Plutarkhos
Romalıların Talihi Üzerine
Περὶ τῆς Ῥωμαίων τύχης
1Aretē ile Talih birçok kez büyük yarışlara girmiş, ama şimdi en büyüğüne giriyorlar: Romalıların egemenliğinin hangisinin eseri olduğu, bu kadar büyük gücü hangisinin doğurduğu üzerine davalaşıyorlar. Çünkü bu, kazanana az buz bir tanıklık, hatta suçlamalara karşı bir savunma olmayacak. Aretē'nin güzel ama yararsız, Talih'in ise iyi ama güvenilmez olduğu söylenir; biri sonuçsuz çabalar, öteki sadakatsiz bağışlarda bulunur derler. Roma hangisine verilirse verilsin, kim şunu söylemez: ya iyi insanlara bu kadar iyilik ettiğine göre aretē en kârlı şeydir ya da verdiklerini bu kadar uzun süre koruduğuna göre Talih en güvenilir şeydir.
Şair Ion, şiir olmayan düzyazılarında şöyle der: talih bilgelikten son derece farklı bir şeydir, ama son derece benzer şeyler yaratır. İkisi de insanları yüceltir, süsler, şöhrete, güce, egemenliğe götürür. Sayıp uzatmaya ne gerek var? Bize her şeyi veren ve doğuran tabiatın kendisini bile kimileri talih, kimileri bilgelik sayar. Bu yüzden bu konuşma Roma'ya güzel ve imrenilecek bir değer kazandırıyor: yer, deniz, gök ve yıldızlar hakkında sorulduğu gibi onun hakkında da talihle mi, yoksa ilahî takdirle mi kurulduğunu tartışıyoruz.
αἱ πολλοὺς πολλάκις ἠγωνισμέναι καὶ μεγάλους ἀγῶνας Ἀρετὴ καὶ Τύχη πρὸς ἀλλήλας μέγιστον ἀγωνίζονται τὸν παρόντα, περὶ τῆς Ῥωμαίων ἡγεμονίας διαδικαζόμεναι ποτέρας γέγονεν ἔργον καὶ ποτέρα τὴν τηλικαύτην δύναμιν γεγέννηκεν. οὐ γὰρ μικρὸν ἔσται τῇ περιγενομένῃ τοῦτο μαρτύριον, μᾶλλον δʼ ἀπολόγημα α πρὸς κατηγορίαν. κατηγορεῖται δʼ Ἀρετὴ μὲν ὡς καλὸν μὲν ἀνωφελὲς δέ, Τύχη δʼ ὡς ἀβέβαιον μὲν ἀγαθὸν δέ· καὶ τὴν μὲν ἄκαρπα πονεῖν λέγουσι, τὴν δʼ ἄπιστα δωρεῖσθαι. τίς οὖν οὐχὶ λέξει, τῇ ἑτέρᾳ τῆς Ῥώμης προστεθείσης, ἢ λυσιτελέστατον ἀρετήν, εἰ τηλικαῦτα τοὺς ἀγαθοὺς δέδρακεν ἀγαθά, ἢ βεβαιότατον Εὐτυχίαν, χρόνον ἤδη τοσοῦτον ἃ δέδωκε τηροῦσαν; Ἴων μὲν οὖν ὁ ποιητὴς ἐν τοῖς δίχα μέτρου καὶ καταλογάδην αὐτῷ γεγραμμένοις φησὶν ἀνομοιότατον πρᾶγμα τῇ σοφίᾳ τὴν τύχην οὖσαν ὁμοιοτάτων πραγμάτων γίγνεσθαι δημιουργόν· αὔξουσιν ἀμφότεραι, προσκοσμοῦσιν ἄνδρας, εἰς δόξαν ἀνάγουσιν, εἰς δύναμιν, εἰς ἡγεμονίαν. τί δεῖ τὰ πολλὰ μηκύνειν ἐξαριθμούμενον; αὐτὴν τὴν τὰ πάντα γεννῶσαν ἡμῖν καὶ φέρουσαν φύσιν οἱ μὲν τύχην εἶναι νομίζουσιν, οἱ δὲ σοφίαν. διὸ καλόν τι τῇ Ῥώμῃ καὶ ζηλωτὸν ὁ ἐνεστὼς λόγος ἀξίωμα περιτίθησιν, εἰ διαποροῦμεν ὑπὲρ αὐτῆς, ὡς ὑπὲρ γῆς καὶ θαλάττης καὶ οὐρανοῦ καὶ ἄστρων, πότερον κατὰ τύχην συνέστηκεν ἢ κατὰ πρόνοιαν.
2Bence Talih ile Aretē birbiriyle sürekli savaşıp çekişse de bu kadar büyük bir egemenlik ve güç oluşturmak için barışmış, birleşmiş ve insan eserlerinin en güzelini birlikte tamamlamış olmaları akla yakındır; bu tahminimin doğru olduğunu düşünüyorum.
Platon, evrenin görülebilir ve dokunulabilir olsun diye zorunlu ve ilk unsurlar olan ateşle topraktan oluştuğunu söyler: toprak ona ağırlık ve duruşu, ateş rengi, biçimi ve hareketi vermiştir; aradaki unsurlar olan su ve hava ise iki ucun farklılığını yumuşatıp gidermiş, maddeyi kendi aracılığıyla birleştirip kaynaştırmıştır. Bence aynı biçimde, Roma'nın temellerini atan zaman da tanrının yardımıyla talihi ve aretēyi karıştırıp birbirine bağladı; öyle ki her birinden kendine özgü olanı alarak bütün insanlar için gerçekten kutsal ve bol hediyeli bir ocak, Demokritos'un dediği gibi kalıcı bir halat, ebedî bir öğe, sürüklenen işler için dalga ve başıboşluktan koruyan bir demir yeri yaratsın.
Tabiat filozoflarının dediğine göre evren eskiden evren değildi; cisimler bir araya gelip karışarak tabiata hepsinden oluşan ortak bir biçim vermek istemiyordu. Bir kısmı henüz küçüktü, dağınık hâlde sürükleniyor, kayıp gidiyor, kavranmaktan ve kenetlenmekten kaçıyordu; daha irileşip toparlanmış olanlar ise birbirleriyle korkunç mücadelelere ve çalkantılara giriyordu. Her yer dalgalanma, kaynaşma, yıkım, başıboşluk ve gemi enkazıyla doluydu. Bu durum, bir araya gelen ve sürüklenen şeylerden büyüyen toprak yerleşip öbür şeylere de üzerinde ve çevresinde bir yer sağlayana kadar sürdü. İnsanlar arasında da en büyük güçler ve egemenlikler talihin önünde sürüklenip çarpışıyordu, çünkü kimse hâkim olamıyor ama herkes hâkim olmak istiyordu. Roma güçlenip büyüyene, bir yandan kavimleri ve halkları kendine bağlayana, öte yandan yabancı ve deniz aşırı kral egemenliklerini içine alana kadar akış, başıboşluk ve değişim çaresizdi. Ancak o zaman en büyük şeyler sağlam bir yere ve güvenliğe kavuştu; egemenlik sarsılmaz tek bir daire içinde dönmeye ve barış düzenine ulaştı. Bunu sağlayanlarda her türlü aretē vardı, ama yanlarında büyük bir talih de bulunuyordu. Konuşma ilerledikçe bunu göstermek mümkün olacak.
ἐγὼ δέ, ὅτι μέν, εἰ καὶ πάνυ πρὸς ἀλλήλας ἀεὶ πολεμοῦσι καὶ διαφέρονται Τύχη καὶ Ἀρετή, πρός γε τηλικαύτην σύμπηξιν ἀρχῆς καὶ δυνάμεως εἰκός ἐστιν αὐτὰς σπεισαμένας συνελθεῖν καὶ συνελθούσας ἐπιτελειῶσαι καὶ συναπεργάς ασθαι τῶν ἀνθρωπίνων ἔργων τὸ κάλλιστον, ὀρθῶς ὑπονοεῖν οἴομαι. καὶ νομίζω, καθάπερ Πλάτων φησὶν ἐκ πυρὸς καὶ γῆς ὡς ἀναγκαίων τε καὶ πρώτων γεγονέναι τὸν σύμπαντα κόσμον, ἵνʼ ὁρατός τε γένηται καὶ ἁπτός, γῆς μὲν τὸ ἐμβριθὲς καὶ στάσιμον αὐτῷ συμβαλομένης, πυρὸς δὲ χρῶμα καὶ μορφὴν καὶ κίνησιν αἱ ξ δʼ ἐν μέσῳ φύσεις, ὕδωρ καὶ ἀήρ, μαλάξασαι καὶ σβέσασαι τὴν ἑκατέρου τῶν ἄκρων ἀνομοιότητα συνήγαγον καὶ ἀνεμείξαντο τὴν ὕλην διʼ αὐτῶν· οὕτως ἄρα καὶ ὁ τὴν Ῥώμην ὑποβαλόμενος χρόνος μετὰ θεοῦ τύχην καὶ ἀρετὴν ἐκέρασε καὶ συνέζευξεν, ἵνʼ ἑκατέρας λαβὼν τὸ οἰκεῖον ἀπεργάσηται πᾶσιν ἀνθρώποις ἑστίαν ἱερὰν ὡς ἀληθῶς καὶ ἀνησιδώραν καὶ πεῖσμα μόνιμον καὶ στοιχεῖον ἀίδιον, ὑποφερομένοις τοῖς πράγμασιν ἀγκυρηβόλιον σάλου καὶ πλάνης, ὥς φησι Δημόκριτος. ὡς γὰρ οἱ φυσικοὶ τὸν κόσμον λέγουσιν οὐκ εἶναι πάλαι κόσμον οὐδʼ ἐθέλειν τὰ σώματα συνελθόντα καὶ συμμιγέντα κοινὸν ἐκ πάντων εἶδος τῇ φύσει παρασχεῖν, ἀλλὰ τῶν μὲν ἔτι μικρῶν καὶ σποράδην φερομένων καὶ διολισθανόντων καὶ ὑποφευγόντων τὰς ἐναπολήψεις καὶ περιπλοκάς, τῶν δʼ ἀδροτέρων καὶ συνεστηκότων ἤδη δεινοὺς ἀγῶνας πρὸς ἄλληλα καὶ διαταραχὰς λαμβανόντων, κλύδωνα καὶ βρασμὸν εἶναι καὶ φθόρου καὶ πλάνης καὶ ναυαγίων μεστὰ πάντα, πρίν γε τὴν γῆν μέγεθος λαβοῦσαν ἐκ τῶν συνισταμένων καὶ φερομένων ἱδρυθῆναί πως αὐτὴν καὶ τοῖς ἄλλοις ἵδρυσιν ἐν αὑτῇ καὶ περὶ αὑτὴν παρασχεῖν, οὕτω τῶν μεγίστων ἐν ἀνθρώποις δυνάμεων καὶ ἡγεμονιῶν κατὰ τύχας ἐλαυνομένων καὶ συμφερομένων ὑπὸ τοῦ μηδένα κρατεῖν βούλεσθαι δὲ πάντας, ἀμήχανος ἦν ἡ φορὰ καὶ πλάνη καὶ μεταβολὴ πᾶσα πάντων, μέχρι οὗ τῆς Ῥώμης ἰσχὺν καὶ αὔξησιν λαβούσης καὶ ἀναδησαμένης τοῦτο μὲν ἔθνη καὶ δήμους ἐν αὑτῇ, τοῦτο δʼ ἀλλοφύλους καὶ διαποντίους βασιλέων ἡγεμονίας, ἕδραν ἔσχε τὰ μέγιστα καὶ ἀσφάλειαν, εἰς κόσμον εἰρήνης καὶ ἕνα κύκλον τῆς ἡγεμονίας ἀπταίστου περιφερομένης, πάσης μὲν ἀρετῆς ἐγγενομένης τοῖς ταῦτα μηχανησαμένοις, πολλῆς δὲ καὶ τύχης συνελθούσης, ὡς ἐνέσται τοῦ λόγου προϊόντος ἐνδείξασθαι.
3Şimdi, davanın gözetleme kulesinden bakar gibi, Talih ile Aretē'nin yarışa ve karşılaştırmaya yürüdüğünü görüyorum sanki. Aretē'nin yürüyüşü sakin, bakışı dingin; yine de rekabet hırsı yanaklarına hafif bir kızarıklık veriyor. Telaşla ilerleyen Talih'in çok gerisinde kalıyor, ama onu kalabalık bir muhafız bölüğü götürüyor: savaşta düşmüş, zırhları kana bulanmış, göğüslerinde hep yara izi taşıyan adamlar; ter ve kana bulanmış bedenleriyle yarı kırık ganimetlerin üzerinde yürüyorlar. Bunların kim olduğunu sormak ister misiniz? Bize Fabriciuslar, Camilluslar, Deciuslar, Cincinnatuslar, Fabius Maximuslar, Claudius Marcelluslar ve Scipiolar olduklarını söylüyorlar. Talih'e kızgın Gaius Marius'u da görüyorum. Orada Mucius Scaevola yanan elini gösterip haykırıyor: "Bunu da mı Talih'e bağışlıyorsun?" Irmak kıyısının kahramanı Marcus Horatius da Etrüsk oklarının ağırlığı altında topal bacağını gösterip derin bir girdaptan sesleniyor: "Ben de mi talih eseri sakat kaldım?" Aretē'nin korosu böyle ilerliyor karşılaştırmaya: ağır zırhlı, hasımlarını yıkan.
