İçeriğe geç
Plutarkhos

Plutarkhos

İskender'in Talihi ya da Erdemi Üzerine

Περὶ τῆς Ἀλεξάνδρου τύχης ἢ ἀρετῆς

1.1Birinci Konuşma

Talih'in savı budur: İskender'in yalnız kendisinin eseri olduğunu ileri sürüyor. Buna felsefe adına, daha doğrusu İskender adına karşılık vermek gerekir. Çünkü İskender, egemenliğini Talih'ten bedavaya almış sayılmaktan rahatsız olur ve öfkelenir. O bu egemenliği çok kan ve üst üste yaralar pahasına kazanmıştır,

nice uykusuz geceler geçirerek,

kanlı günler harcayarak savaşmıştır: yenilmez güçlere, sayısız kavimlere, geçilmez ırmaklara, okun erişemediği kayalara karşı; sağduyu, sabır, cesaret ve itidal ona yoldaşlık ediyordu.

1.1

οὗτος ὁ τῆς Τύχης λόγος ἐστίν, ἴδιον καὶ μόνης αὑτῆς ἔργον ἀποφαινομένης Ἀλέξανδρον. δεῖ δʼ ἀντειπεῖν ὑπὲρ φιλοσοφίας, μᾶλλον δʼ ὑπὲρ Ἀλεξάνδρου δυσχεραίνοντος καὶ ἀγανακτοῦντος, εἰ προῖκα δόξει καὶ παρὰ τῆς Τύχης λαβεῖν τὴν ἡγεμονίαν, ἣν ὤνιον αἵματος πολλοῦ καὶ τραυμάτων ἐπαλλήλων κτώμενος πολλὰς μὲν ἀύπνους νύκτας ἴαυεν, ἤματα δʼ αἱματόεντα διέπρησσεν πολεμίζων πρὸς ἀμάχους δυνάμεις καὶ ἄπειρα φῦλα καὶ ποταμοὺς ἀπεράτους καὶ πέτρας ἀτοξεύτους, εὐβουλίᾳ καὶ καρτερίᾳ καὶ ἀνδρείᾳ καὶ σωφροσύνῃ παραπεμπόμενος.

1.2Bence kendi başarılarına adını yazan Talih'e şöyle derdi: "Aretēmi kötüleme, şöhretimi elimden alıp götürme. Dareios senin eserindi: onu köleyken ve kralın ulağıyken Perslerin efendisi yaptın. Sardanapallos da öyle: mor yün tararken başına krallık tacını geçirdin. Bense Arbela üzerinden zaferle Susa'ya çıktım. Kilikya bana geniş Mısır'ı açtı; Kilikya'yı da, Mithridates ve Spithridates'in ölülerinin üzerine basarak geçtiğim Granikos açtı. Sen yaralanmamış, kan dökmemiş krallarla süslen ve övün: Okhoslar, Artakserkseslar gibi, doğar doğmaz Kyros'un tahtına oturttukların şanslıydılar. Benim bedenim ise Talih'in müttefikim değil, rakibim olduğunun birçok işaretini taşıyor. Önce İllirya'da başıma taş, boynuma tokmak yedim. Sonra Granikos'ta başım barbar kılıcıyla yarıldı, Issos'ta kalçam kılıçla delindi. Gazze'de bileğime ok yedim, omzum yerinden çıktı, ağır ağır döne döne düştüm. Maracanda'da kaval kemiğim okla parçalandı. Sonra Hint darbeleri ve açlığın zorbalığı geldi: Aspasialılar arasında omzuma, Gandridailer arasında bacağıma ok yedim. Mallilerde yaydan çıkan bir ok göğsüme saplandı, demiri içeri işledi; surlara dayanan merdivenler kırıldığında da boynumun yanına tokmak darbesi aldım. Talih beni tek başıma kapattı; hem de parlak rakiplere değil, adı sanı olmayan barbarlara böyle bir iş lütfetti. Ptolemaios kalkanını üzerime tutmasaydı, Limnaios sayısız oka karşı önüme geçip düşmeseydi, Makedonlar öfke ve güçle suru yıkmasaydı, o barbar ve adsız köy İskender'in mezarı olacaktı."

1.2

οἶμαι δʼ ἂν αὐτὸν εἰπεῖν πρὸς τὴν Τύχην τοῖς κατορθώμασιν αὑτὴν ἐπιγράφουσαν, μή μου διάβαλλε τὴν ἀρετὴν μηδʼ ἀφαιροῦ περισπῶσα τὴν δόξαν. Δαρεῖος ἦν σὸν ἔργον, ὃν ἐκ δούλου καὶ ἀστάνδου βασιλέως κύριον Περσῶν ἐποίησας· καὶ Σαρδανάπαλλος, ᾧ τὸ διάδημα τῆς βασιλείας πορφύραν ξαίνοντι περιέθηκας. ἐγὼ δʼ εἰς Σοῦσα νικῶν διʼ Ἀρβήλων ἀναβέβηκα, καὶ Κιλικία μοι πλατεῖαν ἀνέῳξεν Αἴγυπτον, Κιλικίαν δὲ Γράνικος, ὃν Μιθριδάτῃ καὶ Σπιθριδάτῃ νεκροῖς ἐπιβὰς διεπέρασα. κόσμει σεαυτὴν καὶ σεμνύνου βασιλεῦσιν ἀτρώτοις καὶ ἀναιμάκτοις· ἐκεῖνοι γὰρ εὐτυχεῖς ἦσαν, Ὦχοι καὶ Ἀρταξέρξαι, οὓς εὐθὺς ἐκ γενετῆς τῷ Κύρου θρόνῳ ἐνίδρυσας. τοὐμὸν δὲ σῶμα πολλὰ σύμβολα φέρει Τύχης ἀνταγωνιζομένης οὐ συμμαχούσης. πρῶτον ἐν Ἰλλυριοῖς λίθῳ τὴν κεφαλήν, ὑπέρῳ δὲ τὸν τράχηλον ἠλοήθην· ἔπειτα περὶ Γράνικον τὴν κεφαλὴν βαρβαρικῇ μαχαίρᾳ διεκόπην, ἐν δʼ Ἰσσῷ ξίφει τὸν μηρόν· πρὸς δὲ Γάζῃ τὸ μὲν σφυρὸν ἐτοξεύθην, τὸν δʼ ὦμον ἐκπεσὼν ἐξ ἕδρας βαρὺς περιεδίνησα· πρὸς δὲ Μαρακανδάνοις τοξεύματι τὸ τῆς κνήμης ὀστέον διεσχίσθην τὰ λοιπὰ δʼ Ἰνδῶν πληγαὶ καὶ βίαι λιμῶν· ἐν Ἀσπασίοις ἐτοξεύθην τὸν ὦμον, ἐν δὲ Γανδρίδαις τὸ σκέλος· ἐν Μαλλοῖς βέλει μὲν ἀπὸ τόξου τὸ στέρνον ἐνερεισθέντι καὶ καταδύσαντι τὸν σίδηρον, ὑπέρον δὲ πληγῇ παρὰ τὸν τράχηλον, ὅτε προστεθεῖσαι τοῖς τείχεσιν αἱ κλίμακες ἐκλάσθησαν· ἐμὲ δʼ ἡ Τύχη μόνον συνεῖρξεν οὐδὲ λαμπροῖς ἀνταγωνισταῖς, ἀλλὰ βαρβάροις ἀσήμοις χαριζομένη τηλικοῦτον ἔργον· εἰ δὲ μὴ Πτολεμαῖος ὑπερέσχε τὴν πέλτην, Λιμναῖος δὲ πρὸ ἐμοῦ μυρίοις ἀπαντήσας βέλεσιν ἔπεσεν, ἤρειψαν δὲ θυμῷ καὶ βίᾳ Μακεδόνες τὸ τεῖχος, ἔδει τάφον Ἀλεξάνδρου τὴν βάρβαρον ἐκείνην καὶ ἀνώνυμον κώμην γενέσθαι.

1.3Seferin kendisinde de kışlar, kuraklıklar, derin ırmaklar, kuş uçmaz yükseklikler, yabanıl hayvanların akıl almaz görüntüleri, vahşi yaşam biçimleri, hükümdarların değişmesi ve ardı ardına ihanetler vardı. Seferden önce de Yunanistan hâlâ Philippos'un savaşlarının etkisiyle çırpınıyordu. Thebai düşüşünden doğrulup silahlarındaki Khaironeia tozunu silkiyordu, Atina ellerini uzatıp ona katılıyordu. Bütün Makedonya içten içe çürümüştü, gözünü Amyntas'a ve Aeropos'un oğullarına dikmişti. İllirler ayaklanıyordu, İskitler de yerinden kımıldayan komşularının üzerinde sallanıyordu. Her yerdeki demagoglardan akan Pers altını Peloponnesos'u kışkırtıyordu. Philippos'un hazineleri bomboştu; üstelik Onesikritos'un anlattığına göre iki yüz talant borç vardı. Bu kadar yoksulluk ve karışıklık içinde, çocukluk çağından yeni çıkan bir delikanlı Babil'i ve Susa'yı ummaya, hatta bütün insanlar üzerinde egemenlik kurmayı aklına koymaya cesaret etti; hem de elindeki otuz bin yaya ve dört bin süvariye güvenerek. Aristobulos'a göre sayıları buydu; kral Ptolemaios'a göre otuz bin yaya ve beş bin süvari, Anaksimenes'e göre kırk üç bin yaya ve beş bin beş yüz süvariydi. Talih'in ona sağladığı parlak ve büyük azık ise Aristobulos'a göre yetmiş talanttı, Duris'e göre yalnız otuz günlük erzaktı.

1.3

καὶ μὴν τὰ μὲν αὐτῆς τῆς στρατείας, χειμῶνες, αὐχμοί, βάθη ποταμῶν, ἄορνα ὕψη, θηρίων ὑπερφυεῖς ὄψεις, ἄγριοι δίαιται, μεταβολαὶ δυναστῶν, παλιμπροδοσίαι τὰ δὲ πρὸ τῆς στρατείας, ἔτι τοῖς Φιλιππικοῖς πολέμοις ἐπέσπαιρεν ἡ Ἑλλάς, ἀπεσείοντο δʼ αἱ Θῆβαι τῶν ὅπλων τὴν Χαιρωνικὴν κόνιν ἐκ τοῦ πτώματος ἀνιστάμεναι, καὶ συνῆπτον αἱ Ἀθῆναι τὰς χεῖρας ὀρέγουσαι· πᾶσα δʼ ὕπουλος ἦν Μακεδονία πρὸς Ἀμύνταν ἀποβλέπουσα καὶ τοὺς Ἀερόπου παῖδας· ἀνερρήγνυντο δʼ Ἰλλυριοί, καὶ τὰ Σκυθῶν ἐπῃωρεῖτο τοῖς προσοίκοις νεωτερίζουσι τὸ δὲ Περσικὸν χρυσίον διὰ τῶν ἑκασταχοῦ δημαγωγῶν ῥέον ἐκίνει τὴν Πελοπόννησον κενοὶ δʼ οἱ Φιλίππου θησαυροὶ χρημάτων, καὶ προσῆν ἔτι δάνειον, ὡς Ὀνησίκριτος ἱστορεῖ, διακοσίων ταλάντων. ἐν τοσαύτῃ πενίᾳ καὶ πράγμασι ταραχὰς ἔχουσι μειράκιον ἄρτι τὴν παιδικὴν παραλλάττον ἡλικίαν ἐθάρρησεν ἐλπίσαι Βαβυλῶνα καὶ Σοῦσα, μᾶλλον δὲ τὴν πάντων ἀνθρώπων ἀρχὴν εἰς νοῦν ἐμβαλέσθαι, τοῖς τρισμυρίοις οἷς ἔσχε πεζοῖς καὶ τετρακισχιλίοις ἱππεῦσι πιστεύσας τοσοῦτοι γὰρ ἦσαν, ὡς Ἀριστόβουλός φησιν ὡς δὲ Πτολεμαῖος ὁ βασιλεύς, τρισμύριοι πεζοὶ πεντακισχίλιοι δʼ ἱππεῖς· ὡς δʼ Ἀναξιμένης, τετρακισμύριοι πεζοὶ καὶ τρισχίλιοι, πεντακισχίλιοι δὲ καὶ πεντακόσιοι ἱππεῖς. τὸ δὲ λαμπρὸν αὐτῷ καὶ μέγα παρασκευασθὲν ὑπὸ τῆς Τύχης ἐφόδιον ἑβδομήκοντα τάλαντʼ ἦν, ὥς φησιν Ἀριστόβουλος· ὡς δὲ Δοῦρις, τριάκοντα μόνον ἡμερῶν ἐπισιτισμός.

1.4Peki, İskender bu kadar az şeyle bu kadar büyük bir güce saldırdığına göre düşüncesiz ve aceleci miydi? Hayır. Çünkü kim felsefenin ona sefer azığı olarak verdiklerinden, yani yüce gönüllülükten, anlayıştan, itidalden, yiğitlikten daha büyük ve güzel kaynaklarla denize açılmıştır? Evet, Perslere karşı babası Philippos'tan aldığından çok hocası Aristoteles'ten aldığı kaynaklarla yürüdü. İskender'in bir gün İlyada ve Odysseia'nın ona sefer azığı olarak eşlik ettiğini söylediğini yazanlara, Homeros'u yücelttiğimiz için inanıyoruz. Ama biri İlyada ve Odysseia'nın zahmetin tesellisi ve tatlı boş vaktin eğlencesi olarak eşlik ettiğini, gerçek azığın ise felsefî logos ve korkusuzluk, cesaret, itidal ve yüce gönüllülük üzerine notlar olduğunu söylerse küçümsüyor muyuz? Şüphesiz kıyaslar ya da aksiyomlar üzerine bir şey yazmadı, Lykeion'da gezinti tutmadı, Akademia'da tezler ileri sürmedi diye. Çünkü felsefeyi eylem değil söz sayanlar onu bunlarla tarif eder. Oysa filozofların en saygınları olan Pythagoras, Sokrates, Arkesilaos ve Karneades de hiçbir şey yazmadılar. Üstelik onlar bu kadar büyük savaşlarla meşgul değildiler, barbar kralları evcilleştirmediler, vahşi kavimler arasına Yunan şehirleri kurmadılar, kanunsuz ve hiçbir şey duymamış kavimlere kanun ve barış öğretmek için dolaşmadılar; boş vakitleri varken bile yazmayı sofistlere bıraktılar. O hâlde onların filozof olduğuna neden inanıldı? Söyledikleri, yaşadıkları ya da öğrettikleri yüzünden. İskender de bunlara göre yargılansın: söyledikleri, yaptıkları ve öğrettikleriyle filozof olduğu görülecektir.

1.4

ἄβουλος οὖν καὶ προπετὴς Ἀλέξανδρος ἐξ εὐτελῶν οὕτως ἐπὶ τηλικαύτην δύναμιν ὁρμώμενος; οὐ μὲν οὖν. τίς γὰρ ἀπὸ μειζόνων ἢ καλλιόνων ἀφορμῶν ἀνήγετο, μεγαλοψυχίας, συνέσεως, σωφροσύνης, ἀνδραγαθίας, αἷς αὐτὸν ἐφωδίαζε φιλοσοφία πρὸς τὴν στρατείαν; ναί, πλείονας παρʼ Ἀριστοτέλους τοῦ καθηγητοῦ ἢ παρὰ Φιλίππου τοῦ πατρὸς ἀφορμὰς ἔχων διέβαινεν ἐπὶ Πέρσας. ἀλλὰ τοῖς μὲν γράφουσιν, ὡς Ἀλέξανδρος ἔφη ποτὲ τὴν Ἰλιάδα καὶ τὴν Ὀδύσσειαν ἀκολουθεῖν αὐτῷ τῆς στρατείας ἐφόδιον, πιστεύομεν, Ὅμηρον σεμνύνοντες· ἂν δέ τις φῇ τὴν Ἰλιάδα καὶ τὴν Ὀδύσσειαν παραμύθιον πόνου καὶ διατριβὴν ἕπεσθαι σχολῆς γλυκείας, ἐφόδιον δʼ ἀληθῶς γεγονέναι τὸν ἐκ φιλοσοφίας λόγον καὶ τοὺς περὶ ἀφοβίας καὶ ἀνδρείας ἔτι δὲ σωφροσύνης καὶ μεγαλοψυχίας ὑπομνηματισμούς, καταφρονοῦμεν; ὄτι δηλαδὴ περὶ συλλογισμῶν οὐδὲν οὐδὲ περὶ ἀξιωμάτων ἔγραψεν, οὐδʼ ἐν Λυκείῳ περίπατον συνέσχεν οὐδʼ ἐν Ἀκαδημείᾳ θέσεις εἶπεν· τούτοις γὰρ ὁρίζουσι φιλοσοφίαν οἱ λόγον αὐτὴν οὐκ ἔργον νομίζοντες. καίτοι γʼ οὐδὲ Πυθαγόρας ἔγραψεν οὐδὲν οὐδὲ Σωκράτης οὐδʼ Ἀρκεσίλαος οὐδὲ Καρνεάδης, οἱ δοκιμώτατοι τῶν φιλοσόφων καὶ οὐκ ἠσχολοῦντο περὶ πολέμους ἐκεῖνοι τηλικούτους, οὐδὲ βασιλεῖς βαρβάρους ἡμεροῦντες οὐδὲ πόλεις Ἑλληνίδας ἐπικτίζοντες ἀγρίοις ἔθνεσιν οὐδʼ ἄθεσμα καὶ ἀνήκοα φύλα νόμους διδάσκοντες καὶ εἰρήνην ἐπῄεσαν, ἀλλὰ καὶ σχολάζοντες τὸ γράφειν παρίεσαν τοῖς σοφισταῖς. πόθεν οὖν ἐπιστεύθησαν ἐκεῖνοι φιλοσοφεῖν; ἀφʼ ὧν εἶπον ἢ ἀφʼ ὧν ἐβίωσαν ἢ ἀφʼ ὧν ἐδίδαξαν. ἀπὸ τούτων κρινέσθω καὶ Ἀλέξανδρος· ὀφθήσεται γὰρ οἷς εἶπεν οἷς ἔπραξεν οἷς ἐπαίδευσε φιλόσοφος.

1.5Önce en şaşırtıcı olana bakalım, istersen İskender'in öğrencilerini Platon'un ve Sokrates'in öğrencileriyle karşılaştıralım. Onlar yetenekli ve aynı dili konuşan kişileri eğitiyorlardı; başka bir şey değilse bile Yunanca anlayan kişileri. Yine de çoğunu ikna edemediler. Kritiaslar, Alkibiadesler, Kleitophonlar logosu gem gibi tükürüp başka yola saptılar.

İskender'in verdiği terbiyeye bakarsan, Hyrkanlara evlenmeyi öğretti, Arakhosialılara toprak işlemeyi gösterdi, Sogdianalıları babalarını öldürmek yerine beslemeye, Persleri annelerini eş almayıp onlara saygı göstermeye ikna etti. Ne şaşılacak felsefe! Onun sayesinde Hintliler Yunan tanrılarına tapıyor, İskitler ölülerini yemeyip gömüyor. Karneades'in gücüne hayran kalırız, çünkü önceki adı Hasdrubal olan Kartacalı Kleitomakhos'u Yunanlaştırmıştır. Zenon'un tutumuna hayran kalırız, çünkü Babilli Diogenes'i felsefeye ikna etmiştir. Ama İskender Asya'yı evcilleştirdiğinde Homeros okunuyordu; Perslerin, Susalıların ve Gedrosialıların çocukları Euripides'in ve Sophokles'in tragedyalarını söylüyordu. Sokrates, yeni daimōnlar getirdiği suçlamasıyla Atina'daki iftiracılara mahkûm oldu; İskender sayesinde Baktra ve Kafkaslar Yunan tanrılarına tapındı. Platon tek bir devlet yazdı, ama sertliği yüzünden kimseyi onu uygulamaya ikna edemedi. İskender ise barbar kavimler arasında yetmişten fazla şehir kurdu, Asya'ya Yunan kurumlarını serpti ve vahşi, hayvanca yaşama galip geldi. Platon'un kanunlarını birkaçımız okuruz; İskender'inkileri on binlerce kişi uyguladı ve uyguluyor. İskender'in yendikleri, ondan kurtulanlardan daha mutlu oldu: çünkü kurtulanların sefil hayatına kimse son vermedi, yenilenleri ise galip gelen zorla mesut etti.

Themistokles sürgündeyken kraldan büyük armağanlar ve haraç veren üç şehir almış, birini ekmeğine, birini şarabına, birini katığına ayırmıştı. O zaman "Çocuklarım, mahvolmasaydık mahvolurduk" demişti. Bu söz İskender'in yendikleri için daha doğrudur. Yenilmeselerdi evcilleşmezlerdi. Mısır'da İskenderiye, Mezopotamya'da Seleukeia, Sogdiana'da Prophthasia, Hindistan'da Bukephalia, Kafkasların yanında Yunan şehri olmazdı. Şehirler kurulunca vahşilik söndü, kötü olan iyiye alışarak değişti. Eğer filozoflar en çok sert ve eğitimsiz karakterleri evcilleştirip değiştirmekle övünüyorlarsa, ve İskender sayısız kavmi ve vahşi tabiatı değiştirmiş görünüyorsa, onu en büyük filozof saymak yerindedir.

