İçeriğe geç
Plutarkhos

Plutarkhos

Çok Dostluk Üzerine

Περὶ πολυφιλίας

1Teselyalı Menon tartışmada yeterince idmanlı olduğunu, Empedokles'in deyişiyle "bilgeliğin doruklarında dolaştığını" sanıyordu. Sokrates ona aretē'nin ne olduğunu sordu. O da cüretle ve hiç duraksamadan çocuğun da, yaşlının da, erkeğin de, kadının da, yöneticinin de, sıradan vatandaşın da, efendinin de, hizmetkârın da bir aretē'si olduğunu söyleyince Sokrates "Ne güzel!" dedi, "senden tek bir aretē istendi, sen bir aretē arı kovanını kımıldattın." Adamın hiçbir aretē'yi bilmediği için birçoğunun adını saydığını isabetle sezmişti. Peki biz daha tek bir dostluğu sağlam biçimde edinmemişken, farkında olmadan çok dostluğa düşmekten korkuyoruz diye birisi bizimle de alay etmez mi? Neredeyse, yüz kollu Briareos'a ya da her yeri gören Argos'a dönüşmekten korkan kolsuz ve kör bir adamdan hiç farkımız yok. Oysa Menandros'taki delikanlıyı son derece överiz; o, insanın bir dostun gölgesine bile sahip olsa bunu ne olağanüstü bir nimet saydığını söyler.

1

Μένωνα τὸν Θετταλὸν οἰόμενον ἐν λόγοις ἱκανῶς γεγυμνάσθαι καὶ τοῦτο δὴ τὸ ὑπὸ τοῦ Ἐμπεδοκλέους λεγόμενον σοφίης ἐπʼ ἄκροισι θαμίζειν ἠρώτησεν ὁ Σωκράτης τί ἀρετή ἐστιν· ἀποκριναμένου δʼ ἰταμῶς ἐκείνου καὶ προχείρως ὅτι καὶ παιδός ἐστιν ἀρετὴ καὶ πρεσβύτου καὶ ἀνδρὸς καὶ γυναικὸς καὶ ἄρχοντος καὶ ἰδιώτου καὶ δεσπότου καὶ θεράποντος, εὖ γʼ εἶπεν ὁ Σωκράτης, ὅτι μίαν ἀρετὴν αἰτηθεὶς σμῆνος ἀρετῶν κεκίνηκας, οὐ κακῶς τεκμαιρόμενος ὅτι μηδεμίαν εἰδὼς ἀρετὴν ἄνθρωπος πολλὰς ὠνόμαζεν. ἆρʼ οὖν οὐχὶ καὶ ἡμῖν ἄν τις ἐπιχλευάσειεν ὅτι μηδέπω μίαν φιλίαν κεκτημένοι βεβαίως φοβούμεθα μὴ λάθωμεν εἰς πολυφιλίαν ἐμπεσόντες; σχεδὸν γὰρ οὐδὲν διαφέρομεν ἀνθρώπου κολοβοῦ καὶ τυφλοῦ, φοβουμένου μὴ Βριάρεως ὁ ἑκατόγχειρ καὶ Ἄργος ὁ πανόπτης γένηται. καίτοι τόν γε παρὰ τῷ Μενάνδρῳ νεανίσκον ὑπερφυῶς ἐπαινοῦμεν εἰπόντα θαυμαστὸν ὅσον νομίζειν ἀγαθὸν ἕκαστον, ἂν ἔχῃ φίλου σκιάν

2Çok dost edinme isteği, başka pek çok şeyle birlikte, dostluk edinmenin en büyük engellerinden biridir. Hovarda kadınların aşkına benzer: sık sık ve pek çok kişiyle sarmaş dolaş olduğu için ilk sevdiklerini elinde tutamaz, onlar ihmal edilip uzaklaşır gider. Daha doğrusu Hypsipyle'nin büyüttüğü çocuğa benzer; o çocuk çayıra oturup

"birini öbürünün ardından koparırdı, sevinçli bir gönülle çiçekleri avlayarak, çocukça bir doyumsuzlukla";

bunun gibi her birimizi de yenilik düşkünlüğümüz ve çabuk bıkışımız yüzünden hep en yeni olan, yeni çiçek açan kendine çeker, bir yerden bir yere savurur. Aynı anda birçok dostluğa ve tanışıklığa başlar, hiçbirini tamamlamayız; peşinden koştuğumuza duyduğumuz tutku yüzünden elimize geçeni geride bırakırız. İlk olarak, ocaktan başlar gibi, hayatın sağlam dostlar hakkında bize bıraktığı söylentiden başlayalım; uzun ve eski zamanı söylediklerimize hem tanık hem danışman olarak alalım. O zamanlarda dostluklar hep çift çift anılır: Theseus ile Peirithoos, Akhilleus ile Patroklos, Orestes ile Pylades, Phintias ile Damon, Epameinondas ile Pelopidas. Çünkü dostluk çift hâlinde yaşayan bir hayvandır; ne sürü hayvanıdır ne de küçük kargalar gibi kalabalık sever. Dostu bir başka kendimiz saymak, yoldaşa (hetairos) "öteki" (heteros) demek de, dostluğun ölçüsü olarak ikiliği almaktan başka bir şey değildir. Az parayla ne çok köle ne de çok dost edinilir. Peki dostluğun parası nedir? Aretē ile birlikte iyi niyet ve gönül hoşluğu; tabiatta bunlardan daha nadir bir şey yoktur. Bu yüzden pek çok kişiyi candan sevmek ve onlarca candan sevilmek mümkün değildir. Nehirler birçok kola ve kanala ayrılınca zayıf ve ince akar; bunun gibi psykhē'de tabiatça güçlü olan sevgi de pek çok kişiye bölünürse sönükleşir. Bu yüzden hayvanlardan tek yavru doğuranlarda yavru sevgisi daha güçlüdür. Homeros da sevgili oğula "biricik, geç doğmuş" der; yani ne başka çocuğu olan ne de olacak olan anne babanın oğluna.

