kokusuna koşar, temiz ve sağlıklı bedenleri ise fark etmezler; bunun gibi hayattaki hastalıklı, kötü ve bozuk şeyler düşmanı harekete geçirir, nefret edenler bunlara atılır, bunlara yapışıp onları parçalarlar. Peki bu yararlı mıdır? Hem de nasıl! İnsanı sakınarak yaşamaya, kendine dikkat etmeye, hiçbir şeyi umursamazca ve düşünmeden yapmamaya ve söylememeye, sıkı bir perhizdeymiş gibi hayatını her zaman kusursuz tutmaya zorlar. Hâlleri böyle dizginleyen, aklı toparlayan bu sakınma, insanda düzgün ve kınanmayacak bir hayat sürme alışkanlığı ve prohairesis'i doğurur. Komşularıyla yaptıkları savaşlar ve aralıksız seferlerle akılları başlarına gelen şehirler nasıl kanuna saygıyı ve sağlıklı bir yönetimi sevmeye başlamışsa, bazı düşmanlıklar yüzünden hayatlarında uyanık olmaya, gevşeklikten ve umursamazlıktan sakınmaya, her şeyi yararlı biçimde yapmaya zorlananlar da, logos biraz yardım ettiği takdirde, farkına varmadan alışkanlık sayesinde hatasızlığa doğru yol alır, huylarını düzene sokarlar. Çünkü

"Priamos ve Priamos'un oğulları buna pek sevinirdi"

dizesini her an aklında tutanları bu dize, düşmanların sevinip alay edeceği şeylerden döndürür, utandırır ve uzak tutar. Dionysos sanatçılarını da görüyoruz: tiyatrolarda yalnız başlarına çıktıklarında çoğu zaman gevşek, isteksiz ve özensiz yarışırlar; başkalarıyla rekabet ve yarış söz konusu olduğunda ise yalnız kendilerine değil çalgılarına da daha çok özen gösterir, tellerini gözden geçirir, daha titizlikle akort eder, aulos'larını üfleyip denerler. Düşmanının hayatta ve şöhrette rakibi olduğunu bilen kişi de kendine daha çok dikkat eder, işlerini her yönden gözden geçirir ve hayatını düzene sokar. Çünkü kötülüğün bir özelliği de, işlediğimiz hatalardan dolayı dostlarımızdan çok düşmanlarımızdan utanmamızdır. Bu yüzden, Kartacalılar yok edilip Akhalar köleleştirildiğine göre Roma'nın işlerinin artık güvende olduğunu düşünüp söyleyenlere Nasica "Asıl şimdi tehlikedeyiz" demişti, "çünkü kendimize ne korkacağımız ne de utanacağımız kimse bıraktık."

3

πρῶτον μὲν οὖν δοκεῖ μοι τῆς ἔχθρας τὸ βλαβερώτατον ὠφελιμώτατον ἂν γενέσθαι τοῖς προσέχουσιν. τί δὲ τοῦτʼ ἐστίν; ἐφεδρεύει σου τοῖς πράγμασιν ἐγρηγορὼς ὁ ἐχθρὸς ἀεὶ καὶ λαβὴν ζητῶν πανταχόθεν περιοδεύει τὸν βίον, οὐ διὰ δρυὸς μόνον ὁρῶν ὡς ὁ Λυγκεὺς οὐδὲ διὰ λίθων καὶ ὀστράκων, ἀλλὰ καὶ διὰ φίλου καὶ οἰκέτου καὶ διὰ συνήθους παντὸς ὡς ἀνυστόν ἐστι φωρῶν τὰ πραττόμενα καὶ τὰ βουλευόμενα διορύττων καὶ διερευνώμενος. οἱ μὲν γὰρ φίλοι καὶ νοσοῦντες ἡμᾶς πολλάκις καὶ ἀποθνῄσκοντες λανθάνουσιν ἀμελοῦντας καὶ ὀλιγωροῦντας, τῶν δʼ ἐχθρῶν μονονουχὶ καὶ τοὺς ὀνείρους πολυπραγμονοῦμεν· νόσοι δὲ καὶ δανεισμοὶ καὶ διαφοραὶ πρὸς γυναῖκας αὐτοὺς ἐκείνους μᾶλλον ἢ τὸν ἐχθρὸν λανθάνουσι. μάλιστα δὲ τῶν ἁμαρτιῶν ἔχεται καὶ ταύτας ἐξιχνεύει. καὶ καθάπερ οἱ γῦπες ἐπὶ τὰς ὀσμὰς τῶν διεφθορότων σωμάτων φέρονται, τῶν δὲ καθαρῶν καὶ ὑγιαινόντων αἴσθησιν οὐκ ἔχουσιν, οὕτω τὰ νοσοῦντα τοῦ βίου καὶ φαῦλα καὶ πεπονθότα κινεῖ τὸν ἐχθρόν, καὶ πρὸς ταῦθʼ οἱ μισοῦντες ᾄττουσι καὶ τούτων ἅπτονται καὶ σπαράττουσι. τοῦτʼ οὖν ὠφέλιμόν ἐστι; πάνυ μὲν οὖν, εὐλαβούμενον ζῆν καὶ προσέχειν ἑαυτῷ καὶ μήτε πράττειν μηδὲν ὀλιγώρως καὶ ἀπερισκέπτως μήτε λέγειν, ἀλλʼ ἀεὶ διαφυλάττειν ὥσπερ ἐν ἀκριβεῖ διαίτῃ τὸν βίον ἀνεπίληπτον· ἡ γὰρ οὕτω συστέλλουσα τὰ πάθη καὶ συνέχουσα τὸν λογισμὸν εὐλάβεια μελέτην ἐμποιεῖ καὶ προαίρεσιν τοῦ ζῆν ἐπιεικῶς καὶ ἀνεγκλήτως. καθάπερ γὰρ αἱ πολέμοις ἀστυγειτονικοῖς καὶ στρατείαις ἐνδελεχέσι σωφρονιζόμεναι πόλεις εὐνομίαν καὶ πολιτείαν ὑγιαίνουσαν ἠγάπησαν, οὕτως οἱ διʼ ἔχθρας τινὰς ἀναγκασθέντες ἐπινήφειν τῷ βίῳ καὶ φυλάττεσθαι τὸ ῥᾳθυμεῖν καὶ καταφρονεῖν καὶ μετʼ εὐχρηστίας ἕκαστα πράττειν λανθάνουσιν εἰς τὸ ἀναμάρτητον ὑπὸ τῆς συνηθείας ἀγόμενοι καὶ κατακοσμούμενοι τὸν τρόπον, ἂν καὶ μικρὸν ὁ λόγος συνεπιλαμβάνηται. τὸ γάρ ἦ κεν γηθήσαι Πρίαμος Πριάμοιό τε παῖδες οἷς ἐστιν ἀεὶ πρόχειρον, ἐπιστρέφει καὶ διατρέπει καὶ ἀφίστησι τῶν τοιούτων ἐφʼ οἷς οἱ ἐχθροὶ χαίρουσι καὶ καταγελῶσι. καὶ μὴν τοὺς περὶ τὸν Διόνυσον τεχνίτας ὁρῶμεν ἐκλελυμένους καὶ ἀπροθύμους καὶ οὐκ ἀκριβῶς πολλάκις ἀγωνιζομένους ἐν τοῖς θεάτροις ἐφʼ ἑαυτῶν· ὅταν δʼ ἅμιλλα καὶ ἀγὼν γένηται πρὸς ἑτέρους, οὐ μόνον αὑτοὺς ἀλλὰ καὶ τὰ ὄργανα μᾶλλον συνεπιστρέφουσι, χορδολογοῦντες καὶ ἀκριβέστερον ἁρμοζόμενοι καὶ καταυλοῦντες. ὅστις οὖν οἶδεν ἀνταγωνιστὴν βίου καὶ δόξης τὸν ἐχθρὸν ὄντα, προσέχει μᾶλλον αὑτῷ, καὶ τὰ πράγματα περισκοπεῖ καὶ διαρμόζεται τὸν βίον. ἐπεὶ καὶ τοῦτο τῆς κακίας ἴδιόν ἐστι, τὸ τοὺς ἐχθροὺς αἰσχύνεσθαι μᾶλλον ἢ τοὺς φίλους ἐφʼ οἷς ἐξαμαρτάνομεν. ὅθεν ὁ Νασικᾶς, οἰομένων τινῶν καὶ λεγόντων ἐν ἀσφαλεῖ γεγονέναι τὰ Ῥωμαίων πράγματα Καρχηδονίων μὲν ἀνῃρημένων Ἀχαιῶν δὲ δεδουλωμένων, νῦν μὲν οὖν εἶπεν ἐπισφαλῶς ἔχομεν, μήθʼ οὓς φοβηθῶμεν μήθʼ οὓς αἰσχυνθῶμεν ἑαυτοῖς ἀπολελοιπότες