νυνὶ δέ μοι δοκῶ τοῦ προβλήματος ὥσπερ ἀπὸ σκοπιᾶς καθορᾶν ἐπὶ τὴν σύγκρισιν καὶ τὸν ἀγῶνα τήν τε Τύχην καὶ τὴν Ἀρετὴν βαδιζούσας. ἀλλὰ τῆς μὲν Ἀρετῆς πρᾶόν τε τὸ βάδισμα καὶ τὸ βλέμμα καθεστηκός, παρέχει δέ τι καὶ τῷ προσώπῳ πρὸς τὴν ἅμιλλαν ἐρύθημα τῆς φιλοτιμίας. καὶ πολὺ μὲν ὑστερεῖ σπευδούσης τῆς Τύχης, ἄγουσι δʼ αὐτὴν καὶ δορυφοροῦσι κατὰ πλῆθος ἄνδρες ἀρηίφατοι βεβροτωμένα τεύχεʼ ἔχοντες, ἐναντίων τραυμάτων ἀνάπλεῳ, αἷμα συμμεμιγμένον ἱδρῶτι σταλάζοντες, ἡμικλάστοις ἐπιβεβηκότες λαφύροις. βούλεσθε δὲ πυθώμεθα, τίνες ποτʼ εἰσὶν οὗτοι; Φαβρίκιοί φασιν εἶναι καὶ Κάμιλλοι καὶ Δέκιοι καὶ Κικιννᾶτοι καὶ Μάξιμοι Φάβιοι καὶ Κλαύδιοι Μάρκελλοι καὶ Σκιπίωνες. ὁρῶ δὲ καὶ Γάιον Μάριον ὀργιζόμενον τῇ Τύχῃ, καὶ Μούκιος ἐκεῖ Σκαιόλας τὴν φλεγομένην χεῖρα δείκνυσι βοῶν μὴ καὶ ταύτην τῇ Τύχῃ χαρίζῃ; καὶ Μάρκος Ὡράτιος ἀριστεὺς παραποτάμιος Τυρρηνικοῖς βέλεσι βαρυνόμενος καὶ σκάζοντα μηρὸν παρέχων, ἐκ βαθείας ὑποφθέγγεται δίνης, οὐκοῦν κἀγὼ κατὰ τύχην πεπήρωμαι; τοιοῦτος ὁ τῆς Ἀρετῆς χορὸς πρόσεισιν ἐπὶ τὴν σύγκρισιν, βριθὺς ὁπλιτοπάλας δάιος ἀντιπάλοις.
4Talih'in hareketi ise çevik, tavrı küstah, umudu büyük; Aretē'yi geçip yaklaşıyor. Hafif kanatlarla havalanmıyor, bir kürenin üzerinde parmak uçlarına basarak kaygan ve kararsız gelip sonra görünmeden gitmiyor. Spartalılar, Aphrodite'nin Eurotas'ı geçerken aynasını, altın süslerini ve kuşağını çıkardığını, mızrak ve kalkan alıp Lykurgos'a yaraşır biçimde kuşandığını söylerler. Talih de öyle yaptı: Persleri ve Asurluları bırakıp hafifçe Makedonya'nın üzerinden uçtu, İskender'i çabucak silkip attı, krallıkları kolayca çevirerek Mısır ve Suriye'den geçti, Kartacalıları sürekli dönüp dolaşarak taşıdı. Ama Palatium'a yaklaşıp Tiber'i geçince, anlaşılan kanatlarını bıraktı, sandaletlerini çıkardı, güvenilmez ve dönek küresini terk etti. Roma'ya kalmak için böyle girdi ve mahkemeye de böyle geliyor. Çünkü Pindaros'un dediği gibi söz dinlemez değil, iki dümeni birden çevirmiyor; daha çok Eunomia ile Peitho'nun kız kardeşi ve Alkman'ın soy kütüğüne göre Promatheia'nın kızı. O meşhur bolluk boynuzu da elinde; ama daima taze meyvelerle dolu değil, yerin ve denizin, ırmakların, madenlerin ve limanların verdiği her şeyi bol bol ve durmadan döküyor.
Yanında az sayıda olmayan parlak ve seçkin adamlar görülüyor. Sabinlerden Numa Pompilius ve Tarquiniilerden Priscus: yabancı ve dışarıdan gelme kralları Romulus'un tahtına o oturtmuştur. Perseus'u ve Makedonları yenip ordusunu kayıpsız geri getiren ve gözyaşı dökülmemiş zaferiyle zafer alayı yapan Paulus Aemilius, Talih'i yüceltiyor. Makedonya fatihi yaşlı Caecilius Metellus da yüceltiyor; onun cenazesini konsüllük etmiş dört oğlu, Balearicus Quintus, Diadematus Lucius, Marcus Metellus ve Caprarius Gaius ile iki konsül damadı ve parlak yiğitlikler ve devlet görevleriyle süslenmiş torunları taşıdı. Aşağı bir hayattan ve daha aşağı bir soydan gelen yeni adam Aemilius Scaurus, Talih tarafından yükseltilip büyük meclisin başına kaydedildi. Cornelius Sulla'yı ise fahişe Nikopolis'in kucağından alıp taşıdı ve Marius'un Kimbri zaferlerinden ve yedi konsüllüğünden daha yukarı, tek başına hükümranlıklara ve diktatörlüklere çıkardı. Sulla da yaptıklarıyla birlikte kendini açıkça Talih'in evlatlığına verdi; Sophokles'in Oidipus'u gibi "Ben kendimi Talih'in çocuğu sayarım" diye haykırdı. Latince adı Felix'ti, Yunanlara ise "Lucius Cornelius Sulla Epaphroditos" diye yazardı. Bizim Khaironeia'daki zafer anıtlarında da Mithridates savaşlarından kalanlarda da böyle yazar. Çok da yerindedir, çünkü Menandros'un dediği gibi Aphrodite'den en büyük payı alan gece değil, talihtir.
τῆς δὲ Τύχης ὀξὺ μὲν τὸ κίνημα καὶ θρασὺ τὸ φρόνημα καὶ μεγάλαυχος ἡ ἐλπίς, φθάνουσα δὲ τὴν Ἀρετὴν ἐγγύς ἐστιν, οὐ πτεροῖς ἐλαφρίζουσα κούφοις ἑαυτὴν οὐδʼ ἀκρώνυχον ὑπὲρ σφαίρας τινὸς ἴχνος καθεῖσα περισφαλὴς καὶ ἀμφίβολος πρόσεισιν, εἶτʼ ἄπεισιν ἀιδής· ἀλλʼ ὥσπερ οἱ Σπαρτιᾶται τὴν Ἀφροδίτην λέγουσι διαβαίνουσαν τὸν Εὐρώταν τὰ μὲν ἔσοπτρα καὶ τοὺς χλιδῶνας καὶ τὸν κεστὸν ἀποθέσθαι, δόρυ δὲ καὶ ἀσπίδα λαβεῖν κοσμουμένην τῷ Λυκούργῳ· οὕτως ἡ Τύχη καταλιποῦσα Πέρσας καὶ Ἀσσυρίους Μακεδονίαν μὲν ἐλαφρὰ διέπτη καὶ ἀπεσείσατο ταχέως Ἀλέξανδρον, καὶ διʼ Αἰγύπτου καὶ Συρίας περιφέρουσα βασιλείας διώδευσε, καὶ Καρχηδονίους στρεφομένη πολλάκις ἐβάστασε· τῷ δὲ Παλατίῳ προσερχομένη καὶ διαβαίνουσα τὸν Θύμβριν ὡς ἔοικεν ἔθηκε τὰς πτέρυγας, ἐξέβη τῶν πεδίλων, ἀπέλιπε τὴν ἄπιστον καὶ παλίμβολον σφαῖραν. οὕτως εἰσῆλθεν εἰς Ῥώμην ὡς μενοῦσα καὶ τοιαύτη πάρεστιν ὡς ἐπὶ τὴν δίκην. οὐ μὲν γὰρἀπειθὴς, κατὰ Πίνδαρον, οὐδὲ δίδυμον στρέφουσα πηδάλιον, ἀλλὰ μᾶλλον εὐνομίας καὶ Πειθοῦς ἀδελφὰ καὶ Προμαθείας θυγάτηρ, ὡς γενεαλογεῖ Ἀλκμάν. τὸ δʼ ὑμνούμενον ἐκεῖνο τοῦ πλούτου κέρας ἔχει διὰ χειρός, οὐκ ὀπώρας ἀεὶ θαλλούσης μεστόν, ἀλλʼ ὅσα φέρει πᾶσα γῆ πᾶσα δὲ θάλαττα καὶ ποταμοὶ καὶ μέταλλα καὶ λιμένες, ἄφθονα καὶ ῥύδην ἐπιχεαμένη. λαμπροὶ δὲ καὶ διαπρεπεῖς ἄνδρες οὐκ ὀλίγοι μετʼ αὐτῆς ὁρῶνται, Πομπίλιος Νομᾶς ἐκ Σαβίνων καὶ Πρῖσκος ἐκ Ταρκυνίων, οὓς ἐπήλυδας βασιλεῖς καὶ ξένους ἐνιδρύσατο τοῖς Ῥωμύλου θρόνοις· καὶ Παῦλος Αἰμίλιος ἀπὸ Περσέως καὶ Μακεδόνων ἄτρωτον στρατὸν ἄγων καὶ νίκην ἄδακρυν θριαμβεύων μεγαλύνει τὴν Τύχην μεγαλύνει δὲ καὶ Καικίλιος Μέτελλος ὁ Μακεδονικός γέρων, ὑπὸ τεττάρων παίδων εον ὑπατικῶν ἐκκομιζόμενος, Κοΐντου Βαλεαρικοῦ καὶ Λευκίου Διαδημάτα καὶ Μάρκου Μετέλλου καὶ Γαΐου Καπραρίου, καὶ δυοῖν γαμβρῶν ὑπατικῶν καὶ θυγατριδῶν κοσμουμένων ἐπιφανέσιν ἀριστείαις καὶ πολιτείαις. Αἰμίλιος δὲ Σκαῦρος ἐκ ταπεινοῦ βίου καὶ ταπεινοτέρου γένους καινὸς ἄνθρωπος ἀρθεὶς ὑπʼ αὐτῆς προγράφεται τοῦ μεγάλου συνεδρίου. Κορνήλιον δὲ Σύλλαν ἐκ τῶν Νικοπόλεως τῆς ἑταίρας ἀναλαβοῦσα καὶ βαστάσασα κόλπων ὑψηλότερον τῶν Κιμβρικῶν Μαρίου θριάμβων καὶ τῶν ἑπτὰ ὑπατειῶν ἐπιτίθησι μοναρχίαις καὶ δικτατωρίαις. ἄντικρυς οὗτος τῇ Τύχῃ μετὰ τῶν πράξεων ἑαυτὸν εἰσεποίει βοῶν κατὰ τὸν Οἰδίποδα τὸν Σοφοκλέους ἐγὼ δʼ ἐμαυτὸν παῖδα τῆς Τύχης νέμω. καὶ Ῥωμαϊστὶ μὲν Φήλιξ ὠνομάζετο, τοῖς δʼ Ἕλλησιν οὕτως ἔγραφε Λούκιος Κορνήλιος Σύλλας Ἐπαφρόδιτος. καὶ τὰ παρʼ ἡμῖν ἐν Χαιρωνείᾳ τρόπαια καὶ τὰ τῶν Μιθριδατικῶν οὕτως ἐπιγέγραπται,, καὶ εἰκότως· πλεῖστον γὰρ Ἀφροδίτης οὐ νύξ, κατὰ Μένανδρον, ἀλλὰ τύχη μετέσχηκεν.
5Bu uygun başlangıçtan sonra Talih lehine yine Romalıları tanık gösteremez miyiz? Onlar Talih'e Aretē'den çok değer verirler. Aretē'ye aralarında çok geç, uzun zaman sonra Numantia fatihi Scipio tapınak dikmiştir. Ardından Marcellus, Virtus ve Honos denen tapınağı yaptı. Mens denen Akıl tapınağını da Kimbri savaşları zamanında yaşayan Aemilius Scaurus'a bağlayabiliriz. O zamanlar şehre söz sanatları, safsatalar ve gevezelik sızmıştı, insanlar bunlara saygı göstermeye başlamıştı. Bilgeliğin bugün bile tapınağı yoktur; itidalin, yüce gönüllülüğün, sabrın, kendine hâkim olmanın da yoktur. Talih'in tapınakları ise parlak ve eskidir, neredeyse şehrin ilk temelleriyle iç içedir.
Talih tapınağını ilk kez, Numa'nın torunu ve Romulus'tan sonra dördüncü kral olan Ancus Marcius kurdu. Belki de Talih'e Cesaret adını yakıştırdı, çünkü cesaretin zaferdeki en büyük payı talihe aittir. Kadınların Talihi tapınağı ise Camillus'tan önce, Marcius Coriolanus'un Volskları şehre yönelttiği zaman kadınlar sayesinde geri çevrilince yapıldı. Kadınlar annesi ve karısıyla birlikte bir heyet olarak ona gidip yalvarmış, şehri bağışlamasını ve barbar ordusunu çekmesini sağlamışlardı. Söylendiğine göre o zaman Talih'in heykeli kutsandığı anda ses çıkarıp şöyle demiş: "Beni şehrin kutsal kanununa göre yerleştirdiniz, ey hemşeri kadınlar."
Furius Camillus da Kelt ateşini söndürüp altının karşılığı terazi kefesinde sallanan Roma'yı kurtardığında ne sağduyuya ne cesarete, Söylenti ve Sesli Haber'e tapınak dikti. Yeni Yol üzerindeki bu yerde, savaştan önce gece yürüyen Marcus Caedicius'a bir ses gelip kısa süre sonra Galya savaşı beklemesini söylemişti.