2

ἐναντίον δὲ μετὰ πολλῶν ἄλλων οὐχ ἥκιστα πρὸς φιλίας κτῆσιν ἡ τῆς πολυφιλίας ὄρεξις, ὥσπερ ἔρως ἀκολάστων γυναικῶν τῷ πολλάκις καὶ πολλοῖς συμπλέκεσθαι τῶν πρώτων κρατεῖν μὴ δυνάμενος ἀμελουμένων καὶ ἀπορρεόντων· μᾶλλον δʼ ὥσπερ ὁ τῆς Ὑψιπύλης τρόφιμος εἰς τὸν λειμῶνα καθίσας ἔδρεπεν ἕτερον ἐφʼ ἑτέρῳ αἰρόμενος ἄγρευμʼ ἀνθέων ἡδομένᾳ ψυχᾷ τὸ νήπιον ἄπληστον ἔχων, οὕτως ἕκαστον ἡμῶν διὰ τὸ φιλόκαινον καὶ ἁψίκορον ὁ πρόσφατος ἀεὶ καὶ ἀνθῶν ἐπάγεται, καὶ μετατίθησι πολλὰς ὁμοῦ καὶ ἀτελεῖς ἀρχὰς πράττοντας φιλίας καὶ συνηθείας, ἔρωτι τοῦ διωκομένου παρερχομένους τὸ καταλαμβανόμενον. πρῶτον μὲν οὖν ὥσπερ ἀφʼ ἑστίας ἀρξάμενοι τῆς τοῦ βίου φήμης ἣν ὑπὲρ φίλων βεβαίων ἀπολέλοιπεν ἡμῖν, τὸν μακρὸν καὶ παλαιὸν αἰῶνα μάρτυρα ἅμα τοῦ λόγου καὶ σύμβουλον λάβωμεν, ἐν ᾧ κατὰ ζεῦγος φιλίας λέγονται Θησεὺς καὶ Πειρίθους, Ἀχιλλεὺς καὶ Πάτροκλος, Ὀρέστης καὶ Πυλάδης, Φιντίας καὶ Δάμων, Ἐπαμεινώνδας καὶ Πελοπίδας· σύννομον γὰρ ἡ φιλία ζῷον οὐκ ἀγελαῖόν ἐστιν οὐδὲ κολοιῶδες, καὶ τὸ ἄλλον αὑτὸν ἡγεῖσθαι τὸν φίλον καὶ προσαγορεύειν ἑταῖρον ἕτερον οὐδέν ἐστιν ἢ μέτρῳ φιλίας τῇ δυάδι χρωμένων. οὔτε γὰρ δούλους οὔτε φίλους ἔστι κτήσασθαι πολλοὺς ἀπʼ ὀλίγου νομίσματος. τί οὖν νόμισμα φιλίας; εὔνοια καὶ χάρις μετʼ ἀρετῆς, ὧν οὐδὲν ἔχει σπανιώτερον ἡ φύσις. ὅθεν τὸ σφόδρα φιλεῖν καὶ φιλεῖσθαι πρὸς πολλοὺς οὐκ ἔστιν, ἀλλʼ ὥσπερ οἱ ποταμοὶ πολλὰς σχίσεις καὶ κατατομὰς λαμβάνοντες ἀσθενεῖς καὶ λεπτοὶ ῥέουσιν, οὕτω τὸ φιλεῖν ἐν ψυχῇ σφοδρὸν πεφυκὸς εἰς πολλοὺς μεριζόμενον ἐξαμαυροῦται. διὸ καὶ τῶν ζῴων τὸ φιλότεκνον τοῖς μονοτόκοις ἰσχυρότερον ἐμφύεται, καὶ Ὅμηρος· ἀγαπητὸν υἱὸν ὀνομάζει μοῦνον τηλύγετον τουτέστι τὸν τοῖς μήτʼ ἔχουσιν ἕτερον γονεῦσι μήθʼ ἕξουσι γεγενημένον.

3Biz dostun "biricik" olmasını istemiyoruz; ama başkalarıyla birlikte de olsa "geç doğmuş" olsun, yani zamanla o dillere destan bir ölçek tuzu bizimle birlikte yemiş olsun. Bugün dost denen birçokları gibi olmasın: onlar bir kez birlikte içmekle, birlikte top oynamakla, birlikte zar atmakla, aynı handa kalmakla dost olur; dostluğu handan, güreş meydanından ve çarşıdan toplarlar. Zenginlerin ve hükümdarların evlerinde selam veren, el sıkan, maiyet olup peşlerinden gelen büyük bir kalabalık ve gürültü görenler, çok dostu olanları mesut sayarlar. Oysa onların mutfaklarında bundan da çok sinek görürler; ama ne sinekler yiyecek tükenince ne de ötekiler çıkar tükenince yerlerinde kalır. Gerçek dostluk en çok üç şey arar: güzel olduğu için aretē'yi, tatlı olduğu için birlikte yaşamayı, zorunlu olduğu için de faydayı. Çünkü insan dostunu sınayarak kabul etmeli, birlikteyken ondan hoşlanmalı, ihtiyaç duyduğunda ondan yararlanmalıdır. Bunların hepsi çok dostluğa karşıdır, en başta da en önemlisi olan sınama. Önce şunu düşünmek gerekir: birlikte dans edecek koro üyelerini, uyum içinde kürek çekecek kürekçileri, mallarına bekçilik edecek ya da çocuklarına lala olacak köleleri kısa bir zamanda sınamak mümkün müdür? Talihin getireceği her mücadeleye bizimle birlikte soyunacak pek çok dostu sınamak ise hiç mümkün değildir. Onların her biri

"iyi günündeyse kendini ortaya koyar, talihsizin payına düşeni paylaşmaktan da sıkılmaz."