4Buna Diogenes'in şu cevabını da ekle; son derece felsefi ve devlet adamına yaraşır bir cevaptır. "Düşmanımdan nasıl öç alırım?" diye sorulmuş, "Kendin iyi ve soylu bir insan olarak" demiş. İnsanlar düşmanlarının atlarının ün kazandığını, köpeklerinin övüldüğünü görünce üzülür; özenle işlenmiş bir tarla, yemyeşil bir bahçe görseler iç geçirirler. Ya kendini adil, aklı başında, dürüst, sözleriyle saygı gören, işlerinde temiz, yaşayışında düzenli bir adam olarak,

"zihnin derin sabanizinden ürün devşiren, değerli kararların filizlendiği o izden"

bir adam olarak gösterirsen ne olacağını sanıyorsun? Pindaros "Yenilen adamların dili bağlanır" der; ama bu her durumda ve herkes için değil, yalnız özende, iyilikte, yüce gönüllülükte, insanseverlikte ve iyilik etmekte düşmanlarına yenildiklerini görenler için doğrudur. Demosthenes'in dediği gibi, bunlar dili tutar, ağzı tıkar, boğazı sıkar, insanı susturur.

"Sen kötülerden farklı ol; elindedir bu."

Senden nefret edeni üzmek istiyorsan ona kadınsı, yumuşak, hovarda, soytarı ya da cimri diye sövme; kendin erkekçe davran, itidalli ol, doğruyu söyle, karşılaştığın kimselere insanca ve adilce davran. Sövmeye kalkacak olursan da, ona hangi kusur için sövüyorsan o kusurdan kendini olabildiğince uzak tut. Psykhē'nin içine gir, çürük yerlerini gözden geçir; bir yerlerden bir kötülük sana trajedi şairinin şu sözünü fısıldamasın:

"Başkalarına hekimlik eder, kendisi yaralar içinde."

Ona terbiye görmemiş diyorsan, kendinde öğrenme sevgisini ve çalışkanlığı artır; korkak diyorsan, kendinde cesareti ve erkekliği daha çok uyandır; azgın ve hovarda diyorsan, psykhē'nde gizli kalmış bir zevk düşkünlüğü izi varsa onu sil. Çünkü geri dönen bir sövgüden daha utanç verici, daha acı bir şey yoktur. Yansıyan ışık zayıf gözleri nasıl daha çok rahatsız ediyorsa, kınamalardan da gerçeğin gücüyle kınayanın kendisine dönenler onu daha çok rahatsız eder. Kaikias rüzgârı bulutları nasıl kendine çekerse, kötü bir hayat da sövgüleri kendine çeker.

4

ἔτι τοίνυν πρόσλαβε τὴν Διογένους ἀπόφασιν, φιλόσοφον σφόδρα καὶ πολιτικὴν οὖσαν· πῶς ἀμυνοῦμαι τὸν ἐχθρόν; αὐτὸς καλὸς κἀγαθὸς γενόμενος. ἵππους ἐχθρῶν ὁρῶντες εὐδοκιμοῦντας ἀνιῶνται καὶ κύνας ἐπαινουμένους. ἂν χωρίον ἐκπεπονημένον ἴδωσιν, ἂν εὐθαλοῦντα κῆπον, ἐπιστένουσι. τί οὖν οἴει; σεαυτὸν ἐπιδεικνύμενος ἄνδρα δίκαιον ἀρτίφρονα χρηστόν, ἐν λόγοις εὐδόκιμον, ἐν πράξεσι καθαρόν, ἐν διαίτῃ κόσμιον, βαθεῖαν αὔλακα διὰ φρενὸς καρπούμενον, ἐξ ἧς τὰ κεδνὰ βλαστάνει βουλεύματα; νικώμενοι φησὶ Πίνδαρος ἄνδρες ἀγρυξίᾳ δέδενται, οὐχ ἁπλῶς οὐδὲ πάντες, ἀλλʼ ὅσοι νικωμένους αὑτοὺς ὁρῶσιν ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν ἐπιμελείᾳ χρηστότητι μεγαλοφροσύνῃ φιλανθρωπίαις εὐεργεσίαις· ταῦτʼ ἀποστρέφει τὴν γλῶτταν ὡς ὁ Δημοσθένης φησίν, ἐμφράττει τὸ στόμα, ἄγχει, σιωπᾶν ποιεῖ. σύ τοι διάφερε τῶν κακῶν· ἔξεστι γάρ. εἰ θέλεις ἀνιᾶν τὸν μισοῦντα, μὴ λοιδόρει κίναιδον μηδὲ μαλακὸν μηδʼ ἀκόλαστον μηδὲ βωμολόχον μηδʼ ἀνελεύθερον, ἀλλʼ αὐτὸς ἀνὴρ ἴσθι καὶ σωφρόνει καὶ ἀλήθευε καὶ χρῶ φιλανθρώπως καὶ δικαίως τοῖς ἐντυγχάνουσιν. ἂν δὲ λοιδορῆσαι προαχθῇς, ἄπαγε πορρωτάτω σεαυτὸν ὧν λοιδορεῖς ἐκεῖνον. ἐνδύου τῇ ψυχῇ, περισκόπει τὰ σαθρά, μὴ τίς σοί ποθεν ὑποφθέγγηται κακία τὸ τοῦ τραγῳδοῦ ἄλλων ἰατρὸς αὐτὸς ἕλκεσι βρύων ἂν ἀπαίδευτον εἴπῃς, ἐπίτεινε τὸ φιλομαθὲς ἐν σεαυτῷ καὶ φιλόπονον· ἂν δειλόν, ἔγειρε μᾶλλον τὸ θαρραλέον καὶ ἀνδρῶδες· κἂν ἀσελγῆ καὶ ἀκόλαστον, ἐξάλειφε τῆς ψυχῆς; εἴ τι λανθάνον ἐστὶ φιληδονίας ἴχνος. οὐδὲν γὰρ αἴσχιόν ἐστι· βλασφημίας παλινδρομούσης οὐδὲ λυπηρότερον, ἀλλʼ ἔοικε καὶ τοῦ φωτὸς; τὸ ἀνακλώμενον μᾶλλον ἐνοχλεῖν τὰς ἀσθενεῖς ὁράσεις καὶ τῶν ψόγων οἱ πρὸς αὐτοὺς ἀναφερόμενοι τοὺς ψέγοντας ὑπὸ τῆς ἀληθείας. ὡς γὰρ ὁ καικίας τὰ νέφη, καὶ ὁ φαῦλος βίος ἐφʼ ἑαυτὸν ἕλκει τὰς λοιδορίας.