Irmak kıyısındaki Talih'e Fortis derler; bu, güçlü, yiğit ya da cesur demektir, her şeyi yenen güç onda olduğu için. Tapınağını Caesar'ın halka bıraktığı bahçelerde yaptılar, çünkü onun da en büyük şeyleri iyi talih sayesinde başardığını düşünüyorlardı, kendisinin de tanıklık ettiği gibi.
ἆρʼ οὖν ταύτην τις ἀρχὴν ποιησάμενος οἰ - κείαν ἂν ὑπὲρ τῆς Τύχης ἐπάγοιτο μάρτυρας αὖ τοὺς Ῥωμαίους, ὡς τῇ Τύχῃ πλέον ἢ τῇ Ἀρετῇ νέμοντας; ἀρετῆς μέν γε παρʼ αὐτοῖς ὀψὲ καὶ μετὰ πολλοὺς χρόνους ἱερὸν ἱδρύσατο Σκιπίων ὁ Νομαντῖνος, εἶτα Μάρκελλος τὸ Οὐιρτοῦτίς τε καὶ Ὀνῶρις προσαγορευόμενον, καὶ τὸ τῆς Μέντις καλουμένης Γνώμης ἂν νομίζοιτο Σκαῦρος Αἰμίλιος, περὶ τὰ Κιμβρικὰ τοῖς χρόνοις γεγονώς· ἤδη τότε λόγων καὶ σοφισμάτων καὶ στωμυλίας παρεισρυείσης εἰς τὴν πόλιν ἤρχοντο σεμνύνειν τὰ τοιαῦτα. σοφίας δὲ μέχρι καὶ νῦν ἱερὸν οὐκ ἔστιν οὐδὲ Σωφροσύνης ἢ μεγαλοψυχίας ἢ καρτερίας ἢ ἐγκρατείας· ἀλλὰ τά γε τῆς Τύχης ἱερὰ λαμπρὰ καὶ παλαιά, καὶ ὁμοῦ τι τοῖς πρώτοις καταμεμειγμένα τῆς πόλεως θεμελίοις γέγονε. πρῶτος μὲν γὰρ ἱδρύσατο Τύχης ἱερὸν Μάρκιος Ἄγκος, ὁ Νομᾶ θυγατριδοῦς καὶ τέταρτος ἀπὸ Ῥωμύλου βασιλεὺς γενόμενος· καὶ τάχα που τῇ τύχῃ τὴν ἀνδρείαν παρωνόμασεν, ᾗ πλεῖστον εἰς τὸ νικᾶν τύχης μέτεστι. τὸ δὲ τῆς Γυναικείας Τύχης κατεσκευάσαντο πρὸ Καμίλλου ὅτε Μάρκιον Κοριόλανον ἐπάγοντα τῇ πόλει Οὐολούσκους ἀπεστρέψαντο διὰ τῶν γυναικῶν. πρεσβευσάμεναι γὰρ αὗται πρὸς τὸν ἄνδρα μετὰ τῆς μητρὸς αὐτοῦ καὶ τῆς γυναικός, ἐξελιπάρησαν καὶ κατειργάσαντο φείσασθαι τῆς πόλεως καὶ τὴν στρατιὰν τῶν βαρβάρων ἀπαγαγεῖν. τότε λέγεται τὸ ἄγαλμα τῆς Τύχης ἅμα τῷ καθιερωθῆναι φωνὴν ἀφεῖναι καὶ εἰπεῖν, ὁσίῳ με πόλεως νόμῳ, γυναῖκες ἀσταί, καθιδρύσασθε. καὶ μὴν καὶ Φούριος Κάμιλλος, ὅτε τὸ Κελτικὸν ἔσβεσε πῦρ, καὶ τὴν Ῥώμην ἀντίρροπον χρυσῷ κεκλιμένην ἀπὸ τοῦ ζυγοῦ καὶ τῆς πλάστιγγος καθεῖλεν, οὔτʼ εὐβουλίας οὔτʼ ἀνδρείας, ἀλλὰ Φήμης ἱδρύσατο καὶ Κληδόνος ἱερὸν παρὰ τὴν Καινὴν ὁδόν, ὅπου φασὶ πρὸ τοῦ πολέμου Μάρκῳ Καιδικίῳ βαδίζοντι νύκτωρ φωνὴν γενέσθαι κελεύουσαν ὀλίγῳ χρόνῳ Γαλατικὸν πόλεμον προσδέχεσθαι. τὴν δὲ πρὸς τῷ ποταμῷ Τύχην φόρτιν ιν καλοῦσιν ὅπερ ἐστὶν ἰσχυρὰν ἢ ἀριστευτικὴν ἢ ἀνδρείαν, ὡς τὸ νικητικὸν ἁπάντων κράτος ἔχουσαν. καὶ τόν γε ναὸν αὐτῆς ἐν τοῖς ὑπὸ Καίσαρος τῷ δήμῳ καταλειφθεῖσι κήποις ᾠκοδόμησαν, ἡγούμενοι κἀκεῖνον εὐτυχίᾳ γενέσθαι μέγιστον, ὡς αὐτὸς ἐμαρτύρησε.
6Gaius Caesar'ın en büyük konuma iyi talih sayesinde yükseldiğini söylemekten çekinirdim, ama bunu kendisi söylemiştir. Ianuarius'un nonae gününden bir gün önce, kış dönümü sırasında Pompeius'u kovalamak üzere Brundisium'dan yola çıktığında, Talih mevsimi ertelediği için denizi güvenle geçti. Pompeius'u ise karada ve denizde bütün gücüyle toplu bulunca, Antonius ve Sabinus'un ordusu da gecikince, kendisi birkaç adamla kalmış olduğu için küçük bir kayığa bindi ve geminin sahibine ve dümenciye görünmeden, birinin hizmetkârı gibi denize açılmaya cesaret etti. Irmağın akıntısıyla dalgalar sertçe karşılaşıp güçlü bir çalkantı oluşunca dümencinin geri döndüğünü gördü; başındaki örtüyü açıp kendini gösterdi ve şöyle dedi: "Haydi yiğidim, cesur ol, korkma, yelkenleri Talih'e aç, rüzgârı al ve güven: Caesar'ı ve Caesar'ın Talihi'ni taşıyorsun." Talih'in kendisiyle birlikte denize çıktığına, yolculuk ettiğine, savaştığına, komuta ettiğine öylesine inanmıştı. Denize durgunluğu, kışa yazı, en yavaşlara hızı, en yılgınlara gücü buyurmak onun işiydi; bundan da inanılmazı, Pompeius'a kaçmayı ve Ptolemaios'a konuğunu öldürmeyi buyurmak: öyle ki hem Pompeius düşsün hem Caesar eline kan bulaştırmasın.
περὶ δὲ Γαΐου Καίσαρος ᾐδέσθην ἂν εἰπεῖν, ὡς ὑπʼ εὐτυχίας ἤρθη μέγιστος, εἰ μὴ τοῦτʼ αὐτὸς ἐμαρτύρησεν. ἐπεὶ γὰρ ἀπὸ Βρεντεσίου Πομπήιον διώκων ἀνήχθη πρὸ μιᾶς ἡμέρας νωνῶν Ἰανουαρίων, χειμῶνος ἐν τροπαῖς ὄντος, τὸ μὲν πέλαγος ἀσφαλῶς διεπέρασε, τῆς Τύχης τὸν καιρὸν ὑπερθεμένης· εὑρὼν δὲ τὸν Πομπήιον ἄθρουν καὶ πολὺν μὲν ἐν γῇ πολὺν δʼ ἐν θαλάττῃ μετὰ πασῶν ἅμα τῶν δυνάμεων καθεζόμενον αὐτὸς ὀλιγοστὸς ὢν, τῆς μετʼ Ἀντωνίου καὶ Σαβίνου στρατιᾶς αὐτῷ βραδυ - νούσης, ἐτόλμησεν εἰς ἀκάτιον μικρὸν ἐμβὰς καὶ λαθὼν τόν τε ναύκληρον καὶ τὸν κυβερνήτην ὥς τινος θεράπων ἀναχθῆναι. σκληρᾶς δὲ πρὸς τὸ ῥεῦμα τοῦ ποταμοῦ γενομένης ἀντιμεταβάσεως καὶ κλύδωνος ἰσχυροῦ, μεταβαλλόμενον ὁρῶν τὸν κυβερνήτην ἀφεῖλεν ἀπὸ τῆς κεφαλῆς ἱμάτιον, καὶ ἀναδείξας ἑαυτόν, ἴθι, ἔφη, γενναῖε, τόλμα καὶ δέδιθι,θι, μηδέν, ἀλλʼ ἐπιδίδου τῇ Τύχῃ τὰ ἱστία καὶ δέχου τὸ πνεῦμα, πιστεύων ὅτι Καίσαρα φέρεις καὶ τὴν Καίσαρος Τύχην. οὕτως ἐπέπειστο τὴν Τύχην αὐτῷ συμπλεῖν, συναποδημεῖν, συστρατεύεσθαι, συστρατηγεῖν, ἧς ἔργον ἦν γαλήνην μὲν ἐπιτάξαι θαλάττῃ, θέρος δὲ χειμῶνι, τάχος δὲ τοῖς βραδυτάτοις, ἀλκὴν δὲ τοῖς ἀθυμοτάτοις, τὸ δὲ τούτων ἀπιστότερον, φυγὴν Πομπηίῳ καὶ Πτολεμαίῳ ξενοκτονίαν, ἵνα καὶ Πομπήιος πέσῃ καὶ Καῖσαρ μὴ μιανθῇ.
7Peki ya onun oğlu, Augustus unvanını ilk taşıyan ve elli dört yıl hüküm süren kişi? Torununu sefere gönderirken tanrılara, ona Scipio'nun cesaretini, Pompeius'un halk sevgisini ve kendi Talihi'ni vermeleri için dua etmemiş miydi? Sanki büyük bir eserin üzerine yaratıcı olarak Talih'in adını yazmıştı. Çünkü onu Cicero'ya, Lepidus'a, Pansa'ya, Hirtius'a ve Marcus Antonius'a yaslandıran Talih'ti. Onların yiğitlikleri, elleri, zaferleri, donanmaları, savaşları ve ordularıyla ilk sıraya yükseldi; Talih onu göğe çıkardı, kendisini oraya çıkaranları yıktı ve onu yalnız bıraktı. Çünkü onun için Cicero devlet işleri gördü, Lepidus komuta etti, Pansa kazandı, Hirtius düştü, Antonius azgınlık etti. Bence Kleopatra da Caesar'ın talihindendi; o koca hükümdar bir kayaya çarpar gibi ona çarpıp battı ki Caesar tek başına kalsın.
Anlatıldığına göre aralarında büyük bir yakınlık ve dostluk vardı. Boş vakitlerinde top ya da zar oyunu oynarlar, hatta bıldırcın ve horoz gibi hayvanları dövüştürürlerdi; Antonius hep yenilirdi. Çevresindekilerden kehanetiyle övünen biri sık sık açıkça ona öğüt verirdi: "Be adam, bu delikanlıyla ne işin var? Ondan uzak dur. Sen daha şöhretlisin, daha yaşlısın, daha çok kişiye hükmediyorsun, savaşlarda piştin, tecrüben üstün. Ama senin daimōnun onunkinden korkuyor. Talihin kendi başına büyüktür, ama onunkine yaltaklanıyor. Uzak durmazsan ona geçip gidecek."
τί δέ; ὁ τούτου μὲν υἱός, πρῶτος δʼ ἀναγορευθεὶς Σεβαστὸς ἄρξας δὲ τέτταρα καὶ πεντήκοντα ἔτη, οὐκ αὐτὸς ἐκπέμπων τὸν θυγατριδοῦν ἐπὶ στρατείαν εὔξατο τοῖς θεοῖς ἀνδρείαν μὲν αὐτῷ δοῦναι τὴν Σκιπίωνος, εὔνοιαν δὲ τὴν Πομπηίου, Τύχην δὲ τὴν αὑτοῦ; καθάπερ ἔργῳ μεγάλῳ δημιουργὸν ἐπιγράψας ἑαυτῷ τὴν Τύχην, ἥτις αὐτὸν ἐπιθεῖσα Κικέρωνι καὶ Λεπίδῳ καὶ Πάνσᾳ καὶ Ἱρτίῳ καὶ Μάρκῳ Ἀντωνίῳ, ταῖς ἐκείνων ἀριστείαις καὶ χερσὶ καὶ νίκαις καὶ στόλοις καὶ πολέμοις καὶ στρατοπέδοις γενόμενον πρῶτον εἰς ὕψος ἄρασα καὶ καταβαλοῦσα τούτους, διʼ ὧν ἀνέβη, μόνον κατέλιπεν. ἐκείνῳ γὰρ ἐπολιτεύετο Κικέρων καὶ Λέπιδος ἐστρατήγει καὶ Πάνσας ἐνίκα καὶ Ἵρτιος ἔπιπτε καὶ Ἀντώνιος ὕβριζεν. ἐγὼ γὰρ καὶ Κλεοπάτραν τῆς τύχης Καίσαρος τἰθημι, περὶ ἣν ὡς ἕρμα κατέδυ καὶ συνετρίβη τηλικοῦτος αὐτοκράτωρ, ἵνʼ ᾖ μόνος Καῖσαρ. λέγεται δὲ πολλῆς οἰκειότητος αὐτοῖς καὶ συνηθείας ὑπαρχούσης πολλάκις σχολαζόντων εἰς παιδιὰν σφαίρας ἢ κύβων ἢ νὴ Δία θρεμμάτων ἁμίλλης, οἷον ὀρτύγων, ἀλεκτρυόνων, ἀεὶ νικώμενον Ἀντώνιον ἀπαλλάττεσθαι· καί τινα τῶν περὶ αὐτὸν ἐπὶ μαντείᾳ σεμνυνόμενον πολλάκις παρρησιάζεσθαι καὶ νουθετεῖν, ὦ ἄνθρωπε, τί σοι πρᾶγμα πρὸς τοῦτον ἔστι τὸν νεανίσκον; φεῦγʼ αὐτόν· ἐνδοξότερος εἶ, πρεσβύτερος εἶ, ἄρχεις πλειόνων, ἐνήθληκας πολέμοις, ἐμπειρίᾳ διαφέρεις· ἀλλʼ ὁ σὸς δαίμων τὸν τούτου φοβεῖται· καὶ ἡ τύχη σου καθʼ ἑαυτήν ἐστι μεγάλη κολακεύει δὲ τὴν τούτου· ἐὰν μὴ μακρὰν ᾖς, οἰχήσεται μεταβᾶσα πρὸς αὐτόν.