Hiçbir gemi denize o kadar çok fırtınaya göğüs germek için indirilmez; doğru ve sağlam biçimde sınanmış bir dostluğun sığınak ve yardım vaat ettiği kadar büyük ve çok tehlikeyi bekleyerek de kimse arazisine duvar, limanına set ve mendirek yapmaz. Sınanmadan aramıza sızanlar ise sahte paralar gibi ortaya çıktığında,

"onlardan yoksun kalanlar sevinir, sahip olanlar kurtulmak için dua eder."

Hoşnut olunmayan bir dostluktan kaçmak ya da onu bırakmak zor bir iştir, hiç de kolay değildir. Zararlı ve mideyi bulandıran bir yiyecek ne acı vermeden ve zarar vermeden midede tutulabilir ne de girdiği gibi çıkarılabilir; iğrenç, bulanık, tanınmaz bir hâlde çıkar. Bunun gibi kötü bir dost da ya bizimle kalıp acı ve zarar verir ya da düşmanlık ve kinle, safra gibi zorla dışarı atılır.

3

τὸν δὲ φίλον ἡμεῖς μοῦνον μὲν οὐκ ἀξιοῦμεν εἶναι, μετʼ ἄλλου δὲ τηλύγετός τις καὶ ὀψίγονος ἔστω, τὸν θρυλούμενον ἐκεῖνον χρόνῳ τῶν ἁλῶν συγκατεδηδοκὼς μέδιμνον, οὐχ ὥσπερ νῦν πολλοὶ φίλοι λεγόμενοι συμπιόντες ἅπαξ ἢ συγκαταλύσαντες ἢ συγκυβεύσαντες ἢ συγκαταλύσαντες, ἐκ πανδοκείου καὶ παλαίστρας καὶ ἀγορᾶς φιλίαν συλλέγουσιν. ἐν δὲ ταῖς τῶν πλουσίων καὶ ἡγεμονικῶν οἰκίαις πολὺν ὄχλον καὶ θόρυβον ἀσπαζομένων καὶ δεξιουμένων καὶ δορυφορούντων ὁρῶντες εὐδαιμονίζουσι τοὺς πολυφίλους. καίτοι πλείονάς γε μυίας ἐν τοῖς ὀπτανείοις αὐτῶν ὁρῶσιν. ἀλλʼ οὔθʼ αὗται τῆς λιχνείας οὔτʼ ἐκεῖνοι τῆς χρείας ἐπιλιπούσης παραμένουσιν. ἐπεὶ δʼ ἡ ἀληθινὴ φιλία τρία ζητεῖ μάλιστα, τὴν ἀρετὴν ὡς καλόν, καὶ τὴν συνήθειαν ὡς ἡδύ, καὶ τὴν χρείαν ὡς ἀναγκαῖον δεῖ γὰρ ἀποδέξασθαι κρίναντα καὶ χαίρειν συνόντα καὶ χρῆσθαι δεόμενον, ἃ πάντα πρὸς τὴν πολυφιλίαν ὑπεναντιοῦται, καὶ μάλιστά πως τὸ κυριώτατον ἡ κρίσις, σκεπτέον πρῶτον εἰ δυνατόν ἐστιν ἐν βραχεῖ χρόνῳ δοκιμάσαι χορευτὰς συγχορευσομένους, ἐρέτας ὁμορροθήσοντας, οἰκέτας χρημάτων ἐπιτρόπους ἢ τέκνων παιδαγωγοὺς ἐσομένους, μήτι γε φίλους πολλοὺς εἰς ἀγῶνα πάσης τύχης συναποδυσομένους, ὧν ἕκαστος αὐτὸς θʼ αὑτὸν πράττων εὖ τίθησιν εἰς μέσον, τοῦ δυστυχοῦς τε λαγχάνων οὐκ ἄχθεται οὔτε ναῦς γὰρ ἐπὶ τοσούτους ἕλκεται χειμῶνας εἰς θάλατταν, οὔτε χωρίοις τριγχοὺς καὶ λιμέσι προβάλλουσιν ἕρκη καὶ χώματα τηλικούτους προσδεχόμενοι κινδύνους καὶ τοσούτους, ὅσων ἐπαγγέλλεται φιλία καταφυγὴν καὶ βοήθειαν, ὀρθῶς καὶ βεβαίως ἐξετασθεῖσα· τῶν δʼ ἀνεξετάστως παραρρυέντων ὥσπερ νομισμάτων ἀδοκίμων ἐλεγχομένων οἱ μὲν ἐστερημένοι χαίρουσιν, οἱ δʼ ἔχοντες εὔχονται φυγεῖν ἔστι δὲ τοῦτο χαλεπὸν καὶ οὐ ῥᾴδιον, τὸ φυγεῖν ἢ ἀποθέσθαι δυσαρεστουμένην φιλίαν. ἀλλʼ ὥσπερ σιτίον βλαβερὸν καὶ δυσχεραινόμενον οὔτε κατέχειν οἷόν τε μὴ λυποῦν καὶ διαφθεῖρον οὔτʼ ἐκβάλλειν οἷον εἰσῆλθεν ἀλλʼ εἰδεχθὲς καὶ συμπεφυρμένον καὶ ἀλλόκοτον, οὕτω φίλος πονηρὸς ἢ σύνεστι λυπῶν καὶ λυμαινόμενος, ἢ βίᾳ μετʼ ἔχθρας καὶ δυσμενείας ὥσπερ χολή τις ἐξέπεσε.