5Platon ne zaman yakışıksız davranan insanların yanında bulunsa kendi kendine "Yoksa ben de mi böyleyim?" derdi. Başkasının hayatına söven kişi de hemen kendi hayatını gözden geçirir, onu ters yöne çevirip düzelterek yeniden ayarlarsa sövmekten bir yarar sağlamış olur; yoksa sövmek yararsız ve boş görünür, öyledir de. Kel ya da kambur biri başkalarına bu yüzden söver, onlarla alay ederse çoğu insan güler; aslında karşılığında kendisine sövülebilecek herhangi bir şey için sövmek ve alay etmek her durumda gülünçtür. Bizanslı Leon, bir kambur onun gözlerinin zayıflığıyla alay edince "İnsana özgü bir kusuru başıma kakıyorsun, oysa sen tanrının cezasını sırtında taşıyorsun" demişti. Öyleyse kendin oğlan düşkünüysen zina edene sövme; kendin cimriysen müsrife sövme.

"Kocasını öldüren bir kadının kardeşisin"

demişti Alkmaion Adrastos'a. Peki Adrastos ne yaptı? Ona başkasının değil, kendisinin ayıbını yüzüne vurdu:

"Sen ise seni doğuran anneyi kendi elinle öldürdün."

Domitius Crassus'a "Havuzunda beslediğin müren ölünce ağlamadın mı?" demişti; öteki de "Sen üç karını gömüp de bir damla gözyaşı dökmedin mi?" diye karşılık verdi. Sövmeye kalkacak kişinin yetenekli, gür sesli ve atılgan olması gerekmez; kendisine sövülemeyecek ve hiçbir kusuru gösterilemeyecek biri olması gerekir. Tanrı "Kendini bil" buyruğunu kimseye, başkasını kınamak üzere olana verdiği kadar vermiyor gibidir; istediklerini söyleyenler istemediklerini duymasınlar diye. Çünkü böyle biri, Sophokles'in dediği gibi,

"dilini boş yere döküp, isteyerek söylediği sözleri istemeden dinler".

5

ὁ μὲν οὖν Πλάτων ὁσάκις ἀσχημονοῦσιν ἀνθρώποις παραγένοιτο, πρὸς αὑτὸν εἰώθει λέγειν μή που ἄρʼ ἐγὼ τοιοῦτος; ὁ δὲ λοιδορήσας τὸν ἑτέρου βίον ἂν εὐθὺς ἐπισκοπῇ τὸν ἑαυτοῦ καὶ μεθαρμόττῃ πρὸς τοὐναντίον ἀπευθύνων καὶ ἀποστρέφων, ἕξει τι χρήσιμον ἐκ τοῦ λοιδορεῖν, ἄλλως ἀχρήστου καὶ κενοῦ δοκοῦντος εἶναι καὶ ὄντος. οἱ μὲν οὖν πολλοὶ γελῶσιν, ἄν τις ὢν φαλακρὸς ἢ κυρτὸς ἑτέρους εἰς ταῦτα λοιδορῇ καὶ σκώπτῃ· γελοῖον δʼ ὅλως ἐστὶ τὸ λοιδορεῖν καὶ σκώπτειν ὁτιοῦν ἀντιλοιδορηθῆναι δυνάμενον, ὡς Λέων ὁ Βυζάντιος ὑπὸ κυρτοῦ λοιδορηθεὶς εἰς τὴν τῶν ὀμμάτων ἀσθένειαν ἀνθρώπινον ἔφη πάθος ὀνειδίζεις, ἐπὶ τοῦ νώτου φέρων τὴν νέμεσιν οὐκοῦν μηδὲ μοιχὸν λοιδορήσῃς, αὐτὸς ὢν παιδομανής· μηδʼ ἄσωτον, αὐτὸς ὢν ἀνελεύθερος. ἀνδροκτόνου γυναικὸς ὁμογενὴς ἔφυς πρὸς τὸν Ἄδραστον ὁ Ἀλκμέων. τί οὖν ἐκεῖνος; οὐκ ἀλλότριον ἀλλʼ ἴδιον αὐτῷ προφέρων ὄνειδος σὺ, δʼ αὐτόχειρ γε μητρὸς ἣ σʼ ἐγείνατο πρὸς τὸν Κράσσον ὁ Δομίτιος οὐ σὺ μυραίνης ἐν ζωγρείῳ σοι τρεφομένης εἶτʼ ἀποθανούσης ἔκλαυσας; καὶ ὁ ἕτερος οὐ σὺ τρεῖς γυναῖκας ἐκκομίσας οὐκ ἐδάκρυσας; οὐκ εὐφυᾶ δεῖ τὸν λοιδορησόμενον εἶναι καὶ μεγαλόφωνον καὶ ἰταμόν, ἀλλʼ ἀλοιδόρητον καὶ ἀνέγκλητον οὐδενὶ γὰρ οὕτως ἔοικε προστάττειν ὁ θεὸς ὡς τῷ μέλλοντι ψέγειν ἕτερον τὸ γνῶθι σαυτόν, ἵνα μὴ λέγοντες ἃ θέλουσιν ἀκούωσιν ἃ μὴ θέλουσι; φιλεῖ γὰρ ὁ τοιοῦτος κατὰ τὸν Σοφοκλέα γλῶσσαν ἐκχέας μάτην ἄκων ἀκούειν οὓς ἑκὼν εἴπῃ λόγους

6Düşmana sövmenin içinde işte bu yarar ve fayda vardır. Bundan aşağı kalmayan bir başkası da düşmanlarımızın bize sövmesi, onlardan kötü söz işitmemizdir. Bu yüzden Antisthenes kurtulmak isteyenlerin ya içten dostlara ya da ateşli düşmanlara ihtiyacı olduğunu söylerken haklıydı; çünkü dostlar öğüt vererek, düşmanlar söverek hata yapanı hatasından döndürür. Ama bugün dostluğun sesi açık sözlülük söz konusu olunca kısıldığı, dalkavukluk eden yanı geveze, öğüt veren yanı ise dilsiz olduğu için, gerçeği düşmanlardan dinlemek gerekir. Telephos kendi tarafından bir hekim bulamayınca yarasını düşmanın mızrağına sunmuştu; bunun gibi, öğüt verecek iyi niyetli birinden yoksun olanlar da, nefret eden bir düşmanın sözü kötülüklerini çürütüp cezalandırıyorsa ona katlanmak zorundadır; kötü söyleyenin niyetine değil, sözünün gördüğü işe bakmalıdırlar. Teselyalı Prometheus'u öldürmeyi tasarlayan adam kılıcıyla onun urunu vurup yarmış, ur patlamış ve adam ondan kurtulup hayatta kalmıştı. Bunun gibi, öfkeyle ya da düşmanlıkla yöneltilen bir sövgü de çoğu zaman psykhē'nin ya fark edilmeyen ya da ihmal edilen bir kötülüğünü iyileştirmiştir. Ama çoğu insan sövgü işitince, söylenen şeyin kendisinde olup olmadığına değil, sövende başka hangi kusurun bulunduğuna bakar. Güreşçiler tozu kendi üstlerinden silmeyip birbirlerine serper, sonra kapışıp birbirlerine bulanırlar; bunlar da sövgüleri üzerlerinden silmez, birbirlerine serper, sonra kapışıp birbirlerini kirletirler. Oysa düşmanından kötü söz işiten kişi, kendinde gerçekten bulunan kusuru, elbisesinde gösterilen bir lekeden daha büyük bir özenle temizlemelidir. Biri kendisinde olmayan bir şey söylese bile, bu iftiranın hangi sebepten çıktığını araştırmalı; söylenene yakın ya da benzer bir hata yapıp da farkında olmamaktan sakınmalı ve korkmalıdır. Örneğin Argos kralı Lakydes'i saçını bir biçimde taraması ve fazla nazlı yürüyüşü yüzünden yumuşaklıkla suçlamışlardı; Pompeius'u da, kadınsılıktan ve hovardalıktan son derece uzak olduğu hâlde, başını tek parmakla kaşıması yüzünden. Crassus, kutsal bakirelerden birinden güzel bir arazi satın almak isteyip bu yüzden onunla sık sık baş başa görüştüğü ve ona yaranmaya çalıştığı için o rahibeyle ilişkisi olduğu suçlamasına uğradı. Postumia'yı da kolay gülmesi ve erkeklerle fazla serbest konuşması yüzünden kötülediler, öyle ki iffetsizlikle yargılandı. Suçsuz bulundu; ama başrahip Spurius Minucius onu aklarken, hayatından daha az ağırbaşlı sözler kullanmamasını tembihledi. Themistokles'e de, hiçbir haksızlık yapmadığı hâlde, Pausanias ihanet şüphesi bulaştırmıştı; çünkü onunla dosttu, sürekli ona mektup yazıp adam gönderiyordu.