1.5

καὶ πρῶτον τὸ παραδοξότατον, εἰ βούλει, σκόπει, τοὺς Ἀλεξάνδρου μαθητὰς τοῖς Πλάτωνος, τοῖς Σωκράτους ἀντιπαραβάλλων. εὐφυεῖς οὗτοι καὶ ὁμογλώσσους ἐπαίδευον, εἰ μηδὲν ἄλλο, φωνῆς Ἑλληνίδος συνιέντας· καὶ πολλοὺς οὐκ ἔπεισαν· ἀλλὰ Κριτίαι καὶ Ἀλκιβιάδαι καὶ Κλειτοφῶντες, ὥσπερ χαλινὸν τὸν λόγον ἐκπτύσαντες, ἄλλῃ πη παρετράπησαν. τὴν δʼ Ἀλεξάνδρου παιδείαν ἂν ἐπιβλέπῃς, Ὑρκανοὺς γαμεῖν ἐπαίδευσε καὶ γεωργεῖν ἐδίδαξεν Ἀραχωσίους, καὶ Σογδιανοὺς ἔπεισε πατέρας τρέφειν καὶ μὴ φονεύειν, καὶ Πέρσας σέβεσθαι μητέρας ἀλλὰ μὴ γαμεῖν. ὢ θαυμαστῆς φιλοσοφίας, διʼ ἣν Ἰνδοὶ θεοὺς Ἑλληνικοὺς προσκυνοῦσι, Σκύθαι θάπτουσι τοὺς ἀποθανόντας οὐ κατεσθίουσι. θαυμάζομεν τὴν Καρνεάδου δύναμιν, εἰ Κλειτόμαχον, Ἀσδρούβαν καλούμενον πρότερον καὶ Καρχηδόνιον τὸ γένος, ἑλληνίζειν ἐποίησε· θαυμάζομεν τὴν διάθεσιν Ζήνωνος, εἰ Διογένη τὸν Βαβυλώνιον ἔπεισε φιλοσοφεῖν. ἀλλʼ Ἀλεξάνδρου τὴν Ἀσίαν ἐξημεροῦντος Ὅμηρος ἦν ἀνάγνωσμα, καὶ Περσῶν καὶ Σουσιανῶν καὶ Γεδρωσίων παῖδες τὰς Εὐριπίδου καὶ Σοφοκλέους τραγῳδίας ᾖδον. καὶ Σωκράτης ὡς μὲν ξένα παρεισάγων δαιμόνια δίκην τοῖς Ἀθήνησιν ὠφλίσκανε συκοφάνταις· διὰ δʼ Ἀλέξανδρον τοὺς Ἑλλήνων θεοὺς Βάκτρα καὶ Καύκασος προσεκύνησε. Πλάτων μὲν γὰρ μίαν γράψας πολιτείαν οὐδένα πέπεικεν αὐτῇ χρῆσθαι διὰ τὸ αὐστηρόν· Ἀλέξανδρος δʼ ὑπὲρ ἑβδομήκοντα πόλεις βαρβάροις ἔθνεσιν ἐγκτίσας καὶ κατασπείρας τὴν Ἀσίαν Ἑλληνικοῖς τέλεσι, τῆς ἀνημέρου καὶ θηριώδους ἐκράτησε διαίτης. καὶ τοὺς μὲν Πλάτωνος ὀλίγοι νόμους ἀναγιγνώσκομεν, τοῖς δʼ Ἀλεξάνδρου μυριάδες ἀνθρώπων ἐχρήσαντο καὶ χρῶνται· μακαριώτεροι τῶν διαφυγόντων Ἀλέξανδρον οἱ κρατηθέντες γενόμενοι· τοὺς μὲν γὰρ οὐδεὶς ἔπαυσεν ἀθλίως ζῶντας, τοὺς δʼ ἠνάγκασεν εὐδαιμονεῖν ὁ νικήσας. ὥσθʼ ὅπερ εἶπε Θεμιστοκλῆς, ὁπηνίκα φυγὼν ἔτυχε δωρεῶν μεγάλων παρὰ βασιλέως καὶ τρεῖς πόλεις ὑποφόρους ἔλαβε, τὴν μὲν εἰς σῖτον τὴν δʼ εἰς οἶνον τὴν δʼ εἰς ὄψον, ὦ παῖδες ἀπωλόμεθʼ ἂν εἰ μὴ ἀπωλόμεθα τοῦτο περὶ τῶν ἁλόντων ὑπʼ Ἀλεξάνδρου δικαιότερόν ἐστιν εἰπεῖν. οὐκ ἂν ἡμερώθησαν, εἰ μὴ ἐκρατήθησαν· οὐκ ἂν εἶχεν Ἀλεξάνδρειαν Αἴγυπτος, οὐδὲ Μεσοποταμία Σελεύκειαν οὐδὲ Προφθασίαν Σογδιανὴ οὐδʼ Ἰνδία Βουκεφαλίαν, οὐδὲ πόλιν Ἑλλάδα Καύκασος παροικοῦσαν, οἷς ἐμπολισθεῖσιν ἐσβέσθη τὸ ἄγριον καὶ μετέβαλε τὸ χεῖρον ὑπὸ τοῦ κρείττονος ἐθι,ζόμενον. εἰ τοίνυν μέγιστον μὲν οἱ φιλόσοφοι φρονοῦσιν ἐπὶ τῷ τὰ σκληρὰ καὶ ἀπαίδευτα τῶν ἠθῶν ἐξημεροῦν καὶ μεθαρμόζειν, μυρία δὲ φαίνεται γένη καὶ φύσεις θηριώδεις μεταβαλὼν Ἀλέξανδρος, εἰκότως ἂν φιλοσοφώτατος νομίζοιτο.

1.6Stoa okulunun kurucusu Zenon'un çok beğenilen Devlet'i tek bir ana düşünceye dayanır: şehirlere ya da halklara bölünüp her birimiz ayrı hukuk düzenleriyle ayrılmayalım, bütün insanları hemşeri ve vatandaş sayalım; ortak bir kanunla birlikte beslenen bir sürü gibi tek bir hayat ve tek bir düzen olsun. Zenon bunu filozofça bir kanun düzeninin ve devletin rüyası ya da hayali olarak yazmıştı; İskender ise logosa eylemi sağladı. Aristoteles'in öğütlediği gibi Yunanlara önder, barbarlara efendi gibi davranmadı, birilerine dost ve akraba gibi bakıp ötekilere hayvan ya da bitki muamelesi yapmadı; böylece egemenliğini savaşlarla, sürgünlerle ve gizli iç çekişmelerle doldurmadı. Kendini tanrıdan gelen ortak bir düzenleyici ve bütünün uzlaştırıcısı sayıyordu. Logosla bir araya getiremediklerini silahla zorladı, her yerden gelenleri aynı yerde topladı, hayatları, âdetleri, evlilikleri ve yaşam biçimlerini dostluk kâsesinde karıştırır gibi karıştırdı. Herkese yeryüzünü vatan, orduyu kale ve sığınak, iyileri akraba, kötüleri yabancı saymalarını buyurdu. Yunanı ve barbarı pelerin ve kalkan, kısa kılıç ve kaftanla değil, Yunanlığı aretēyle, barbarlığı kötülükle ayırt etmelerini istedi. Giysileri, sofraları, evlilikleri ve yaşam biçimlerini ortak saymalarını, kan ve çocuklarla birbirine karışmalarını öğütledi.

1.6

καὶ μὴν ἡ πολὺ θαυμαζομένη πολιτεία τοῦ τὴν Στωικῶν αἵρεσιν καταβαλομένου Ζήνωνος εἰς ἓν τοῦτο συντείνει κεφάλαιον, ἵνα μὴ κατὰ πόλεις μηδὲ κατὰ δήμους οἰκῶμεν ἰδίοις ἕκαστοι διωρισμένοι δικαίοις, ἀλλὰ πάντας ἀνθρώπους ἡγώμεθα δημότας καὶ πολίτας, εἷς δὲ βίος ᾖ καὶ κόσμος, ὥσπερ ἀγέλης συννόμου νόμῳ κοινῷ συντρεφομένης. τοῦτο Ζήνων μὲν ἔγραψεν ὥσπερ ὄναρ ἢ εἴδωλον εὐνομίας φιλοσόφου καὶ πολιτείας ἀνατυπωσάμενος, Ἀλέξανδρος δὲ τῷ λόγῳ τὸ ἔργον παρέσχεν. οὐ γάρ, ὡς Ἀριστοτέλης συνεβούλευεν αὐτῷ, τοῖς μὲν Ἕλλησιν ἡγεμονικῶς τοῖς δὲ βαρβάροις δεσποτικῶς χρώμενος, καὶ τῶν μὲν ὡς φίλων καὶ οἰκείων ἐπιμελούμενος τοῖς δʼ ὡς ζῴοις ἢ φυτοῖς προσφερόμενος, πολέμων πολλῶν καὶ φυγῶν ἐνέπλησε καὶ στάσεων ὑπούλων τὴν ἡγεμονίαν·· ἀλλὰ κοινὸς ἥκειν θεόθεν ἁρμοστὴς καὶ διαλλακτὴς τῶν ὅλων νομίζων, οὓς τῷ λόγῳ μὴ συνῆγε τοῖς ὅπλοις βιαζόμενος, εἰς τὸ αὐτὸ συνενεγκὼν τὰ πανταχόθεν, ὥσπερ ἐν κρατῆρι φιλοτησίῳ μείξας τοὺς βίους καὶ τὰ ἤθη καὶ τοὺς γάμους καὶ τὰς διαίτας, πατρίδα μὲν τὴν οἰκουμένην προσέταξεν ἡγεῖσθαι πάντας, ἀκρόπολιν δὲ καὶ φρουρὰν στρατόπεδον, συγγενεῖς δὲ τοὺς ἀγαθούς, ἀλλοφύλους δὲ τοὺς πονηρούς· τὸ δʼ Ἑλληνικὸν καὶ βαρβαρικὸν μὴ χλαμύδι μηδὲ πέλτῃ; μηδʼ ἀκινάκῃ μηδὲ κάνδυι διορίζειν, ἀλλὰ τὸ μὲν Ἑλληνικὸν ἀρετῇ τὸ δὲ βαρβαρικὸν κακίᾳ τεκμαίρεσθαι· κοινὰς δʼ ἐσθῆτας ἡγεῖσθαι καὶ τραπέζας καὶ γάμους καὶ διαίτας, διʼ αἵματος καὶ τέκνων ἀνακεραννυμένους.

1.7Philippos'un konuğu ve dostu olan Korinthoslu Demaratos, İskender'i Susa'da görünce büyük bir sevinçle ağlamış ve daha önce ölen Yunanların İskender'i Dareios'un tahtında oturuyor görme sevincinden mahrum kaldığını söylemişti. Bense, Zeus adına, o sahneyi görenlere bile imrenmiyorum; bu hem talihin işiydi hem başka krallarda da olmuştu. Ama o güzel ve kutsal düğünün seyircisi olmayı isterdim. Altın tavanlı tek bir çadırda, ortak ocak ve sofra çevresinde yüz Pers gelini ile yüz Makedon ve Yunan damadı topladı. Kendisi çelenk takmış olarak ilk kez düğün ilahisini söylemeye başladı, bir dostluk şarkısı söyler gibi; en büyük ve en güçlü kavimleri bir ortaklıkta birleştirdi. Birinin damadı, hepsinin gelin götüreni, babası ve düzenleyicisi olarak onları çift çift birbirine bağladı. Şöyle demek isterdim: "Ey barbar ve budala Kserkses, Hellespontos köprüsü için boşa bu kadar uğraştın! Akıllı krallar Asya'yı Avrupa'ya böyle bağlar: tahtayla, salla, cansız ve duygusuz bağlarla değil, meşru aşkla, itidalli evliliklerle ve çocuklarda birleşerek soyları birbirine bağlayarak."

1.7

Δημάρατος μὲν οὖν ὁ Κορίνθιος εἷς ὢν τῶν Φιλίππου ξένων καὶ φίλων, ὅτʼ Ἀλέξανδρον εἶδεν ἐν Σούσοις, περιχαρὴς γενόμενος καὶ δακρύσας μεγάλης ἔφη χαρᾶς ἐστερῆσθαι τοὺς ἔμπροσθεν τεθνηκότας Ἕλληνας, ὅτι Ἀλέξανδρον οὐκ εἶδον ἐν τῷ Δαρείου θρόνῳ καθεζόμενον. ἐγὼ δʼ οὐδὲ τούτου μὰ Δία τοῦ θεάματος ζηλῶ τοὺς ἰδόντας, ὃ καὶ τύχης ἦν καὶ κοινὸν ἑτέρων βασιλέων ἀλλʼ ἐκείνης ἡδέως ἄν μοι δοκῶ γενέσθαι τῆς καλῆς καὶ ἱερᾶς νυμφαγωγίας θεατής, ὅτε μιᾷ σκηνῇ χρυσωρόφῳ περιλαβών, ἐφʼ ἑστίας κοινῆς καὶ τραπέζης, ἑκατὸν Περσίδας νύμφας, ἑκατὸν νυμφίους Μακεδόνας καὶ Ἕλληνας, αὐτὸς ἐστεφανωμένος πρῶτος ἀναμέλπων τὸν ὑμέναιον, ὥσπερ φιλοτήσιον ἐπᾴδων μέλος, εἰς κοινωνίαν συνιοῦσι τοῖς μεγίστοις καὶ δυνατωτάτοις γένεσι, μιᾶς νυμφίος, πασῶν δὲ νυμφαγωγὸς ἅμα καὶ πατὴρ καὶ ἁρμοστὴς κατὰ ζυγὰ συνῆπτεν. ἡδέως γὰρ ἂν εἶπον,ὦ βάρβαρε Ξέρξη καὶ ἀνόητε καὶ μάτην πολλὰ περὶ τὴν Ἑλλησποντίαν πονηθεὶς γέφυραν, οὕτως ἔμφρονες βασιλεῖς Ἀσίαν Εὐρώπῃ συνάπτουσιν, οὐ ξύλοις οὐδὲ σχεδίαις οὐδʼ ἀψύχοις καὶ ἀσυμπαθέσι δεσμοῖς, ἀλλʼ ἔρωτι νομίμῳ καὶ γάμοις σώφροσι καὶ κοινωνίαις παίδων τὰ γένη συνάπτοντες.

1.8İskender bu düzeni göz önünde bulundurarak Med giysilerini değil, Medlerinkinden çok daha sade olan Pers giysilerini benimsedi. Barbar süslerinin aşırı ve sahneye yaraşır yanlarını, örneğin tiarayı, kaftanı ve şalvarı reddetti; Eratosthenes'in anlattığı gibi Pers ve Makedon tarzından karma bir giysi giydi. Bunu filozof olarak önemsiz şeyleri kullanarak, ortak önder ve insan sever kral olarak da giysiye gösterdiği saygıyla yenilenlerin gönlünü kazanmak için yaptı: öyle ki Makedonlardan düşman diye nefret etmesinler, onları yönetici olarak sevip sadık kalsınlar. Aksine, boyasız pelerine hayran olup mor kenarlı entariden rahatsız olmak ya da tersine birini küçümseyip öbürüne hayran kalmak, atalardan gelen alışkanlığın dadı gibi ona giydirdiği giysiyi küçük çocuk gibi korumak, akılsız ve kibirli bir ruhun işidir.

Avcılar hayvanları avlarken geyik postu giyer, kuş avına çıkanlar tüylü entari giyer, boğalara kırmızı giysiyle, fillere beyaz entariyle görünmekten sakınır; çünkü bu renkler o hayvanları kışkırtıp azdırır. Büyük bir kral da zapt edilmesi güç ve savaşçı kavimleri hayvanlar gibi evcilleştirirken, onların giysileri ve alışkın oldukları yaşam biçimiyle yatıştırıyor, huysuzluklarını kendine ısındırıp asık suratlarını açıyorsa, bu yüzden onu suçluyorlar mı? Rastgele bir kılık değişikliğiyle Asya'yı kazanan, silahla bedenlere hâkim olup giysiyle ruhları kazanan bu bilgeliğe hayran olmuyorlar mı? Sokratesçi Aristippos'a hem sade pelerin hem Milet işi kaftan giyip ikisinde de edebini koruduğu için hayranlık duyarlar. Ama İskender'i, kendi ata giysisini süslerken savaşla kazanılmış giysiyi de küçümsemediği için suçlarlar; oysa büyük işlerin temelini atıyordu.

Çünkü Asya'yı haydut gibi talan etmedi, onu beklenmedik bir iyi talihin yağma ve ganimeti gibi parçalayıp götürmeyi düşünmedi; sonradan Hannibal'in İtalya'ya, daha önce Trerlerin İonya'ya, İskitlerin Medya'ya saldırdığı gibi. Aksine yeryüzündeki şeyleri tek bir logosa ve tek bir devlet düzenine bağlamak, bütün insanları tek bir halk yapmak istediği için kendini böyle düzenledi. İskender'in ruhunu buraya gönderen daimōn onu hemen geri çağırmasaydı, tek bir kanun bütün insanları yönetecek, herkes ortak bir ışığa bakar gibi tek bir hukuka bakacaktı. Oysa şimdi dünyanın İskender'i görmeyen kısmı güneşsiz kaldı.

1.8

πρὸς τοῦτον ἀποβλέπων τὸν κόσμον Ἀλέξανδρος οὐ τὴν ἐσθῆτα προσήκατο τὴν Μηδικήν, ἀλλὰ τὴν Περσικὴν πολλῷ τῆς Μηδικῆς εὐτελεστέραν οὖσαν. τὰ γὰρ ἔξαλλα καὶ τραγικὰ τοῦ βαρβαρικοῦ κόσμου παραιτησάμενος, οἷον τιάραν καὶ κάνδυν καὶ ἀναξυρίδας, ἐκ τοῦ Περσικοῦ καὶ Μακεδονικοῦ τρόπου μεμειγμένην τινὰ στολὴν ἐφόρει, καθάπερ Ἐρατοσθένης ἱστόρηκεν, ὡς μὲν φιλόσοφος τοῖς ἀδιαφόροις χρώμενος, ὡς δʼ ἡγεμὼν κοινὸς καὶ βασιλεὺς φιλάνθρωπος τῇ περὶ τὴν ἐσθῆτα τιμῇ τὴν τῶν κεκρατημένων ἀνακτώμενος εὔνοιαν, ἵνα βεβαίως παραμένωσιν ἀγαπῶντες ὡς ἄρχοντας Μακεδόνας, μὴ μισοῦντες ὡς πολεμίους. τοὐναντίον γὰρ ἦν ἀσόφου καὶ τετυφωμένης ψυχῆς τὴν μὲν αὐτόχρουν χλαμύδα θαυμάζειν, τὸν δὲ περιπόρφυρον χιτῶνα δυσχεραίνειν, ἢ πάλιν ἐκεῖνα μὲν ἀτιμάζειν, τούτοις δʼ ἐκπεπλῆχθαι, δίκην νηπίου παιδὸς φυλάττοντα τὴν περιβολήν, ἣν ἡ πάτριος αὐτῷ συνήθεια καθάπερ τίτθη περιέθηκε. ζῷα θηρεύοντες ἄνθρωποι δορὰς ἐλάφων περιτίθενται, καὶ πτερωτοῖς ἀμπέχονται χιτωνίσκοις ἄγραις ἐπιχειροῦντες ὀρνίθων, καὶ φυλάττονται ταύροις ὀφθῆναι φοινικίδας ἔχοντες, ἐλέφασι δὲ λευκοὺς χιτῶνας· ἐρεθίζεται γὰρ ὑπὸ τῶν χρωμάτων τὰ ζῷα τούτων καὶ διαθηριοῦται. εἰ δὲ βασιλεὺς μέγας ἔθνη δυσκάθεκτα καὶ μαχόμενα καθάπερ ζῷα τιθασεύων καὶ μειλισσόμενος ἐσθῆσιν οἰκείαις καὶ συνήθεσιν ἐξεπράυνε διαίταις καὶ κατέστελλεν, οἰκειούμενος αὐτῶν τὸ δύσθυμον καὶ παρηγορῶν τὸ σκυθρωπόν, ἐγκαλοῦσιν; οὐχὶ θαυμάζουσι τὴν σοφίαν, ὅτι τῷ τυχόντι μετασχηματισμῷ τὴν Ἀσίαν ἐδημαγώγησε, τοῖς μὲν ὅπλοις τῶν σωμάτων ἐπικρατήσας, τῇ δʼ ἐσθῆτι τὰς ψυχὰς προσαγαγόμενος; καίτοι γʼ Ἀρίστιππον θαυμάζουσι τὸν Σωκρατικόν, ὅτι καὶ τρίβωνι λιτῷ καὶ Μιλησίᾳ χλαμύδι χρώμενος διʼ ἀμφοτέρων ἐτήρει τὸ εὔσχημον Ἀλεξάνδρῳ δʼ ἐγκαλοῦσιν, ὅτι τὴν πάτριον ἐσθῆτα κοσμῶν οὐδὲ τὴν δορίκτητον ὑπερεῖδε, μεγάλων πραγμάτων καταβαλλόμενος ἀρχάς. οὐ γὰρ λῃστρικῶς τὴν Ἀσίαν καταδραμὼν οὐδʼ ὥσπερ ἅρπαγμα καὶ λάφυρον εὐτυχίας ἀνελπίστου σπαράξαι καὶ ἀνασύρασθαι διανοηθείς, καθάπερ ὕστερον μὲν Ἀννίβας Ἰταλίαν, πρότερον δὲ Τρῆρες Ἰωνίαν καὶ Σκύθαι Μηδίαν ἐπῆλθον· ἀλλʼ ἑνὸς ὑπήκοα λόγου τὰ ἐπὶ γῆς καὶ μιᾶς πολιτείας, ἕνα δῆμον ἀνθρώπους ἅπαντας ἀποφῆναι βουλόμενος, οὕτως ἑαυτὸν ἐσχημάτιζεν· εἰ δὲ μὴ ταχέως ὁ δεῦρο καταπέμψας τὴν Ἀλεξάνδρου ψυχὴν ἀνεκαλέσατο δαίμων, εἷς· ἂν νόμος ἅπαντας ἀνθρώπους διῳκεῖτο καὶ πρὸς ἓν δίκαιον ὡς πρὸς κοινὸν ἐπέβλεπον φῶς. νῦν δὲ τῆς γῆς ἀνήλιον μέρος ἔμεινεν, ὅσον Ἀλέξανδρον οὐκ εἶδεν.