4Bu yüzden karşımıza çıkanları kolayca kabul etmemeli, onlara hemen yapışmamalı, peşimizden koşanları sevmemeli; asıl dostluğa layık olanların peşinden koşmalıyız. Kolay ele geçen şey her durumda seçilmeye değmez. Yapışkan otu ve bize takılan böğürtleni aşıp iterek zeytine ve asmaya doğru yürürüz. Bunun gibi, kolayca bize sarılanı tanıdık edinmek güzel değildir; güzel olan, sınadıktan sonra özene değer ve yararlı olanlara kendimizin sarılmasıdır.

4

διὸ δεῖ μὴ ῥᾳδίως προσδέχεσθαι μηδὲ κολλᾶσθαι τοῖς ἐντυγχάνουσι μηδὲ φιλεῖν τοὺς διώκοντας, ἀλλὰ τοὺς ἀξίους φιλίας διώκειν. οὐ γὰρ αἱρετέον πάντως τὸ ῥᾳδίως ἁλισκόμενον. καὶ γὰρ ἀπαρίνην καὶ βάτον ἐπιλαμβανομένην ὑπερβάντες καὶ διωσάμενοι βαδίζομεν ἐπὶ τὴν ἐλαίαν καὶ τὴν ἄμπελον. οὕτως ἀεὶ μὴ τὸν εὐχερῶς περιπλεκόμενον ποιεῖσθαι συνήθη καλόν, ἀλλὰ τοῖς ἀξίοις σπουδῆς καὶ ὠφελίμοις αὐτοὺς περιπλέκεσθαι δοκιμάζοντας .

5Zeuksis, bazıları onu yavaş resim yapmakla suçlayınca "Evet, uzun zamanda resim yaparım, çünkü uzun zaman için yaparım" demişti. Bunun gibi dostluğu ve tanışıklığı da uzun zamanda sınayıp kabul etmeli, öyle korumalıyız. Peki çok dostu sınamak kolay değil de birçoklarıyla aynı anda birlikte yaşamak kolay mıdır, yoksa bu da imkânsız mıdır? Oysa birlikte yaşamak dostluğun meyvesidir; en tatlı şey de birlikte olmak, günleri birlikte geçirmektir:

"Çünkü sağ oldukça sevgili yoldaşlarımızdan uzak oturup öğüt danışmayacağız."

Menelaos da Odysseus için şöyle der:

"Başka hiçbir şey ayıramazdı bizi, birbirimizi sevip sevinirken, ta ki ölümün kara bulutu sarana dek."

Çok dostluk denen şey ise bunun tersini yapıyor görünür. Dostluk bir araya getirir, birleştirir, sık sohbetler ve sevgi gösterileriyle sıkılaştırıp bir arada tutar,

"incir özünün beyaz sütü pıhtılaştırıp bağlaması gibi",

der Empedokles; çünkü dostluk böyle bir birlik ve kaynaşma yaratmak ister. Çok dostluk ise ayırır, koparır, uzaklaştırır; insanı ikide bir başka birine çağırıp oradan oraya taşıdığı için, birlikte yaşamanın etrafına yayılıp orada donacak iyi niyetin karışıp yapışmasına izin vermez. Bu da hemen hizmetlerde dengesizliğe ve mahcubiyete yol açar; çünkü dostluğun en kullanışlı yanları çok dostluk yüzünden kullanışsız hâle gelir.

"Bir kaygı her insanı başka türlü uyandırır."

Ne tabiatlarımız atılımlarıyla aynı şeylere yönelir ne de hep benzer talihler yaşarız; eylemlerin uygun anları da rüzgârlar gibi kimini taşır, kiminin karşısına çıkar.

5

ὥσπερ οὖν ὁ Ζεῦξις αἰτιωμένων αὐτόν τινων ὅτι ζωγραφεῖ βραδέως, ὁμολογῶ εἶπεν ἐν πολλῷ χρόνῳ γράφειν, καὶ γὰρ εἰς πολύν, οὕτω φιλίαν δεῖ καὶ συνήθειαν σῴζειν παραλαβόντας ἐν πολλῷ κριθεῖσαν. ἆρʼ οὖν κρῖναι μὲν οὐκ ἔστι πολλοὺς φίλους ῥᾴδιον, συνεῖναι δὲ πολλοῖς ὁμοῦ ῥᾴδιον, ἢ καὶ τοῦτο ἀδύνατον; καὶ μὴν ἀπόλαυσίς ἐστιν ἡ συνήθεια τῆς φιλίας, καὶ τὸ ἥδιστον ἐν τῷ συνεῖναι καὶ συνδιημερεύειν οὐ μὲν γὰρ ζωοί γε φίλων ἀπάνευθεν ἑταίρων βουλὰς ἑζόμενοι βουλεύσομεν καὶ περὶ τοῦ Ὀδυσσέως ὁ Μενέλαος οὐδέ κεν ἄλλο ἄμμε διέκρινεν φιλέοντέ τε τερπομένω τε, πρὶν γʼ ὅτε δὴ θανάτοιο μέλαν νέφος ἀμφεκάλυψε τοὐναντίον οὖν ἔοικεν ἡ καλουμένη πολυφιλία ποιεῖν. ἡ μὲν γὰρ συνάγει καὶ συνίστησι καὶ συνέχει καταπυκνοῦσα ταῖς ὁμιλίαις καὶ φιλοφροσύναις ὡς δʼ ὅτʼ ὀπὸς γάλα λευκὸν ἐγόμφωσεν καὶ ἔδησε κατʼ Ἐμπεδοκλέα τοιαύτην γὰρ ἡ φιλία βούλεται ποιεῖν ἑνότητα καὶ σύμπηξιν, ἡ δὲ πολυφιλία διίστησι καὶ ἀποσπᾷ καὶ ἀποστρέφει, τῷ μετακαλεῖν καὶ μεταφέρειν ἄλλοτε πρὸς ἄλλον οὐκ ἐῶσα κρᾶσιν οὐδὲ κόλλησιν εὐνοίας ἐν τῇ συνηθείᾳ περιχυθείσῃ καὶ παγείσῃ γενέσθαι. τοῦτο δʼ εὐθὺς ὑποβάλλει καὶ τὴν περὶ τὰς ὑπουργίας ἀνωμαλίαν καὶ δυσωπίαν· τὰ γὰρ εὔχρηστα τῆς φιλίας δύσχρηστα γίγνεται διὰ τὴν πολυφιλίαν. ἄλλον τρόπον γὰρ ἄλλων ἐγείρει φροντὶς ἀνθρώπων οὔτε γὰρ αἱ φύσεις ἡμῶν ἐπὶ ταὐτὰ ταῖς ὁρμαῖς ῥέπουσιν, οὔτε τύχαις ὁμοτρόποις ἀεὶ σύνεσμεν οἵ τε τῶν πράξεων καιροὶ καθάπερ τὰ πνεύματα τοὺς μὲν φέρουσι τοῖς δʼ ἀντιπίπτουσι.