6

τουτὶ μὲν οὖν ἔνεστι τῷ λοιδορεῖν τὸν ἐχθρὸν ὠφέλιμον καὶ χρήσιμον οὐκ ἔλαττον δʼ ἕτερον, τὸ λοιδορεῖσθαι καὶ κακῶς ἀκούειν αὐτὸν ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν. ὅθεν ὀρθῶς ὁ Ἀντισθένης εἶπεν ὅτι τοῖς μέλλουσι σῴζεσθαι φίλων δεῖ γνησίων ἢ διαπύρων ἐχθρῶν οἱ μὲν γὰρ νουθετοῦντες τοὺς ἁμαρτάνοντας οἱ δὲ λοιδοροῦντες ἀποτρέπουσι. ἐπεὶ δʼ ἡ φιλία τὰ νῦν ἰσχνόφωνος γέγονεν ἐν τῷ παρρησιάζεσθαι , καὶ τὸ κολακεῦον αὐτῆς λάλον ἐστὶ τὸ δὲ νουθετοῦν ἄναυδον, ἀκουστέον ἐστὶ παρὰ τῶν ἐχθρῶν τὴν ἀλήθειαν. ὡς γὰρ ὁ Τήλεφος οἰκείου μὴ τυγχάνων ἰατροῦ τῷ πολεμίῳ δόρατι τὸ ἕλκος ὑπέθηκεν, οὕτω τοὺς ἀποροῦντας εὐνοίας νουθετούσης ὑπομένειν ἀνάγκη μισοῦντος ἐχθροῦ λόγον, ἂν ἐλέγχῃ καὶ κολάζῃ τὴν κακίαν, σκοποῦντας τὸ ἔργον ἀλλὰ μὴ τὴν γνώμην τοῦ κακῶς λέγοντος ὥσπερ γὰρ ὁ τὸν Θεσσαλὸν Προμηθέα κτεῖναι διανοηθεὶς ἔπαισε τῷ ξίφει τὸ φῦμα καὶ διεῖλεν οὕτως ὥστε σωθῆναι τὸν ἄνθρωπον καὶ ἀπαλλαγῆναι τοῦ φύματος ῥαγέντος, οὕτω πολλάκις ὑπʼ ὀργῆς ἢ ἔχθρας προσπεσοῦσα λοιδορία κακὸν ψυχῆς ἢ ἀγνοούμενον ἢ ἀμελούμενον ἐθεράπευσεν. ἀλλʼ οἱ πολλοὶ λοιδορηθέντες οὐ σκοποῦσιν εἰ πρόσεστιν αὐτοῖς τὸ λεγόμενον, ἀλλὰ τί πρόσεστιν ἕτερον τῷ λοιδοροῦντι, καὶ καθάπερ οἱ παλαίοντες τὴν κόνιν οὐχ ἑαυτῶν ἀποψῶσι τὰς λοιδορίας, ἀλλὰ συμπάσσουσιν ἀλλήλους εἶτα φύρονται καὶ ἀναχρώννυνται συμπεσόντες ὑπʼ ἀλλήλων. δεῖ δʼ ἀκούσαντα κακῶς ὑπʼ ἐχθροῦ τὸ μὲν προσὸν ἀφαιρεῖν αὑτοῦ μᾶλλον ἢ κηλῖδα προσοῦσαν ἱματίῳ καὶ δειχθεῖσαν ἂν δέ τις λέγῃ τὰ μὴ προσόντα, ὅμως ζητεῖν τὴν αἰτίαν ἀφʼ ἧς ἡ βλασφημία γέγονε, καὶ φυλάττεσθαι καὶ δεδιέναι μή τι λανθάνωμεν ἢ σύνεγγυς ἢ ὅμοιον τῷ λεγομένῳ παραμαρτάνοντες. οἷον Λακύδην τὸν Ἀργείων βασιλέα κόμης τις διάθεσις καὶ βάδισμα τρυφερώτερον εἰς μαλακίαν διέβαλε, καὶ Πομπήιον τὸ ἑνὶ κνᾶσθαι τὴν κεφαλὴν δακτύλῳ πορρωτάτω θηλύτητος καὶ ἀκολασίας ὄντα. Κράσσος δὲ τῶν ἱερῶν μιᾷ παρθένων αἰτίαν ἔσχε πλησιάζειν, χωρίον τι καλὸν ὠνήσασθαι παρʼ αὐτῆς βουλόμενος καὶ διὰ τοῦτο πολλάκις ἐντυγχάνων ἰδίᾳ καὶ θεραπεύων. Ποστουμίαν δὲ τὸ γελᾶν προχειρότερον καὶ λαλιᾷ χρῆσθαι θρασυτέρᾳ πρὸς ἄνδρας διέβαλεν, ὥστε κριθῆναι φθορᾶς, εὑρέθη μὲν οὖν καθαρὰ τῆς αἰτίας, ἀπολύσας δʼ αὐτὴν ὁ ἀρχιερεὺς Σπόριος Μινούκιος ὑπέμνησε μὴ χρῆσθαι λόγοις ἀσεμνοτέροις τοῦ βίου. Θεμιστοκλεῖ δὲ Παυσανίας μηδὲν ἀδικοῦντι προσετρίψατο τὴν ὑποψίαν τῆς προδοσίας διὰ τὸ χρῆσθαι φίλῳ καὶ γράφειν συνεχῶς καὶ πέμπειν πρὸς αὐτόν.

7Doğru olmayan bir şey söylendiğinde, yalan diye onu hor görüp umursamamak değil, söylediğin, yaptığın, uğraştığın şeylerden ya da düşüp kalktığın kimselerden hangisinin iftiraya benzerlik zemini hazırladığını araştırmak, ondan sakınıp kaçınmak gerekir. Başkaları istemedikleri olayların başlarına gelmesiyle kendilerine yararlı olanı öğreniyorsa —Merope'nin dediği gibi:

"Talihin cilveleri ücret olarak en sevdiklerimi alıp beni bilge kıldı"—

düşmanı ücretsiz bir öğretmen edinip ondan yararlanmaya ve gözden kaçan bir şeyi öğrenmeye ne engel olabilir? Düşman birçok şeyi dosttan daha iyi fark eder; çünkü Platon'un dediği gibi seven, sevdiği şey hakkında körleşir. Nefretin içinde ise merakla birlikte gevezelik de vardır. Hieron'a düşmanlarından biri ağzının kötü kokusu yüzünden sövmüştü. Hieron eve gelip karısına "Bu ne iş?" demiş, "sen bile bunu bana söylemedin mi?" İffetli ve saf kadın "Bütün erkeklerin böyle koktuğunu sanıyordum" diye cevap vermiş. Demek ki hisle algılanan, bedene ait, herkesin gözü önündeki şeyleri bile dostlarımızdan ve yakınlarımızdan önce düşmanlarımızdan öğrenebiliriz.