1.9O hâlde seferin ilk amacı bile bu adamın filozof olduğunu kanıtlar: kendisine sefa ve lüks değil, bütün insanlara birlik, barış ve birbirleriyle ortaklık sağlamayı düşünmüştür.

İkinci olarak sözlerine bakalım, çünkü başka kralların ve hükümdarların karakterleri de en çok sözlerinde ortaya çıkar. Yaşlı Antigonos, bir sofist ona adalet üzerine bir kitap sununca "Budalasın" dedi, "başkalarının şehirlerini vurduğumu görüyorsun da adaletten söz ediyorsun." Tiran Dionysios çocukları aşık kemikleriyle, yetişkinleri yeminle kandırmayı buyururdu. Sardanapallos'un mezarında şöyle yazılıdır: "Yediklerim ve keyif sürdüklerim bana kaldı." Kim bu sözlerin birinde haz düşkünlüğü, birinde tanrısızlık, öbüründe adaletsizlik ve açgözlülük görüldüğünü söylemez? İskender'in sözlerinden ise tacı, Ammon'u ve soyluluğu çıkarırsan sana Sokrates'in, Platon'un ya da Pythagoras'ın sözleri gibi görünür.

Şairlerin heykellerinin ve yontularının üzerine, ölçülülüğünü değil gücünü hedefleyerek kazıdıkları övünçlü sözlere bakmayalım:

Tunç adam, gözlerini Zeus'a dikmiş, sanki şöyle der:

"Yer benim altımda; Zeus, sen Olympos'u tut."

Başka biri de şöyle yazmıştı: "Ben Zeus'un oğluyum." Bunları, dediğim gibi, şairler onun talihine yaltaklanarak söylemiştir.

İskender'in gerçek sözlerinin ilki çocukluk sözleridir. Yaşıtı gençler içinde en hızlı koşan oydu; arkadaşları onu Olimpiyat'a katılmaya teşvik edince, kralların yarışıp yarışmadığını sordu. Hayır deyince, kazanırsa sıradan kişileri yeneceği, kaybederse bir kralın yenileceği bu yarışmanın adaletsiz olduğunu söyledi.

Babası Philippos, Triballiler arasında kalçasından mızrakla vurulmuş, tehlikeyi atlatmış, ama topallığına üzülüyordu. İskender ona "Cesur ol babacığım" dedi, "neşeyle yürü ki her adımda aretēni hatırlayasın." Bu, güzel şeylere olan coşkuyla bedenin eksiklerinin üstüne çıkan filozof zihninin sözü değil midir? Kendi yaralarıyla nasıl övündüğünü düşünebilirsin: her yarada bir kavmi, bir zaferi, alınan şehirleri, teslim olan kralları hatırlıyor; izlerini örtmüyor, aretē ve yiğitliğin kazınmış resimleri gibi taşıyordu.

1.9

οὐκοῦν πρώτη μὲν ἡ τῆς στρατείας ὑπόθεσις φιλόσοφον τὸν ἄνδρα συνίστησιν, οὐχ ἑαυτῷ τρυφὴν καὶ πολυτέλειαν ἀλλὰ πᾶσιν ἀνθρώποις ὁμόνοιαν καὶ εἰρήνην καὶ κοινωνίαν πρὸς ἀλλήλους παρασκευάσαι διανοηθέντα. δεύτερον δʼ αὐτοῦ καὶ τὰς φωνὰς ἴδωμεν, ἐπεὶ καὶ τὰ τῶν ἄλλων ἤθη βασιλέων καὶ δυναστῶν μάλιστα ταῖς φωναῖς αἱ ψυχαὶ προβάλλουσιν. Ἀντίγονος ὁ γέρων, σοφιστοῦ τινος αὐτῷ σύγγραμμα προσδιδόντος περὶ δικαιοσύνης, ἀβέλτερος εἶ, εἶπεν, ὃς ὁρῶν με τὰς ἀλλοτρίας πόλεις τύπτοντα λέγεις περὶ δικαιοσύνης. Διονύσιος δʼ ὁ τύραννος ἐκέλευε τοὺς μὲν παῖδας ἀστραγάλοις τοὺς δʼ ἄνδρας ὅρκοις ἐξαπατᾶν. τοῖς δὲ Σαρδαναπάλλου μνημείοις ἐπιγέγραπται ταῦτʼ ἔχω ὅσσʼ ἔφαγον καὶ ἐφύβρισα. τίς οὐκ ἂν εἴποι τῶν ἀποφθεγμάτων τούτων τῷ μὲν ἀποφαίνεσθαι φιληδονίαν, τῷ δʼ ἀθεότητα, τῷ δʼ ἀδικίαν καὶ πλεονεξίαν; τῶν δʼ Ἀλεξάνδρου φωνῶν ἂν ἀφέλῃς τὸ διάδημα καὶ τὸν Ἄμμωνα καὶ τὴν εὐγένειαν, Σωκράτους ἢ Πλάτωνος ἢ Πυθαγόρου σοι φανοῦνται. μὴ γὰρ ἃς οἱ ποιηταὶ ταῖς εἰκόσιν αὐτοῦ καὶ τοῖς ἀνδριᾶσι μεγαληγορίας ἐπεχάραττον, οὐ τῆς μετριότητος ἀλλὰ τῆς δυνάμεως τῆς Ἀλεξάνδρου στοχαζόμενοι, σκοπῶμεν αὐδασοῦντι δʼ ἔοικεν ὁ χάλκεος εἰς Δία λεύσσων, γᾶν ὑπʼ ἐμοὶ τίθεμαι· Ζεῦ, σὺ δʼ Ὄλυμπον ἔχε. καὶ ἄλλου ἀνδρός, ἐγὼ Διὸς μὲν υἱός. ταῦτα μὲν οὖν, ὡς ἔφην, οἱ ποιηταὶ κολακεύοντες αὐτοῦ τὴν τύχην προσεῖπον. τῶν δʼ ἀληθινῶν ἀποφθεγμάτων Ἀλεξάνδρου πρῶτον ἄν τις τὰ παιδικὰ διέλθοι. ποδωκέστατος γὰρ τῶν ἐφʼ ἡλικίας νέων γενόμενος καὶ τῶν ἑταίρων αὐτὸν ἐπʼ Ὀλύμπια παρορμώντων, ἠρώτησεν, εἰ βασιλεῖς ἀγωνίζονται· τῶν δʼ οὐ φαμένων, ἄδικον εἶπεν εἶναι τὴν ἅμιλλαν, ἐν ᾗ νικήσει μὲν ἰδιώτας, νικηθήσεται δὲ βασιλεύς. τοῦ δὲ πατρὸς Φιλίππου λόγχῃ τὸν μηρὸν ἐν Τριβαλλοῖς διαπαρέντος, καὶ τὸν μὲν κίνδυνον διαφυγόντος, ἀχθομένου δὲ τῇ χωλότητι, θάρρει, πάτερ, ἔφη, καὶ πρόιθι φαιδρῶς, ἵνα τῆς ἀρετῆς κατὰ βῆμα μνημονεύῃς. ταῦτʼ οὐκ ἔστι διανοίας φιλοσόφου καὶ διὰ τὸν ἐπὶ τοῖς καλοῖς ἐνθουσιασμὸν ἤδη τῶν τοῦ σώματος ἐλαττωμάτων κατεξανισταμένης; πῶς γὰρ αὐτὸν οἴει τοῖς ἰδίοις ἀγάλλεσθαι τραύμασι, καθʼ ἕκαστον μέρος ἔθνους μνημονεύοντα καὶ νίκης καὶ πόλεων ἁλισκομένων καὶ βασιλέων παραδιδόντων, οὐκ ἐγκαλυπτόμενον οὐδὲ κατακρύπτοντα τὰς οὐλάς, ἀλλʼ ὥσπερ εἰκόνας ἐγκεχαραγμένας ἀρετῆς καὶ ἀνδραγαθίας περιφέροντα;

1.10Sohbetlerde ya da şölenlerde Homeros'un dizeleri karşılaştırıldığında, herkes bir başka dizeyi yeğlerken o hepsinden üstün olarak şunu seçerdi:

İkisi birden: iyi bir kral ve güçlü bir mızrakçı.

Başkasının kazandığı bu övgüyü kendisi için kanun sayıyordu. Şöyle derdi: Homeros aynı dizede Agamemnon'un yiğitliğini süslemiş, İskender'inkini önceden görmüştür. Hellespontos'u geçince Troya'yı gezip kahramanlık işlerini gözünde canlandırdı. Yerlilerden biri isterse Paris'in lirini ona vereceğini söyleyince "Onunkine hiç ihtiyacım yok" dedi, "çünkü Akhilleus'unkine sahibim; o onunla dinlenir, 'kahramanların şanını söylerdi'. Paris'inki ise aşk şarkılarıyla yumuşak ve kadınsı bir ezgi çalardı."

Filozof ruhuna yaraşan bilgeliğe âşık olmak ve bilge insanlara en çok hayran kalmaktır. Bu, hiçbir kralda İskender'deki kadar yoktu. Aristoteles'e karşı tutumu anlatılmıştır. Harmoni uzmanı Anaksarkhos'u dostlarının en değerlisi saydı. Elisli Pyrrhon'a onunla ilk karşılaşmasında on bin altın verdi. Platon'un yakını Ksenokrates'e armağan olarak elli talant gönderdi. Köpek Diogenes'in öğrencisi Onesikritos'u baş kaptan yaptığını birçok yazar anlatır.

Diogenes ile de Korinthos yakınlarında konuştuğunda, adamın hayatından ve vakarından öyle ürperdi ve sarsıldı ki onu her andığında "İskender olmasaydım Diogenes olurdum" derdi. Yani: eylemle felsefe yapmasaydım sözlerle meşgul olurdum. "Kral olmasaydım Diogenes olurdum" demedi, "zengin ve Argeadlardan olmasaydım" da demedi; çünkü talihi bilgelikten, moru ve tacı dilenci torbasından ve kaba pelerinden üstün tutmuyordu. "İskender olmasaydım Diogenes olurdum" dedi; yani şunu demek istedi: "Barbarları Yunanlarla karıştırmayı, bütün kıtaları dolaşıp evcilleştirmeyi, yerin ve denizin sınırlarını araştırıp Makedonya'yı Okeanos'a dayamayı, Yunanistan'ın adalet ve barışını bütün kavimlere ekip yaymayı düşünmeseydim, işsiz bir iktidarın sefasında oturmaz, Diogenes'in sadeliğine imrenirdim. Ama şimdi bağışla beni Diogenes: Herakles'e öykünüyor, Perseus'a imreniyorum, soyumun atası ve tanrısı Dionysos'un izlerini sürerek Hindistan'da yeniden zafer kazanan Yunanların dans etmesini, Kafkasların ötesindeki dağlı ve vahşi insanlara Bakkhos alaylarını hatırlatmak istiyorum. Orada sert ve çıplak bir bilgeliğe alışmış, kutsal ve kendi kendilerinin kanunu olan, kendilerini tanrıya vermiş adamlar olduğu söyleniyor. Diogenes'ten daha sade yaşarlar, dilenci torbasına bile ihtiyaçları yoktur. Yiyecek biriktirmezler, çünkü topraktan her zaman taze yiyecek alırlar; içecek olarak ırmaklar akar, yataklık edecek ağaçlardan dökülen yapraklar ve otlar vardır. Onlar da benim sayemde Diogenes'i tanıyacak, Diogenes de onları. Ben de barbar parasını Yunan devlet düzeniyle yeniden basmalıyım."

1.10

καὶ μὴν εἴ ποτε γένοιτο τῶν Ὁμήρου σύγκρισις ἐπῶν. ἐν ταῖς διατριβαῖς ἢ παρὰ τὰ συμπόσια, ἄλλον ἄλλου στίχον προκρίνοντος, αὐτὸς ὡς διαφέροντα πάντων ἐνέκρινε τοῦτον, ἀμφότερον βασιλεύς τʼ ἀγαθὸς κρατερός τʼ αἰχμητής, ὃν ἄλλος ἔπαινον τῷ χρόνῳ προέλαβε, τοῦτον αὑτῷ νόμον κεῖσθαι λογιζόμενος, ὥστʼ εἰπεῖν Ὅμηρον ὅτι τῷ αὐτῷ μέτρῳ τὴν μὲν Ἀγαμέμνονος ἀνδραγαθίαν κεκόσμηκε, τὴν δʼ Ἀλεξάνδρου μεμάντευται. διαβὰς τοίνυν τὸν Ἑλλήσποντον ἐθεᾶτο τὴν Τροίαν ἀνατυπούμενος τὰς ἡρωικὰς πράξεις· καί τινος αὐτῷ τῶν ἐγχωρίων ὑποσχομένου τὴν Πάριδος λύραν, εἰ βούλοιτο, δώσειν, οὐδέν, ἔφη, τῆς ἐκείνου δέομαι· τὴν γὰρ Ἀχιλλέως κέκτημαι, πρὸς ἣν ἐκεῖνος ἀνεπαύετο ἄειδε δʼ ἄρα κλέα ἀνδρῶν· ἡ δὲ Πάριδος πάντως μαλακήν τινα καὶ θήλειαν ἁρμονίαν ἐρωτικοῖς ἔψαλλε μέλεσι. Φιλοσόφου τοίνυν ἐστὶ ψυχῆς σοφίας ἐρᾶν καὶ σοφοὺς ἄνδρας θαυμάζειν μάλιστα· τοῦτο δʼ Ἀλεξάνδρῳ προσῆν ὡς οὐδενὶ τῶν βασιλέων. καὶ πῶς μὲν εἶχε πρὸς Ἀριστοτέλην εἴρηται· καὶ ὅτι τὸν μὲν ἁρμονικὸν Ἀνάξαρχον ἐντιμότατον τῶν φίλων ἐνόμιζε, Πύρρωνι δὲ τῷ Ἠλείῳ πρῶτον ἐντυχόντι μυρίους χρυσοῦς ἔδωκε, Ξενοκράτει δὲ τῷ Πλάτωνος συνήθει πεντήκοντα τάλαντα δωρεὰν ἔπεμψεν, Ὀνησίκριτον δὲ τὸν Διογένους τοῦ Κυνὸς μαθητὴν ὅτι ἄρχοντα τῶν κυβερνητῶν κατέστησεν ὑπὸ πλειόνων ἱστόρηται. Διογένει δʼ αὐτῷ περὶ Κόρινθον εἰς λόγους ἐλθὼν οὕτως ἔφριξε καὶ κατεπλάγη τὸν βίον καὶ τὸ ἀξίωμα τοῦ ἀνδρός, ὥστε πολλάκις αὐτοῦ μνημονεύων λέγειν, εἰ μὴ Ἀλέξανδρος ἤμην, Διογένης ἂν ἤμην, τουτέστιν ἠσχολούμην ἂν περὶ λόγους, εἰ μὴ διʼ ἔργων ἐφιλοσόφουν. οὐκ εἶπεν, εἰ μὴ βασιλεὺς ἤμην, Διογένης ἂν ἤμην, οὐδʼ, εἰ μὴ πλούσιος καὶ Ἀργεάδης · οὐ γὰρ προέκρινε τὴν τύχην τῆς σοφίας οὐδὲ τὴν πορφύραν καὶ τὸ διάδημα τῆς πήρας καὶ τοῦ τρίβωνος· ἀλλʼ εἶπεν, εἰ μὴ Ἀλέξανδρος ἤμην, Διογένης ἂν ἤμην, τουτέστιν εἰ μὴ ʼτὰ βαρβαρικὰ τοῖς Ἑλληνικοῖς κεράσαι διενοούμην καὶ πᾶσαν ἤπειρον ἐπιὼν ἐξημερῶσαι, καὶ πέρατα γῆς ἀνερευνῶν καὶ θαλάττης ὠκεανῷ προσερεῖσαι Μακεδονίαν, καὶ τὴν Ἑλλάδος σπεῖραι καὶ καταχέασθαι γένους παντὸς εὐδικίαν καὶ εἰρήνην, οὐκ ἂν ἐν ἀπράκτῳ τρυφῶν ἐξουσίᾳ καθήμην, ἀλλʼ ἐζήλουν ἂν τὴν Διογένους εὐτέλειαν. νῦν δὲ σύγγνωθι, Δι,όγενες, Ἡρακλέα μιμοῦμαι καὶ Περσέα ζηλῶ, καὶ τὰ Διονύσου μετιὼν ἴχνη, θεοῦ γενάρχου καὶ προπάτορος, βούλομαι πάλιν ἐν Ἰνδίᾳ νικῶντας Ἕλληνας ἐγχορεῦσαι καὶ τοὺς ὑπὲρ Καύκασον ὀρείους καὶ ἀγρίους τῶν βακχικῶν κώμων ἀναμνῆσαι. κἀκεῖ τινες εἶναι λέγονται στερρᾶς καὶ γυμνήτιδος σοφίας ἐθάδες ἄνδρες ἱεροὶ καὶ αὐτόνομοι, θεῷ σχολάζοντες, εὐτελέστεροι Διογένους, οὐδὲν πήρας δεόμενοι· τροφὴν γὰρ οὐκ ἀποτίθενται, πρόσφατον ἀεὶ καὶ νέαν ἀπὸ γῆς ἔχοντες· ποτὸν δὲ ποταμοὶ ῥέουσι· φύλλα δʼ αὐτοῖς δένδρων ἀποχυθέντα καὶ πόα γῆς ἐγκατακλιθῆναι. διʼ ἐμὲ κἀκεῖνοι Διογένη γνώσονται καὶ Διογένης ἐκείνους. δεῖ κἀμὲ νόμισμα παρακόψαι καὶ παραχαράξαι τὸ βαρβαρικὸν Ἑλληνικῇ πολιτείᾳ.

1.11Pekâlâ. Peki, onun eylemleri talihin rastlantısını, savaş gücünü ve zorbalığı mı gösterir, yoksa büyük cesareti, adaleti, büyük itidali ve yumuşaklığı, düzen ve anlayışla ayık ve sağduyulu bir akılla her şeyi yapan birini mi? Tanrılar adına, ayırt edip "Bu cesaretin, bu insan sevgisinin, bu kendine hâkim olmanın eseridir" diyemiyorum; her eylem bütün aretēlerin karışımı gibi görünüyor. Böylece Stoacıların şu sözünü doğruluyor: bilge kişi ne yaparsa bütün aretēlere göre yapar; her eylemde bir aretē baş rolü oynar, ama ötekileri de çağırıp gayeye yöneltir. İskender'de savaşçılığın insan sever, yumuşaklığın erkekçe, cömertliğin tutumlu, öfkenin kolay yatışır, aşkın itidalli, eğlencenin tembelliğe düşmeyen, emeğin tesellisiz kalmayan yanını görebilirsin. Kim savaşlara bayramları, seferlere şenlikleri, kuşatmalara ve meydan muharebelerine Bakkhos alaylarını, evlilikleri ve düğün şarkılarını karıştırmıştır? Kim haksızlık edenlere ondan daha düşman, felaketzedelere ondan daha merhametli olmuştur? Kim savaşanlara daha ağır, yalvaranlara daha iyi niyetlidir?

Aklıma Poros'un hikâyesini buraya getirmek geliyor. Esir olarak İskender'in önüne getirildiğinde, İskender ona, kendisine nasıl davranılmasını istediğini sordu. "Krallara yaraşır biçimde, İskender" dedi. "Başka bir şey?" diye sorunca "Hiçbir şey" dedi, "çünkü her şey bu 'kralca' sözünün içinde." Benim de İskender'in eylemlerinin üstüne hep "Filozofça" diye eklemek içimden geliyor; çünkü bunda her şey vardır. Esir kadınlar arasında dans eden Oksyartes'in kızı Roksane'ye âşık oldu, ona saldırmadı, evlendi: filozofça. Dareios'u mızrakla delinmiş görünce kurban kesmedi, uzun savaş bitti diye zafer ilahisi söylemedi; kendi pelerinini çıkarıp ölünün üzerine örttü, kraliyet talihinin ilahî intikamını örtüyormuş gibi: filozofça. Bir gün annesinden gelen gizli bir mektubu okurken, Hephaistion yanında oturuyor ve rahatça birlikte okuyordu. İskender onu engellemedi, ama yüzüğünü onun ağzına dayadı ve dostluk güveniyle sessizliğini mühürledi: filozofça. Bunlar filozofça değilse, başka ne olabilir?