6Dostların hepsi aynı anda aynı şeye ihtiyaç duysa bile, danışmak, siyasete atılmak, bir makam peşinde koşmak ya da misafir ağırlamak isteyen hepsine yetişmek zordur. Ya aynı anda farklı işler ve olaylarla karşılaşıp hep birlikte çağırırlarsa? Biri denize açılırken yolculuğa birlikte çıkmanı, öteki yargılanırken savunmasında yanında durmanı, bir başkası yargıçken birlikte hüküm vermeni, biri satarken ya da alırken işini birlikte görmeni, biri evlenirken birlikte kurban sunmanı, biri ölüsünü gömerken birlikte yas tutmanı isterse,

"şehir hem tütsülerle dolu, hem zafer şarkılarıyla hem iniltilerle"

olursa, işte çok dostluk budur: hepsinin yanında bulunmak imkânsız, hiçbirinin yanında bulunmamak yakışıksız, birine hizmet edip pek çoğunu gücendirmek de can sıkıcıdır.

"Çünkü seven kimse ihmal edilmekten hoşlanmaz."

Gerçi insanlar dostlarının ihmallerine ve gevşekliklerine daha yumuşak katlanır, "unuttum", "haberim yoktu" gibi mazeretleri onlardan öfkelenmeden kabul ederler. Ama "Davan varken yanında olamadım, çünkü başka bir dostumun yanındaydım", "Ateşler içinde yatarken seni görmeye gelemedim, çünkü dostlarına ziyafet veren falancayla meşguldüm" diyen kişi, ihmalinin sebebi olarak başkalarına gösterdiği ilgiyi öne sürdüğü için sitemi gidermez, üstüne bir de kıskançlık ekler. Ama çoğu insan, görünüşe göre çok dostluğun yalnız sağlayabileceği şeylere bakar, karşılığında istediklerini görmezden gelir; ihtiyaçlarında pek çok kişiden yararlanan kişinin, ihtiyaç duyan pek çok kişiye de karşılık olarak hizmet etmesi gerektiğini hatırlamaz. Yüz eliyle elli mideyi besleyen Briareos, iki eliyle tek bir karnı doyuran bizden hiç de üstün değildi; bunun gibi dostlukta da yararın yanında pek çoklarına hizmet etmek, onlarla birlikte kaygılanmak, birlikte uğraşmak ve birlikte yorulmak da vardır. Euripides'in şu sözüne inanmamalı:

"Ölümlüler birbirleriyle ölçülü dostluklar kurmalı, psykhē'nin ta iliğine işleyen değil; gönül bağları kolay çözülmeli, gevşetilip sıkılabilmeli";

sanki dostluğu bir yelkenin halatı gibi ihtiyaca göre salıverip çekmek gerekirmiş gibi. Ama ey Euripides, bu sözü düşmanlıklara aktaralım: anlaşmazlıkları ölçülü tutmayı, psykhē'nin ta iliğine işletmemeyi, nefretlerin, öfkelerin, sitemlerin ve şüphelerin kolay çözülmesini öğütleyelim. Bize daha çok Pythagorasçıların şu öğüdü yol göstermeli: "Çok kişiye el uzatma"; yani çok dost edinme, herkesle paylaşılan, herkese açık bir dostluğa kucak açma, hele beraberinde pek çok hâl getiren bir dostluğa; çünkü birlikte kaygılanmak, birlikte üzülmek, birlikte zahmet çekmek ve birlikte tehlikeye atılmak özgür ve soylu insanlar için pek ağır bir yüktür. Bilge Khilon'un sözü de doğrudur: hiç düşmanı olmadığını söyleyen birine "Senin hiç dostun da yok galiba" demişti. Çünkü düşmanlıklar dostlukların hemen ardından gelir ve onlara karışır; zira