8Tanıklardan gelen deliller Talih'in lehine işte bu kadar. Şimdi işlerin kendisinden gelen delilleri de getirmek ve konuşmaya şehrin başlangıcından başlamak gerekiyor. Romulus'un doğumu, kurtuluşu, beslenmesi ve büyümesi konusunda kim, temeli Talih'in atıp binayı Aretē'nin yükselttiğini söylemez? Önce, şehri kuranların doğumu ve meydana gelişi şaşılacak bir iyi talih eseri gibi görünür. Söylendiğine göre anneleri bir tanrıyla birleşmiştir. Herakles'in uzun bir gecede tohumlandığı, günün tabiata aykırı biçimde durdurulduğu ve güneşin yavaşladığı anlatılır. Aynı biçimde Romulus'un ana rahmine düştüğü sırada da güneşin ay ile tam kavuşumda tutulduğu, tanrı Ares'in ölümlü Silvia ile o anda birleştiği anlatılır. Romulus hayattan ayrılırken de aynı şey olmuştur: nonae caprotinae günü güneş tutulurken kaybolduğu söylenir ve o gün hâlâ parlak biçimde kutlanır.
Sonra doğduklarında tiran onların öldürülmesini buyurdu. Talih eseri onları barbar ya da vahşi olmayan, merhametli ve insan sever bir hizmetkâr aldı. Bu yüzden onları öldürmedi. Irmakta, yeşil bir çayıra akan, alçak ağaçlarla gölgelenen bir yer vardı. Bebekleri orada Ruminalis denen yabani bir incir ağacının yanına bıraktı. Yeni doğurmuş, memeleri sütten taşan, yavrularını yitirmiş dişi bir kurt, kendisi de rahatlamaya ihtiyaç duyduğu için bebeklerin yanına yaklaştı ve onlara meme verdi; sanki sütün ağrısını ikinci bir doğum gibi atıyordu. Ares'in kutsal kuşu olan ağaçkakan da sık sık gelip parmak uçlarına kondu, sırayla iki bebeğin de ağzını pençesiyle açtı ve kendi yiyeceğinden ayırdığı lokmayı içine koydu. Yabani incire Ruminalis adı, kurdun çömelip bebeklere orada verdiği memeden (ruma) gelir. O yerde yaşayanlar uzun süre doğan hiçbir çocuğu sokağa bırakmaz, hepsini alıp büyütürlerdi; Romulus'un başına geleni ve bu benzerliği onurlandırırlardı.
Sonra, Gabii'de gizlice büyümeleri ve eğitilmeleri, Silvia'nın oğulları ve kral Numitor'un torunları olduklarının bilinmemesi tamamen Talih'in bir hırsızlığı ve hilesi gibi görünüyor: soyları yüzünden iş yapmadan önce ölmesinler, aretēyi soylarının kanıtı olarak gösterip başarılarıyla ortaya çıksınlar.
Burada aklıma, büyük ve akıllı komutan Themistokles'in, Atina'da sonraki yıllarda başarı kazanan ve kendilerini ondan üstün görmek isteyen komutanlara söylediği sözler geliyor. Bayram ertesi günü, demiş, bayramla kavga etti: "Sen yorucu ve telaşlısın; ama hazırlanan şeyler bende huzur içinde tadılır" dedi. Bayram da "Doğru söylüyorsun; ama ben olmasaydım sen nerede olurdun?" diye karşılık verdi. "Ben de Pers savaşlarında olmasaydım" demiş Themistokles, "bugün sizden ne hayır gelirdi?" Bana öyle geliyor ki Talih de Romulus'un Aretē'sine bunu söylüyor: "Eserlerin parlak ve büyüktür, kendinin gerçekten ilahî kandan ve soydan olduğunu gösterdin; ama benden ne kadar geride olduğunu görüyor musun? O zaman ben iyi ve insan sever bir şekilde yanlarında olmasaydım, bebekleri bırakıp terk etseydim, sen nasıl var olur, nereden parlardın? O zaman gelen, sütün bolluğuyla yanıp tutuşan, beslemekten çok beslenecek birine ihtiyaç duyan dişi bir hayvan değil de büsbütün vahşi ve aç bir canavar olsaydı, bugünkü güzel saraylar, tapınaklar, tiyatrolar, gezinti yerleri, meydanlar ve devlet binaları hâlâ sığır kulübeleri ve Alba'lı, Etrüsk ya da Latin efendilere boyun eğen çobanların ağılları olmayacak mıydı?" Her işte en önemli şey başlangıçtır, hele bir şehrin yerleşiminde ve kuruluşunda. Bu başlangıcı da kurucuyu kurtarıp koruyarak Talih sağlamıştır. Romulus'u Aretē büyük yaptı, ama büyüyene dek Talih korudu.
ἀλλὰ γὰρ αἱ μὲν ἀπὸ τῶν μαρτύρων πίστεις τοσαῦται τῇ Τύχῃ πάρεισι. δεῖ δὲ καὶ τὰς ἀπὸ τῶν πραγμάτων αὐτῶν εἰσάγειν, ἀρχὴν τοῦ λόγου τὴν ἀρχὴν τῆς πόλεως λαβόντας. εὐθὺς οὖν τίς οὐκ ἂν εἴποι πρὸς τὴν Ῥωμύλου γένεσιν καὶ σωτηρίαν καί, τροφὴν καὶ αὔξησιν τὴν μὲν Τύχην ὑποβολὰς κατατεθεῖσθαι τὴν δʼ Ἀρετὴν ἐξῳκοδομηκέναι; πρῶτον μὲν οὖν τὸ περὶ τὴν γένεσιν καὶ τὴν τέκνωσιν αὐτῶν τῶν ἐνιδρυσαμένων καὶ κτισάντων τὴν πόλιν εὐτυχίας ἔοικε θαυμαστῆς γενέσθαι. θεῷ γὰρ ἡ τεκοῦσα μειχθῆναι λέγεται, καὶ καθάπερ τὸν Ἡρακλέα σπαρῆναί φασιν ἐν μακρᾷ νυκτί, τῆς ἡμέρας ἐπισχεθείσης παρὰ φύσιν καὶ τοῦ ἡλίου βραδύναντος, οὕτω περὶ τὴν Ῥωμύλου σπορὰν καὶ καταβολὴν τὸν ἥλιον ἐκλιπεῖν ἱστοροῦσι, ποιησάμενον ἀτρεκῆ σύνοδον πρὸς σελήνην, ᾧπερ ὁ Ἄρης θεὸς ὢν τῇ Σιλβίᾳ θνητῇ συνῆλθε. ταὐτὸ δὲ συντυχεῖν τῷ Ῥωμύλῳ καὶ περὶ τὴν μετάστασιν αὐτὴν τοῦ βίου· λέγουσι γὰρ ἐκλείποντος τοῦ ἡλίου ἠφανίσθαι νώναις καπρατίναις, ἣν ἄχρι νῦν ἡμέραν ἐπιφανῶς ἑορτάζουσιν. ἔπειτα γεννηθέντας αὐτούς, τοῦ τυράννου τάττοντος ἀνελεῖν, παρέλαβε κατὰ τύχην οὐ βάρβαρος οὐδʼ ἄγριος ὑπηρέτης, ἐλεήμων δέ τις καὶ φιλάνθρωπος, ὥστε μὴ κτεῖναι ἀλλὰ τοῦ ποταμοῦ τις ἦν ὄχθη χλοερῷ λειμῶνι προσκλύζουσα καὶ περισκιαζομένη χθαμαλοῖς δένδρεσιν· ἐνταῦθα κατέθηκε τὰ βρέφη πλησίον ἐρινεοῦ τινος, ὃν ῥουμινᾶλιν ὠνόμαζον. εἶτα λύκαινα μὲν νεοτόκος σπαργῶσα καὶ πλημμυροῦσα τοὺς μαστοὺς γάλακτι, τῶν σκύμνων ἀπολωλότων, αὐτὴ χρῄζουσα κουφισμοῦ, περιέστειξε τὰ βρέφη καὶ θηλὴν ἐπέσχεν, ὥσπερ ὠδῖνα δευτέραν ἀποτιθεμένη τὴν τοῦ γάλακτος. ἱερὸς δʼ ὄρνις Ἄρεος, ὃν δρυοκολάπτην καλοῦσιν, ἐπιφοιτῶν καὶ προσκαθίζων ἀκρώνυχος, ἐν μέρει τῶν νηπίων ἑκατέρου στόμα τῇ χηλῇ διοίγων, ἐνετίθει ψώμισμα, τῆς αὑτοῦ τροφῆς ἀπομερίζων. τὸν μὲν οὖν ἐρινεὸν ῥουμινᾶλιν ὠνόμασαν ἀπὸ τῆς θηλῆς, ἣν ἡ λύκαινα παρʼ αὐτῷ ὀκλάσασα τοῖς βρέφεσι παρέσχε. μέχρι δὲ πολλοῦ διεφύλαττον οἱ περὶ τὸν τόπον ἐκεῖνον κατοικοῦντες μηδὲν ἐκτιθέναι τῶν γεννωμένων, ἀλλʼ ἀναιρεῖσθαι πάντα καὶ τρέφειν, τὸ Ῥωμύλου πάθος καὶ τὴν ὁμοιότητα τιμῶντες. καὶ μὴν τό τε λαθεῖν αὐτοὺς τρεφομένους καὶ παιδευομένους ἐν Γαβίοις ἀγνοηθῆναι τε Σιλβίας ὄντας υἱοὺς καὶ θυγατριδοῦς Νομίτορος τοῦ βασιλέως παντάπασι Τύχης κλέμμα α καὶ σόφισμα α φαίνεται γεγενημένον, ὅπως μὴ ἀπόλωνται πρὸ τῶν ἔργων διὰ τὸ γένος, ἀλλʼ ἐν αὐτοῖς φανῶσι τοῖς κατορθώμασι, γνωρίσματα τῆς εὐγενείας τὴν ἀρετὴν παρέχοντες. ἐνταῦθά μοι μεγάλου καὶ φρονίμου στρατηγοῦ λόγος ἔπεισι Θεμιστοκλέους ῥηθεὶς πρός τινας τῶν ὕστερον εὐημερούντων Ἀθήνησι στρατηγῶν καὶ προτιμᾶσθαι τοῦ Θεμιστοκλέους ἀξιούντων. ἔφη γὰρ τὴν ὑστεραίαν ἐρίσαι πρὸς τὴν ἑορτὴν λέγουσαν ὡς ἐκείνη μέν ἐστι κοπώδης καὶ ἄσχολος, ἐν αὐτῇ δὲ τῶν παρεσκευασμένων ἀπολαύουσι μεθʼ ἡσυχίας. τὴν οὖν ἑορτὴν εἰπεῖν, ἀληθῆ λέγεις, ἀλλʼ ἐμοῦ μὴ γενομένης, ποῦ ἂν σὺ ἦσθα; κἀμοῦ τοίνυν, ἔφη, μὴ γενομένου περὶ τὰ Μηδικά, τίς ἂν ὑμῶν ἦν νῦν ὄνησις; τοῦτό μοι δοκεῖ πρὸς τὴν Ῥωμύλου Ἀρετὴν ἡ Τύχη λέγειν, λαμπρὰ μὲν τὰ σὰ ἔργα καὶ μεγάλα καὶ θεῖον ὡς ἀληθῶς ἐξέφηνας αἷμα καὶ γένος οὖσαν σεαυτήν· ἀλλʼ ὁρᾷς πόσον ὑστερεῖς μου; εἰ γὰρ ἐγὼ τότε μὴ παρηκολούθησα χρηστὴ καὶ φιλάνθρωπος, ἀλλʼ ἀπέλιπον καὶ προηκάμην τὰ νήπια, σὺ πῶς ἂν ἐγένου καὶ πόθεν ἐξέλαμψας; εἰ τότε μὴ θῆλυ θηρίον ἐπῆλθε φλεγμαῖνον ὑπὸ πλήθους καὶ φορᾶς γάλακτος καὶ τραφησομένου δεόμενον μᾶλλον ἢ θρέψοντος, ἀλλʼ ἀνήμερόν τι τελέως καὶ λιμῶττον, οὐκ ἂν ἔτι νῦν τὰ καλὰ ταῦτα βασίλεια καὶ ναοὶ καὶ θέατρα καὶ περίπατοι καὶ ἀγοραὶ καὶ ἀρχεῖα βοτηρικαὶ καλύβαι καὶ σταθμοὶ νομέων ἦσαν Ἀλβανὸν ἢ Τυρρηνὸν ἢ Λατῖνον ἄνδρα δεσπότην προσκυνούντων; ἀρχὴ μὲν δὴ μέγιστον ἐν παντί, μάλιστα δʼ ἐν ἱδρύσει καὶ κτίσει πόλεως· ταύτην δʼ ἡ Τύχη παρέσχε σῴσασα καὶ φυλάξασα τὸν κτίστην ἡ μὲν γὰρ Ἀρετὴ μέγαν ἐποίησε Ῥωμύλον, ἡ Τύχη δʼ ἄχρι τοῦ γενέσθαι μέγαν ἐτήρησε.