7

ὅταν οὖν λεχθῇ τι μὴ ἀληθές, οὐχ ὅτι ψεῦδός ἐστι δεῖ καταφρονεῖν καὶ ἀμελεῖν, ἀλλὰ σκοπεῖν τί τῶν ὑπὸ σοῦ λεγομένων ἢ πραττομένων ἢ σπουδαζομένων ἢ συνόντων ὁμοιότητα τῇ διαβολῇ παρέσχηκε, καὶ τοῦτο διευλαβεῖσθαι καὶ φεύγειν. εἰ γὰρ ἕτεροι πράγμασιν ἀβουλήτοις περιπεσόντες διδάσκονται; τὸ χρήσιμον, ὥσπερ ἡ Μερόπη φησὶν αἱ τύχαι δέ με μισθὸν λαβοῦσαι τῶν ἐμῶν τὰ φίλτατα σοφὴν ἔθηκαν , τί κωλύει διδάσκαλον ἄμισθον λαβόντα τὸν ἐχθρὸν ὠφεληθῆναι καὶ μαθεῖν τι τῶν λανθανόντων; πολλὰ γὰρ ὁ ἐχθρὸς αἰσθάνεται τοῦ φίλου μᾶλλον (τυφλοῦται γὰρ τὸ φιλοῦν περὶ τὸ φιλούμενον ὡς ὁ Πλάτων φησί), τῷ δὲ μισεῖν μετὰ τοῦ πολυπραγμονεῖν καὶ τὸ λαλεῖν ἔνεστιν. ὁ Ἱέρων ὑπό τινος τῶν ἐχθρῶν εἰς τὴν δυσωδίαν ἐλοιδορήθη τοῦ στόματος. ἐλθὼν οὖν οἴκαδε πρὸς τὴν γυναῖκα τί λέγεις; εἶπεν, οὐδὲ σύ μοι τοῦτʼ ἔφρασας; ἡ δʼ οὖσα σώφρων καὶ ἄκακος ᾤμην εἶπεν ὅτι τοιοῦτο πάντες ὄζουσιν οἱ ἄνδρες. οὕτω καὶ τὰ αἰσθητὰ καὶ τὰ σωματικὰ καὶ τὰ καταφανῆ πᾶσι παρὰ τῶν ἐχθρῶν μαθεῖν πρότερον ἔστιν ἢ τῶν φίλων καὶ συνήθων.

8Bundan başka, aretē'nin küçümsenmeyecek bir parçası olan dile hâkim olmayı ve dili her zaman akla itaat eder, söz dinler hâlde tutmayı, insan idmanla, çalışmayla ve emekle hâllerin en kötüsünü, örneğin öfkeyi, dize getirmedikçe başaramaz. İstemeden ağızdan kaçan söz, "dişlerin çitinden kaçan" kelime, bazı sözlerin kendiliğinden uçup gitmesi, en çok idman görmemiş, adeta kayıp akıp giden öfkelerde olur; bunun sebebi thymos'un zayıflığı, kendine hâkim olamayan bir akıl ve dizginsiz bir yaşayıştır. Tanrısal Platon'a göre en hafif şey olan söz yüzünden hem tanrılardan hem insanlardan en ağır ceza gelir. Sessizlik ise Hippokrates'in dediği gibi yalnız susatmamakla kalmaz, her yerde hesabı sorulmayacak bir şeydir; sövgüler karşısında da ağırbaşlı ve Sokratesçedir, daha doğrusu Heraklesçedir; çünkü Herakles de

"nefret dolu sözleri bir sinek kadar bile umursamazdı."

Söven bir düşmanın yanından, alaycı sivri bir kayanın yanından yüzüp geçer gibi sessizce geçmekten daha ağırbaşlı ve daha güzel bir şey, bundan daha büyük bir idman da yoktur. Çünkü sövüp sayan düşmanına sessizce katlanmaya alışırsan, sana kötü sözler söyleyen karının öfkesine de pek kolay katlanırsın; dostunun ve kardeşinin en acı sözlerini de telaşlanmadan dinlersin; baban ya da annen seni dövse, sana bir şey fırlatsa bile öfkelenmez ve kin tutmazsın. Sokrates, öfkeli ve huysuz olan Ksanthippe'ye katlanırdı, çünkü ona katlanmaya alışırsa başkalarıyla kolayca geçineceğini düşünüyordu. Ama düşmanların ve yabancıların küstahlıklarına, öfkelerine, alaylarına ve sövgülerine karşı idman yapıp thymos'u sakin durmaya, sövülürken öfkelenmemeye alıştırmak çok daha iyidir.

8

ἄνευ δὲ τούτου τὴν περὶ τὴν γλῶτταν ἐγκράτειαν, οὐ μικρὸν ἀρετῆς μέρος οὖσαν, ὑπήκοον ἀεὶ τῷ λογισμῷ καὶ πειθήνιον ἔχειν οὐκ ἔνεστιν, ἂν μή τις ἀσκήσει καὶ μελέτῃ καὶ φιλοπονίᾳ τὰ κάκιστα τῶν παθῶν, οἷόν ἐστιν ἡ ὀργή, κατεργάσηται. ἡ γὰρ ἀκουσίως ἐκπίπτουσα φωνὴ καὶ τὸ ἔπος φύγεν ἕρκος ὀδόντων, καὶ τὸ ἔνια ἐξίπτασθαι τῶν ῥημάτων αὐτόματα τοῖς ἀνασκήτοις μάλιστα θυμοῖς οἷον ὀλισθάνουσι καὶ διαρρέουσιν ἐπιγίγνεται διʼ ἀσθένειαν θυμοῦ, διʼ ἀκρατῆ γνώμην, διαίτῃ θρασείᾳ. λόγου δὲ κουφοτάτου πράγματος βαρυτάτη ζημία κατὰ τὸν θεῖον Πλάτωνα καὶ παρὰ θεῶν ἕπεται καὶ παρʼ ἀνθρώπων. ἡ δὲ σιγὴ πανταχοῦ μὲν ἀνυπεύθυνον οὐ μόνον ἄδιψον, ὥς φησιν Ἱπποκράτης, ἐν δὲ λοιδορίαις σεμνὸν καὶ Σωκρατικόν, μᾶλλον δʼ Ἡράκλειον , εἴ γε κἀκεῖνος οὐδʼ ὅσσον μυίας στυγερῶν ἐμπάζετο μύθων οὔτι μὴν τούτου σεμνότερον καὶ κάλλιόν ἐστι, τοῦ λοιδοροῦντος ἐχθροῦ τὴν ἡσυχίαν ἄγειν λισσάδα πέτραν φιλοκέρτομον ὣς παρανηχομένους, οὐδʼ ἄλλη μείζων ἄσκησις. ἂν γὰρ ἐχθρὸν ἐθισθῇς λοιδοροῦντα φέρειν σιωπῇ, πάνυ ῥᾳδίως οἴσεις γυναικὸς ὀργὴν κακῶς λεγούσης, καὶ φίλου φωνὰς καὶ ἀδελφοῦ πικροτάτας ἀκούων ὑπομενεῖς ἀθορύβως· πατρὶ δὲ καὶ μητρὶ τυπτόμενος καὶ βαλλόμενος παρέξεις ἄθυμον καὶ ἀμήνιτον σεαυτόν. ὁ μὲν γὰρ Σωκράτης ἔφερε τὴν Ξανθίππην θυμοειδῆ καὶ χαλεπὴν οὖσαν, ὡς εὐκόλως συνεσόμενος ἑτέροις, ἂν ἐκείνην ὑπομένειν ἐθισθῇ· πολὺ δὲ βέλτιον ἐχθρῶν καὶ ἀλλοτρίων ἐγγυμνασάμενον βδελυρίαις καὶ ὀργαῖς καὶ σκώμμασι καὶ λοιδορίαις ἐθίσαι τὸν θυμὸν ἡσυχίαν ἄγειν μηδʼ ἀσχάλλειν ἐν τῷ λοιδορεῖσθαι

9Böylece düşmanlıklarda yumuşaklığımızı ve kötülüğe katlanma gücümüzü gösterebiliriz; açık yüreklilik, yüce gönüllülük ve iyilikseverlik ise daha çok dostluklarda gösterilir. Bir dosta iyilik etmek, ihtiyacı olduğunda iyilik etmemek ne kadar utanç verici ise o kadar güzel değildir; oysa fırsat eline geçmişken düşmandan öç almaktan vazgeçmek bile hakkaniyetli bir davranıştır. Tökezleyen düşmanına acıyan, ihtiyacı olduğunda ona yardım eden, düşmanın çocukları ve yakınları sıkıntıya düştüğünde onlar için çaba ve istek gösteren kişinin iyi niyetine hayran olmayan, iyiliğini övmeyen kişinin ise

"kara yüreği çelikten ya da demirden dövülmüştür."