6

καίτοι κἂν πάντες ἅμα τῶν αὐτῶν οἱ φίλοι δέωνται, χαλεπὸν ἐξαρκέσαι πᾶσι βουλευομένοις ἢ πολιτευομένοις ἢ φιλοτιμουμένοις ἢ ὑποδεχομένοις. ἂν δʼ ἑνὶ καιρῷ διαφόροις πράγμασι καὶ πάθεσι προστυγχάνοντες ὁμοῦ παρακαλῶσιν ὁ μὲν πλέων συναποδημεῖν, ὁ δὲ κρινόμενος συνδικεῖν, ὁ δὲ κρίνων συνδικάζειν, ὁ δὲ πιπράσκων ἢ ἀγοράζων συνδιοικεῖν, ὁ δὲ γαμῶν συνθύειν, ὁ δὲ θάπτων συμπενθεῖν, πόλις δʼ ὁμοῦ μὲν θυμιαμάτων γέμῃ, ὁμοῦ δὲ παιάνων τε καὶ στεναγμάτων ἡ πολυφιλία, πᾶσι μὲν ἀμήχανον παρεῖναι, μηδενὶ δʼ ἄτοπον, ἑνὶ δʼ ὑπουργοῦντα προσκρούειν πολλοῖς ἀνιαρὸν οὐδεὶς γὰρ ἀγαπῶν αὐτὸς ἀμελεῖθʼ ἡδέως Καίτοι τὰς ἀμελείας καὶ ῥᾳθυμίας τῶν φίλων πραότερον φέρουσι, καὶ τὰς τοιαύτας ἀπολογίας ἀμηνίτως δέχονται παρʼ αὐτῶν ἐξελαθόμην ἠγνόησα ὁ δὲ λέγων οὐ παρέστην σοι δίκην ἔχοντι, παριστάμην γὰρ ἑτέρῳ φίλῳ, καὶ πυρέττοντά σʼ οὐκ εἶδον, τῷ δεῖνι γὰρ φίλους ἑστιῶντι συνησχολούμην αἰτίαν τῆς ἀμελείας τὴν ἑτέρων ἐπιμέλειαν ποιούμενος οὐ λύει τὴν μέμψιν, ἀλλὰ προσεπιβάλλει ζηλοτυπίαν. ἀλλʼ οἱ πολλοὶ τὰς πολυφιλίας ἃ δύνανται παρέχειν μόνον ὡς ἔοικε σκοποῦσιν, ἃ δʼ ἀνταπαιτοῦσι παρορῶσι, καὶ οὐ μνημονεύουσιν ὅτι δεῖ τὸν πολλοῖς εἰς ἃ δεῖται χρώμενον πολλοῖς δεομένοις ἀνθυπουργεῖν. ὥσπερ οὖν ὁ Βριάρεως ἑκατὸν χερσὶν εἰς πεντήκοντα φορῶν γαστέρας οὐδὲν ἡμῶν πλέον εἶχε τῶν ἀπὸ δυεῖν χεροῖν μίαν κοιλίαν διοικούντων , οὕτως ἐν τοῖς φίλοις χρήσιμον καὶ τὸ λειτουργεῖν πολλοῖς ἔνεστι καὶ τὸ συναγωνιᾶν καὶ τὸ συνασχολεῖσθαι καὶ συγκάμνειν. οὐ γὰρ Εὐριπίδῃ πειστέον λέγοντι χρῆν γὰρ μετρίας εἰς ἀλλήλους φιλίας θνητοὺς ἀνακίρνασθαι καὶ μὴ πρὸς ἄκρον μυελὸν ψυχῆς, εὔλυτα δʼ εἶναι στέργηθρα φρενῶν, ἀπὸ τʼ ὤσασθαι καὶ ξυντεῖναι, καθάπερ πόδα νεὼς ἐνδιδόντι καὶ προσάγοντι ταῖς χρείαις τὴν φιλίαν. ἀλλὰ τοῦτο μέν, ὦ Εὐριπίδη, μεταθῶμεν ἐπὶ τὰς ἔχθρας, καὶ κελεύωμεν μετρίας ποιεῖσθαι τὰς διαφορὰς καὶ μὴ πρὸς ἄκρον μυελὸν ψυχῆς, εὔλυτα δʼ εἶναι μίση καὶ ὀργὰς καὶ μεμψιμοιρίας καὶ ὑπονοίας· ἐκεῖνο δὲ μᾶλλον ἡμῖν παραίνει τὸ Πυθαγορικὸν μὴ πολλοῖς ἐμβάλλειν δεξιὰν τουτέστι μὴ πολλοὺς ποιεῖσθαι φίλους μηδὲ πολύκοινον μηδὲ πάνδημον ἀσπάζεσθαι φιλίαν καὶ πρὸς ἐναντίην ἢ μετὰ πολλῶν παθῶν εἰσιοῦσαν, ὧν τὸ μὲν συναγωνιᾶν καὶ συνάχθεσθαι καὶ συμπονεῖν καὶ συγκινδυνεύειν πάνυ δύσοιστον τοῖς ἐλευθέροις καὶ γενναίοις ἐστί· τὸ δὲ τοῦ σοφοῦ Χίλωνος ἀληθές, ὃς πρὸς τὸν εἰπόντα μηδένα ἔχειν ἐχθρὸν ἔοικας ἔφη σὺ μηδὲ φίλον ἔχειν. αἱ γὰρ ἔχθραι ταῖς φιλίαις εὐθὺς ἐπακολουθοῦσι καὶ συμπλέκονται, ἐπείπερ

7dost haksızlığa uğrayınca onunla birlikte haksızlığa uğramamak, onunla birlikte kötü şöhrete düşmemek ve nefret edilmemek mümkün değildir. Düşmanlar dostu hemen kuşkuyla süzer ve ondan nefret eder; dostlar ise çoğu zaman onu kıskanır, çekemez ve onu kendilerine çekmeye çalışırlar. Timesias'a koloni hakkında verilen kehanet nasıl

"Arı oğulların yakında yaban arısı olacak"

diye önceden haber verdiyse, dost oğulu arayanlar da farkına varmadan düşman yaban arısı yuvalarına düşerler. Düşmanın kini ile dostun iyiliği aynı ağırlıkta da değildir. İskender'in Philotas'ın ve Parmenion'un dostlarına ve yakınlarına, Dionysios'un Dion'unkilere, Nero'nun Plautus'unkilere, Tiberius'un Seianus'unkilere işkence edip onları öldürerek neler ettiğine bak. Kızının altını da peplosu da Kreon'a hiçbir yarar sağlamadı; ansızın tutuşan ateş, koşup kızına sarılan Kreon'u da yakıp onunla birlikte yok etti. Bunun gibi bazı dostlar da dostlarının iyi gününden hiçbir şey kazanmadan kötü gününde onlarla birlikte yok olurlar. Bunu en çok filozoflar ve ince ruhlu insanlar yaşar. Theseus da cezalandırılıp zincire vurulan Peirithoos'a

"utancın dövülmemiş prangalarıyla bağlanmıştı."