9Numa'nın çok uzun süren krallığını da herkesin kabul ettiği gibi şaşılacak bir iyi talih yönetmiştir. Meşe perilerinden biri olan Egeria'nın bilge bir daimōn olarak adama âşık olup onunla yaşadığı, ona eğitim verip devlet düzenini birlikte biçimlendirdiği söylentisi belki pek efsanevîdir. Peleuslar, Ankhiseslar, Orionlar ve Emathionlar gibi tanrılarla evlendiği ve tanrıların sevdiği söylenen kimseler de hayatlarını pek tatmin edici ve acısız geçirmemiştir. Ama Numa, iyi Talih'i gerçekten eşi, danışmanı ve yönetim ortağı olarak almış görünüyor. Bulanık bir fırtınanın, çalkantılı bir denizin ortasındaki gibi, şehir komşularının düşmanlığı ve sertliği içinde sürükleniyor, sayısız sıkıntı ve iç kavga içinde yanıp tutuşuyordu. Talih onu devraldı ve karşı karşıya gelen öfkeleri ve kıskançlıkları rüzgâr söner gibi söndürdü. Denizin kışın halkyonların yumurtlamasını kabul edip onları koruduğu ve beslediği söylenir; Talih de böyle savaşsız, hastalıksız, tehlikesiz ve korkusuz bir durgunluğu her yere yayarak yeni kurulmuş ve sarsılan halka kök salma imkânı verdi, şehrin huzur içinde sağlamca ve engelsizce büyümesini sağladı.
Bir yük gemisi ya da kadırga darbelerle, büyük bir zorlamayla, çekiç, çivi, ağaç çivi, testere ve baltayla yapılır; ama yapıldıktan sonra bağlantılar tutsun, çiviler yerine alışsın diye belli bir süre durup oturması gerekir. Ek yerleri henüz nemli ve kaygan iken denize indirilirse her şey sallanıp gevşer ve geminin içine su alır. Roma da böyledir. İlk önder ve yapıcı, onu sert kerestelerden yapar gibi yabani insanlardan ve çobanlardan oluşturdu ve küçümsenmeyecek zahmetler çekti, onun doğuşuna ve kuruluşuna karşı çıkanlara zorunlu olarak büyük savaşlar ve tehlikeler göğüsledi.
İkinci önder ise işi devraldığında, iyi talih sayesinde büyük bir barış ve huzurun tadını çıkarıp büyümeyi sağlamlaştıracak zaman buldu. Eğer o sırada Porsena gibi biri Etrüsk kazıklı ordugâhını henüz nemli ve sarsılan surların yanına kursaydı; Marsiler'den ayrılan savaşçı bir hükümdar ya da Lucanialı kıskanç ve kavgacı, savaş çıkaran biri, sonraki Mutilus ya da gözü pek Silo gibi, ya da Sulla'nın son mücadelesi olan Telesinus gibi tek bir işaretle bütün İtalya'yı silahlandırıp filozof Numa kurban sunup dua ederken onu borazanlarla kuşatsaydı, şehrin ilk temelleri böyle bir sarsıntı ve dalgaya dayanamaz, yiğitlikte ve kalabalıkta da gelişemezdi. Oysa o zamanki barış Romalılara sonraki savaşlar için bir hazırlık azığı olmuş görünüyor. Halk, atlet gibi, Romulus'un mücadelelerinden sonra kırk üç yıl huzur içinde bedenini çalıştırmış ve gücünü sonraki düşmanlarla savaşacak düzeye getirmiştir. O dönemde Roma'yı ne açlık ne veba ne toprağın kısırlığı ne de zamansız bir yaz ya da kış üzmüştür derler. Demek ki o günleri insan aklı değil ilahî Talih yönetiyordu. Bu yüzden Savaş Kapısı dedikleri Ianus'un iki kanatlı kapısı da o zaman kapandı. Bu kapı savaş olunca açılır, barış gelince kapanır. Numa ölünce Albalılarla savaş çıktı ve kapı açıldı. Ardından sayısız savaş ardı ardına geldi ve kapı ancak dört yüz seksen yıl sonra, Kartaca savaşından sonra barış sağlanınca, Gaius Atilius ve Titus Manlius'un konsüllüğünde kapandı. Bu yılın ardından yeniden açıldı ve savaşlar Caesar'ın Actium zaferine kadar sürdü. O zaman Roma silahları uzun olmayan bir süre sustu; çünkü Kantabrialılardan ve Galya'dan gelen karışıklıklar Germenlerle birleşerek barışı bozdu. Bunlar da Numa'nın iyi talihinin ek tanıklarıdır.
καὶ μὴν τήν γε Νομᾶ βασιλείαν πολυχρονιωτάτην γενομένην ὁμολογουμένως εὐτυχία διεκυβέρνησε θαυμαστή. τὸ μὲν γὰρ Ἐγερίαν τινά, νυμφῶν μίαν δρυάδων, δαίμονα σοφὴν ἔρωτι τἀνδρὸς ἐν συνουσίᾳ γενομένην, παραπαιδαγωγεῖν καὶ συσχηματίζειν τὴν πολιτείαν ἴσως μυθωδέστερόν ἐστι. καὶ γὰρ ἄλλοι λεχθέντες ἅψασθαι γάμων θείων καὶ θεοῖς ἐράσμιοι γενέσθαι, Πηλεῖς καὶ Ἀγχῖσαι καὶ Ὠρίωνες καὶ Ἠμαθίωνες, οὐ πάντως ἀγαπητῶς οὐδʼ ἀλύπως διεβίωσαν. ἀλλὰ Νομᾶς ἔοικε τὴν ἀγαθὴν Τύχην ἔχειν ὡς ἀληθῶς σύνοικον καὶ σύνεδρον καὶ συνάρχουσαν, ἣ, καθάπερ ἐν κλύδωνι θολερῷ καὶ τεταραγμένῳ πελάγει, τῇ τῶν προσοίκων καὶ γειτόνων ἔχθρᾳ καὶ χαλεπότητι τὴν πόλιν φερομένην καὶ φλεγμαίνουσαν ὑπὸ μυρίων πόνων καὶ διχοστασιῶν παραλαβοῦσα τοὺς μὲν ἀντιτεταγμένους θυμοὺς καὶ φθόνους ὥσπερ πνεύματα κατέσβεσεν· οἷα δέ φασι τὰς ἀλκυόνων λοχείας παραδεξαμένην τὴν θάλατταν ἐν χειμῶνι σῴζειν καὶ συνεκτιθηνεῖσθαι, τοιαύτην ἀναχεαμένη καὶ περιστήσασα γαλήνην πραγμάτων ἀπόλεμον καὶ ἄνοσον καὶ ἀκίνδυνον καὶ ἄφοβον, νεοσταθεῖ δήμῳ καὶ κραδαινομένῳ παρέσχε ῥιζῶσαι καὶ καταστῆσαι τὴν πόλιν αὐξανομένην ἐν ἡσυχίᾳ βεβαίως καὶ ἀνεμποδίστως. ὥσπερ γὰρ ὁλκὰς ἢ τριήρης ναυπηγεῖται μὲν ὑπὸ πληγῶν καὶ βίας πολλῆς, σφύραις καὶ ἥλοις ἀρασσομένη καὶ γομφώμασι καὶ πρίοσι καὶ πελέκεσι, γενομένην δὲ στῆναι δεῖ καὶ παγῆναι σύμμετρον χρόνον, ἕως οἵ τε δεσμοὶ κάτοχοι γένωνται καὶ συνήθειαν οἱ γόμφοι λάβωσιν· ἐὰν δὲ ὑγροῖς ἔτι καὶ περιολισθάνουσι τοῖς ἁρμοῖς κατασπασθῇ, πάντα χαλάσει διατιναχθέντα καὶ δέξεται τὴν θάλατταν· οὕτω τὴν Ῥώμην ὁ μὲν πρῶτος ἄρχων καὶ δημιουργὸς ἐξ ἀγρίων καὶ βοτήρων ὥσπερ ἐκ δρυόχων κραταιῶν συνιστάμενος, οὐκ ὀλίγους πόνους ἔσχεν οὐδὲ μικροῖς ἀντήρεισε πολέμοις καὶ κινδύνοις, ἐξ ἀνάγκης ἀμυνόμενος τοὺς ἀνθισταμένους πρὸς τὴν γένεσιν καὶ ἵδρυσιν αὐτῆς. ὁ δὲ δεύτερος παραλαβὼν χρόνον ἔσχε πῆξαι καὶ βεβαιῶσαι τὴν αὔξησιν τῇ εὐτυχίᾳ, ἐπιλαβόμενος πολλῆς μὲν εἰρήνης πολλῆς δʼ ἡσυχίας. εἰ δὲ τότε Πορσίνας τις ἐπέβρισε Τυρρηνικὸν χάρακα καὶ στρατόπεδον παραστήσας τείχεσιν ὑγροῖς ἔτι καὶ κραδαινομένοις ἤ τις ἐκ Μαρσῶν ἀποστὰς ἀρειμάνιος δυνάστης ἢ Λευκανὸς ὑπὸ φθόνου καὶ φιλονεικίας, ἀνὴρ δύσερις καὶ πολεμοποιός, οἷος ὕστερον Μουτίλος ἢ Σίλων ὁ θρασὺς ἢ τὸ ἔσχατον Σύλλα πάλαισμα Τελεσῖνος, ὡς ἀφʼ ἑνὸς συνθήματος ὅλην ἐξοπλίζων τὴν Ἰταλίαν, τὸν φιλόσοφον Νομᾶν περιεσάλπιζε θύοντα καὶ προσευχόμενον, οὐκ ἂν ἀντέσχον αἱ πρῶται τῆς πόλεως ἀρχαὶ πρὸς σάλον καὶ κλύδωνα τοσοῦτον οὐδʼ εἰς εὐανδρίαν καὶ πλῆθος ἐπέδωκαν· νῦν δʼ ἔοικε τῆς πρὸς τοὺς ὕστερον πολέμους παρασκευῆς ἐφόδιον Ῥωμαίοις ἡ τότʼ εἰρήνη γενέσθαι, καὶ καθάπερ ἀθλητὴς ὁ δῆμος ἐκ τῶν κατὰ Ῥωμύλον ἀγώνων ἐν ἡσυχίᾳ χρόνον ἐτῶν τριῶν καὶ τετταράκοντα σωμασκήσας τὴν δύναμιν ἀξιόμαχον καταστῆσαι τοῖς ὕστερον ἀντιταττομένοις. οὐδὲ γὰρ λιμὸν οὐδὲ λοιμὸν οὐδʼ ἀφορίαν γῆς οὐδʼ ἀωρίαν τινὸς θέρους ἢ χειμῶνος ἐν τῷ τότε χρόνῳ παραλυπῆσαι τὴν Ῥώμην λέγουσιν, ὡς οὐκ ἀνθρωπίνης εὐβουλίας ἀλλὰ θείας Τύχης ἐπιτροπευούσης τῶν καιρῶν ἐκείνων. ἐκλείσθη δʼ οὖν τότε καὶ τὸ τοῦ Ἰανοῦ δίπυλον, ὃ πολέμου πύλην καλοῦσιν ἀνέῳγε μὲν γὰρ ὅταν ᾖ πόλεμος, κλείεται δʼ εἰρήνης γενομένης. Νομᾶ δʼ ἀποθανόντος ἀνεῴχθη τοῦ πρὸς Ἀλβανοὺς πολέμου συρραγέντος. εἶτα μυρίων ἄλλων συνεχῶς ὑπολαμβανόντων πάλιν δι’ ἐτῶν ὀγδοήκοντα καὶ τετρακοσίων ἐκλείσθη μετὰ τὸν πρὸς Καρχηδονίους πόλεμον εἰρήνης γενομένης Γαΐου Ἀτιλίου καὶ Τίτου Μαλλίου ὑπάτων, μετὰ δὲ τοῦτον τὸν ἐνιαυτὸν αὖθις ἀνεῴχθη καὶ διέμειναν οἱ πόλεμοι. ἄχρι τῆς ἐν Ἀκτίῳ νίκης Καίσαρος· τότε δʼ ἤργησε τὰ Ῥωμαίων ὅπλα χρόνον οὐ πολύν αἱ γὰρ ἀπὸ Καντάβρων ταραχαὶ καὶ Γαλατίας συρραγεῖσαι Γερμανοῖς συνετάραξαν τὴν εἰρήνην. ἀλλὰ ταῦτα μὲν εὐτυχίας τῆς Νομᾶ προσιστόρηται μαρτύρια.
10Numa'dan sonraki krallar da Talih'e hayran kaldılar; Pindaros'un dediği gibi o gerçekten Roma'nın kurucusu, sütannesi ve şehri ayakta tutan güçtü. Krallar içinde halkın gücünü en çok artıran, devlet düzenini süsleyen, oylamalara ve askerlik hizmetine düzen getiren, ilk sansör, hayatların ve itidalin ilk denetçisi olan, en cesur ve en akıllı sayılan Servius Tullius, kendini Talih'e bağlamış ve egemenliğini ondan almıştı. Öyle ki Talih'in bir pencereden odasına inip onunla birlikte olduğu sanılırdı; bu pencereye bugün Fenestella Kapısı derler.