Caesar, yıkılmış olan Pompeius heykellerinin yeniden dikilmesini emredince Cicero ona "Pompeius'un heykellerini dikerek kendi heykellerini sağlama aldın" demişti. Bu yüzden haklı olarak ün kazanmış bir düşmanı övmekten ve onurlandırmaktan da kaçınmamalı. Çünkü bu, övene daha büyük bir övgü kazandırır; sonra onu suçladığında da, adamdan nefret ettiği için değil, davranışını onaylamadığı için suçladığına inanılır. En güzeli ve en yararlısı da şudur: düşmanlarını övmeye, işleri iyi gittiğinde içi sızlamamaya ve onlara kem gözle bakmamaya alışmış kişi, dostlarının iyi talihini ve yakınlarının başarılarını kıskanmaktan da en uzak hâle gelir. Hangi idman psykhē'lerimize daha büyük bir yarar sağlar, bizdeki kıskançlığı ve haset düşkünlüğünü söküp atan idmandan daha iyi bir mizaç kazandırır? Savaşta zorunlu olan ama başka bakımlardan kötü olan birçok şey âdet ve kanun gücü kazanınca, zarar görsek bile kolayca atılamaz; bunun gibi düşmanlık da nefretle birlikte haset, kıskançlık, başkasının kötülüğüne sevinme ve kin getirir ve bunları geride bırakır. Bunlara ek olarak kurnazlık, aldatma ve tuzak kurma da, düşmana karşı kötü ya da haksız görünmediği için, bir kez içe yerleşirse kolay kolay atılmaz; sonra insanlar, düşmanlara karşı bunlardan sakınmazlarsa, alışkanlık yüzünden dostlarına karşı da kullanırlar. Pythagoras insanları akılsız hayvanlara karşı bile zalimlikten ve açgözlülükten uzak durmaya alıştırmak için kuş avcılarına yalvarıp kuşları salıvermelerini ister, balıkçıların ağdaki avını satın alıp balıkları salıvermelerini buyurur, hiçbir evcil hayvanın öldürülmemesini emrederdi. Bu doğruysa, insanlarla anlaşmazlıklarda ve çekişmelerde soylu, adil ve yalan söylemeyen bir düşman olup alçakça, soysuz ve kurnaz hâlleri cezalandırmak ve küçültmek, böylece dostlarla ilişkilerde tamamen sakin durup kötülük etmekten uzak kalmak elbette çok daha saygıdeğer bir şeydir. Scaurus, Domitius'un düşmanı ve davacısıydı. Domitius'un bir kölesi davadan önce, Scaurus'un bilmediği bir şeyi ihbar edecekmiş gibi ona geldi; Scaurus adamın konuşmasına izin vermedi, onu yakalayıp efendisine götürdü. Cato, Murena'yı seçimde oy satın almakla kovuşturup kanıt toplarken, âdet olduğu üzere yaptıklarını gözetleyen kişiler onun peşinden ayrılmazdı. Ona sık sık o gün kanıt toplayıp toplamayacağını ya da suçlamayla ilgili bir iş görüp görmeyeceğini sorarlar, hayır derse ona inanıp giderlerdi. Bu, Cato'nun itibarının en büyük kanıtıdır; ama daha büyük ve daha güzel olan şudur: düşmanlarımıza karşı bile adaleti gözetmeye alışırsak, tanıdıklarımıza ve dostlarımıza asla haksızca ve kurnazca davranmayız.

9

πραότητα μὲν οὖν καὶ ἀνεξικακίαν οὕτως ἔστιν ἐνεπιδείξασθαι ταῖς ἔχθραις, ἁπλότητα δὲ καὶ μεγαλοφροσύνην καὶ χρηστότητα μᾶλλον ἐν ταῖς φιλίαις. φίλον μὲν γὰρ οὐχ οὕτω τὸ εὖ ποιεῖν καλόν, ὡς αἰσχρὸν τὸ μὴ ποιεῖν δεόμενον· ἐχθροῦ δὲ καὶ τὸ τιμωρίαν παραλείπειν καιροῦ παρασχόντος ἐπιεικές ἐστι. τὸν δὲ καὶ πταίσαντι συμπαθήσαντα καὶ δεηθέντι συλλαβόμενον καὶ παισὶν ἐχθροῦ καὶ οἰκείοις πραγμάτων ἐν χρείᾳ γενομένοις σπουδήν τινα καὶ προθυμίαν ἐνδειξάμενον ὅστις οὐκ ἄγαται τῆς εὐμενείας οὐδʼ ἐπαινεῖ τὴν χρηστότητα, κεῖνος ἐξ ἀδάμαντος ἢ σιδάρου κεχάλκευται μέλαιναν καρδίαν τῷ Καίσαρι κελεύσαντι τὰς Πομπηίου τιμὰς ἀνασταθῆναι καταβεβλημένας ὁ Κικέρων τοὺς Πομπηίου φησὶν ἀνδριάντας ἀνέστησας, τοὺς δὲ σοὺς ἔπηξας ὅθεν οὐδʼ ἐπαίνου φειστέον οὐδὲ τιμῆς περὶ ἀνδρὸς ἐχθροῦ δικαίως εὐδοκιμήσαντος. ἔπαινόν τε γὰρ φέρει μείζονα τοῖς ἐπαινοῦσι, καὶ πίστιν ἔχει πάλιν ἐγκαλῶν, ὡς οὐ τὸν ἄνδρα μισῶν ἀλλὰ τὴν πρᾶξιν ἀποδοκιμάζων τὸ δὲ κάλλιστον καὶ χρησιμώτατον, ἀπωτάτω καθίσταται τοῦ φθονεῖν καὶ φίλοις εὐτυχοῦσι καὶ κατορθοῦσιν οἰκείοις ὁ τοὺς ἐχθροὺς ἐθισθεὶς ἐπαινεῖν καὶ μὴ δάκνεσθαι μηδὲ βασκαίνειν εὖ πραττόντων. καίτοι τίς ἄσκησις ἑτέρα μείζονα ὠφέλειαν ἐνεργάζεται ταῖς ψυχαῖς ἢ διάθεσιν κρείττονα τῆς ἀφαιρούσης τὸ δύσζηλον ἡμῶν καὶ φιλόφθονον; ὥσπερ γὰρ ἐν πολέμῳ πολλὰ τῶν ἀναγκαίων ἄλλως; δὲ φαύλων ἔθους λαβόντα καὶ νόμου δύναμιν οὐκ ἔστι ῥᾳδίως ἀπώσασθαι καὶ βλαπτομένους, οὕτως ἡ ἔχθρα συνεισάγουσα τῷ μίσει φθόνον, ζηλοτυπίαν ἐπιχαιρεκακίαν μνησικακίαν ἐναπολείπει. πρὸς δὲ τούτοις καὶ πανουργία καὶ ἀπάτη καὶ ἐπιβουλή, δοκοῦσα μὴ φαῦλον εἶναι μηδʼ ἄδικον πρὸς ἐχθρόν, ἂν ἐγγένηται, παραμένει δυσαπάλλακτος· εἶτα χρῶνται πρὸς τοὺς φίλους αὐτοὺς ὑπὸ συνηθείας, ἂν μὴ φυλάξωνται πρὸς τοὺς ἐχθροὺς εἴπερ οὖν ὀρθῶς ὁ Πυθαγόρας, ἐν ἀλόγοις ζῴοις ἐθίζων ὠμότητος ἀπέχεσθαι καὶ πλεονεξίας, ὀρνέων τε θηρευτὰς παρῃτεῖτο καὶ βόλους ὠνούμενος ἰχθύων ἐκέλευεν ἀφιέναι, καὶ παντὸς ἡμέρου ζῴου φόνον ἀπηγόρευε, πολὺ δήπου σεμνότερόν ἐστιν ἐν διαφοραῖς πρὸς ἀνθρώπους καὶ φιλονεικίαις, γενναῖον ἐχθρὸν ὄντα καὶ δίκαιον καὶ ἀψευδῆ, τὰ μοχθηρὰ καὶ ἀγεννῆ καὶ πανοῦργα πάθη κολάζειν καὶ ταπεινὰ ποιεῖν, ὅπως ἐν τοῖς πρὸς τοὺς φίλους συμβολαίοις παντάπασιν ἀτρεμῇ καὶ ἀπέχηται τοῦ κακουργεῖν. Σκαῦρος ἐχθρὸς ἦν Δομιτίου· καὶ κατήγορος. οἰκέτης οὖν τοῦ Δομιτίου πρὸ τῆς δίκης ἧκε πρὸς αὐτὸν ὡς ἔχων τι μηνῦσαι τῶν λανθανόντων ἐκεῖνον, ὁ δʼ οὐκ εἴασεν εἰπεῖν, ἀλλὰ συλλαβὼν τὸν ἄνθρωπον ἀπήγαγε πρὸς τὸν δεσπότην . Κάτωνι δὲ Μουρήναν διώκοντι δημοκοπίας καὶ συνάγοντι, τοὺς ἐλέγχους ἐξ, ἔθους παρηκολούθουν οἱ τὰ πραττόμενα παραφυλάττοντες. πολλάκις οὖν αὐτὸν ἠρώτων εἴ τι μέλλει σήμερον συνάγειν ἢ πραγματεύεσθαι πρὸς τὴν κατηγορίαν· εἰ δὲ μὴ φαίη, πιστεύοντες ἀπῄεσαν. ταῦτα μὲν οὖν αὐτοῦ τῆς δόξης ἔχει τεκμήριον μέγιστον· ἀλλὰ μεῖζον καὶ κάλλιον, ὅτι τῷ δικαίῳ χρῆσθαι καὶ πρὸς ἐχθροὺς ἐθισθέντες οὐδέποτε μὴ προσενεχθῶμεν ἀδίκως καὶ πανούργως τοῖς συνήθεσι καὶ φίλοις.