Thukydides de veba sırasında aretē'ye en çok sahip çıkanların hasta dostlarıyla birlikte öldüğünü söyler; çünkü yakınlarının yanına giderken kendilerini esirgemiyorlardı.

7

οὐκ ἔστι φίλον μὴ συναδικεῖσθαι μηδὲ συναδοξεῖν μηδὲ συναπεχθάνεσθαι· οἱ γὰρ ἐχθροὶ τὸν φίλον εὐθὺς ὑφορῶνταί τε καὶ μισοῦσιν, οἱ δὲ φίλοι πολλάκις φθονοῦσί τε καὶ ζηλοτυποῦσι καὶ περισπῶσιν. ὥσπερ οὖν ὁ τῷ Τιμησίᾳ περὶ τῆς ἀποικίας δοθεὶς χρησμὸς προηγόρευσε σμῆνα μελισσάων τάχα τοι καὶ σφῆκες; ἔσονται , οὕτως οἱ φίλων ζητοῦντες ἑσμὸν ἔλαθον ἐχθρῶν σφηκιαῖς περιπεσόντες. καὶ οὐκ ἴσον ἄγει σταθμὸν ἐχθροῦ μνησικακία καὶ φίλου χάρις. ὅρα δὲ τοὺς Φιλώτου καὶ Παρμενίωνος φίλους καὶ οἰκείους ἃ διέθηκεν Ἀλέξανδρος, ἃ τοὺς Δίωνος Διονύσιος τοὺς Πλαύτου Νέρων καὶ τοὺς Σηιανοῦ Τιβέριος στρεβλοῦντες καὶ ἀποκτιννύοντες. ὡς γὰρ τὸν Κρέοντα τῆς θυγατρὸς οὐδὲν ὁ χρυσὸς οὐδʼ ὁ πέπλος ὠφέλει, τὸ δὲ πῦρ ἀναφθὲν αἰφνιδίως προσδραμόντα καὶ περιπτύξαντα κατέκαυσε καὶ συναπώλεσεν, οὕτως ἔνιοι τῶν φίλων οὐδὲν ἀπολαύσαντες εὐτυχούντων συναπόλλυνται δυστυχοῦσι. καὶ τοῦτο μάλιστα πάσχουσιν οἱ φιλόσοφοι καὶ χαρίεντες, ὡς Θησεὺς τῷ Πειρίθῳ κολαζομένῳ καὶ δεδεμένῳ αἰδοῦς ἀχαλκεύτοις συνέζευκται πέδαις , ἐν δὲ τῷ λοιμῷ φησιν ὁ Θουκυδίδης τοὺς ἀρετῆς μάλιστα μεταποιουμένους συναπόλλυσθαι τοῖς φίλοις νοσοῦσιν ἠφείδουν γὰρ σφῶν αὐτῶν ἰόντες παρὰ τοὺς ἐπιτηδείους.

8Bu yüzden aretē'yi böyle esirgemeden harcamak, onu ikide bir başka birine bağlayıp düğümlemek yakışmaz; onun ortaklığını layık olanlara, yani aynı biçimde sevebilecek ve paylaşabilecek olanlara saklamalı. Çok dostluğa karşı olan şeylerin en büyüğü de budur: dostluk benzerlik yoluyla doğar. Cansız şeyler bile kendilerine benzemeyenlerle zorla karışmak zorunda kalınca dirençle eğilir, öfkelenip birbirinden kaçar; akraba ve yakın olanlarla ise aynı şeyi yaşayarak karışır, ortaklığı yumuşakça ve gönül hoşluğuyla kabul eder. Öyleyse farklı karakterler, birbirine benzemeyen hâller ve başka prohairesis'lere sahip hayatlar arasında dostluk nasıl doğabilir? Lir ve çenk çalarken ortaya çıkan armoni uyumunu karşıt seslerden alır; tiz ve pes sesler arasında bir şekilde bir benzerlik doğar. Dostluğun bu uyumunda ve armonisinde ise hiçbir parça benzemez, düzensiz ya da eşitsiz olmamalıdır; hepsi aynı durumda olmalı, aynı şeyi söylemeli, aynı şeyi istemeli, aynı kanaati taşımalı, aynı hâlleri birlikte yaşamalıdır; sanki tek bir psykhē birçok bedene bölünmüş gibi.

8

ὅθεν οὕτω τῆς ἀρετῆς ἀφειδεῖν οὐ προσῆκον ἄλλοτʼ ἄλλοις συνδέοντας αὐτὴν καὶ συμπλέκοντας, ἀλλὰ τοῖς ἀξίοις τὴν αὐτῆς κοινωνίαν φυλάττειν, τουτέστι τοῖς ὁμοίως φιλεῖν καὶ κοινωνεῖν δυναμένοις. καὶ γὰρ δὴ τοῦτο πάντων μέγιστόν ἐστιν ἐναντίωμα πρὸς τὴν πολυφιλίαν, ὅτι τῇ φιλίᾳ γένεσις διʼ ὁμοιότητός ἐστιν. ὅπου γὰρ καὶ τὰ ἄψυχα τὰς μίξεις πρὸς τὰ ἀνόμοια ποιεῖται μετὰ βίας ἀναγκαζόμενα καὶ ὀκλάζει καὶ ἀγανακτεῖ φεύγοντα ἀπʼ ἀλλήλων, τοῖς δὲ συγγενέσι καὶ οἰκείοις ὁμοπαθεῖ κεραννύμενα καὶ προσίεται τὴν κοινωνίαν λείως καὶ μετʼ εὐμενείας, πῶς οἷόν τε φιλίαν ἤθεσι διαφόροις, ἐγγενέσθαι καὶ πάθεσιν ἀνομοίοις καὶ βίοις ἑτέρας προαιρέσεις ἔχουσιν; ἡ μὲν γὰρ περὶ ψαλμοὺς καὶ φόρμιγγας ἁρμονία διʼ ἀντιφώνων ἔχει τὸ σύμφωνον, ὀξύτησι καὶ βαρύτησιν ἁμωσγέπως ὁμοιότητος ἐγγιγνομένης· τῆς δὲ φιλικῆς συμφωνίας ταύτης καὶ ἁρμονίας οὐδὲν ἀνόμοιον οὐδʼ ἀνώμαλον οὐδʼ ἄνισον εἶναι δεῖ μέρος, ἀλλʼ ἐξ ἁπάντων ὁμοίως ἐχόντων ὁμολογεῖν καὶ ὁμοβουλεῖν καὶ ὁμοδοξεῖν καὶ συνομοπαθεῖν, ὥσπερ μιᾶς ψυχῆς ἐν πλείοσι διῃρημένης σώμασι.