Capitolium'da Primigenia denen Talih'e tapınak dikti; bunu Yunancaya "ilk doğan" diye çevirebiliriz. Obsequens denen Talih'e de bir tapınak yaptı; kimileri bu adı "söz dinleyen", kimileri "tatlı" diye anlar. Ama Latince adları bırakıp bu yapıların anlamlarını Yunanca saymaya çalışayım. Palatium'da Özel Talih'in tapınağı vardır; Kuşçu Talih'in tapınağı da vardır; gülünç gibi görünse de mecazca düşünülebilir: uzaktakileri çeker ve yapışanları tutar. Muscosa denen çeşmenin yanında hâlâ Bakire Talih'in, Esquilinus'ta Yüzünü Çeviren Talih'in tapınağı vardır. Uzun Yol'da Umutlu Talih'in sunağı, Sepetçi Aphrodite'nin sunağı yanında Erkek Talih'in yeri bulunur. Talih'in başka sayısız onuru ve lakabı vardır. Servius bunların çoğunu koymuştur; çünkü insanların bütün işlerinde Talih'in ağırlığının büyük, hatta her şey olduğunu biliyordu, hele iyi talih sayesinde esir ve düşman bir soydan krallığa yükselmişken.
Corniculum şehri Romalılarca alındığında, güzelliğini de karakterini de talihin soldurmadığı esir Ocresia, kral Tarquinius'un karısı Tanaquil'e verildi ve onun yanında köle oldu. Onu, Romalıların cliens dediği bağımlılardan biri aldı; Servius bunlardan doğmuştur. Kimileri bunu kabul etmez ve şöyle anlatır: Ocresia kral sofrasından her defasında ilk ürünü ve sunuyu alıp ocağa götürürdü. Bir gün, âdeti olduğu gibi, sunuları ateşe atarken alev birden söndü ve ocaktan erkek üreme organı biçiminde bir görüntü yükseldi. Korkuya kapılan Ocresia bunu yalnız Tanaquil'e söyledi. Akıllı ve anlayışlı olan Tanaquil bunu ilahî bir işaret sayarak onu gelin gibi süsledi ve görüntüyle baş başa bıraktı. Bunun kimine göre evi koruyan bir kahramanın, kimine göre Hephaistos'un işi olduğu söylenir. Sonunda Servius doğdu; daha bebekken başından şimşek gibi bir parıltı çıktı.
Antias ve çevresi öyle anlatmaz. Onlara göre Servius'un karısı Gegania ölüyordu; kendisi de annesinin yanında üzüntü ve kederden uyuyakaldı. Uyurken kadınlar yüzünün ateşle çevrelenip parladığını gördü. Bu, ateşten doğduğunun tanıklığıydı ve beklenmedik egemenliğe iyi bir işaretti. Tarquinius öldükten sonra egemenliği Tanaquil'in gayretiyle elde etti. Çünkü bütün krallar içinde hükümranlığa en az yatkın ve en isteksiz olan oydu; krallığı bırakmayı düşünmüş, ama engellenmişti. Tanaquil ölürken, anlaşıldığına göre, göreve devam etmesi ve Roma'nın atalardan gelen düzenini koruması için ona yemin ettirmişti. Böylece Servius'un krallığı tamamen Talih'in eseridir: onu beklemeden aldı ve istemeden korudu.
τὴν δὲ Τύχην καὶ οἱ μετʼ ἐκεῖνον ἐθαύμασαν βασιλεῖς ὡς πρωτόπολιν καὶ τιθηνὸν καὶ φερέπολιν τῆς Ῥώμης ἀληθῶς κατὰ Πίνδαρον Σέρβιος δὲ Τύλλιος, ἀνὴρ τῶν βασιλέων μάλιστα καὶ τὴν δύναμιν αὐξήσας τοῦ δήμου καὶ τὸ πολίτευμα κοσμήσας καὶ τάξιν μὲν ἐπιθεὶς ταῖς ψηφοφορίαις, τάξιν δὲ ταῖς στρατείαις, τιμητὴς δὲ πρῶτος καὶ βίων ἐπίσκοπος καὶ σωφροσύνης γενόμενος καὶ δοκῶν ἀνδρειότατος εἶναι καὶ φρονιμώτατος, αὐτὸς ἑαυτὸν εἰς τὴν Τύχην ἀνῆπτε καὶ ἀνεδεῖτο τὴν ἡγεμονίαν ἐξ ἐκείνης, ὥστε καὶ συνεῖναι δοκεῖν αὐτῷ τὴν Τύχην διά τινος θυρίδος καταβαίνουσαν εἰς τὸ δωμάτιον νῦν Φενέστελλαν πύλην καλοῦσιν. ἱδρύσατο δʼ οὖν Τύχης ἱερὸν ἐν μὲν Καπετωλίῳ τὸ τῆς Πριμιγενείας λεγομένης, ὃ πρωτογόνου τις ἂν ἑρμηνεύσειε· καὶ τὸ τῆς Ὀψεκουέντις, ἣν οἱ μὲν πειθήνιον οἱ δὲ μειλίχιον εἶναι νομίζουσι. μᾶλλον δὲ τὰς Ῥωμαϊκὰς ἐάσας ὀνομασίας Ἑλληνιστὶ τὰς δυνάμεις τῶν ἱδρυμάτων πειράσομαι καταριθμήσασθαι. καὶ γὰρ ἰδίας Τύχης ἱερόν ἐστιν ἐν Παλατίῳ, καὶ τὸ τῆς ἰξευτρίας, εἰ καὶ γελοῖον, ἀλλʼ ἔχον ἐκ μεταφορᾶς ἀναθεώρησιν, οἷον ἑλκούσης τὰ πόρρω καὶ κρατούσης συμπροσισχόμενα. παρὰ δὲ τὴν Μουσκῶσαν καλουμένην κρήνην ἔτι Παρθένου Τύχης ἱερόν ἐστι καὶ ἐν Αἰσκυλίαις ἐπιστρεφομένης· ἐν δὲ τῷ μακρῷ στενωπῷ Τύχης βωμὸς Εὐέλπιδος· ἔστι δὲ καὶ παρὰ τὸν τῆς Ἀφροδίτης ἐπιταλαρίου βωμὸν ἄρρενος Τύχης ἕδος. ἄλλαι τε μυρίαι Τύχης τιμαὶ καὶ ἐπικλήσεις, ὧν τὰς πλείστας Σερούιος κατέστησεν, εἰδὼς ὅτι μεγάλη ῥοπή, μᾶλλον δʼ ὅλον ἡ Τύχη παρὰ πάντʼ ἐστὶ τὰ τῶν ἀνθρώπων πράγματα, καὶ μάλιστὰ γʼ αὐτοῦ διʼ εὐτυχίαν ἐξ αἰχμαλώτου καὶ πολεμίου γένους εἰς βασιλείαν προαχθέντος. τοῦ γὰρ Κορνικλάνων ἄστεος ἁλόντος ὑπὸ Ῥωμαίων, Ὀκρησία παρθένος αἰχμάλωτος, ἧς οὐδὲ τὴν ὄψιν οὐδὲ τὸν τρόπον ἠμαύρωσεν ἡ τύχη, δοθεῖσα Τανακυλλίδι τῇ Ταρκυνίου γυναικὶ τοῦ βασιλέως ἐδούλευσε· καὶ πελάτης τις εἶχεν αὐτήν, οὓς κλιέντης Ῥωμαῖοι, καλοῦσιν· ἐκ τούτων ἐγεγόνει Σερούιος. οἱ δʼ οὔ φασιν, ἀλλὰ παρθένον τὴν Ὀκρησίαν ἀπάργματα καὶ λοιβὴν ἑκάστοτε λαμβάνουσαν ἀπὸ τῆς βασιλικῆς τραπέζης ἐπὶ τὴν ἑστίαν κομίζειν καί ποτε τυχεῖν μὲν αὐτήν, ὥσπερ εἰώθει, τῷ πυρὶ τὰς ἀπαρχὰς ἐπιβάλλουσαν, αἰφνίδιον δὲ τῆς φλογὸς μαρανθείσης μόριον ἀνδρὸς ἀνατεῖναι γόνιμον ἐκ τῆς ἑστίας, καὶ τοῦτο τὴν κόρην τῇ Τανακυλλίδι φράσαι μόνῃ περίφοβον γενομένην. τὴν δὲ συνετὴν οὖσαν καὶ φρενήρη κοσμῆσαί τε τὴν κόρην ὅσα νύμφαις πρέπει καὶ συγκαθεῖρξαι τῷ φάσματι, θεῖον ἡγουμένην. οἱ μὲν ἥρωος οἰκουροῦ λέγουσιν, οἱ δʼ Ἡφαίστου τὸν ἔρωτα τοῦτον γενέσθαι. τίκτεται γοῦν Σερούιος, καὶ βρέφους ὄντος ἡ κεφαλὴ σέλας ἀστραπῇ παραπλήσιον ἀπήστραψεν. οἱ δὲ περὶ Ἀντίαν οὐχ οὕτω λέγουσιν, ἀλλὰ τυχεῖν μὲν τῷ Σερουίῳ τὴν γυναῖκα Γεγανίαν θνήσκουσαν, αὐτὸν δὲ τῆς μητρὸς παρούσης εἰς ὕπνον ἐκ δυσθυμίας καὶ λύπης ἀποκλιθῆναι· καὶ καθεύδοντος αὐτοῦ ταῖς γυναιξὶν ὀφθῆναι τὸ πρόσωπον αὐτοῦ πυρὶ περιλαμπόμενον· ὅπερ ἦν μαρτύριον αὐτῷ τῆς ἐκ πυρὸς γενέσεως, σημεῖον δὲ χρηστὸν ἐπὶ τὴν ἀπροσδόκητον ἡγεμονίαν, ἧς ἔτυχε μετὰ τὴν Ταρκυνίου τελευτὴν Τανακυλλίδος σπουδασάσης. ἐπεὶ πάντων γε τῶν βασιλέων πρὸς μοναρχίαν οὗτος ἀφυέστατος δοκεῖ γενέσθαι καὶ ἀπροθυμότατος, ὅς γε τὴν βασιλείαν ἀποθέσθαι διανοηθεὶς ἐκωλύθη· τελευτῶσα γὰρ, ὡς ἔοικεν, ἐξώρκωσε τοῦτον ἐμμεῖναι τῇ ἀρχῇ καὶ προθέσθαι τὴν πάτριον Ῥωμαίων πολιτείαν. οὕτως ἡ Σερουίου βασιλεία παντάπασι τῆς Τύχης, ἣν ἔλαβέ τε μὴ προσδοκήσας καὶ μὴ βουλόμενος διεφύλαξεν.
11Ama parlak ve açık kanıtlardan kaçıp karanlık bir yere sığınır gibi eski çağa çekilmiş görünmeyelim. Kralları bırakıp konuşmayı en bilinen işlere ve en ünlü savaşlara taşıyalım. Bu savaşlarda büyük gözü peklik ve cesaret bulunduğunu, Timotheos'un dediği gibi "mızrak savaşında aretēye yardımcı olan utancı" kim kabul etmez? Ama işlerin bu rahat akışı, bu kadar büyük güce ve büyümeye doğru atılışın coşkusu, doğru düşünenlere egemenliğin insan elleriyle ve atılışlarıyla ilerlemediğini, ilahî bir yol göstericiyle ve Talih'in rüzgârıyla hızlandığını gösterir. Zafer anıtları zafer anıtlarının ardından yükselir, zafer alayları zafer alaylarıyla buluşur; silahların ilk kanı henüz sıcakken ikinci kanla yıkanır. Zaferleri ölü ve ganimet sayısıyla değil, esir krallıklarla, köleleştirilen kavimlerle, egemenliğin büyüklüğüne eklenen ada ve kıtalarla sayarlar. Philippos tek bir savaşta Makedonya'yı yitirdi, Antiokhos tek bir darbeyle Asya'dan çekildi, Kartacalılar bir kez yenilip Libya'yı kaybetti. Bir tek adam tek seferde Ermenistan'ı, Pontos'u, Karadeniz'i, Suriye'yi, Arabistan'ı, Albanları, İberleri, Kafkaslara ve Hyrkanlara kadar olan toprakları kazandı. Yeryüzünü çevreleyen Okeanos onu üç kez zafer kazanırken gördü. Libya'da Numidyalıları güney kıyılarına kadar sürdü, Sertorius ile birlikte hastalanan İberya'yı Atlantik denizine kadar boyunduruk altına aldı, Albanların krallarını kovalayıp Hazar denizinin yanında durdurdu. Bütün bunları devletin talihiyle başardı, sonra kendi kaderiyle yıkıldı.
Romalıların büyük daimōnu ise bir günlük bir rüzgâr gibi esmedi, Makedonlarınki gibi kısa bir süre doruğa çıkmadı, Lakonlarınki gibi yalnız karada ya da Atinalılarınki gibi yalnız denizde olmadı, Perslerinki gibi geç harekete geçmedi, Kartacalılarınki gibi çabuk sönmedi. En baştan, şehrin ilk doğuşundan itibaren onunla birlikte gençleşti, büyüdü, yönetti; karada ve denizde, savaşta ve barışta, barbarlara karşı da Yunanlara karşı da sağlamca yanında kaldı. Kartacalı Hannibal'i, kıskançlık ve iç düşmanlıklar yüzünden yurdundan yardım gelmediği için bir sel gibi İtalya'da harcayıp bitiren bu daimōndur. Kimbri ve Teuton ordusunu büyük yer ve zaman aralıklarıyla ayırıp bölen de odur; öyle ki Marius sırayla ikisiyle de savaşmaya yetsin, yenilmez ve karşı konulmaz silahlarla üç yüz bin adam bir araya gelip İtalya'yı boğmasın. Onun sayesinde Philippos savaşırken Antiokhos başka işlerle meşguldü, Antiokhos tehlikeye düştüğünde ise Philippos çoktan yenilmişti. Mars savaşı Roma'yı yakarken Sarmat ve Bastarn savaşları Mithridates'i oyalıyordu. Mithridates parlakken şüphe ve kıskançlık Tigranes'i ondan uzak tuttu, yenildiğinde ise birlikte yok olmak için onunla birleşti.