1.11

εἶεν· αἱ δὴ πράξεις αὐτοῦ πότερον αὐτοματισμὸν ἐπιφαίνουσι τύχης καὶ βίαν πολεμικὴν καὶ χειροκρατίαν, ἢ πολλὴν μὲν ἀνδρείαν καὶ δικαιοσύνην, πολλὴν δὲ σωφροσύνην καὶ πραότητα μετὰ κόσμου καὶ συνέσεως, νήφοντι καὶ πεπνυμένῳ τῷ λογισμῷ πάντα πράττοντος; οὐ γὰρ ἔστιν εἰπεῖν διακρίναντά με μὰ τοὺς θεοὺς, ὅτι τοῦτο μὲν ἀνδρείας, τοῦτο δὲ φιλανθρωπίας, τοῦτο δʼ ἐγκρατείας· ἀλλὰ πᾶν ἔργον ἐκ πασῶν ἔοικε τῶν ἀρετῶν μεμεῖχθαι· βεβαιοῦντος αὐτοῦ τὸν Στωικὸν ἐκεῖνον λόγον ὅτι πᾶν ὃ ἂν δρᾷ ὁ σοφὸς κατὰ πᾶσαν ἀρετὴν ἐνεργεῖ, καὶ μία μέν, ὡς ἔοικεν, ἀρετὴ πρωταγωνιστεῖ πράξεως ἑκάστης, παρακαλεῖ δὲ τὰς ἄλλας καὶ συντείνει πρὸς τὸ τέλος. ἰδεῖν γοῦν ἔστιν ἐν Ἀλεξάνδρῳ τὸ μὲν πολεμικὸν φιλάνθρωπον, τὸ δὲ πρᾶον ἀνδρῶδες, τὸ δὲ χαριστικὸν οἰκονομικόν, τὸ δὲ θυμικὸν εὐδιάλλακτον, τὸ δʼ ἐρωτικὸν σῶφρον, τὸ δʼ ἀνειμένον οὐκ ἀργόν, τὸ δʼ ἐπίπονον οὐκ ἀπαραμύθητον, τίς ἔμειξε πολέμοις ἑορτάς; τίς δὲ κώμοις στρατείας; τίς δὲ πολιορκίαις καὶ παρατάξεσι βακχείας καὶ γάμους καὶ ὑμεναίους; τίς ἀδικοῦσιν ἐχθρότερος ἢ δυστυχοῦσιν ἡμερώ τερος; τίς μαχομένοις βαρύτερος ἢ δεομένοις εὐγνωμονέστερος; ἔπεισί μοι τὸ τοῦ Πώρου δεῦρο μετενεγκεῖν. ἐκεῖνος γὰρ ὡς ἤχθη πρὸς Ἀλέξανδρον αἰχμάλωτος, πυθομένου πῶς αὐτῷ χρήσεται, βασιλικῶς, εἶπεν, ὦ Ἀλέξανδρε. πάλιν δʼ ἐπερομένου, μή τι ἄλλο; οὐδέν, εἶπε, πάντα γάρ ἐστιν ἐν τῷ βασιλικῶς. κἀμοὶ δὴ ταῖς Ἀλεξάνδρου πράξεσιν ἔπεισιν ἐπιφωνεῖν ἀεί φιλοσόφως ἐν τούτῳ γὰρ πάντʼ ἔνεστι. Ῥωξάνης ἐρασθεὶς τῆς Ὀξυάρτου θυγατρὸς ἐν ταῖς αἰχμαλωτίσι χορευούσης οὐχ ὕβρισεν ἀλλʼ ἔγημε· φιλοσόφως. Δαρεῖον ἰδὼν κατηκοντισμένον οὐκ ἔθυσεν οὐδʼ ἐπαιάνισεν ὡς τοῦ μακροῦ πολέμου τέλος ἔχοντος, ἀλλὰ τὴν χλαμύδα τὴν ἑαυτοῦ περιελὼν ἐπέρριψε τῷ νεκρῷ καθάπερ τὴν νέμεσιν τύχης βασιλικῆς συγκαλύπτων· φιλοσόφως. ἐπιστολὴν δέ ποτε τῆς μητρὸς ἀπόρρητον διερχόμενος Ἡφαιστίωνος, ὡς ἔτυχε, παρακαθημένου καὶ ἁπλῶς συναναγιγνώσκοντος, οὐκ ἐκώλυσεν, ἀλλὰ τὸν δακτύλιον αὑτοῦ τῷ στόματι προσέθηκεν αὐτοῦ, κατασφραγισάμενος φιλικῇ πίστει τὴν σιωπήν· φιλοσόφως. εἰ γάρ ταῦτα οὐκ ἔστι φιλοσόφως, τίνʼ ἐστὶν ἄλλα;

1.12Felsefeleri herkesçe kabul edilmiş kişilerin davranışlarıyla karşılaştıralım. Sokrates, Alkibiades'in yanına uzanmasına katlandı. Kıyıların valisi Philoksenos ise İskender'e, İonya'da güzellikte eşi bulunmaz bir köle olduğunu yazıp onu gönderip göndermeyeceğini sorunca, İskender sert bir yanıt yazdı: "Ey insanların en kötüsü, bende böyle bir şey mi gördün de beni bu tür hazlarla yaltaklanıyorsun?"

İskender'in armağan olarak gönderdiği elli talantı almadığı için Ksenokrates'e hayran kalıyoruz; peki vermiş olmasına kalmıyor muyuz? Yoksa almayanla bağışlayanın parayı aynı ölçüde küçümsediğini düşünmüyor muyuz? Felsefe sayesinde Ksenokrates'in zenginliğe ihtiyacı yoktu; İskender'in ise felsefe sayesinde vardı: bu tür insanlara armağan verebilmek için. İskender bunu, okla vurulurken, surlardan zorla içeri girerken kaç kez söylemiştir?

Doğru yargıların bütün insanlarda bulunduğunu düşünürüz, çünkü tabiat kendiliğinden güzel olana yöneltir. Filozoflar ise yargılarının korkunç şeyler karşısında sağlam ve sarsılmaz olmasıyla çoğunluktan ayrılır. Çünkü "en hayırlı işaret tektir" ve "ölüm bütün insanların sonudur" gibi peşin yargılar yetmez; korkunç anlar akıl yürütmeyi kırar, yaklaşan tehlikelerin hayalleri yargıları sarsar. Thukydides'in dediği gibi korku yalnız hafızayı sarsmaz; felsefe onları iplerle bağlamamışsa bütün prohairesisi, hırsı ve atılımı da sarsar.

1.12

Παραθῶμεν τὰ τῶν ὁμολογουμένων φιλοσόφων. Σωκράτης ἠνέσχετο συγκοιμηθέντος Ἀλκιβιάδου· Ἀλέξανδρος δέ, Φιλοξένου τοῦ τῆς παραλίας ὑπάρχου γράψαντος, ὅτι παῖς ἐν Ἰωνίᾳ γέγονεν οἷος οὐκ ἄλλος ὥραν καὶ εἶδος, καὶ πυνθανομένου διὰ τῶν γραμμάτων εἰ ἀναπέμψοι, πικρῶς ἀντέγραψεν, ὦ κάκιστʼ ἀνθρώπων, τί μοι πώποτε τοιοῦτο συνέγνως, ἵνα τοιαύταις με κολακεύσῃς ἡδοναῖς; Ξενοκράτην, πεντήκοντα τάλαντα δωρεὰν Ἀλεξάνδρου πέμψαντος, ὅτι οὐκ ἔλαβε θαυμάζομεν τὸ δὲ δοῦναι, οὔ; ἢ οὐχ ὁμοίως καταφρονεῖν χρημάτων δοκοῦμεν τὸν μὴ προσιέμενον καὶ τὸν χαριζόμενον; οὐκ ἐδεῖτο πλούτου Ξενοκράτης διὰ φιλοσοφίαν, Ἀλέξανδρος δʼ ἐδεῖτο διὰ φιλοσοφίαν, ἵνα τοιούτοις χαρίζηται. τοῦτο ποσάκις Ἀλέξανδρος εἶπε βαλλόμενος, εἰσβιαζόμενος; καίτοι κρίσεις μὲν ὀρθὰς πᾶσιν ἐνυπάρχειν ἀνθρώποις νομίζομεν· ἡ γὰρ φύσις ἀγωγός ἐστιν ἀφʼ ἑαυτῆς πρὸς τὸ καλόν· οἱ δὲ φιλόσοφοι τῶν πολλῶν διαφέρουσι τῷ τὰς κρίσεις ἔχειν ἐρρωμένας παρὰ τὰ δεινὰ καὶ πεπηγυίας, ἐπεὶ οὐ μετὰ τοιούτων προλήψεων εἷς οἰωνὸς ἄριστος καὶ πέρας μέν ἐστιν ἅπασιν ἀνθρώποις ὁ θάνατος. ἀλλὰ θραύουσιν οἱ καιροὶ παρὰ τὰ δεινὰ τοὺς λογισμούς, καὶ τὰς κρίσεις ἐκκρούουσιν αἱ φαντασίαι τῶν κινδύνων ἐγγὺς γενομένων. φόβος γὰρ οὐ μόνον μνήμην ἐκπλήττει, κατὰ τὸν Θουκυδίδην, ἀλλὰ καὶ προαίρεσιν πᾶσαν καὶ φιλοτιμίαν καὶ ὁρμήν, εἰ μὴ μηρίνθους φιλοσοφία περιτέθεικεν. # Bölüm 2 ### Περὶ τῆς Ἀλεξάνδρου τύχης ἢ ἀρετῆς λόγος Β

2.1İkinci Konuşma

Dün, görünüşe göre, İskender döneminin birçok sanat ve büyük yetenekle dolu olma iyi talihine eriştiğini söylemeyi unutmuşuz. Ya da belki bu İskender'in değil, onların talihidir: başarılı olanı en iyi yargılayacak ve en iyi ödüllendirecek birini tanık ve seyirci olarak bulmuşlardı. Nitekim sonraki dönemde yetenekli şair Arkhestratos yoksulluk ve şöhretsizlik içinde yaşarken biri ona demişti ki: "İskender zamanında doğsaydın her dizen için sana Kıbrıs'ı ya da Fenike'yi verirdi." Bence o dönemin önde gelen sanatçıları da yalnız İskender zamanında değil, İskender sayesinde ortaya çıkmıştır. Çünkü meyvelerin bolluğunu havanın ılımlılığı ve inceliği sağlar; sanatların ve iyi yeteneklerin gelişmesini ise kralın lütfu, saygısı ve insan sevgisi uyandırır. Tersine, yöneticilerin kıskançlığı, cimriliği ya da hırsıyla bu tür şeyler söner ve erir.

Söylendiğine göre tiran Dionysios ünlü bir kitharacıyı dinlerken ona bir talant armağan sözü verdi. Ertesi gün adam sözünü isteyince şöyle dedi: "Dün sen şarkı söylerken beni sevindiriyordun, ben de seni umutlarla sevindirdim. Böylece sevindirdiğinin ücretini hemen karşılık olarak sevinçle aldın."

Pherai tiranı İskender (keşke yalnız böyle anılsaydı da o ada leke sürmeseydi) bir tragedya oyuncusunu izlerken hazla karışık bir acımaya kapıldı. Fırlayıp tiyatrodan hızla çıktı; bu kadar vatandaşı boğazlamış biri olarak Hekabe ve Polyksene'nin acılarına ağlarken görülmesinin korkunç olacağını söyledi. Ruhunu demir gibi yumuşattığı için oyuncudan neredeyse hesap soracaktı.

Armağanlarda cimri sayılan Arkhelaos'a Timotheos şarkı söylerken sık sık şu parçayla iğneleme yapardı: "Sen topraktan doğan gümüşü övüyorsun." Arkhelaos da pek zarifçe karşılık verdi: "Sen de istiyorsun."

İskit kralı Ateas, flütçü Ismenias'ı esir alınca içki sırasında ona flüt çaldırdı. Başkaları hayran olup alkışlarken, Ateas at kişnemesini daha tatlı dinlediğine yemin etti. Kulakları Musalardan o kadar uzaktı, ruhu ahırlardaydı; atları değil eşekleri dinlemeye daha elverişliydi. Böyle kralların yanında sanat ve Musa nasıl gelişir, nasıl değer görür? Üstelik sanatçıların rakibi de olmak isterler; bu yüzden kıskançlık ve düşmanlıkla gerçek sanatçıları yıkarlar. Yine Dionysios böyleydi: şair Philoksenos'u taş ocaklarına attırmıştı, çünkü tragedyasını düzeltmesi istenince baştan sona üstünü çizmişti.

Philippos da bu konularda geç öğrenmiş olduğu için küçük ve acemi davranırdı. Söylendiğine göre bir lir çalgıcısıyla çalış üzerine tartışıp onu yanlış çıkardığını sanmıştı. Adam gülümseyerek şöyle demiş: "Kralım, başına bu kadar kötü bir şey gelmesin ki bunları benden iyi bilesin."

2.1

διέφυγεν ἡμᾶς, ὡς ἔοικε, χθὲς εἰπεῖν ὅτι καὶ τέχνας πολλὰς καὶ φύσεις μεγάλας ὁ κατʼ Ἀλέξανδρον χρόνος ἐνεγκεῖν εὐτύχησεν· ἢ τοῦτο μὲν οὐ τῆς Ἀλεξάνδρου τύχης γέγονεν ἀλλὰ τῆς ἐκείνων, μάρτυρα λαβεῖν καὶ θεατὴν τὸν ἄριστα κρῖναι τὸ κατορθούμενον καὶ μάλιστʼ ἀμείψασθαι δυνάμενον. λέγεται γοῦν ὅτι χρόνοις ὕστερον Ἀρχεστράτου γενομένου ποιητοῦ χαρίεντος, ἐν δὲ πενίᾳ καὶ ἀδοξίᾳ διάγοντος εἶπέ τις πρὸς αὐτόν, ἀλλʼ εἰ κατʼ Ἀλέξανδρον ἐγένου, κατὰ στίχον ἄν σοι Κύπρον ἢ Φοινίκην ἔδωκεν. οἶμαι δὲ καὶ τῶν τότε τεχνιτῶν οὐ κατʼ Ἀλέξανδρον ἀλλὰ διʼ Ἀλέξανδρον τοὺς πρώτους γενέσθαι. καρπῶν μὲν γὰρ εὐφορίαν εὐκρασία ποιεῖ καὶ λεπτότης τοῦ περιέχοντος ἀέρος, τεχνῶν δὲ καὶ φύσεων ἀγαθῶν αὔξησιν εὐμένεια καὶ τιμὴ καὶ φιλανθρωπία βασιλέως ἐκκαλεῖται· καὶ τοὐναντίον ὑπὸ φθόνου καὶ σμικρολογίας ἢ φιλονεικίας τῶν κρατούντων σβέννυται καὶ φθίνει πᾶν τὸ τοιοῦτο. Διονύσιος γοῦν ὁ τύραννος, ὥς φασι, κιθαρῳδοῦ τινος εὐδοκιμοῦντος ἀκούων ἐπηγγείλατο δωρεὰν αὐτῷ τάλαντον· τῇ δʼ ὑστεραίᾳ τοῦ ἀνθρώπου τὴν ὑπόσχεσιν ἀπαιτοῦντος, χθές, εἶπεν, εὐφραινόμενος ὑπὸ σοῦ παρʼ ὃν ᾖδες χρόνον εὔφρανα κἀγώ σε ταῖς ἐλπίσιν· ὥστε τὸν μισθὸν ὧν ἔτερπες ἀπελάμβανες εὐθὺς ἀντιτερπόμενος. Ἀλέξανδρος δʼ ὁ Φεραίων τύραννος ἔδει δὲ τοῦτο μόνον αὐτὸν καλεῖσθαι καὶ μὴ καταισχύνειν τὴν ἐπωνυμίαν. ν̓, θεώμενος τραγῳδὸν ἐμπαθέστερον ὑφʼ ἡδονῆς διετέθη πρὸς τὸν οἶκτον. ἀναπηδήσας οὖν ἐκ τοῦ θεάτρου θᾶττον ἢ βάδην ἀπῄει, δεινὸν εἶναι λέγων, εἰ τοσούτους ἀποσφάττων πολίτας ὀφθήσεται τοῖς Ἑκάβης καὶ Πολυξένης πάθεσιν ἐπιδακρύων. οὗτος μὲν οὖν μικροῦ καὶ δίκην ἐπράξατο τὸν τραγῳδόν, ὅτι τὴν ψυχὴν αὐτοῦ καθάπερ σίδηρον ἐμάλαξεν. Ἀρχελάῳ δὲ δοκοῦντι γλισχροτέρῳ περὶ τὰς δωρεὰς εἶναι Τιμόθεος ᾄδων ἐνεσήμαινε πολλάκις τουτὶ τὸ κομμάτιονσὺ δὲ τὸν γηγενέταν ἄργυρον αἰνεῖς. ὁ δʼ Ἀρχέλαος οὐκ ἀμούσως ἀντεφώνησε, σὺ δέ γʼ αἰτεῖς. ὁ δὲ τῶν Σκυθῶν βασιλεὺς Ἀτέας Ἰσμηνίαν τὸν αὐλητὴν λαβὼν αἰχμάλωτον, ἐκέλευσε παρὰ πότον αὐλῆσαι. θαυμαζόντων δὲ τῶν ἄλλων καὶ κροτούντων, αὐτὸς ὤμοσεν ἀκροᾶσθαι τοῦ ἵππου χρεμετίζοντος ἥδιον. οὕτω μακρὰν ἀπεσκηνώκει τὰ ὦτα τῶν Μουσῶν, καὶ τὴν ψυχὴν ἐν ταῖς φάτναις εἶχεν, οὐχ ἵππων ἀλλʼ ὄνων ἐπιτηδειοτέραν ἀκούειν. τίς ἂν οὖν παρὰ τοιούτοις βασιλεῦσιν αὔξησις ἢ τιμὴ τέχνης γένοιτο καὶ Μούσης τοιαύτης; ἀλλʼ οὐδὲ παρὰ τοῖς ἀντιτέχνοις ἐθέλουσιν εἶναι, καὶ διὰ τοῦτο βασκανίᾳ καὶ δυσμενείᾳ τοὺς ἀληθῶς τεχνίτας καθαιροῦσιν. οἷος ἦν πάλιν αὖ Διονύσιος ὁ τὸν ποιητὴν Φιλόξενον εἰς τὰς λατομίας ἐμβαλών, ὅτι τραγῳδίαν αὐτοῦ διορθῶσαι κελευσθεὶς εὐθὺς ἀπὸ τῆς ἀρχῆς ὅλην μέχρι τῆς κορωνίδος περιέγραψεν. ἦν δὲ καὶ Φίλιππος ἐν τούτοις ὑπʼ ὀψιμαθίας ἑαυτοῦ μικρότερος καὶ νεοπρεπέστερος· ὅθεν καί φασι πρός τινα ψάλτην περὶ κρουμάτων αὐτοῦ διαφερομένου καὶ δοκοῦντος ἐξελέγχειν, ἠρέμα μειδιάσαντα τὸν ἄνθρωπον εἰπεῖν, μὴ γένοιτό σοι, βασιλεῦ, ἀθλίως οὕτως, ἵνα ταῦτα ἐμοῦ βέλτιον εἰδῇς.

2.2İskender ise neyin seyircisi ve dinleyicisi, neyin yarışmacısı ve uygulayıcısı olması gerektiğini biliyordu. Sürekli silahlarla usta olmaya, Aiskhylos'un dediği gibi "ağır zırhlı, hasmını yıkan" olmaya çalışıyordu. Bu sanat Aiakos'un soyundan, Herakles'ten atalarından gelmişti. Öteki sanatlara ise şöhretleri ve zarafetleri ölçüsünde saygı gösterdi, ama taklit etmeye kalkmadı; hoşuna gitseler de kendini bunlara kaptırmadı.

Onun zamanında tragedya oyuncusu olarak Thessalos ve Athenodoros vardı. İkisi yarıştığında Kıbrıs kralları masrafları üstlendi, en saygın komutanlar hakemlik etti. Athenodoros kazanınca İskender "Thessalos'un yenildiğini görmektense krallığımın bir parçasını yitirmeyi yeğlerdim" dedi. Ama hakemlerle buluşmadı, kararı da eleştirmedi; çünkü her şeyin üstünde olması, ama adalete yenilmesi gerektiğini düşünüyordu.

Komedya oyuncuları arasında Skarpheialı Lykon vardı. Lykon bir komedyaya para isteyen bir dize katınca İskender gülüp ona on talant verdi.

Kithara ozanları arasında Aristonikos vardı. Bir savaşta yardıma koşup parlak bir çarpışmayla düştü. İskender, Pytho'da ona kithara ve uzatılmış mızrak tutan tunç bir heykel dikilmesini buyurdu; yalnız adamı onurlandırmak için değil, musikiyi de insanı erkekçe yetiştiren ve onunla gerçekten yetişenleri coşku ve atılımla dolduran bir şey olarak yüceltmek için. Kendisi de Antigenides Araba Ezgisi'ni flütle çalarken öyle coştu, şarkı thymosunu öyle tutuşturdu ki, fırlayıp elini yanında duran silahlara attı ve Spartalıların şarkısındaki şu sözlere tanıklık etti:

"Güzel kithara çalmak demirle aynı ağırlıktadır."

Ressam Apelles ve heykeltıraş Lysippos da İskender zamanında yaşadı. Apelles onu şimşek tutarken öyle canlı ve renkleri uyumlu resmetti ki, şöyle denirdi: iki İskender'den Philippos'un olanı yenilmez, Apelles'in olanı taklit edilmezdir. Lysippos ilk İskender heykelini yaptığında, onu yüzü göğe bakar biçimde, İskender'in kendisi bakarken yaptığı gibi boynunu hafifçe eğmiş yaptı. Biri heykelin üzerine inandırıcı biçimde şunu yazdı:

Tunç adam, gözlerini Zeus'a dikmiş, sanki şöyle der:

"Yer benim altımda; Zeus, sen Olympos'u tut."

Bu yüzden İskender heykellerini yalnız Lysippos'a yaptırdı. Çünkü anlaşılan yalnız o, tunçla karakterini gösteriyor, aretēsini biçimiyle birlikte ortaya çıkarıyordu. Ötekiler boynunun yana dönüşünü, gözlerinin yumuşak ve nemli bakışını taklit etmeye çalışırken erkekçe ve aslan gibi yanını koruyamıyorlardı.

Öteki sanatçılar arasında mimar Stasikrates de vardı. Çiçekli, hoş ve göze inandırıcı bir şeyin peşinde değildi; büyük işler yapan bir eli ve kraliyet cömertliğinden geri kalmayan bir tasarımı vardı. İskender'in yanına çıkıp onun resimlerini, kabartmalarını ve heykellerini korkak ve soysuz sanatçıların işi diye yerdi. "Ben ise, kralım" dedi, "bedeninin benzerini çürümez, canlı, ebedî köklü, kıpırdamaz ve sarsılmaz ağırlıktaki bir maddeye koymaya karar verdim. Trakya'daki Athos Dağı, en büyük ve en görkemli olduğu yerde, kendi ölçülerine uygun enine ve boyuna, uzuvlara, eklemlere, biçim veren aralıklara sahiptir. İşlenip biçimlendirilirse İskender'in heykeli olabilir ve öyle anılabilir: ayaklarıyla denize dokunan, bir eliyle on bin kişilik yerleşik bir şehri kucaklayıp taşıyan, sağ eliyle de bir kâseden denize dökülen ebedî bir ırmak sunan biri olarak. Altını, tuncu, fildişini, ahşabı ve boyaları, küçük, satılık, çalınıp eritilen kalıpları bir yana bırakalım." İskender bunu duyunca sanatçının ruhuna ve gözüpekliğine hayran kalıp onu övdü, ama şöyle dedi: "Athos yerinde kalsın; bir kralın azgınlığının anıtı olması yeter. Beni Kafkaslar, Emodos Dağları, Tanais ve Hazar denizi gösterecek. İşte eserlerimin heykelleri bunlardır."