10Simonides'e göre nasıl her tarlakuşunun bir tepeliği olması gerekiyorsa, her insan tabiatı da çekişme hırsı, kıskançlık ve Pindaros'un deyişiyle "boş kafalı adamların yoldaşı" olan haset taşır. Bu yüzden insan bu hâlleri düşmanlarına boşaltır, onları lağımlar gibi arkadaşlarından ve yakınlarından olabildiğince uzağa çevirirse az yarar sağlamaz. Devlet adamı Onomademos da galiba bunu fark etmişti. Khios'taki iç çatışmada galip gelen taraftaydı; arkadaşlarına karşı tarafın hepsini sürmemelerini, bazılarını bırakmalarını öğütlemiş, "Düşmanlardan büsbütün kurtulup da dostlarımızla çekişmeye başlamayalım" demişti. Öyleyse bizim bu hâllerimiz de düşmanlarımıza karşı tükenirse dostlarımızı daha az rahatsız eder. Hesiodos'un dediği gibi çömlekçi çömlekçiyi, şarkıcı şarkıcıyı kıskanmamalıdır; komşuyu, kuzeni ya da kardeşi de zenginliğe koşup işleri yolunda gidiyor diye kıskanmamalı. Çekişmeden, hasetten ve rekabet hırsından kurtulmanın başka bir yolu yoksa, düşmanlarının işleri iyi gittiğinde içinin sızlamasına alış; çekişme hırsını onlara karşı bileyip keskinleştir. Becerikli bahçıvanlar güllerin ve menekşelerin yanına sarımsak ve soğan dikerek onları daha güzel yaptıklarını düşünürler; çünkü besindeki keskin ve kötü kokulu ne varsa o bitkilere ayrılır. Bunun gibi düşman da senin kötü niyetini ve kıskançlığını üstüne çekip kendine alarak, işleri iyi giden dostlarına karşı seni daha iyi niyetli ve daha az kırgın kılar. Bu yüzden şan, makam ya da meşru kazanç uğruna rekabetlerimizi onlarla yapmalıyız. Onlar bizden fazlasına sahipse yalnız içimiz sızlamakla kalmamalı, onlara bu üstünlüğü sağlayan her şeyi dikkatle gözetmeli, onları özenle, çalışkanlıkla, itidalle ve kendimize dikkat ederek geçmeye çalışmalıyız; tıpkı Themistokles'in, Miltiades'in Maraton'da kazandığı zaferin kendisini uyutmadığını söylemesi gibi. Makamlarda, davalarda, devlet işlerinde ya da dostlar ve hükümdarlar yanında düşmanının sırf talihi sayesinde kendisinden üstün olduğunu düşünüp bir şey yapmayı, gıpta etmeyi bırakarak büsbütün kıskançlığa ve umutsuzluğa gömülen kişi, atıl ve hiçbir şey doğurmayan bir hasetle yaşar. Nefret ettiği kişi karşısında körleşmeyip onun hayatını, karakterini, sözlerini ve işlerini adil bir gözle seyreden kişi ise, gıpta edilen şeylerin çoğunun sahiplerine özen, öngörü ve iyi işler sayesinde geldiğini görecek; bunlara yönelerek kendi şan ve güzellik sevgisini geliştirecek, esneyip duran tembelliğini de söküp atacaktır.