ἀλλʼ ἵνα μὴ δοκῶμεν ὥσπερ εἰς τόπον ἀμαυρὸν τὸν παλαιὸν χρόνον ἐκ τῶν λαμπρῶν καὶ ἐναργῶν τεκμηρίων φεύγειν καὶ ὑποχωρεῖν, φέρε τοὺς βασιλεῖς ἐάσαντες ἐπὶ τὰς γνωριμωτάτας πράξεις καὶ τοὺς ἐπιφανεστάτους πολέμους τὸν λόγον μεταγάγωμεν, ἐν οἷς πολλὴν τόλμαν καὶ ἀνδρείαν εἶναιαἰδῶ τε συνεργὸν ἀρετᾶς δοριμάχου, ὥς φησι Τιμόθεος, τίς οὐκ ἂν ὁμολογήσειεν; ἡ δʼ εὔροια τῶν πραγμάτων καὶ τὸ ῥόθιον τῆς εἰς τοσαύτην δύναμιν καὶ αὔξησιν ὁρμῆς, οὐ χερσὶν ἀνθρώπων οὐδὲ ὁρμαῖς προχωροῦσαν ἡγεμονίαν, θείᾳ δὲ πομπῇ καὶ πνεύματι Τύχης ἐπιταχυνομένην, ἐπιδείκνυται τοῖς ὀρθῶς λογιζομένοις. τρόπαια τροπαίοις ἐπανίσταται καὶ θριάμβοι θριάμβοις ἀπαντῶσι, καὶ τὸ πρῶτον αἷμα τῶν ὅπλων ἔτι θερμὸν ἀποκλύζεται τῷ δευτέρῳ καταλαμβανόμενον. τὰς δὲ νίκας ἀριθμοῦσιν οὐ νεκρῶν πλήθει καὶ λαφύρων, ἀλλὰ βασιλείαις αἰχμαλώτοις καὶ δεδουλωμένοις ἔθνεσι καὶ νήσοις καὶ ἠπείροις προσοριζομέναις τῷ μεγέθει τῆς ἡγεμονίας. μιᾷ μάχῃ Φίλιππος ἀπέβαλε Μακεδονίαν, μιᾷ πληγῇ παρεχώρησεν Ἀντίοχος Ἀσίας, ἅπαξ Καρχηδόνιοι σφα λέντες ἀπώλεσαν Λιβύην. εἷς ἀνὴρ μιᾶς ὁρμῇ στρατιᾶς Ἀρμενίαν προσεκτήσατο, Πόντον, Εὔξεινον, Συρίαν, Ἀραβίαν, Ἀλβανούς, Ἴβηρας, τὰ μέχρι Καυκάσου καὶ Ὑρκανῶν· καὶ τρὶς αὐτὸν ὁ περιρρέων τὴν οἰκουμένην Ὠκεανὸς εἶδε νικῶντα. Νομάδας μὲν ἐν Λιβύῃ μέχρι τῶν μεσημβρινῶν ἀνέκοψεν ἠιόνων, Ἰβηρίαν δὲ Σερτωρίῳ συννοσήσασαν ἄχρι τῆς Ἀτλαντικῆς κατεστρέψατο θαλάττης· τοὺς δʼ Ἀλβανῶν βασιλεῖς διωκομένους περὶ τὸ Κάσπιον πέλαγος ἔστησε. ταῦτα πάντα κατώρθωσε δημοσίᾳ τύχῃ χρώμενος, εἶθʼ ὑπὸ τῆς ἰδίας ἀνετράπη μοίρας. ὁ δὲ Ῥωμαίων μέγας δαίμων οὐκ ἐφήμερος πνεύσας οὐδὲ καιρὸν ἀκμάσας βραχὺν ὡς ὁ Μακεδόνων, οὐδὲ χερσαῖος μόνον ὡς ὁ Λακώνων οὐδʼ ἐνάλιος ὡς ὁ Ἀθηναίων, οὐδʼ ὀψὲ κινηθεὶς ὡς ὁ Περσῶν, οὐδὲ ταχὺ παυσάμενος ὡς ὁ Καρχηδονίων ἀλλʼ ἄνωθεν ἐκ πρώτων γενέσεων τῇ πόλει συνηβήσας καὶ συναυξηθεὶς καὶ συμπολιτευσάμενος, καὶ παραμείνας βέβαιος ἐν γῇ καὶ θαλάττῃ καὶ πολέμοις καὶ εἰρήνῃ καὶ πρὸς βαρβάρους καὶ πρὸς Ἕλληνας. οὗτος Ἀννίβαν τὸν Καρχηδόνιον, φθόνῳ καὶ ταῖς πολιτικαῖς δυσμενείαις μηδενὸς οἴκοθεν ἐπιρρέοντος, ὥσπερ χείμαρρον ἐξέχεε καὶ κατανήλωσε περὶ τὴν Ἰταλίαν. οὗτος τὸ Κίμβρων καὶ τὸ Τευτόνων στράτευμα μεγάλοις διαστήμασι τόπων καὶ χρόνων ἐχώρισε καὶ διέσπασεν, ἵνʼ ἀρκέσῃ Μάριος ἑκατέροις ἀνὰ μέρος μαχόμενος, καὶ μὴ συμπεσοῦσαι τριάκοντα μυριάδες ἀνδρῶν ἀηττήτων καὶ ἀμάχων ὅπλων ὁμοῦ κατακλύσωσι τὴν Ἰταλίαν. διὰ τοῦτον Ἀντίοχος μὲν ἠσχολεῖτο πολεμουμένου Φιλίππου, Φίλιππος δὲ κινδυνεύοντος Ἀντιόχου προηττημένος ἔπιπτε· Μιθριδάτην δέ, τοῦ Μαρσικοῦ πολέμου τὴν Ῥώμην ἐπιφλέγοντος, οἱ Σαρματικοὶ καὶ Βασταρνικοὶ πόλεμοι κατεῖχον· Τιγράνην δὲ Μιθριδάτου λαμπροῦ μὲν ὄντος ὑπόνοια καὶ φθόνος ἐχώριζεν, ἡττωμένῳ δʼ ἀνέμειξεν ἑαυτὸν συναπολέσθαι,
12En büyük felaketlerde de Talih şehri ayağa kaldırmadı mı? Keltler Capitolium çevresinde ordugâh kurup kaleyi kuşatırken "orduya kötü bir hastalık saldı, insanlar kırılıyordu". Onların gece saldırısını, herkes habersizken, Talih ve kendiliğinden gelen rastlantı açığa çıkardı.
Bunu kısaca biraz daha anlatmak belki yersiz olmaz. Romalıların Allia Irmağı'nda aldığı büyük yenilgiden sonra kaçanların bir kısmı Roma'ya vardı, kaçışın ve kargaşanın korkusunu halka bulaştırıp herkesi dağıttı; az sayıda kişi Capitolium'a çekilip dayanmaya başladı. Yenilgiden hemen sonra Veii'de toplananlar ise Furius Camillus'u diktatör seçti. Halk, başarılı ve mağrurken Camillus'u silkip atmış ve kamu parasını çalmaktan yargılatıp düşürmüştü; şimdi yenilgiden sonra sinmiş ve küçülmüş olarak onu geri çağırıyor, sorumsuz bir egemenlik veriyordu. Görevini koşulların baskısıyla değil kanunla almış görünsün ve şehirden umudu kesmiş biri gibi dağınık ve başıboş ordunun oyuyla silah zoruyla seçilmiş olmasın diye Capitolium'daki senatörlerin askerlerin kararını öğrenip onaylaması gerekiyordu. Yiğit bir adam olan Gaius Pontius, bu kararı kendisi Capitolium'dakilere götürmeyi üstlendi ve büyük bir tehlikeye girdi; çünkü yol, kaleyi nöbetçiler ve kazıklarla çevirmiş düşmanın içinden geçiyordu. Gece ırmağa varınca göğsünün altına geniş mantar levhalar bağlayıp bedenini bu hafif taşıtın üzerine bıraktı ve akıntıya saldı. Sakin ve yavaş sürükleyen bir akıntıya denk gelerek karşı kıyıya sağ salim ulaştı, karaya çıkıp ışıkların bulunmadığı yere yöneldi, karanlığa ve sessizliğe bakarak orada kimse olmadığını anladı. Uçuruma yapıştı, kayanın ayağına yer veren ve tutunma sağlayan eğimlerine, kıvrımlarına ve pürüzlerine yaslanarak yukarı çıktı. Nöbetçiler onu aldı, o da içeridekilere kararları bildirdi. Oylanan kararı alıp yeniden Camillus'a gitti.
Gündüz barbarlardan biri rastgele oralarda dolaşırken bir yanda parmak ucu izleri ve kaymalar, öte yanda topraklı yerlerde biten otların ezilip kırıldığını, bir bedenin yan yan sürüklendiği ve dayandığı izleri görüp ötekilere söyledi. Onlar, düşmanın kendilerine yolu gösterdiğini düşünerek yarışmaya kalkıştılar. Gecenin en sessiz saatini beklediler ve yalnız nöbetçilerden değil, nöbetin yardımcısı ve kapı bekçisi olan köpeklerden de habersiz, onlar uykuya yenik düşmüşken yukarı çıktılar.
Ama Roma'nın Talihi, bu kadar büyük bir kötülüğü haber verip duyuracak bir ses bulmakta sıkıntı çekmedi. Hera'nın tapınağı yanında tanrıçaya hizmet eden kutsal kazlar beslenirdi. Bu hayvan tabiatça kolay ürküp gürültüden korkar. O sırada içeridekiler sıkı bir kıtlık içinde olduklarından kazlar ihmal edilmişti; uykuları hafif ve açtı. Düşmanlar surun yukarısında görünür görünmez hemen farkına vardılar, bağırarak onlara hızla atıldılar, silahları görünce daha da ürküp yeri tiz ve sert bir çığlıkla doldurdular. Romalılar bu çığlıkla uyandı, olanı anladı, düşmanı püskürtüp uçurumdan attı. Bugün hâlâ o olayın anısına bir alay düzenlenir: köpek çarmıha gerilmiş, kaz ise pahalı bir örtü üzerinde tahtırevanda büyük bir saygınlıkla oturtulmuş olarak gezdirilir.
Bu görüntü, Talih'in gücünü ve bir işi yürütüp yönetirken akıl almaz şeylerden her türlü imkânı çıkardığını gösterir: akılsız ve şuursuzlara akıl, korkaklara güç ve gözüpeklik koyar. Kim bunları öğrenip şehrin o zamanki kederiyle bugünkü saadetini düşününce gerçekten hayran olmaz? Tapınakların parlaklığına, adakların zenginliğine, sanatların yarışına, şehirlerin ve kralların çelenklerine, yerin ve denizin, adaların ve kıtaların, ırmakların, ağaçların, canlıların, ovaların, dağların ve madenlerin verdiği her şeyin bu yeri güzellik ve zarafetle süsleyen ilk ürünlerine bakınca, bütün bunların az kalsın hiç olmayacağını düşünür. Her şeyi ateş, korkunç bir karanlık, barbar kılıçları ve kanlı öfkeler sarmışken, değersiz, akılsız, cesaretsiz hayvanlar kurtuluşun başlangıcını sağladı. Sonraki ailelerin kurucuları olan büyük yiğitleri ve önderleri, Manliusları, Serviliusları, Postumiusları ve Papiriusları neredeyse ölecekken yurtlarının ve tanrılarının savunması için kazlar uyandırdı. Polybios'un ikinci kitabında o zaman Roma'yı ele geçiren Keltler hakkında anlattığı doğruysa, yani onlar yurtlarının, ülkeye saldırıp hâkim olan komşu barbarlar tarafından yağmalandığı haberini alınca Camillus ile barış yapıp çekilmişlerse, düşmanı beklenmedik biçimde Roma'dan koparıp uzaklaştırarak kurtuluşun sebebi Talih olmuştur; bunda tartışma yoktur.