2.2

ἀλλʼ Ἀλέξανδρος εἰδὼς τίνων δεῖ θεατὴν εἶναι καὶ ἀκροατὴν καὶ τίνων ἀγωνιστὴν καὶ αὐτουργόν, ἤσκει μὲν ἀεὶ διὰ τῶν ὅπλων δεινὸς εἶναι καὶ κατὰ τὸν Αἰσχύλον βριθὺς ὁπλιτοπάλας, δάιος ἀντιπάλοις. ταύτην ἔχων τέχνην προγονικὴν ἀπʼ Αἰακιδῶν, ἀφʼ Ἡρακλέους, ταῖς δʼ ἄλλαις τέχναις τὸ τιμᾶν ἄνευ τοῦ ζηλοῦν ἀπεδίδου κατὰ τὸ ἔνδοξον αὐτῶν καὶ χαρίεν, τῷ τέρπειν δʼ οὐκ ἦν εὐάλωτος εἰς τὸ μιμεῖσθαι. γεγόνασι δὲ κατʼ αὐτὸν τραγῳδοὶ μὲν οἱ περὶ Θετταλὸν καὶ Ἀθηνόδωρον, ὧν ἀνταγωνιζομένων ἀλλήλοις, ἐχορήγουν μὲν οἱ Κύπριοι βασιλεῖς, ἔκρινον δʼ οἱ δοκιμώτατοι τῶν στρατηγῶν. ἐπεὶ δʼ ἐνίκησεν Ἀθηνόδωρος, ἐβουλόμην ἄν, ἔφη, μᾶλλον ἀπολωλεκέναι μέρος τῆς βασιλείας ἢ Θετταλὸν ἐπιδεῖν ἡττημένον. ἀλλʼ οὔτʼ ἐνέτυχε τοῖς κριταῖς οὔτε τὴν κρίσιν ἐμέμψατο, πάντων οἰόμενος δεῖν περιεῖναι, τοῦ δικαίου δʼ ἡττᾶσθαι. κωμῳδοὶ δʼ ἦσαν οἱ περὶ Λύκωνα τὸν Σκαρφέα· τούτῳ δʼ εἴς τινα κωμῳδίαν ἐμβαλόντι στίχον αἰτητικὸν γελάσας ἔδωκε δέκα τάλαντα. κιθαρῳδοὶ δʼ ἄλλοι τε καὶ Ἀριστόνικος, ὃς ἐν μάχῃ τινὶ προσβοηθήσας ἔπεσε λαμπρῶς ἀγωνισάμενος. ἐκέλευσεν οὖν αὐτοῦ γενέσθαι καὶ σταθῆναι χαλκοῦν ἀνδριάντα Πυθοῖ, κιθάραν ἔχοντα καὶ δόρυ προβεβλημένον, οὐ τὸν ἄνδρα τιμῶν μόνον, ἀλλὰ καὶ μουσικὴν κοσμῶν ὡς ἀνδροποιὸν καὶ μάλιστα δὴ πληροῦσαν ἐνθουσιασμοῦ καὶ ὁρμῆς τοὺς γνησίως ἐντρεφομένους. καὶ γὰρ αὐτός, Ἀντιγενίδου ποτὲ τὸν ἁρμάτειον αὐλοῦντος νόμον, οὕτω παρέστη καὶ διεφλέχθη τὸν θυμὸν ὑπὸ τῶν μελῶν, ὥστε τοῖς ὅπλοις ᾄξας ἐπιβαλεῖν τὰς χεῖρας ἐγγὺς παρακειμένοις καὶ μαρτυρῆσαι τοῖς Σπαρτιάταις ᾄδουσιν ῥέπει γὰρ ἄντα τῶ σιδάρω τὸ καλῶς κιθαρίδδειν. ἦν δὲ καὶ Ἀπελλῆς ὁ ζωγράφος καὶ Λύσιππος ὁ πλάστης κατʼ Ἀλέξανδρον· ὧν ὁ μὲν ἔγραψε τὸν κεραυνοφόρον οὕτως ἐναργῶς καὶ κεκραμένως, ὥστε λέγειν ὅτι δυοῖν Ἀλεξάνδρων ὁ μὲν Φιλίππου γέγονεν ἀνίκητος, ὁ δʼ Ἀπελλοῦ ἀμίμητος. Λυσίππου δὲ τὸν πρῶτον Ἀλέξανδρον πλάσαντος, ἄνω βλέποντα τῷ προσώπῳ πρὸς τὸν οὐρανὸν ὥσπερ αὐτὸς εἰώθει βλέπειν Ἀλέξανδρος ἡσυχῆ παρεγκλίνων τὸν τράχηλον ἐπέγραψέ τις οὐκ ἀπιθάνως αὐδασοῦντι δʼ ἔοικεν ὁ χάλκεος εἰς Δία λεύσσων, γᾶν ὑπʼ ἐμοὶ τίθεμαι· Ζεῦ, σὺ δʼ Ὄλυμπον ἔχε. διὸ καὶ μόνον Ἀλέξανδρος ἐκέλευε Λύσιππον εἰκόνας αὐτοῦ δημιουργεῖν. μόνος γὰρ οὗτος, ὡς ἔοικε, κατεμήνυε τῷ χαλκῷ τὸ ἦθος αὐτοῦ καὶ συνεξέφερε τῇ μορφῇ τὴν ἀρετήν· οἱ δʼ ἄλλοι τὴν ἀποστροφὴν τοῦ τραχήλου καὶ τῶν ὀμμάτων τὴν διάχυσιν καὶ ὑγρότητα μιμεῖσθαι θέλοντες οὐ διεφύλαττον αὐτοῦ τὸ ἀρρενωπὸν καὶ λεοντῶδες. ἐν δʼ οὖν τοῖς ἄλλοις τεχνίταις καὶ Στασικράτης ἦν ἀρχιτέκτων, οὐδὲν ἀνθηρὸν οὐδʼ ἡδὺ καὶ πιθανὸν τῇ ὄψει διώκων, ἀλλὰ καὶ χειρὶ μεγαλουργῷ καὶ διαθέσει χορηγίας βασιλικῆς οὐκ ἀποδεούσῃ χρώμενος. οὗτος ἀναβὰς πρὸς Ἀλέξανδρον ἐμέμφετο τὰς γραφομένας εἰκόνας αὐτοῦ καὶ γλυφομένας καὶ πλαττομένας, ὡς ἔργα δειλῶν καὶ ἀγεννῶν τεχνι,τῶν· ἐγὼ δʼ, εἶπεν, εἰς ἄφθαρτον, ὦ βασιλεῦ, καὶ ζῶσαν ὕλην καὶ ῥίζας ἔχουσαν ἀιδίους καὶ βάρος ἀκίνητον καὶ ἀσάλευτον ἔγνωκά σου τὴν ὁμοιότητα καταθέσθαι τοῦ σώματος. ὁ γάρ Θρᾴκιος Ἄθως, ᾗ μέγιστος αὑτοῦ καὶ περιφανέστατος ἐξανέστηκεν ἔχων ἑαυτῷ σύμμετρα πλάτη καὶ ὕψη καὶ μέλη καὶ ἄρθρα καὶ διαστήματα μορφοειδῆ, δύναται κατεργασθεὶς καὶ σχηματισθεὶς εἰκὼν Ἀλεξάνδρου καλεῖσθαι καὶ εἶναι, ταῖς μὲν βάσεσιν ἁπτομένου τῆς θαλάττης, τῶν δὲ χειρῶν τῇ μὲν ἐναγκαλιζομένου καὶ φέροντος πόλιν ἐνοικουμένην μυρίανδρον, τῇ δὲ δεξιᾷ ποταμὸν ἀέναον ἐκ φιάλης σπένδοντος εἰς τὴν θάλατταν ἐκχεόμενον. χρυσὸν δὲ καὶ χαλκὸν καὶ ἐλέφαντα καὶ ξύλα καὶ βαφάς, ἐκμαγεῖα μικρὰ καὶ ὠνητὰ καὶ κλεπτόμενα καὶ συγχεόμενα, καταβάλωμεν. ταῦτʼ ἀκούσας Ἀλέξανδρος τὸ μὲν φρόνημα τοῦ τεχνίτου καὶ τὸ θάρσος ἀγασθεὶς ἐπῄνεσεν, ἔα δὲ κατὰ χώραν, ἔφη, τὸν Ἄθω μένειν ἀρκεῖ γὰρ ἑνὸς βασιλέως ἐνυβρίσαντος εἶναι μνημεῖον ἐμὲ δʼ ὁ Καύκασος δείξει καὶ τὰ Ἠμωδὰ καὶ Τάναϊς καὶ τὸ Κάσπιον πέλαγος. αὗται τῶν ἐμῶν ἔργων εἰκόνες.

2.3Ama tanrı aşkına, böyle bir eser tamamlanıp ortaya çıksaydı, onu gören biri biçiminin, düzeninin ve görünüşünün tesadüfen, kendiliğinden meydana geldiğini sanabilir miydi? Sanmıyorum, hiç kimse sanmazdı. Peki ya yıldırım taşıyan İskender heykeli? Ya mızrağıyla anılan? Düşünün: Talih, emeksiz hünersiz, altını, tuncu, fildişini ve daha nice zengin malzemeyi döküp yan yana getirse, bundan büyük bir heykel çıkmaz; öyleyken büyük bir adam, hatta gelmiş geçmiş bütün adamların en büyüğü, aretē olmadan, silahları, parayı, yayaları, atlıları hazırlayan Talih sayesinde mi ortaya çıkabilecek? Kullanmasını öğrenmemiş kişi için bunlar güç de süs de değil, tehlikedir; onun zayıflığını ve küçüklüğünü ele verirler. Antisthenes ne doğru söylemiş: Düşmanlara cesaretten başka her iyiliği dilemek gerekir, çünkü iyilikler böylece sahiplerinin değil, onları yenenlerin olur. Bu yüzden tabiatın, hayvanların en korkağı olan geyiğin başına, büyüklüğüyle ve sertliğiyle hayranlık uyandıran, savunmaya yarar boynuzlar diktiğini söylerler; böylece bize, yerinde durup yürekli davranamayanlara güçlü ve silahlı olmanın hiçbir faydası olmadığını öğretir. Talih de çoğu kez korkaklara ve akılsızlara, altında rezil olacakları kuvvetler ve makamlar vererek aretē'yi yüceltir, insanın büyüklüğünün de güzelliğinin de yalnız ondan geldiğini gösterir. Epikharmos'un dediği gibi "nous görür, nous işitir, gerisi kulaksız ve kördür" ise, bu söz biraz açıklama ister; çünkü hislerin kendilerine ait dayanakları var gibidir. Ama faydayı sağlayanın da süsleyenin de nous olduğu, yenip hükmeden ve krallık edenin nous olduğu, geri kalan her şeyin ise kör, kulaksız ve cansız olup aretē'den yoksun sahiplerine boş yük olduğu, onları ağırlaştırıp utandırdığı olaylardan görülebilir.

Aynı güç ve aynı başkanlık ellerindeydi; ama Semiramis kadın olduğu hâlde donanmalar donatıyor, ordular silahlandırıyor, Babil'i kuruyor, Kızıldeniz'i dolaşıp Etiyopyalıları ve Arapları boyunduruk altına alıyordu. Sardanapallos ise erkek doğmuş olduğu hâlde evinde cariyelerinin arasında ayaklarını yana sarkıtıp oturur, mor yün tarardı. Öldüğünde taştan bir heykelini yaptılar: kendi kendine barbar usulü dans ediyor, parmaklarını başının üstünde şıklatır gibi tutuyordu. Altına da şunu yazdılar: "Ye, iç, seviş; gerisi hiçtir."

Krates, fahişe Phryne'nin altın heykelini Delphoi'de dikili görünce "Bu, Yunanlıların nefsine hâkim olamamasının zafer anıtıdır!" diye haykırmıştı. Sardanapallos'un hayatını, yahut mezarını (ikisi arasında bir fark olduğunu sanmam) gören de bunun Talih'in nimetlerinin zafer anıtı olduğunu söyleyebilir. Peki ne yapalım? Talih'in, Sardanapallos'tan sonra İskender'e de el sürmesine, o büyüklüğü ve gücü sahiplenmesine izin mi verelim? Ona öteki kralların kendisinden aldıklarından fazla ne verdi ki? Silah, at, ok, para, muhafız mı? Talih bunlarla Aridaios'u büyük kılsın, yapabiliyorsa; bunlarla Okhos'u yahut Oarses'i yahut Ermeni Tigranes'i yahut Bithynialı Nikomedes'i büyük kılsın! Bunlardan Tigranes tacını Pompeius'un ayaklarının dibine atıp ganimet olmuş krallığını utanç içinde geri almış, Nikomedes de başını tıraş edip keçe külah giyerek kendini Romalıların azatlısı ilan etmişti.

2.3

ἀλλὰ φέρε πρὸς θεῶν ἐκτελεσθῆναι καὶ φανῆναι τοιοῦτον ἔργον ἔσθʼ ὅστις ἂν ἰδὼν ὑπέλαβε κατὰ τύχην γεγονέναι καὶ αὐτομάτως τὸ σχῆμα καὶ τὴν διάθεσιν καὶ τὸ εἶδος; οὐδεὶς ἂν οἶμαι. τί δὲ τὸν κεραυνοφόρον; τί δὲ τὸν ἐπὶ τῆς αἰχμῆς προσαγορευόμενον; εἶτʼ ἀνδριάντος μὲν μέγεθος οὐκ ἂν ἄνευ τέχνης ὑπὸ τύχης γένοιτο χρυσὸν καὶ χαλκὸν καὶ ἐλέφαντα καὶ πολλὴν καὶ πλουσίαν ὕλην καταχεαμένης καὶ παραβαλούσης, ἄνδρα δὲ μέγαν, μᾶλλον δὲ τῶν γεγονότων ἁπάντων μέγιστον, ἐνδέχεται χωρὶς ἀρετῆς ἀποτελεσθῆναι διὰ τύχην, ὅπλα καὶ χρήματα καὶ πεζοὺς καὶ ἵππους παρασκευάσασαν; ἃ τῷ μὴ μαθόντι χρῆσθαι κίνδυνός ἐστιν, οὐ δύναμις οὐδὲ κόσμος, ἀλλʼ ἔλεγχος τῆς ἀσθενείας καὶ μικρότητος. ὀρθῶς γὰρ Ἀντισθένης ἔλεγεν ὅτι πάντα δεῖ τοῖς πολεμίοις εὔχεσθαι τἀγαθὰ πλὴν ἀνδρείας· γίγνεται γὰρ οὕτως οὐ τῶν ἐχόντων, ἀλλὰ τῶν κρατούντων. διὰ τοῦτό φασι καὶ τὴν φύσιν ἀγεννεστάτῳ ζῴῳ τῷ ἐλάφῳ κέρατα θαυμαστὰ τῷ μεγέθει καὶ τραχύτητι πρὸς ἄμυναν ἐμφῦσαι, διδάσκουσαν ἡμᾶς ὡς οὐδὲν ὠφελεῖ τὸ ἰσχύειν καὶ ὡπλίσθαι τοὺς μένειν καὶ θαρρεῖν μὴ δυναμένους. οὕτω καὶ ἡ τύχη πολλάκις ἀτόλμοις καὶ ἀνοήτοις προσάπτουσα δυνάμεις καὶ ἀρχάς, αἷς ἐνασχη - μονοῦσι, κοσμεῖ καὶ συνίστησι τὴν ἀρετὴν ὡς μόνην μέγεθος ἀνδρὸς καὶ κάλλος οὖσαν. εἰ μὲν γάρ, ὥς φησιν Ἐπίχαρμος, νοῦς ὁρῇ καὶ νοῦς ἀκούει, τἄλλα δὲ κωφὰ καὶ τυφλά, τυγχάνει λόγου δεόμενα. αἱ γὰρ αἰσθήσεις ἰδίας ἔχειν ἀφορμὰς δοκοῦσιν ὅτι δὲ νοῦς ὠφελεῖ καὶ νοῦς κοσμεῖ καὶ νοῦς τὸ νικῶν καὶ κρατοῦν καὶ βασιλεῦον, τὰ δʼ ἄλλα τυφλὰ καὶ κωφὰ καὶ ἄψυχα παρέλκει καὶ βαρύνει καὶ καταισχύνει χωρὶς ἀρετῆς τοὺς ἔχοντας, ἀπὸ τῶν πραγμάτων λαβεῖν ἔστι. τῆς γὰρ αὐτῆς δυνάμεως ὑποκειμένης καὶ ἡγεμονίας, Σεμίραμις μὲν οὖσα γυνὴ στόλους ἐπλήρου καὶ φάλαγγας ὥπλιζε καὶ Βαβυλῶνας ἔκτιζε, καὶ περιέπλει τὴν Ἐρυθρὰν θάλατταν Αἰθίοπας καταστρεφομένη καὶ Ἄραβας· Σαρδανάπαλλος δʼ ἀνὴρ πεφυκὼς ἔξαινεν οἴκοι πορφύραν, ἀναβάδην ἐν ταῖς παλλακαῖς καθήμενος· ἀποθανόντος δʼ αὐτοῦ, λιθίνην εἰκόνα κατασκευάσαντες ἐπορχουμένην ἑαυτῇ βαρβαριστὶ καὶ τοῖς δακτύλοις ὑπὲρ κεφαλῆς οἷον ὑποψοφοῦσαν, ἐπέγραψαν, ἔσθιε, πῖνε, ἀφροδισίαζε· τἄλλα δʼ οὐδέν. ὁ μὲν οὖν Κράτης ἰδὼν χρυσῆν εἰκόνα Φρύνης τῆς ἑταίρας ἑστῶσαν ἐν Δελφοῖς ἀνέκραγεν ὅτι τοῦτο τῆς τῶν Ἑλλήνων ἀκρασίας τρόπαιον ἕστηκε· τὸν δὲ Σαρδαναπάλλου βίον ἄν τις ἢ τάφον οὐδὲν γάρ, οἶμαι, διαφέρει θεασάμενος εἴποι τοῦτο τῶν τῆς Τύχης ἀγαθῶν τρόπαιον εἶναι. τί οὖν; ἐάσωμεν τὴν Τύχην Ἀλεξάνδρου μετὰ Σαρδανάπαλλον ἅψασθαι καὶ τοῦ μεγέθους ἐκείνου καὶ τῆς δυνάμεως ἀντιποιεῖσθαι; τί γὰρ αὐτῷ πλέον ἔδωκεν ὧν οἱ λοιποὶ βασιλεῖς ἔλαβον παρʼ αὐτῆς; ὅπλων, ἵππων, βελῶν, χρημάτων, δορυφόρων; ποιησάτω τούτοις ἡ Τύχη μέγαν Ἀριδαῖον, εἰ δύναται ποιησάτω τούτοις μέγαν Ὦχον ἢ Ὀάρσην ἢ Τιγράνην τὸν Ἀρμένιον ἢ τὸν Βιθυνὸν Νικομήδην ὧν ὁ μὲν τὸ διάδημα τοῖς Πομπηίου ποσὶν ὑπορρίψας αἰσχρῶς τὴν βασιλείαν ἀπέλαβε, λάφυρον γενομένην Νικομήδης δὲ τὴν κεφαλὴν ξυράμενος καὶ πιλίον ἐπιθέμενος ἀπελεύθερον ἑαυτὸν Ῥωμαίων ἀνηγόρευσεν.

2.4O hâlde Talih'in insanları küçük, ürkek ve aşağılık ruhlu yaptığını mı söyleyelim? Ama kötülüğü talihsizliğe, cesareti ve phronēsis'i de iyi talihe bağlamak adil değildir. Talih, İskender hükmettiği için büyüktü: Onun şahsında ünlü, yenilmez, yüce gönüllü, küstahlıktan uzak ve insancıldı. Ama o ölür ölmez, Leosthenes'in dediği gibi, ordu kendi içinde şaşkın şaşkın dönüp kendi üstüne yıkılarak, kör edildikten sonra ellerini hiçbir hedefe yönelmeden dört bir yana uzatan Kyklops'a benzedi. O koca kütle, başsızlık yüzünden işte böyle boşluğa adım atıp sendeleyerek dolanıyordu. Daha doğrusu, ölü bedenler psykhē çekildikten sonra artık bir arada durmaz, bütünlüklerini koruyamaz, parçaları birbirinden ayrılıp dağılır, uzaklaşıp gider. Ordu da İskender'i yitirince tıpkı öyle çırpındı, titredi, Perdikkaslar, Meleagroslar, Seleukoslar, Antigonoslarla, yani hâlâ sıcak soluklar ve vura vura dolaşan nabızlar gibi, ateşler içinde yandı. Sonunda solup tükenirken, can çekişen soysuz krallar ve komutanlar kurtçuklar gibi üstünde kaynaştı. İskender'in kendisi de, öyle anlaşılıyor ki, Krateros'la kavgaya tutuşan Hephaistion'u azarlarken "Senden İskender'i alırlarsa gücün ve yapabileceklerin ne kalır?" demişti. Ben de o günkü Talih'e aynı şeyi söylemekten çekinmeyeceğim: Senden İskender'i alırlarsa büyüklüğün nedir, şanın nedir, gücün nerede, yenilmezliğin nerede kalır? Yani senden silahlardaki ustalığı, servetteki cömertliği, gösterişin ortasındaki kendine hâkim olmayı, savaştıklarına karşı gözüpekliği, yendiklerine karşı yumuşaklığı alırlarsa? Parasını bağışlamayan, askerlerinin önünde tehlikeye atılmayan, dostlarına değer vermeyen, esirlere acımayan, hazlarda itidalli olmayan, fırsatları uykusuz kalıp kollamayan, zaferde barışması kolay olmayan, başarıda insancıl davranmayan başka bir büyük adam yarat, yapabiliyorsan! Kudret sahibi olup da sersem ve kötü olan kim büyük olabilir? Şanslı adamdan aretē'yi çıkar, her yerde küçük kalır: İyilik ederken pintiliğinden, zorluklarda gevşekliğinden, tanrılar katında batıl inancından, iyiler karşısında kıskançlığından, erkekler arasında korkaklığından, kadınlar arasında haz düşkünlüğünden. Beceriksiz ustalar küçük adakların altına koca kaideler koyarak onların küçüklüğünü iyice ele verirler. Talih de küçük bir karakteri gösterişli, herkesin gözü önündeki işlerle yükselttiğinde onu daha çok teşhir eder, hafifliğinden sendeleyip sallanırken rezil eder.