9Peki kim bu kadar zahmete katlanabilir, bu kadar değişken ve çok yönlü olabilir ki kendini pek çok kişiye benzetip uydurabilsin, Theognis'in şu öğüdüne de gülüp geçmesin:

"Rengârenk ahtapotun aklını edin; o hangi kayaya yanaşırsa, gözüne onun gibi görünür"?

Ama ahtapotun değişimlerinin derinliği yoktur, yalnız yüzeyinde olur; yüzeyi sıkılıp gevşeyerek yakınındaki şeylerden yayılanları alır. Dostluklar ise karakterleri, hâlleri, sözleri, uğraşları ve mizaçları birbirine benzetmeye çalışır. Bu, talihi pek yaver gitmemiş, pek de dürüst olmayan bir Proteus'un işidir. Böyle biri aynı yerde büyüyle sık sık bir biçimden başka bir biçime girer: edebiyat severlerle birlikte okur, güreşçilerle birlikte toza bulanır, av meraklılarıyla birlikte ava çıkar, içki düşkünleriyle birlikte sarhoş olur, siyasetçilerle birlikte oy toplar; karakterinin kendine ait bir ocağı yoktur. Tabiat filozofları biçimsiz ve renksiz bir ousia'dan, her şeyin altında yatan ve kendiliğinden dönüşen bir maddeden söz ederler: bu madde kâh alev alır, kâh sıvılaşır, bazen havaya dönüşür, sonra yeniden katılaşır. Bunun gibi çok dostluğun altında da çok şeyden etkilenen, çok yönlü, akışkan ve kolayca değişen bir psykhē bulunması gerekecektir. Oysa dostluk durağan, sağlam, tek bir yerde ve tek bir alışkanlıkta değişmeden kalan bir karakter arar. Bu yüzden sağlam dost nadirdir ve zor bulunur.

9

τίς οὖν ἐστιν οὕτως ἐπίπονος καὶ μετάβολος καὶ παντοδαπὸς ἄνθρωπος, ὥστε πολλοῖς ἑαυτὸν ἐξομοιοῦν καὶ προσαρμόττειν καὶ μὴ καταγελᾶν τοῦ Θεόγνιδος παραινοῦντος πουλύποδος νόον ἴσχε πολυχρόου, ὃς ποτὶ πέτρῃ, τῇ περ ὁμιλήσῃ, τοῖος ἰδεῖν ἐφάνη; καίτοι τοῦ πολύποδος αἱ μεταβολαὶ βάθος οὐκ ἔχουσιν, ἀλλὰ περὶ αὐτὴν γίγνονται τὴν ἐπιφάνειαν, στυφότητι καὶ μανότητι τὰς ἀπορροὰς τῶν πλησιαζόντων ἀναλαμβάνουσαν· αἱ δὲ φιλίαι τὰ ἤθη ζητοῦσι συνεξομοιοῦν καὶ τὰ πάθη καὶ τοὺς λόγους καὶ τὰ ἐπιτηδεύματα καὶ τὰς διαθέσεις. Πρωτέως τινὸς οὐκ εὐτυχοῦς οὐδὲ πάνυ χρηστοῦ τὸ ἔργον, ἀλλʼ ὑπὸ γοητείας ἑαυτὸν εἰς ἕτερον εἶδος ἐξ ἑτέρου μεταλλάττοντος ἐν ταὐτῷ πολλάκις, φιλολόγοις συναναγιγνώσκοντος καὶ παλαισταῖς συγκονιομένου καὶ φιλοθήροις συγκυνηγετοῦντος καὶ φιλοπόταις συμμεθυσκομένου καὶ πολιτικοῖς συναρχαιρεσιάζοντος, ἰδίαν ἤθους ἑστίαν οὐκ ἔχοντος,·. ὡς δὲ τὴν ἀσχημάτιστον οἱ φυσικοὶ καὶ ἀχρώματον οὐσίαν καὶ ὕλην λέγουσιν ὑποκειμένην καὶ τρεπομένην ὑφʼ αὑτῆς νῦν μὲν φλέγεσθαι νῦν δʼ ἐξυγραίνεσθαι, τοτὲ δʼ ἐξαεροῦσθαι πήγνυσθαι δʼ αὖθις, οὕτως ἄρα τῇ πολυφιλίᾳ ψυχὴν ὑποκεῖσθαι δεήσει πολυπαθῆ καὶ πολύτροπον καὶ ὑγρὰν καὶ ῥᾳδίαν μεταβάλλειν. ἀλλʼ ἡ φιλία στάσιμόν τι ζητεῖ καὶ βέβαιον ἦθος καὶ ἀμετάπτωτον ἐν μιᾷ χώρᾳ καὶ συνηθείᾳ· διὸ καὶ σπάνιον καὶ δυσεύρετόν ἐστι φίλος βέβαιος.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…