τί δʼ οὐχὶ καὶ περὶ τὰς μεγίστας συμφορὰς ὤρθου τὴν πόλιν ἡ Τύχη; Κελτῶν μὲν περὶ τὸ Καπετώλιον στρατοπεδευόντων καὶ πολιορκούντων τὴν ἀκρόπολιν, νοῦσον ἀνὰ στρατὸν ὦρσε κακήν, ὀλέκοντο δὲ λαοί· τὴν δὲ νυκτερινὴν ἔφοδον αὐτῶν, λεληθότων πάντας ἀνθρώπους, ἡ Τύχη καὶ ταὐτόματον ἔκπυστον ἐποίησε γενέσθαι. περὶ ἧς κἀν βραχεῖ πλείω διελθεῖν ἴσως οὐκ ἄκαιρόν ἐστι. μετὰ τὴν ἐπʼ Ἀλλίᾳ ποταμῷ Ῥωμαίων μεγάλην ἧτταν οἱ μὲν εἰς Ῥώμην κατάραντες ἀπὸ τῆς φυγῆς καὶ ταραχῆς συναναπλήσαντες τὸν δῆμον ἐξεπτόησαν καὶ διεσκέδασαν, ὀλίγων εἰς τὸ Καπετώλιον ἀνασκευασαμένων καὶ διακαρτερούντων. οἱ δʼ εὐθὺς ἀπὸ τῆς τροπῆς εἰς Βηίους συναθροισθέντες ᾑροῦντο δικτάτωρα Φούριον Κάμιλλον, ὃν εὐτυχῶν μὲν καὶ ὑψαυχενῶν ὁ δῆμος ἀπεσείσατο καὶ κατέβαλε, δίκῃ περιπεσόντα δημοσίων κλοπῶν· πτήξας δὲ καὶ ταπεινωθεὶς ἀνεκαλεῖτο μετὰ τὴν ἧτταν, ἐγχειρίζων καὶ παραδιδοὺς ἀνυπεύθυνον ἡγεμονίαν. ἵνʼ οὖν μὴ καιρῷ δοκῇ νόμῳ δὲ λαμβάνειν ὁ ἀνήρ, μηδʼ, ὡς ἀπ ἐγνωκὼς τὴν πόλιν, ὅπλοις ἀρχαιρεσιάζῃ τὰ τοῦ στρατοῦ σποράδος καὶ πλάνητος, ἔδει τοὺς ἐν Καπετωλίῳ βουλευτὰς ἐπιψηφίς ασθαι τὴν τῶν στρατιωτῶν γνώμην μαθόντας. ἦν οὖν Γάιος Πόντιος ἀνὴρ ἀγαθός,ʼ καὶ τῶν δεδογμένων αὐτάγγελος ὑποστὰς ἔσεσθαι τοῖς ἐν Καπετωλίῳ μέγαν ἀνεδέξατο κίνδυνον· ἡ γὰρ ὁδὸς ἦν διὰ τῶν πολεμίων κύκλῳ φυλακαῖς καὶ χάραξι τὴν ἄκραν περιεχόντων. ὡς οὖν ἐπὶ τὸν ποταμὸν ἦλθε νύκτωρ, φελλοὺς πλατεῖς ὑποστερνισάμενος καὶ τὸ σῶμα τῇ κουφότητι, τοῦ ὀχήματος παραθέμενος ἀφῆκε τῷ ῥόῳ· τυχὼν δὲ πράου καὶ σχολαίως ὑποφέροντος ἥψατο τῆς ἀντιπέρας ὄχθης ἀσφαλῶς, καὶ ἀποβὰς ἐχώρει πρὸς τὸ τῶν φώτων διάκενον, τῷ τε σκότει καὶ ʼτῇ σιωπῇ τὴν ἐρημίαν τεκμαιρόμενος· ἐμφὺς δὲ τῷ κρημνῷ, καὶ ταῖς δεχομέναις τὴν ἐπίβασιν καὶ παρεχούσαις ἀντίληψιν ἐγκλίσεσι καὶ περιαγωγαῖς καὶ τραχύτησι τῆς πέτρας παραδοὺς ἑαυτὸν καὶ ἐπερεισάμενος ἐξίκετο πρὸς τὸ ἄνω πέτρας καὶ ἀναληφθεὶς ὑπὸ τῶν προφυλάκων ἐδήλωσε τοῖς ἔσω τὰ δεδογμένα· καὶ λαβὼν τὸ ψήφισμα πάλιν ᾤχετο πρὸς τὸν Κάμιλλον. ἡμέρας δὲ τῶν βαρβάρων τις ἄλλως τὸν τόπον περιιὼν ὡς εἶδε τοῦτο μὲν ἴχνη ποδῶν ἀκρώνυχα καὶ περιολισθήσεις, τοῦτο δʼ ἀποτριβὰς καὶ περικλάσεις τῆς ἐπιβλαστανούσης τοῖς γεώδεσι πόας ὁλκούς τε σώματος πλαγίους καὶ ἀπερείσεις, ἔφραζε τοῖς ἄλλοις. οἱ δὲ δείκνυσθαι τὴν ὁδὸν αὑτοῖς ὑπὸ τῶν πολεμίων νομίζοντες ἐπεχείρουν ἁμιλλᾶσθαι, καὶ τῆς νυκτὸς τὸ ἐρημότατον διαφυλάξαντες ἀνέβησαν λαθόντες οὐ μόνον τοὺς φύλακας, ἀλλὰ καὶ τοὺς συνεργοὺς καὶ προκοίτους τῆς φρουρᾶς κύνας ὕπνῳ κρατηθέντας. οὐ μὴν ἠπόρησεν ἡ τῆς Ῥώμης Τύχη φωνῆς κακὸν τοσοῦτο μηνῦσαι καὶ φράσαι δυναμένης. χῆνες ἱεροὶ περὶ τὸν νεὼν τῆς Ἥρας ἐτρέφοντο θεραπεύοντες τὴν θεόν. φύσει μὲν οὖν τὸ ζῷον εὐθορύβητόν ἐστι καὶ ψοφοδεές· τότε δέ, συντόνου περὶ τοὺς ἔνδον οὔσης ἀπορίας ἀμελουμένων αὐτῶν, λεπτὸς ἦν καὶ λιμώδης ὁ ὕπνος, ὡστʼ εὐθὺς ᾔσθοντο τῶν πολεμίων ὑπερφανέντων τῆς στεφάνης καὶ καταβοῶντες ἰταμῶς προσεφέροντο, καὶ τῇ τῶν ὅπλων ὄψει μᾶλλον ἐκταραττόμενοι κλαγγῆς διατόρου καὶ τραχείας ἐνεπεπλήκεσαν τὸν τόπον ὑφʼ ἧς ἀναστάντες οἱ Ῥωμαῖοι καὶ συμφρονήσαντες τὸ γενόμενον ἐώσαντο καὶ κατεκρήμνισαν τοὺς πολεμίους. πομπεύει δὲ μέχρι νῦν ἐπὶ μνήμῃ τῶν τότε συμπτωμάτων κύων μὲν ἀνεσταυρωμένος, χὴν δὲ μάλα σεμνῶς ἐπὶ στρωμνῆς πολυτελοῦς καὶ φορείου καθήμενος. ἡ δʼ ὄψις ἐπιδείκνυται Τ ύχης ἰσχὺν καὶ πρὸς ἅπαν εὐπορίαν ἐκ τῶν παραλόγων, ὅταν τι πραγματεύηται καὶ στρατηγῇ, νοῦν μὲν ἀλόγοις καὶ ἄφροσιν, ἀλκὴν δὲ καὶ θράσος δειλοῖς ἐντιθείσης. τίς γὰρ οὐκ ἂν ὡς ἀληθῶς ἐκπλαγείη καὶ θαυμάσειεν ἐπιμαθὴς γενόμενος καὶ λογισμῷ τινι τὴν τότε κατήφειαν καὶ τὴν νῦν ὑπάρχουσαν εὐδαιμονίαν τῆς πόλεως περιλαβὼν καὶ ἀποβλέψας ναῶν λαμπρότητα καὶ πλοῦτον ἀναθημάτων καὶ τεχνῶν ἁμίλλας καὶ φιλοτιμίας πόλεων καὶ στεφάνους βασιλέων, καὶ ὅσα γῆ φέρει καὶ θάλαττα καὶ νῆσοι καὶ ἤπειροι καὶ ποταμοὶ καὶ δένδρα καὶ ζῷα καὶ πεδία καὶ ὄρη καὶ μέταλλα, πάντων ἀπαρχὰς ἐριζούσας εἰς κάλλος ὄψει καὶ χάριτι κοσμούσῃ τὸν τόπον, ὡς ταῦτα παρὰ μικρὸν ἦλθε μὴ γενέσθαι μηδʼ εἶναι; πυρὶ δὲ καὶ σκότει φοβερῷ καὶ ὄρφνῃ καὶ ξίφεσι βαρβάροις καὶ μιαιφόνοις θυμοῖς κρατουμένων πάντων, εὐτελῆ καὶ ἄλογα καὶ ἄτολμα θρέμματα σωτηρίας ἀρχὴν παρέσχε καὶ τοὺς μεγάλους ἐκείνους ἀριστεῖς καὶ ἡγεμόνας Μαλλίους καὶ Σερουιλίους καὶ Ποστουμίους καὶ Παπιρίους, τῶν αὖθις οἴκων γενάρχας, παρʼ οὐδὲν ἥκοντας ἀπολέσθαι, χῆνες ἀνέστησαν ὑπὲρ τοῦ πατρίου θεοῦ καὶ τῆς πατρίδος ἀμύνεσθαι. εἰ δέ, ὥσπερ Πολύβιος ἐν τῇ δευτέρᾳ βίβλῳ περὶ τῶν τότε τὴν Ῥωμαιων πόλιν καταλαβόντων ἱστόρηκε Κελτῶν, ἀληθές ἐστιν, ὅτι προσπεσούσης αὐτοῖς ἀγγελίας φθείρεσθαι τὰ οἴκοι ὑπὸ τῶν προσοίκων βαρβάρων ἐμβεβληκότων εἰς τὴν χώραν καὶ κρατούντων ἀνεχώρησαν εἰρήνην θέμενοι πρὸς τὸν Κάμιλλον, οὐδʼ ἀμφισβήτησις ἔστι πρὸς τὴν Τύχην ὡς οὐχὶ τῆς σωτηρίας αἰτία κατέστη περισπάσασα τοὺς πολεμίους, μᾶλλον δʼ ἀποσπάσασα τῆς Ῥώμης ἀπροσδοκήτως.
13Ama Livius'un anlattığı gibi Romalıların işlerinin karışması ve belgelerin yok olması yüzünden açık ve belirgin hiçbir şey içermeyen bu konular üzerinde durmaya ne gerek var? Sonraki olaylar daha açık ve belirgin olduğu için Talih'in lütfunu gösteriyor. Ben İskender'in ölümünü de bunlardan sayıyorum. Bu adam büyük talih başarıları ve parlak zaferlerle, yenilmez gözüpekliği ve yüksek ruhuyla bir yıldız gibi doğudan batıya doğru sürükleniyor, parlıyor ve silahlarının ışığını İtalya'ya yöneltiyordu. Seferine bahane olarak, Pandosia yakınlarında Bruttiler ve Lucanialılar tarafından parçalanan Molossoslu İskender'i gösteriyordu. Ama onu gerçekten bütün insanların üzerine götüren şey şöhret ve egemenlik sevdasıydı; Dionysos'un ve Herakles'in sefer sınırlarını aşmak hırsına kapılmıştı. İtalya'daki Roma gücünün ve kudretinin bir ordunun öncü kılıcı gibi ileri çıktığını öğrendi. Sayısız savaşta eğitilmiş atletler gibi anılan bu insanların adı ve parlak şöhreti ona kadar ulaşmıştı.
kansız ayrılacağımızı sanmıyorum,
yenilmez silahlar ve boyun eğmez ruhlar karşılaşınca. Sayıca en az yüz otuz bin kişiydiler, hepsi savaşçı ve cesurdu,
at üstünde insanlarla dövüşmeyi
ve gereken yerde yaya olarak çarpışmayı bilirler.
ἀλλὰ τί δεῖ περὶ ταῦτα διατρίβειν, ἃ σαφὲς οὐδὲν οὐδʼ ὡρισμένον ἔχει τῷ καὶ τὰ πράγματα συγχυθῆναι τῶν Ῥωμαίων καὶ διαφθαρῆναι τοὺς ἐπʼ αὐτῶν ὑπομνηματισμούς, ὡς Λίβιος ἱστόρηκε; τὰ γὰρ ὕστερον μᾶλλον ὄντα δῆλα καὶ καταφανῆ δεικνύει τὴν τῆς Τύχης εὐμένειαν, ᾗ ἔγωγε τίθεμαι καὶ τὴν Ἀλεξάνδρου τελευτήν, ἀνδρὸς εὐτυχήμασι μεγάλοις καὶ κατορθώμασι λαμπροῖς ὑπὸ θάρσους ἀμάχου καὶ φρονήματος ὥσπερ ἄστρου φερομένου καὶ διᾴττοντος ἐπὶ δυσμὰς ἐξ ἀνατολῶν καὶ βάλλοντος ἤδη τὰς τῶν ὅπλων αὐγὰς εἰς τὴν Ἰταλίαν, ὡς πρόφασις μὲν ἦν αὐτῷ τῆς στρατείας ὁ Μολοττὸς Ἀλέξανδρος ὑπὸ Βρεττίων καὶ Λευκανῶν περὶ Πανδοσίαν κατακεκομμένος· ὁ δʼ ἄγων αὐτὸν ὡς ἀληθῶς ἐπὶ πάντας ἀνθρώπους δόξης ἔρως καὶ ἡγεμονίας ζῆλον ἔσχε καὶ ἅμιλλαν ὑπερβαλέσθαι τὰ Διονύσου καὶ Ἡρακλέους πέρατα τῆς στρατηλασίας. τῆς δʼ Ἰταλίας ἐπυνθάνετο τὴν ἐν Ῥώμῃ δύναμιν καὶ ἀλκὴν ὥσπερ στόμωμα προτεταγμένην ὄνομα γὰρ καὶ δόξα τούτων ἐπιφανεστάτη διεπέμπετο πρὸς αὐτὸν ὥσπερ ἀθλητῶν μυρίοις ἐγγεγυμνασμένων πολέμοις. οὐ γὰρ ἀναιμωτί γε διακρινθήμεναι οἴω, συμπεσόντων ὅπλοις ἀνικήτοις φρονημάτων ἀδουλώτων. πλῆθος μὲν γὰρ ἦσαν οὗτοι τρισκαίδεκα μυριάδων οὐκ ἐλάττους, πολεμικοὶ δὲ καὶ ἀνδρώδεις ἅπαντες, ἐπιστάμενοι μὲν ἀφʼ ἵππων ἀνδράσι μάρνασθαι καὶ ὅθι χρὴ πεζὸν ἐόντα.