2.4

εἴπωμεν οὖν ὅτι μικροὺς ἡ Τύχη καὶ περιδεεῖς ποιεῖ καὶ ταπεινόφρονας; ἀλλʼ οὐ δίκαιον οὔτε κακίαν εἰς ἀτυχίαν οὔτʼ ἀνδρείαν καὶ φρόνησιν εἰς εὐτυχίαν τινὰ τίθεσθαι. μέγα δὲ τῷ ἄρχειν Ἀλέξανδρον ἡ Τύχη· καὶ γὰρ ἔνδοξος ἐν ἐκείνῳ καὶ ἀήττητος καὶ μεγαλόφρων καὶ ἀνύβριστος καὶ φιλάνθρωπος εἶτʼ ἐκλιπόντος εὐθὺς ὁ Λεωσθένης ἔλεγε τὴν δύναμιν ἐμπλανωμένην ἑαυτῇ καὶ περιπίπτουσαν ἐοικέναι τῷ Κύκλωπι μετὰ τὴν τύφλωσιν ἐκτείνοντι πανταχοῖ τὰς χεῖρας ἐπʼ οὐδένα σκοπὸν φερομένας· οὕτως ἐρρέμβετο κενεμβατοῦν καὶ σφαλλόμενον ὑπʼ ἀναρχίας τὸ μέγεθος αὐτῆς. μᾶλλον δʼ ὥσπερ τὰ νεκρὰ σώματα, τῆς ψυχῆς ἐκλιπούσης, οὐκέτι συνέστηκεν οὐδὲ συμπέφυκεν, ἀλλʼ ἐξίσταται καὶ διαλύεται ἀπʼ ἀλλήλων καὶ ἄπεισι καὶ φεύγει· οὕτως ἀφεῖσα τὸν Ἀλέξανδρον ἡ δύναμις ἤσπαιρεν, ἐπάλλετο, ἐφλέγμαινε Περδίκκαις καὶ Μελεάγροις καὶ Σελεύκοις καὶ Ἀντιγόνοις, ὥσπερ πνεύμασι θερμοῖς ἔτι καὶ σφυγμοῖς διᾴττουσι καὶ διαφερομένοις· τέλος δʼ ἀπομαραινομένη καὶ φθίνουσα περὶ αὑτὴν οἷον εὐλάς τινας ἀνέζεσεν ἀγεννῶν βασιλέων καὶ ἡγεμόνων ψυχορραγούντων. αὐτὸς μὲν οὖν ταῦθʼ, ὡς ἔοικεν, Ἡφαιστίωνι διενεχθέντι πρὸς Κρατερὸν ἐπιτιμῶν, τίς δʼ, εἶπεν, ἡ σὴ δύναμις ἢ πρᾶξις, ἂν σού τις ἀφέλῃ τὸν Ἀλέξανδρον; ἐγὼ δὲ τοῦτʼ εἰπεῖν πρὸς τὴν τότε Τύχην οὐκ ὀκνήσω, τί σου τὸ μέγεθος, τίς δʼ ἡ δόξα, ποῦ δʼ ἡ δύναμις, ποῦ δὲ τὸ ἀνίκητον, ἂν σού τις ἀφέλῃ τὸν Ἀλέξανδρον; τουτέστιν ἂν σοὺ τις ἀφέλῃ τῶν ὅπλων τὴν ἐμπειρίαν, τοῦ πλούτου τὴν φιλοτιμίαν, τῆς πολυτελείας τὴν ἐγκράτειαν, ὧν ἀγωνίζῃ τὸ θάρσος, ἐν οἷς κρατεῖς τὴν πραότητα; ποίησον ἄλλον εἰ δύνασαι μέγαν, τοῖς χρήμασι μὴ χαριζόμενον, τοῖς στρατεύμασι μὴ προκινδυνεύοντα, τοὺς φίλους μὴ τιμῶντα, τοὺς αἰχμαλώτους μὴ ἐλεοῦντα, ταῖς ἡδοναῖς μὴ σωφρονοῦντα, τοῖς καιροῖς μὴ ἀγρυπνοῦντα, ταῖς νίκαις μὴ εὐδιάλλακτον, τοῖς κατορθώμασι μὴ φιλάνθρωπον. τίς μέγας ἐν ἐξουσίαις μετʼ ἀβελτερίας καὶ μοχθηρίας; ἄφελε τὴν ἀρετὴν τοῦ εὐτυχοῦντος, καὶ πανταχοῦ μικρός ἐστιν, ἐν χάρισι διὰ σμικρολογίαν, ἐν πόνοις διὰ μαλακίαν, παρὰ θεοῖς διὰ δεισιδαιμονίαν, πρὸς ἀγαθοὺς διὰ φθόνον, ἐν ἀνδράσι διὰ φόβον, ἐν γυναιξὶ διὰ φιληδονίαν. ὥσπερ γὰρ οἱ φαῦλοι τεχνῖται βάσεις μεγάλας μικροῖς ὑφιστάντες ἀναθήμασιν ἐλέγχουσιν αὐτῶν καὶ τὰς μικρότητας, οὕτως ἡ Τύχη, ὅταν μικρὸν ἦθος ἐξάρῃ πράγμασιν ἔχουσιν ὄγκον τινὰ καὶ περιφάνειαν, ἐπιδείκνυσι μᾶλλον καὶ καταισχύνει σφαλλόμενον καὶ σαλευόμενον ὑπὸ κουφότητος.

2.5Demek ki büyük olan, iyi şeylere sahip olmak değil, onları kullanabilmektir. Nitekim kundaktaki bebekler de babadan kalma krallıkları ve hükümranlıkları miras alırlar. Kharillos böyleydi: Lykurgos onu kundağıyla ortak sofraya getirip kendi yerine Sparta kralı ilan etmişti. Büyük olan bebek değil, babadan kalan makamı bebeğe veren, onu kendine mal etmeyen, ondan esirgemeyen kişiydi.

Aridaios'u kim büyük yapabilirdi? Bebekten hiçbir farkı olmayan, yalnız mor kundağa sarılmış olan bu adamı Meleagros İskender'in tahtına oturtmuştu. İyi de etmişti: İnsanların aretē ile nasıl, talihle nasıl krallık ettikleri birkaç gün içinde görülsün diye. Gerçek bir yarışçının ardından sahneye bir oyuncu sürdü; daha doğrusu taç, sahnede olduğu gibi, dünyanın üzerinden dilsiz bir figüran gibi geçti.

"Erkek yükü sırtına verince, kadın da taşır."

Tam tersi de söylenebilir: Gücü, serveti, hükümranlığı yüklenmek ve sırtına almak kadının da çocuğun da işidir. Harem ağası Bagoas Persler'in krallığını kaldırıp Oarses'e ve Dareios'a yüklemişti. Ama büyük bir kudreti alıp taşımak, yönetmek, işlerin ağırlığı ve büyüklüğü altında ezilmemek, yolunu şaşırmamak, aretē'si, nous'u ve yüksek bir ruhu olan adamın işidir. İskender'de bu vardı; ama bazıları onu sarhoşluk ve şarap düşkünlüğüyle suçluyor! Oysa o gerçekten büyüktü: İşlerde ayık kalıyor, kudret ve güçle sarhoş olmuyor, kendinden geçmiyordu. Başkaları ise bu gücün küçücük bir parçasını elde edip tadına bakınca kendilerine hâkim olamazlar:

Çünkü kötü adamlar para ile dolunca
yahut şehirde bir makama düşünce
sıçrar dururlar, evlerine beklenmedik talih konunca.

Kleitos Amorgos'ta üç dört Yunan kadırgasını batırınca Poseidon ilan edildi ve üç dişli mızrak taşımaya başladı. Talih'in İskender'in gücünden bir parça koparıp verdiği Demetrios, Kataibates ("İnen") diye anılmaya razı oldu; şehirler ona elçi değil kutsal heyetler gönderir, verdiği cevaplara da kehanet derlerdi. Thrakia yöresini krallığın bir uç toprağı gibi elinde tutan Lysimakhos, öyle bir kibir ve küstahlığa vardı ki şöyle dedi: "Bizanslılar tam da mızrağımla gökyüzüne dokunduğum sırada bana geliyorlar!" Orada bulunan Bizanslı Pasiades ise "Gidelim," dedi, "yoksa mızrağının ucuyla gökyüzünü delecek."

Ama İskender sayesinde övünmeye hakları olan bu adamlardan niye söz etmeli? Herakleia tiranı olan Klearkhos bile yıldırım taşırdı ve oğullarından birinin adını Keraunos ("Yıldırım") koymuştu. Küçük Dionysios kendini Apollon'un oğlu diye adlandırmış, şunu yazdırmıştı: "Dorlu anadan, Phoibos'un birleşmesiyle doğmuş." Babası ise on bin kadar, belki daha fazla vatandaşı öldürmüş, kardeşini kıskançlıktan düşmana ele vermiş, yaşlı annesinin birkaç gün sonra ölmesini bile beklemeyip onu boğmuştu; bir tragedyasında da kendisi "Çünkü tiranlık haksızlığın anasıdır" diye yazmıştı. Yine de kızlarından birine Aretē, birine Sōphrosynē, birine de Dikaiosynē adını verdi. Kimi kendine Euergetes ("İyilikçi"), kimi Kallinikos ("Şanlı Galip"), kimi Sōtēr ("Kurtarıcı"), kimi Megas ("Büyük") unvanını verdi. Onların ard arda evlenmelerini, sürüdeki aygırlar gibi kadın sürüleri arasında başıboş gün geçirmelerini, oğlan baştan çıkarmalarını, kadınsı erkekler arasında def çalmalarını, gündüz gözüyle zar oynamalarını, tiyatroda aulos çalmalarını, akşam yemeklerine gecenin, öğle yemeklerine gündüzün yetmeyişini kimse sözle anlatıp bitiremez.

2.5

ὅθεν οὐκ ἐν τῇ κτήσει τῶν ἀγαθῶν ἀλλʼ ἐν τῇ χρήσει τὸ μέγʼ ἐστίν, ἐπεὶ καὶ νήπια βρέφη κληρονομεῖ βασιλείας πατρῴας καὶ ἀρχάς, ὡς Χάριλλος, ὃν Λυκοῦργος ἅμα τῷ σπαργάνῳ κομίσας εἰς τὸ φιδίτιον ἀνθʼ ἑαυτοῦ βασιλέα τῆς Σπάρτης ἀνηγόρευσε· καὶ οὐκ ἦν μέγας ὁ νήπιος, ἀλλʼ ὁ τῷ νηπίῳ τὸ πατρῷον ἀποδοὺς γέρας καὶ μὴ σφετερισάμενος μηδʼ ἀποστερήσας. Ἀριδαῖον δὲ τίς ἂν ἐποίησε μέγαν; ὃν οὐδὲν νηπίου διαφέροντα μόνον δὲ σπαργανωθέντα πορφύρᾳ Μελέαγρος εἰς τὸν Ἀλεξάνδρου θρόνον ἔθηκεν, εὖ γε ποιῶν, ἵνʼ ὀφθῇ παρʼ ἡμέρας ὀλίγας πῶς ἀρετῇ βασιλεύουσιν ἄνθρωποι καὶ πῶς τύχῃ. ἀγωνιστῇ γὰρ ἡγεμονίας ὑποκριτὴν ἐπεισήγαγε, μᾶλλον δʼ ὡς ἐπὶ σκηνῆς τὸ διάδημα κωφὸν διεξῆλθε τῆς οἰκουμένης. καί κε γυνὴ φέροι ἄχθος, ἐπεί κεν ἀνὴρ ἀναθείη. τοὐναντίον μὲν οὖν εἴποι τις ἂν ὅτι ἀναλαβεῖν καὶ ἀναθέσθαι δύναμιν καὶ πλοῦτον καὶ ἀρχὴν καὶ γυναικός ἐστι καὶ παιδός· Ὀάρσῃ καὶ Δαρείῳ Βαγώας ὁ εὐνοῦχος ἀράμενος ἐπέθηκε τὴν Περσῶν βασιλείαν τὸ δὲ λαβόντα μεγάλην ἐξουσίαν ἐνεγκεῖν καὶ μεταχειρίσασθαι καὶ μὴ συντριβῆναι μηδὲ διαστραφῆναι τῷ βάρει καὶ μεγέθει τῶν πραγμάτων, ἀνδρός ἐστιν ἀρετὴν καὶ νοῦν καὶ φρόνημʼ ἔχοντος· ἣν Ἀλέξανδρος ἔσχεν, ᾧ μέθην τινὲς ἐγκαλοῦσι καὶ οἴνωσιν. ὁ δʼ ἦν μέγας, ἐν τοῖς πράγμασι νήφων καὶ μὴ μεθυσθεὶς μηδὲ βακχευθεὶς ὑπʼ ἐξουσίας καὶ δυνάμεως, ἧς μικρὸν ἕτεροι μεταλαβόντες καὶ ἀπογευσάμενοι κρατεῖν ἑαυτῶν οὐ δύνανται· κακοὶ γὰρ ἐμπλησθέντες ἢ νομίσματος, ἢ πόλεος ἐμπεσόντες εἰς τιμάς τινας, σκιρτῶσιν, ἀδόκητʼ εὐτυχησάντων δόμων. Κλεῖτος ἐν Ἀμοργῷ τρεῖς ἢ τέτταρας Ἑλληνικὰς ἀνατρέψας τριήρεις Ποσειδῶν ἀνηγορεύθη καὶ τρίαιναν ἐφόρει. Δημήτριος δέ, ᾧ τῆς Ἀλεξάνδρου δυνάμεως ἡ Τύχη σμικρὸν ἀποσπάσασα προσέθηκε, Καταιβάτης καλούμενος ὑπήκουε, καὶ πρέσβεις πρὸς αὐτὸν οὐκ ἔπεμπον ἀλλὰ θεωροὺς αἱ πόλεις, καὶ τὰς ἀποκρίσεις χρησμοὺς προσηγόρευον. Λυσίμαχος τὰ περὶ Θρᾴκην ὥσπερ ἐσχατιάς τινας τῆς βασιλείας κατασχὼν εἰς τοσοῦτον ὑπεροψίας ἔφθασε καὶ θρασύτητος, ὥστʼ εἰπεῖν, νῦν Βυζάντιοι πρὸς ἐμὲ ἥκουσιν, ὅτε τῇ λόγχῃ τοῦ οὐρανοῦ ἅπτομαι. παρὼν δὲ Πασιάδης ὁ Βυζάντιος, ὑπάγωμεν, ἔφη μὴ τῇ ἐπιδορατίδι τὸν οὐρανὸν τρυπήσῃ. καίτοι τί ἂν περὶ τούτων λέγοι τις, οἷς ἐξῆν διʼ Ἀλέξανδρον μέγα φρονεῖν, ὅπου καὶ Κλέαρχος Ἡρακλείας τύραννος γενόμενος σκηπτὸν ἐφόρει, καὶ τῶν υἱῶν ἕνα Κεραυνὸν ὠνόμασε; Διονύσιος δὲ ὁ νεώτερος Ἀπόλλωνος υἱὸν ἑαυτὸν ὠνόμασεν, ἐπιγράψας Δωρίδος ἐκ μητρὸς Φοίβου κοινώμασι βλαστών. ὁ δὲ πατὴρ αὐτοῦ τῶν μὲν πολιτῶν μυρίους ἢ καὶ πλείους ἀνελών, προδοὺς δὲ τὸν ἀδελφὸν ὑπὸ φθόνου τοῖς πολεμίοις, οὐκ ἀναμείνας δὲ τὴν μητέρα γραῦν οὖσαν ὀλίγαις ἡμέραις ἀποθανεῖν ὕστερον ἀλλʼ ἀποπνίξας, ἐν δὲ τραγῳδίᾳ γράψας αὐτὸς ἡ γάρ τυραννὶς ἀδικίας μήτηρ ἔφυ· ὅμως τῶν θυγατέρων τὴν μὲν Ἀρετὴν τὴν δὲ Σωφροσύνην ὠνόμασε τὴν δὲ Δικαιοσύνην. οἱ δʼ Εὐεργέτας οἱ δὲ Καλλινίκους οἱ δὲ Σωτῆρας οἱ δὲ Μεγάλους ἀνηγόρευσαν ἑαυτούς. γάμους δʼ αὐτῶν ἐπαλλήλους ὥσπερ ἵππων ἐν ἀγέλαις γυναικῶν ἀνέδην διημερευόντων, καὶ φθορὰς παίδων καὶ τυμπανισμοὺς ἐν ἀνδρογύνοις καὶ κυβείας μεθημερινὰς καὶ αὐλήσεις ἐν θεάτροις, καὶ νύκτα μὲν ἐν δείπνοις ἡμέραν δʼ ἐν ἀρίστοις ἐπιλείπουσαν, οὐδεὶς ἂν ἐφίκοιτο τῷ λόγῳ διελθεῖν.

2.6İskender ise kahvaltısını şafakta oturarak eder, akşam yemeğini gecenin geç saatinde yer, tanrılara kurban kestikten sonra içerdi. Ateşler içinde yatarken Medios'la zar oynar, yolda giderken oyalanır, bir yandan ok atmayı ve savaş arabasına atlamayı öğrenirdi. Rhoxane'yi yalnız ona âşık olduğu için kendine eş aldı; Dareios'un kızı Stateira'yı ise krallık ve devlet işleri için, çünkü halkların kaynaşması gerekiyordu. Öteki Pers kadınlarını cesaretiyle Persleri yendiği kadar itidaliyle yendi: İstemeyen hiçbir kadına bakmadı, baktıklarının yanından ise bakmadıklarından daha ilgisizce geçti. Başka herkese karşı insancıl olduğu hâlde bir tek güzellere kibirli davranırdı. Pek güzel olan Dareios'un karısının güzelliğini öven bir söz bile kulağına almadı. Ama kadın ölünce onu öyle krallara yaraşır biçimde süsledi, öyle içten gözyaşı döktü ki, insancıllığı itidaline gölge düşürdü, iyiliği haksızlık suçlamasına uğradı. Dareios da onun kudretinden ve gençliğinden kuşkulanarak telaşa kapıldı; çünkü o da İskender'in Talih yüzünden kazandığını sananlardan biriydi. Her yandan araştırıp gerçeği öğrenince şöyle dedi: "Demek ki Perslerin durumu o kadar da kötü değilmiş; böyle bir adama yenildiğimiz için kimse bizi bütünüyle kötü ve korkak saymayacak. Ben tanrılardan iyi talih ve savaşta üstünlük diliyorum ki İskender'e iyilikte üstün geleyim; ondan daha merhametli görünmek için tutkuyla yanıyorum. Ama işim bittiyse, ey Perslerin atası Zeus, ey krallığın tanrıları, Kyros'un tahtına İskender'den başkası oturmasın!" Bu, İskender'in tanrılar şahit tutularak evlat edinilmesiydi.

2.6

ἀλλʼ Ἀλέξανδρος ἠρίστα μὲν ὄρθρου καθεζόμενος, ἐδείπνει δὲ πρὸς ἑσπέραν βαθεῖαν, ἔπινε δὲ θύσας τοῖς θεοῖς, ἐκύβευε δὲ πρὸς Μήδιον πυρέττων, ἔπαιζε δʼ ὁδοιπορῶν ἅμα καὶ μανθάνων τοξεύειν καὶ ἐπιβαίνειν ἅρματος. ἔγημε δὲ Ῥωξάνην ἑαυτῷ, μόνης ἐρασθείς· τὴν δὲ Δαρείου Στάτειραν τῇ βασιλείᾳ καὶ τοῖς πράγμασι συνέφερε γὰρ ἡ τῶν γενῶν ἀνάμιξις· τῶν δʼ ἄλλων Περσίδων ἐκράτησε τοσοῦτον σωφροσύνῃ, ὅσον ἀνδρείᾳ Περσῶν ἄκουσαν μὲν γὰρ οὐδεμίαν εἶδεν, ἃς δʼ εἶδε μᾶλλον ἢ ἃς οὐκ εἶδε παρῆλθε. καὶ πᾶσιν ὢν τοῖς ἄλλοις φιλάνθρωπος, μόνοις ὑπερηφάνως τοῖς καλοῖς ἐχρῆτο. περὶ δὲ τῆς Δαρείου γυναικός, εὐπρεπεστάτης γενομένης, οὐδὲ φωνὴν ἐπαινοῦσαν τὸ κάλλος ἤκουσεν· ἀποθανοῦσαν δʼ οὕτω βασιλικῶς ἐκόσμησε καὶ συμπαθῶς ἐδάκρυσεν, ὥστʼ ἄπιστον αὐτοῦ τὸ σῶφρον ἐν τῷ φιλανθρώπῳ γενέσθαι καὶ λαβεῖν ἀδικίας ἔγκλημα τὴν χρηστότητα. Δαρεῖος γὰρ ὑπόπτως ἐκινήθη πρὸς τὴν ἐξουσίαν αὐτοῦ καὶ τὴν ἡλικίαν εἷς γὰρ ἦν καὶ αὐτὸς ἔτι τῶν νομιζόντων διὰ Τύχην κρατεῖν Ἀλέξανδρον· ἐπεὶ δὲ τἀληθὲς ἔγνω βασανίσας πανταχόθεν, οὐ πάντως, εἶπεν, ἄρα φαύλως ἔχει τὰ Περσῶν, οὐδέ τις ἐρεῖ παντάπασι κακοὺς ἡμᾶς οὐδʼ ἀνάνδρους ὑπὸ τοιούτου κρατηθέντας. ἐγὼ ʼ εὐτυχίαν μὲν εὔχομαι καὶ κράτος πολέμου παρὰ θεῶν, ἵνʼ εὖ ποιῶν Ἀλέξανδρον ὑπερβάλωμαι· καὶ μέ τις ἔχει φιλοτιμία καὶ ζῆλος ἡμερώτερον αὐτοῦ φανῆναι· εἰ δʼ οἴχεται τὰ ἐμά, Ζεῦ πατρῷε Περσῶν καὶ βασίλειοι θεοί, μηδεὶς εἰς τὸν Κύρου θρόνον ἄλλος ἢ Ἀλέξανδρος καθίσειε. τοῦτʼ εἰσποίησις ἦν Ἀλεξάνδρου διὰ θεῶν μαρτύρων.