10

ἐπεὶ δὲ πάσαις κορυδαλλίσι χρὴ λόφον ἐγγενέσθαι κατὰ τὸν Σιμωνίδην, καὶ πᾶσα φύσις ἀνθρώπου φέρει φιλονεικίαν καὶ ζηλοτυπίαν καὶ φθόνον, κενεοφρόνων ἀνδρῶν ἑταῖρον, ὥς φησι Πίνδαρος, οὐ μετρίως ἄν τις ὠφελοῖτο τῶν παθῶν τούτων ποιούμενος εἰς τοὺς ἐχθροὺς ἀποκαθάρσεις καὶ ἀποστρέφων ὥσπερ ὀχετοὺς πορρωτάτω τῶν ἑταίρων καὶ οἰκείων. καὶ τοῦτο, ὡς ἔοικε, συνιδὼν πολιτικὸς ἀνὴρ Ὀνομάδημος, ἐν Χίῳ τῆς κρατούσης μερίδος ἐν στάσει γενόμενος, παρῄνει τοῖς ἑταίροις μὴ πάντας ἐξελάσαι τοὺς ἀντιστασιάσαντας, ἀλλʼ ὑπολιπέσθαι τινάς, ὅπως ἔφη μὴ πρὸς τοὺς φίλους ἀρξώμεθα διαφέρεσθαι, τῶν ἐχθρῶν παντάπασιν ἀπαλλαγέντες. οὐκοῦν καὶ ἡμῶν καταναλισκόμενα ταῦτα τὰ πάθη πρὸς τοὺς ἐχθροὺς ἧττον , ἐνοχλήσει τοῖς φίλοις. οὐ γὰρ κεραμεῖ δεῖ κεραμέα φθονεῖν οὐδʼ ἀοιδὸν ἀοιδῷ καθʼ Ἡσίοδον, οὐδὲ γείτονα ζηλοῦν οὐδʼ ἀνεψιὸν οὐδʼ ἀδελφὸν εἰς ἄφενος σπεύδοντα καὶ τυγχάνοντα χρηστῶν πραγμάτων. ἀλλʼ εἰ μηδεὶς τρόπος ἐστὶν ἄλλος ἀπαλλαγῆς ἐρίδων καὶ φθόνων καὶ φιλονεικιῶν, ἔθιζε σεαυτὸν δάκνεσθαι τῶν ἐχθρῶν εὐημερούντων , καὶ παρόξυνε καὶ χάραττε τὸ φιλόνεικον ἐν ἐκείνοις θηγόμενον. ὥσπερ γὰρ οἱ χαρίεντες γεωργοὶ τὰ ῥόδα καὶ τὰ ἴα βελτίω ποιεῖν νομίζουσι σκόροδα καὶ κρόμμυα παραφυτεύοντες ἀποκρίνεται γὰρ εἰς ἐκεῖνα πᾶν ὅσον ἔνεστι τῇ τροφῇ δριμὺ καὶ δυσῶδες, οὕτω καὶ ὁ ἐχθρὸς ἀναλαμβάνων καὶ περιέπων τὸ κακόηθες καὶ βάσκανον, εὐμενέστερον παρέξει σε τοῖς φίλοις εὖ πράττουσι καὶ ἀλυπότερον. διὸ καὶ τὰς ἁμίλλας πρὸς ἐκείνους ἐστὶ ποιητέον ὑπὲρ δόξης ἢ ἀρχῆς ἢ πορισμῶν δικαίων, μὴ δακνομένους μόνον, ἄν τι πλέον ἡμῶν ἔχωσιν, ἀλλὰ καὶ πάντα παραφυλάττοντας ἐξ ὧν πλέον ἔχουσι, καὶ πειρωμένους ὑπερβαλέσθαι ταῖς ἐπιμελείαις καὶ φιλοπονίαις καὶ τῷ σωφρονεῖν καὶ προσέχειν ἑαυτοῖς, ὡς Θεμιστοκλῆς ἔλεγεν οὐκ ἐᾶν αὐτὸν καθεύδειν τὴν ἐν Μαραθῶνι Μιλτιάδου νίκην. ὁ μὲν γὰρ εὐτυχίᾳ διαφέρειν αὐτοῦ τὸν ἐχθρὸν ἡγούμενος ἐν ἀρχαῖς ἢ συνηγορίαις ἢ πολιτείαις ἢ παρὰ φίλοις καὶ ἡγεμόσιν, ἐκ τοῦ πράττειν τι καὶ ζηλοῦν εἰς τὸ βασκαίνειν παντάπασι καὶ ἀθυμεῖν καταδυόμενος, ἀργῷ τῷ φθόνῳ καὶ ἀπράκτῳ σύνεστιν· ὁ δὲ μὴ τυφλούμενος περὶ τὸ μισούμενον ἀλλὰ καὶ βίου καὶ ἤθους καὶ λόγων καὶ ἔργων γιγνόμενος θεατὴς; δίκαιος τὰ πλεῖστα κατόψεται τῶν ζηλουμένων, ἐξ ἐπιμελείας καὶ προνοίας καὶ πράξεων χρηστῶν περιγιγνόμενα τοῖς κεκτημένοις, καὶ πρὸς ταῦτα συντείνων ἐπασκήσει τὸ φιλότιμον αὑτοῦ καὶ φιλόκαλον, τὸ δὲ χασμῶδες ἐκκόψει καὶ ῥᾴθυμον.

11Düşmanlar dalkavukluk ederek, kurnazlık ederek, rüşvet vererek ya da ücretle hizmet ederek saraylarda ya da devlet işlerinde utanç verici ve köleye yakışır bir güç elde ediyor görünseler, bu bizi rahatsız etmeyecek, tersine sevindirecektir; çünkü onların karşısına kendi özgürlüğümüzü, hayatımızın temizliğini ve hiçbir hakarete uğramamış oluşunu koyarız. Platon'a göre yerin üstündeki ve altındaki bütün altın aretē'ye denk değildir; Solon'un şu sözünü de her zaman akılda tutmak gerekir:

"Ama biz onlarla değiş tokuş etmeyiz aretē'yi zenginlikle."

Karnı doyurulmuş tiyatroların alkışlarıyla da, hadımların, cariyelerin ve kral satraplarının yanında görülen saygı ve ön sıralarla da değiş tokuş etmeyiz; çünkü çirkin bir şeyden doğan hiçbir şey ne imrenilecek ne de güzeldir. Ama Platon'un dediği gibi seven, sevdiği şey hakkında körleştiği ve düşmanlar yakışıksız davrandıklarında bunu bize daha iyi fark ettirdikleri için, ne hatalarına duyduğumuz sevinç ne de başarılarına duyduğumuz üzüntü boşa gitmemeli. Her ikisi üzerinde de düşünmeli, birinden sakınarak onlardan daha iyi, ötekini taklit ederek onlardan daha kötü olmamanın yolunu aramalıyız.

11

εἰ δέ τινας οἱ ἐχθροὶ κολακεύοντες ἢ πανουργοῦντες ἢ δεκάζοντες ἢ μισθαρνοῦντες αἰσχρὰς καὶ ἀνελευθέρους δοκοῦσι καρποῦσθαι δυνάμεις ἐν αὐλαῖς ἢ πολιτείαις, οὐκ ἐνοχλήσουσιν ἡμᾶς ἀλλὰ μᾶλλον εὐφρανοῦσι, τὴν αὑτῶν ἐλευθερίαν καὶ τὸ καθαρὸν τοῦ βίου καὶ ἀνύβριστον ἀντιτιθέντας· ἅπας γὰρ ὁ ὑπὲρ γῆς καὶ ὑπὸ γῆς χρυσὸς ἀρετῆς οὐκ ἀντάξιος κατὰ Πλάτωνα, καὶ τὸ τοῦ Σόλωνος; ἔχειν ἀεὶ δεῖ πρόχειρον ἀλλʼ ἡμεῖς αὐτοῖς οὐ διαμειψόμεθα τῆς ἀρετῆς τὸν πλοῦτον οὐδέ γε βοὰς δεδειπνισμένων θεάτρων οὐδὲ τιμὰς καὶ προεδρίας παρʼ εὐνούχοις καὶ παλλακαῖς καὶ σατράπαις βασιλέων· ζηλωτὸν γὰρ οὐδὲν οὐδὲ καλὸν ἐξ αἰσχροῦ φυόμενον. ἀλλʼ ἐπεὶ τυφλοῦται τὸ φιλοῦν περὶ τὸ φιλούμενον, ὥς φησιν ὁ Πλάτων, καὶ μᾶλλον ἡμῖν οἱ ἐχθροὶ παρέχουσιν αἴσθησιν ἀσχημονοῦντες, δεῖ μήτε τὸ χαῖρον ἐφʼ οἷς ἁμαρτάνουσιν ἀργὸν εἶναι μήτε τὸ λυπούμενον ἐφʼ οἷς κατορθοῦσιν, ἀλλʼ ἐπιλογίζεσθαι διʼ ἀμφοτέρων ὅπως τὰ μὲν φυλαττόμενοι βελτίονες ὦμεν αὐτῶν, τὰ δὲ μιμούμενοι μὴ χείρονες.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…