2.7İşte aretē ile böyle kazanılır. İstersen Arbela'yı ve Kilikia'yı, zorun ve savaşın eseri olan öteki işleri Talih'e yaz. Tyros'u onun için Talih sarsmış, Mısır'ı Talih açmış olsun; Halikarnassos Talih sayesinde düşmüş, Miletos ele geçmiş, Mazaios Fırat'ı savunmasız bırakmış, Babil ovası ölülerle dolmuş olsun. Ama ona itidali Talih vermedi, kendine hâkim olmasını Talih sağlamadı; psykhē'sini hazzın ele geçiremeyeceği, arzuların yaralayamayacağı biçimde kuşatıp koruyan Talih değildi. Oysa Dareios'u asıl bozguna uğratan şey buydu. Gerisi silahların ve atların yenilgisi, savaşlar, cinayetler ve insanların kaçışıydı. Dareios'un o büyük ve itiraz götürmez yenilgisini yaşatan, onu boyun eğdiren şey aretē, yüce gönüllülük, cesaret ve adaletti; haz karşısında, zahmette ve bağışta yenilmez olan bu adama hayran kalmıştı. Çünkü kalkanlar, sarissalar, savaş naraları ve silah çarpışmaları söz konusu olunca Deinomenes oğlu Antigenes de, Pelleneli Antigenes de, Parmenion oğlu Philotas da yenilmezdi; ama hazlar, kadınlar, altın ve gümüş karşısında esirlerden hiç de üstün değillerdi.

Şöyle ki, İskender Makedonları borçtan kurtarırken ve hepsi adına alacaklılarla hesap keserken, Tarrias borcu olduğunu yalan yere söylemiş, alacaklı olduğunu iddia eden birini de masaya getirmişti. Sonra yakalanınca kendini öldürmek üzereydi; ama İskender durumu öğrenince onu suçundan bağışladı ve parayı almasına izin verdi. Çünkü Philippos Perinthos'u kuşatırken Tarrias'ın gözüne ok saplandığını, düşmanı bozguna uğratmadan oku çıkartmaya ne izin verdiğini ne de buna tahammül ettiğini hatırlamıştı.

Antigenes de hastalık ve sakatlık nedeniyle Makedonya'ya geri gönderilenlerin arasına kendini yazdırmıştı. Hiçbir derdi olmadığı, yalnız bir hastalık numarası yaptığı anlaşılınca, savaşçı bir adam ve vücudu yaralarla dolu biri olarak görülmesi İskender'in canını sıktı. Nedenini sorduğunda Antigenes, Telesippa'ya âşık olduğunu, kadın denize doğru gideceği için ondan ayrılamayıp ardından gitmek istediğini itiraf etti. "Bu kadın kimin?" dedi İskender, "Kiminle konuşmalıyız?" Antigenes onun hür olduğunu söyleyince, "O hâlde," dedi, "vaatlerle, armağanlarla onu kalmaya ikna edelim." Âşık olan herkese kendisinden daha hoşgörülüydü.

Parmenion oğlu Philotas'ın da felaketlerini besleyip büyüten şey nefsine hâkim olamamasıydı. Damaskos'ta esir alınanlar arasında Pellalı Antigona adında bir kadın vardı. Daha önce Samothrake'ye giderken Autophradates'in eline düşmüştü. Yüzü de fena değildi. Philotas ona dokununca iyice tutuldu. O demir gibi adam yumuşadı, hazlar içinde aklına hâkim olamadı, ağzını açıp pek çok sırrı kadına söyledi: "Parmenion olmasa Philippos neydi ki? Philotas olmasa şu İskender ne olurdu? Biz istemezsek Ammon nerede, ejderhalar nerede?" Antigona bu sözleri tanıdığı bir kadına taşıdı, o da Krateros'a. Krateros, Antigona'yı gizlice İskender'in yanına getirdi. İskender kadının bedenine dokunmadı, uzak durdu; ama onun aracılığıyla, sinsice, Philotas'ın bütün içyüzünü ortaya çıkardı. Yedi yıldan uzun süre geçtiği hâlde, sarhoş denen adam bu kuşkusunu şarabın etkisiyle hiç açığa vurmadı; öfkeli denen adam onu kızgınlıkla söylemedi; Hephaistion'a her şeyi güvenip her şeyi paylaşan adam dostuna bile açmadı. Anlatıldığına göre, annesinden gelen gizli bir mektubu açıp sessizce kendi kendine okurken, Hephaistion başını yavaşça yaklaştırıp onunla birlikte okumaya başlamış. İskender onu engellemeye gönlü razı olmamış, ama yüzüğünü çıkarıp mührünü Hephaistion'un ağzına basmıştı.

2.7

οὕτω νικῶσιν ἀρετῇ. πρόσγραψον, εἰ βούλει, τῇ Τύχῃ τὰ Ἄρβηλα καὶ τὴν Κιλικίαν, καὶ τἄλλα, ἃ γέγονε βίας ἔργα καὶ πολέμου Τύχη τὴν Τύρον ἔσεισεν αὐτῷ, καὶ Τύχη τὴν Αἴγυπτον ἀνέῳξε· διὰ Τύχην Ἁλικαρνασσὸς ἔπεσε καὶ Μίλητος ἑάλω καὶ Μαζαῖος Εὐφράτην ἔρημον ἀπέλιπε καὶ νεκρῶν τὸ Βαβυλώνιον ἐπλήσθη πεδίον· ἀλλʼ οὔτι γε σώφρων ἀπὸ Τύχης οὔτʼ ἐγκρατὴς διὰ Τύχην, οὔτʼ ἀνάλωτον ὑφʼ ἡδονῆς ἡ Τύχη καὶ ἄτρωτον ἐπιθυμίαις κατακλείσασα τὴν ψυχὴν ἐφρούρει. καὶ μὴν ταῦτα ἦν, οἷς αὐτὸν ἐτρέψατο Δαρεῖον· τἄλλα δʼ ὅπλων ἦσαν ἧτται καὶ ἵππων καὶ μάχαι καὶ φόνοι καὶ φυγαὶ ἀνδρῶν. τὴν δὲ μεγάλην καὶ ἀναντίρρητον ἧτταν ἡττήθη Δαρεῖος καὶ ἐνέκλινεν ἀρετῇ καὶ μεγαλοφροσύνῃ καὶ ἀνδρείᾳ καὶ δικαιοσύνῃ, θαυμάσας τὸ ἐν ἡδονῇ καὶ πόνοις καὶ χάρισιν ἀνίκητον. ἐπεὶ ἔν γε πέλταις καὶ σαρίσσαις καὶ ἀλαλαγμοῖς καὶ συρράξεσιν ὅπλων ἀνίκητος ἦν καὶ Ἀντιγένης ὁ Δεινομένους καὶ Ἀντιγένης ὁ Πελληναῖος καὶ Φιλώτας ὁ Παρμενίωνος, ἀλλὰ πρὸς ἡδονὰς καὶ γύναια καὶ χρυσίον καὶ ἀργύριον οὐθέν τι βελτίους τῶν αἰχμαλώτων ἀλλὰ Ταρρίας μὲν ὅτε τῶν χρεῶν ἠλευθέρου Μακεδόνας Ἀλέξανδρος καὶ διελύετο τοῖς δανείσασιν ὑπὲρ πάντων, ψευσάμενος ὀφείλειν καὶ δανειστήν τινα φάσκοντα εἶναι τῇ τραπέζῃ προς αγαγών· εἶτα φωραθεὶς ὀλίγου διέφθειρεν αὐτὸς ἑαυτόν, εἰ μὴ γνοὺς Ἀλέξανδρος ἀφῆκε τῆς αἰτίας αὐτὸν καὶ συνεχώρησεν ἔχειν τἀργύριον, ἀναμνησθεὶς ὅτι Φιλίππου προσμαχομένου Περίνθῳ βέλει πληγεὶς εἰς τὸν ὀφθαλμὸν, οὐ παρέσχεν οὐδʼ ὑπέμεινεν ἐξαιρεθῆναι τὸ βέλος αὑτοῦ πρὶν ἢ τρέψασθαι τοὺς πολεμίους. Ἀντιγένης δὲ τοῖς ἀποπεμφθεῖσιν εἰς Μακεδονίαν διὰ νόσον καὶ πήρωσιν ἀναμείξας ἑαυτὸν καὶ ἀπογραψάμενος, ὡς ἐλήφθη μηδὲν κακὸν ἔχων, ἀλλὰ προσποιούμενος ἀρρωστίαν τινά, ἀνὴρ πολεμικὸς καὶ τραυμάτων τὸ σῶμα μεστὸς ὀφθεὶς ἠνίασε τὸν Ἀλέξανδρον πυνθανομένου δὲ τὴν· αἰτίαν, ὡμολόγησε Τελεσίππας ἐρᾶν καὶ συνακολουθεῖν ἐπὶ θάλατταν ἀπιούσης μὴ δυνάμενος ἀπολειφθῆναι. καὶ τίνος, ἔφη, τὸ γύναιόν ἐστιν, ὁ Ἀλέξανδρος, καὶ πρὸς τίνα δεῖ διαλέγεσθαι; τοῦ δʼ Ἀντιγένους εἰπόντος ὡς ἐλευθέρα ἐστίν, οὐκοῦν, εἶπε, πείθωμεν αὐτὴν καταμένειν, ἐπαγγελλόμενοι καὶ διδόντες. οὕτω παντὶ μᾶλλον ἐρῶντι συγγνώμην εἶχεν ἢ αὑτῷ. καὶ μὴν καὶ Φιλώτας ὁ Παρμενίωνος τροφόν τινα τῶν κακῶν εἶχε τὴν ἀκρασίαν. Ἀντιγόνα γὰρ ἦν Πελλαῖον γύναιον ἐν τοῖς περὶ Δαμασκὸν αἰχμαλώτοις, ἡλώκει δʼ ὑπʼ Αὐτοφραδάτου πρότερον εἰς Σαμοθρᾴκην διαπλεύσασα, τὴν δʼ ὄψιν ἦν ἱκανή, καὶ τὸν Φιλώταν ἁψάμενον αὐτῆς εἶχε μάλα. καὶ δὴ ὁ σιδάρεος ἐκεῖνος πεπαινόμενος οὐκ ἐκράτει τῶν λογισμῶν ἐν ταῖς ἡδοναῖς, ἀλλʼ ἀνοιγόμενος ἐξέφερε πολλὰ τῶν ἀπορρήτων πρὸς αὐτήν· τί ʼγὰρ ἦν ἐκεῖνος ὁ Φίλιππος, εἰ μὴ Παρμενίων; τί δʼ Ἀλέξανδρος οὗτος, εἰ μὴ Φιλώτας; ποῦ δʼ ὁ Ἄμμων, ποῦ δʼ οἱ δράκοντες, ἂν ἡμεῖς μὴ θέλωμεν; τούτους τοὺς λόγους ἡ Ἀντιγόνα ἐξήνεγκε πρός τινα τῶν συνήθων γυναικῶν, ἐκείνη δὲ πρὸς Κρατερόν· κρατερὸς δὲ πρὸς Ἀλέξανδρον αὐτὴν εἰσήγαγε τὴν Ἀντιγόναν κρύφα, καὶ τοῦ μὲν σώματος οὐκ ἔθιγεν ἀλλʼ ἀπέσχετο· τὸν δὲ Φιλώταν ὑποικουρῶν διʼ αὐτῆς ὅλον ἐφώρασε, καὶ πλέον ἢ ἑπτὰ ἐτῶν διαγενομένων, οὐκ ἐν οἴνῳ ποτὲ τὴν ὑπόνοιαν ταύτην ἐξέφηνεν ὁ μεθύων, οὐ δι’ ὀργὴν ὁ θυμοειδής, οὐ πρὸς φίλον ὁ πάντα πιστεύων Ἡφαιστίωνι καὶ πάντων μεταδιδούς. λέγεται γὰρ ὅτι καὶ τῆς μητρὸς ἀπόρρητον ἐπιστολὴν λύσαντος αὐτοῦ καὶ σιωπῇ πρὸς ἑαυτὸν ἀναγιγνώσκοντος, Ἡφαιστίων ἀτρέμα παραβάλλων τὴν κεφαλὴν συνανεγίγνωσκεν· ὁ δὲ κωλῦσαι μὲν οὐχ ὑπέμεινεν, ἐξελὼν δὲ τὸν δακτύλιον προσέθηκε τὴν σφραγῖδα τῷ στόματι τοῦ Ἡφαιστίωνος.

2.8Ama bu kudreti son derece güzel ve krallara yaraşır biçimde kullandığını gösteren örnekleri anlatmaya insanın gücü yetmez. Talih sayesinde büyümüş olsa bile, Talih'i iyi kullandığı için daha büyüktür; Talih'ini ne kadar överse insan, ona layık olmasını sağlayan aretē'sini de o kadar yüceltmiş olur.

Şimdi yükselişinin başlangıcına, gücünün kaynaklarına geliyorum ve İskender'in Talih sayesinde büyüdüğü söylenirken orada Talih'in ne yaptığına bakıyorum. Ey Zeus, ne demezler ki! Kendisi yara almamış, kan görmemiş, sefere çıkmamış olduğu hâlde, daha önce Hystaspes oğlu Dareios'a olduğu gibi, bir atın kişnemesi mi onu Kyros'un tahtına oturttu? Yahut Dareios'un Atossa'nın yüzünden Kserkses'e yaptığı gibi, karısının yalvarışına kanan biri mi ona verdi? Krallık tacı, Bagoas sayesinde Oarses'in kapısına gelmesi gibi mi kapısına geldi; o da ulak kıyafetini çıkarıp kral elbisesini ve dimdik tacı mı giydi? Atina'da kurayla thesmothetes ve arkhon olunduğu gibi, birdenbire, beklenmedik biçimde, kurada kendisine çıkınca mı dünyaya kral oldu?

İnsanların Talih sayesinde nasıl kral olduklarını öğrenmek ister misin? Vaktiyle Argos'ta, onlara babadan kalma krallık hakkıyla hükmeden Herakleidai soyu tükenmişti. Arayıp sorduklarında tanrı onlara kehanette bulundu: Bir kartal gösterecekti. Birkaç gün sonra bir kartal göründü, süzülüp Aigon'un evinin üstüne kondu ve Aigon kral seçildi.

Yine Paphos'ta, hüküm süren kralın haksız ve kötü biri olduğu anlaşılınca İskender onu kovdu, yerine başka birini aradı; çünkü Kinyradlar soyu tükenmek üzereydi. Bir tek fakir, tanınmayan bir adamın kaldığını söylediler; bir bahçede kimsenin aldırmadığı biçimde hayatını sürdürüyordu. Gönderilenler ona gitti, adamı sebze tarhlarına su taşırken buldular. Askerler onu yakalayıp yürümesini buyurunca çok korktu. Ucuz bir keten giysi içinde İskender'in huzuruna götürüldü, kral ilan edildi, mor giysi aldı ve İskender'in Yoldaşlar'ından sayıldı. Adı Abdalonymos'tu. Talih işte böyle kral yapar: Beklemeyen, ummayan insanları çabucak, kolayca soyar, giydirir, yeni bir kayda geçirir.

2.8

ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἄν τις ἀπείποι λέγων, οἷς ἀποδείκνυται κάλλιστα καὶ βασιλικώτατα τὴν ἐξουσίαν διατιθέμενος. καὶ γάρ εἰ διὰ Τύχην μέγας γέγονε, μείζων ἐστίν, ὅτι τῇ Τύχῃ καλῶς κέχρηται· καὶ ὅσῳ τις ἂν μᾶλλον αὐτοῦ τὴν Τύχην ἐπαινῇ, τοσούτῳ μᾶλλον αὔξει τὴν ἀρετήν, διʼ ἣν ἄξιος τῆς Τύχης ἐγένετο. οὐ μὴν ἀλλʼ ἤδη πρὸς τὰ πρῶτα τῆς αὐξήσεως αὐτοῦ καὶ τὰς ἀρχὰς τῆς δυνάμεως βαδίζω, καὶ σκοπῶ τί τὸ τῆς Τύχης ἔργον ἐν ἐκείνοις γέγονε, διʼ ὅ φασιν Ἀλέξανδρον ὑπὸ τῆς Τύχης μέγαν γεγονέναι. πῶς γὰρ οὐχὶ τὸν ἄτρωτον, ὦ Ζεῦ, τὸν ἀναίμακτον, τὸν ἀστράτευτον, ὃν χρεμετίσας ἵππος εἰς τὸν Κύρου θρόνον ἐκάθισεν, ὡς Δαρεῖον τὸν Ὑστάσπου πρότερον; ἢ κολακευθεὶς ἀνὴρ ὑπὸ τῆς γυναικός, ὡς Ξέρξην Δαρεῖος ὑπʼ Ἀτόσσης; ἐπὶ θύρας αὐτῷ τὸ διάδημα τῆς βασιλείας ἦλθεν, ὥσπερ Ὀάρσῃ διὰ Βαγώαν, καὶ στολὴν ἐκδυσάμενος ἀστάνδου περιέθετο τὴν βασιλικὴν καὶ ὀρθοπαγῆ κίταριν; ἐξαίφνης καὶ ἀπροσδοκήτως κλήρῳ λαχὼν τῆς οἰκουμένης ἐβασίλευσεν, ὡς Ἀθήνησι κλήρῳ θεσμοθετοῦσι καὶ ἄρχουσι; βούλει μαθεῖν πῶς βασιλεύουσιν ἄνθρωποι διὰ Τύχην; ἐξέλιπὲ ποτʼ Ἀργείοις τὸ Ἡρακλειδῶν γένος, ἐξ οὗ βασιλεύεσθαι πάτριον ἦν αὐτοῖς· ζητοῦσι δὲ καὶ διαπυνθανομένοις ὁ θεὸς ἔχρησεν ἀετὸν δείξειν· καὶ μεθʼ ἡμέρας ὀλίγας ἀετὸς ὑπερφανεὶς καὶ κατάρας ἐπὶ τὴν Αἴγωνος οἰκίαν ἐκάθισε, καὶ βασιλεὺς ᾑρέθη Αἴγων. Πἀλιν ἐν Πἀφῳ, τοῦ βασιλεύοντος ἀδίκου καὶ πονηροῦ φανέντος ι ἐκβαλὼν τοῦτον Ἀλέξανδρος ἕτερον ἐζήτει, τοῦ Κινυραδῶν γένους ἤδη φθίνειν καὶ ἀπολείπειν δοκοῦντος. ἕνα δʼ οὖν ἔφασαν περιεῖναι πένητα καὶ ἄδοξον ἄνθρωπον ἐν κήπῳ τινὶ παρημελημένως διατρεφόμενον. ἐπὶ τοῦτον οἱ πεμφθέντες ἧκον, εὑρέθη δὲ πρασιαῖς ὕδωρ ἐπαντλῶν· καὶ διεταράχθη τῶν στρατιωτῶν ἐπιλαμβανομένων αὐτοῦ καὶ βαδίζειν κελευόντων. ἀχθεὶς δὲ; πρὸς Ἀλέξανδρον ἐν εὐτελεῖ σινδονίσκῃ βασιλεὺς ἀνηγορεύθη καὶ πορφύραν ἔλαβε, καὶ εἷς ἦν τῶν ἑταίρων προσαγορευομένων· ἐκαλεῖτο δʼ Ἀβδαλώνυμος. οὕτως αἱ τύχαι ποιοῦσι βασιλεῖς, μετ αμφιέζουσι, μεταγράφουσι ταχύ καὶ ῥᾳδίως, μὴ προσδεχομένους μηδʼ ἐλπίζοντας.

2.9İskender'in eline geçen büyük şeylerden hangisi hak etmediği, terlemeden, kan dökmeden, bedavaya, zahmetsizce gelmiştir? Kana karışmış nehirlerden içti, cesetlerle köprülenmiş nehirleri geçti, açlıktan ilk gördüğü otu yedi, derin karlara gömülü kavimleri, yerin altına sinmiş şehirleri kazıp ortaya çıkardı, kendisiyle savaşan denizde yol aldı, Gedrosia ve Arakhosia'nın susuz kumullarını geçerken bir bitkiyi karada değil, önce denizde gördü.

Bir insana karşı yapılır gibi, İskender adına Talih'in karşısına Açık Sözlülük'ü çıkarmak mümkün olsaydı, şöyle demez miydi:

"Sen nerede, ne zaman İskender'in işlerine yol verdin? Senin sayende kan dökmeden hangi kayayı aldı? Ona hangi şehri korumasız, hangi orduyu silahsız teslim ettin? Kim gevşek bir kral, kim ihmalkâr bir general ya da uyuyan bir kapıcı oldu? Tersine, geçit veren nehir, ılımlı bir kış, sıkıntısız bir yaz bile olmadı. Seleukos oğlu Antiokhos'a git, Kyros'un kardeşi Artakserkses'e git, Ptolemaios Philadelphos'a git. Onları babaları sağken kral ilan ettiler; onlar gözyaşı dökülmeyen savaşlar kazandılar; onlar alaylar ve tiyatrolarla bayram yaparak yaşadılar; her biri iyi talih sayesinde krallık ede ede yaşlandı.

"İskender'e gelince, başka hiçbir şey olmasa, işte bedeni! Tepeden tırnağa yara içinde, doğranmış, düşmanın darbeleriyle ezilmiş:

mızrakla, kılıçla, iri kayalarla.

Granikos'ta kılıçla miğferi saçlarına kadar yarıldı; Gaza'da bir okla omzundan vuruldu; Marakanda'da bir okla baldırından, öyle ki darbeden kırılan kaval kemiği yerinden fırladı; Hyrkania yöresinde boynuna taş yedi, gözleri günlerce karardı, kör olmaktan korktu; Assakenoilar arasında bir Hint okuyla bileğinden yaralandı ve o zaman dalkavuklarına gülümseyerek 'İşte bu kan, ichor değil,

mutlu tanrıların damarlarında akan gibi' dedi.

İssos'ta, Khares'in söylediğine göre, kendisiyle göğüs göğüse çarpışan kral Dareios tarafından kılıçla kalçasından yaralandı. İskender'in kendisi Antipatros'a sade ve bütünüyle doğru olarak şöyle yazmıştır: 'Bana da kalçamdan bir hançer darbesi isabet etti; ama yara ne hemen ne sonra hiçbir sıkıntı doğurmadı.' Mallilerin ülkesinde iki arşınlık bir ok zırhını delip göğsüne saplandı ve biri yanına yaklaşarak boynuna vurdu; bunu Aristobulos anlatır. Tanais'i geçip İskitlerin üzerine yürüdü, onları bozguna uğrattı, ishal çekerken at sırtında yüz elli stadion kovaladı.

2.9

Ἀλεξάνδρῳ δὲ τ ι παρʼ ἀξίαν, τί ἀνιδρωτί, τί ἀναιμωτί, τί προῖκα, τί μὴ πονήσαντι τῶν μεγάλων; αἵματι κεκραμένους ποταμοὺς ἔπιε καὶ νεκροῖς γεγεφυρωμένους διέβη, καὶ πόαν ἔφαγε διὰ λιμὸν ἣν πρώτην εἶδε, καὶ βάθεσι χιόνων κατακεχωσμένα ἔθνη καὶ πόλεις ὑπὸ γῆν ἐνδεδυκυίας διώρυξε, καὶ θάλατταν μαχομένην ἔπλευσε, καὶ θῖνας ἀνύδρους τὰς Γεδρωσίων καὶ Ἀραχωσίων ὁδεύων ἐν θαλάττῃ πρότερον ἢ ἐν γῇ φυτὸν εἶδεν. εἰ γὰρ ἦν ὡς πρὸς ἄνθρωπον ἀγαγεῖν Παρρησίαν ὑπὲρ Ἀλεξάνδρου πρὸς τὴν Τύχην, οὐκ ἂν εἶπε, ποῦ σὺ καὶ πότε ταῖς Ἀλεξάνδρου πράξεσιν ὁδὸν ἔδωκας; ποίαν πέτραν ἀναιμωτὶ διὰ σὲ εἷλε; ποίαν πόλιν ἀφρούρητον αὐτῷ παρέδωκας ἢ ποίαν ἄνοπλον φάλαγγα; τίς εὑρέθη βασιλεὺς ῥᾴθυμος ἢ στρατηγὸς ἀμελὴς ἢ κοιμώμενος πυλωρός; ἀλλʼ οὐδʼ εὔβατος ποταμὸς οὐδὲ χειμὼν μέτριος οὐδὲ θέρος ἄλυπον. ἄπιθι πρὸς Ἀντίοχον τὸν Σελεύκου, πρὸς Ἀρταξέρξην τὸν Κύρου ἀδελφόν· ἄπελθε πρὸς Πτολεμαῖον τὸν Φιλάδελφον. ἐκείνους ζῶντες οἱ πατέρες βασιλεῖς ἀνηγόρευσαν, ἐκεῖνοι μάχας ἀδακρύτους ἐνίκων ἐκεῖνοι πανηγυρίζοντες ἐν πομπαῖς καὶ θεάτροις διετέλεσαν, ἐκείνων ἕκαστος διʼ εὐτυχίαν βασιλεύων ἐγήρασεν. Ἀλεξάνδρου δʼ εἰ μηδὲν ἄλλο, τὸ σῶμʼ ἰδοῦ κατατετρωμένον ἐξ ἄκρας κεφαλῆς ἄχρι ποδῶν διακέκοπται καὶ περιτέθλασται τυπτόμενον ὑπὸ τῶν πολεμίων ἔγχεΐ τʼ ἄορί τε μεγάλοισί τε χερμαδίοισιν ἐπὶ Γρανίκου ξίφει διακοπεὶς τὸ κράνος ἄχρι τῶν τριχῶν, ἐν Γάζῃ βέλει πληγεὶς τὸν ὦμον, ἐν Μαρακάνδοις τοξεύματι τὴν κνήμην ὥστε τῆς κερκίδος τὸ ὀστέον ἀποκλασθὲν ὑπὸ τῆς πληγῆς ἐξαλέγθαι· περὶ τὴν Ὑρκανίαν λίθῳ τὸν τράχηλον, ἐξ οὗ καὶ τὰς ὄψεις ἀμαυρωθεὶς ἐφʼ ἡμέρας πολλὰς ἐν φόβῳ πηρώσεως ἐγένετο· πρὸς Ἀσσακηνοῖς Ἰνδικῷ βέλει τὸ σφυρόν, ὅτε καὶ πρὸς τοὺς κόλακας εἶπεν ἐπιμειδιάσας, τουτὶ μὲν αἷμα, οὐκ ἰχώρ, οἷός πέρ τε ῥέει μακάρεσσι θεοῖσιν ἐν Ἰσσῷ ξίφει τὸν μηρόν, ὡς Χάρης φησίν, ὑπὸ Δαρείου τοῦ βασιλέως εἰς χεῖρας αὐτῷ συνδραμόντος· αὐτὸς δʼ Ἀλέξανδρος ἁπλῶς γράφων καὶ μετὰ πάσης ἀληθείας πρὸς Ἀντίπατρον,συνέβη δέ μοι, φησί, καὶ αὐτῷ ἐγχειριδίῳ πληγῆναι εἰς τὸν μηρόν· ἀλλʼ οὐδὲν ἄτοπον οὔτε παραχρῆμα οὔθʼ ὕστερον ἐκ τῆς πληγῆς ἀπήντησεν. ἐν Μαλλοῖς τοξεύματι διπήχει διὰ τοῦ θώρακος εἰς τὸ στῆθος ὑπελάσας δέ τις ἔβαλε κατὰ τοῦ αὐχένος, ὡς Ἀριστόβουλος ἱστόρηκε. διαβὰς δὲ τὸν Τάναϊν ἐπὶ τοὺς Σκύθας καὶ τρεψάμενος, ἐδίωξεν ἵππῳ πεντήκοντα καὶ ἑκατὸν σταδίους, ὑπὸ διαρροίας ἐνοχλούμενος.

2.10"Aferin Talih! İskender'i yükseltiyor, büyütüyorsun: Her yandan delerek, yıkarak, bedeninin her parçasını yararak! Athena, Menelaos'un önündeki oku zırhın en sağlam yerlerine doğru itip göğüs zırhı, kuşak ve kemerle darbenin şiddetini kırmış, ok bedene ancak kanın akmasına yetecek kadar değmişti. Sen öyle yapmıyorsun: Ölümcül yerleri okların önüne çıplak açıyor, darbeleri kemiklere kadar sürüyor, bedenin çevresinde dönüp duruyor, gözleri, ayakları kuşatıyor, takipleri engelliyor, zaferleri başka yana çekiyor, umutları tersine çeviriyorsun."

Bana kalırsa hiçbir kral Talih'ten daha ağır darbe görmemiştir; oysa pek çoğunun başına sert ve kıskanç bir biçimde gelmiştir. Ama başkalarını yıldırım gibi bir vuruşta kesip yok etti; İskender'e karşı düşmanlığı ise, Herakles'e karşı olduğu gibi, inatçı, kavgacı, kolay yenilmez bir şey oldu. Karşısına rakip olarak ne Typhonlar, ne dev Gigaslar çıkarmadı ki? Düşmanlarından hangisini silah yığınlarıyla yahut nehirlerin derinliğiyle, uçurumların sarplığıyla, yabancı canavarların gücüyle tahkim etmedi ki? İskender'in ruhu büyük olmasaydı, büyük bir aretē'den hız alarak Talih'in karşısına çıkıp direnmeseydi, saf bağlayarak, silahlanarak, kuşatarak, kovalayarak yorulup vazgeçmez miydi? Sayısız ayaklanmalar, dönmeler, kavimlerin sıçramaları, kralların dizginden boşanmaları arasında, Baktra'ya, Marakanda'ya, Sogdialılara yürüyordu; güvenilmez ve hileci kavimlerin ortasında sürekli yeni savaşlarla yeşeren bir Hydra'yı kesiyordu.

2.10

εὖγʼ, ὦ Τύχη, τὸν Ἀλέξανδρον αὔξεις καὶ μέγαν ποιεῖς, διορύττουσα πανταχόθεν, ὑπερείπουσα, πᾶν μέρος ἀνοίγουσα τοῦ σώματος· οὐχ ὥσπερ ἡ Ἀθηνᾶ πρὸ τοῦ Μενελάου τὸ βέλος εἰς τὰ καρτερώτατα τῶν ὅπλων ὑπάγουσα, θώρακι καὶ μίτρᾳ καὶ ζωστῆρι τῆς πληγῆς τὸν τόνον ἀφεῖλε θιγούσης τοῦ σώματος, ὅσον αἵματι πρόφασιν ῥυῆναι, ἀλλὰ γυμνὰ παρέχουσα τοῖς βέλεσι τὰ καίρια, καὶ διʼ ὀστέων έλαύνουσα τὰς πληγάς, καὶ περιτρέχουσα κύκλῳ τὸ σῶμα, καὶ πολιορκοῦσα τὰς ὄψεις, τὰς βάσεις, ἐμποδίζουσα τὰς διώξεις, περισπῶσα τὰς νίκας, ἀνατρέπουσα τὰς ἐλπίδας. ἐμοὶ μὲν οὐδεὶς βαρυτέρᾳ δοκεῖ κεχρῆσθαι Τύχῃ τῶν βασιλέων, καίτοι πολλοῖς ἐνέπεσε σκληρὰ καὶ βάσκανος· ἀλλʼ ὡς σκηπτὸς ἀπέκοψε τοὺς ἄλλους καὶ διέφθειρε, πρὸς δʼ Ἀλέξανδρον αὐτῆς τὸ δυσμενὲς γέγονε φιλόνεικον καὶ δύσερι καὶ δυσεκβίαστον, ὥσπερ πρὸς τὸν Ἡρακλέα. ποίους γὰρ Τυφῶνας ἢ πελωρίους γίγαντας οὐκ ἀνέστησεν ἀνταγωνιστὰς ἐπʼ αὐτόν; ἢ τίνας οὐκ ὠχύρωσε τῶν πολεμίων πλήθεσιν ὅπλων ἢ βάθεσι ποταμῶν ἢ τραχύτησι κρημνῶν ἢ θηρίων ἀλκαῖς ἀλλοφύλων; εἰ δὲ μὴ μέγʼ ἦν τὸ Ἀλεξάνδρου φρόνημα μηδʼ ἀπʼ ἀρετῆς ὁρμώμενον μεγάλης ἐξανέφερε καὶ διηρείδετο πρὸς τὴν Τύχην, οὐκ ἂν ἔκαμε καὶ ἀπηγόρευσε παραταττόμενος, ἐξοπλιζόμενος, πολιορκῶν, διώκων ἐν ἀποστάσεσι μυρίαις, ἀποτροπαῖς, σκιρτήσεσιν ἐθνῶν, βασιλέων ἀφηνιασμοῖς, πρὸς Βάκτρα Μαράκανδα Σογδιανούς, ἐν ἔθνεσιν ἀπίστοις καὶ ἐπιβούλοις ὕδραν τέμνων ἀεί τισι πολέμοις ἐπιβλαστάνουσαν;

2.11Tuhaf bir şey söyler gibi olacağım, ama doğrusudur: Talih yüzünden İskender neredeyse Ammon'un oğlu sayılma şerefini yitiriyordu. Zeus'un oğlu Herakles'ten başka tanrı soyundan gelmiş hangi kimse bu denli tehlikeli, zahmetli ve ağır işlerde kan ter içinde kalmıştır? Ama Herakles'e bir tek zorba adam, aslanlar yakalamasını, yaban domuzları kovalamasını, kuşları ürkütmesini emrediyordu; gezip dolaşırken daha büyük işlere, Antaioslar'ı cezalandırmaya, Busirisler'in kanlı işlerini durdurmaya vakit bulamasın diye. İskender'e ise krallara yaraşır, ilâhî görevi Aretē emrediyordu. Bu görevin gayesi, binlerce devenin taşıdığı altın, Med zevkleri, sofraları ve kadınları, Khalybon şarabı, Hyrkania balıkları değildi. Gaye, bütün insanları tek bir düzenle düzene sokup tek bir yönetimin uyruğu kılmak, tek bir hayat tarzına alıştırmaktı. Bu aşk onda çocukluğundan beri doğuştandı, onunla beslenip büyümüştü. Pers kralının elçileri Philippos'un yanına geldiklerinde, o memlekette yoktu. İskender onları ağırlarken, başkalarının yaptığı gibi altın asma ağacını, asma bahçeleri, kralın nasıl giyindiğini soran çocukça sorular sormadı; hükümranlığın en önemli konularına daldı. Perslerin gücü ne kadar, kral savaşlarda nerede dizilip çarpışır (hani o meşhur Odysseus'un dediği gibi:

"Savaş silahları nerede, atları nerede?"),

denizden iç bölgelere çıkanlar için en kısa yollar hangileri, diye soruyordu. Yabancılar şaşıp kalmış, "Bu çocuk büyük kral, bizimki ise yalnız zengin" demişlerdi. Philippos ölünce geçmeye kalkıştı; umutları ve hazırlıkları içinde büyüyen İskender Asya'ya dokunmak için can atıyordu. Ama Talih yolunu kesti, onu geri çevirdi, geriye çekti, ayağına binlerce engel ve oyalanma doladı. Önce komşu barbarları ayaklandırdı, İlliryalılarla ve Triballoilarla savaş kışkırttı. Bunlarla uğraşırken Asya işlerinden koparılıp İstros kıyısındaki İskitya'ya kadar sürüklendi; her yanı dolaşıp tehlikeler ve büyük mücadeleler içinde hepsini yola getirdi. Sonra yeniden kalkıp geçmek için acele etti. Ama Talih bu kez Thebai'yi üzerine sarstı, önüne bir Yunan savaşı attı; kendi soyundan, akraba insanlara karşı kan, demir ve ateşle korkunç bir cezalandırma zorunluluğu koydu ki sonu pek sevimsizdi.

Bundan sonra Asya'ya geçti. Phylarkhos'a göre otuz günlük erzakı, Aristobulos'a göre yetmiş talantı vardı. Evdeki mallarının ve kraliyet gelirlerinin çoğunu Yoldaşlar'a dağıttı. Yalnız Perdikkas verileni almadı, ona sordu: "Peki kendine ne bırakıyorsun, İskender?" "Umutlarımı," diye cevap verince Perdikkas şöyle dedi: "O hâlde biz de onlardan pay alalım. Senin malını almak doğru olmaz, Dareios'unkini beklemek gerekir."

2.11

ἄτοπόν τι δόξω λέγειν, ἐρῶ δʼ ἀληθές· παρὰ μικρὸν διὰ τὴν Τύχην Ἀλέξανδρος ἀπώλεσε τὸ δοκεῖν Ἄμμωνος εἶναι. τίς γὰρ ἂν ἐκ θεῶν γεγονὼς ἐπισφαλεῖς οὕτω καὶ πολυπόνους καὶ τλήμονας ἐξεμόχθησεν ἄθλους πλὴν ὁ Διὸς Ἡρακλῆς; ἀλλʼ ἐκείνῳ μὲν εἷς ἀνὴρ ὑβριστὴς ἐπέταττε λέοντας αἱρεῖν καὶ κάπρους διώκειν καὶ σοβεῖν ὄρνιθας ἵνα μὴ σχολάζῃ τοῖς μείζοσι περιιών, Ἀνταίους κολάζειν καὶ Βουσίριδας παύειν μιαιφονοῦντας· Ἀλεξάνδρῳ δʼ ἐπέταττε ἡ Ἀρετὴ τὸν βασιλικὸν καὶ θεῖον ἆθλον, οὗ τέλος ἦν οὐ χρυσὸς ὑπὸ μυρίων καμήλων περικομιζόμενος οὐδὲ τρυφαὶ Μηδικαὶ καὶ τράπεζαι καὶ γυναῖκες οὐδὲ Χαλυβώνιος οἶνος οὐδʼ Ὑρκανικοὶ ἰχθύες, ἀλλʼ ἑνὶ κόσμῳ κοσμήσαντα πάντας ἀνθρώπους μιᾶς ὑπηκόους ἡγεμονίας καὶ μιᾶς ἐθάδας διαίτης καταστῆσαι. τοῦτον ἐκ παιδὸς ἔμφυτον ἔχων ἔρωτα, συντρεφόμενον καὶ συναυξανόμενον, ὡς ἀφίκοντο πρέσβεις παρὰ τοῦ Περσῶν βασιλέως πρὸς Φίλιππον, ὁ δʼ οὐκ ἔνδημος ἦν, φιλοφρονούμενος καὶ ξενίζων αὐτοὺς Ἀλέξανδρος οὐδὲν ἠρώτα παιδικόν, οἷον οἱ ἄλλοι, περὶ τῆς χρυσῆς ἀναδενδράδος ἢ τῶν κρεμαστῶν κήπων ἢ πῶς ὁ βασιλεὺς κεκόσμηται, ἀλλʼ ὅλος ἐν τοῖς κυριωτάτοις ἦν τῆς ἡγεμονίας, διαπυνθανόμενος πόση δύναμις ἡ Περσῶν, ποῦ τεταγμένος βασιλεὺς ἐν ταῖς μάχαις διαγωνίζεται (καθάπερ Ὀδυσσεὺς ἐκεῖνος, ποῦ δέ οἱ ἔντεα κεῖται ἀρήια, ποῦ δέ οἱ ἵπποι;), τίνες ὁδοὶ βραχύταται τοῖς ἄνω πορευομένοις ἀπὸ θαλάττης· ὥστε τοὺς ξένους ἐκπεπλῆχθαι καὶ λέγειν ὡς ὁ παῖς οὗτος βασιλεὺς μέγας, ὁ δʼ ἡμέτερος πλούσιος. ἐπεὶ δὲ Φιλίππου τελευτήσαντος ὥρμητο διαβαλεῖν καὶ ταῖς ἐλπίσιν ἤδη καὶ ταῖς παρασκευαῖς ἐμπεφυκὼς ἔσπευδεν ἅψασθαι τῆς Ἀσίας, ἐνίστατο δὴ ἡ Τύχη καὶ ἀπέστρεφε καὶ ἀνθεῖλκεν ὀπίσω καὶ μυρίας περιέβαλλεν ἀσχολίας καὶ διατριβὰς ἐπιλαμβανομένη· πρῶτον αὐτῷ τὰ βαρβαρικὰ τῶν προσοίκων διετάραξεν, Ἰλλυρικοὺς καὶ Τριβαλλικοὺς μηχανωμένη πολέμους. οἷς μέχρι Σκυθίας τῆς παρʼ Ἴστρον ἀποσπασθεὶς ἀπὸ τῶν ἄνω πράξεων καὶ περιδραμὼν καὶ κατεργασάμενος πάντα κινδύνοις καὶ ἀγῶσι μεγάλοις, αὖθις ὥρμητο καὶ ἔσπευδε πρὸς τὴν διάβασιν· ἡ δὲ πάλιν αὐτῷ τὰς Θήβας ἐνέσεισε καὶ πόλεμον Ἑλληνικὸν ἐμποδὼν κατέβαλε, καὶ δεινὴν πρὸς ἄνδρας ὁμοφύλους καὶ συγγενεῖς διὰ φόνου καὶ σιδήρου καὶ πυρὸς ἀνάγκην ἀμύνης, ἀτερπέστατον τέλος ἔχουσαν. ἐκ τούτου διέβαινεν, ὡς μὲν Φύλαρχός φησιν, ἡμερῶν τριάκοντʼ ἔχων ἐφόδιον, ὡς δʼ Ἀριστόβουλος, ἑβδομήκοντα τάλαντα· τῶν δʼ οἴκοι κτημάτων καὶ προσόδων βασιλικῶν διένειμε τὰς πλείστας τοῖς ἑταίροις, μόνος δὲ Περδίκκας οὐδὲν ἔλαβε διδόντος, ἀλλʼ ἠρώτησε, σαυτῷ δὲ τί καταλείπεις, Ἀλέξανδρε; τοῦ δʼ εἰπόντος ὅτι τὰς ἐλπίδας, οὐκοῦν, ἔφη, καὶ ἡμεῖς τούτων μεθέξομεν· οὐ γάρ δίκαιον τὰ σὰ λαμβάνειν, ἀλλὰ τὰ Δαρείου περιμένειν.

2.12İskender'in Asya'ya geçerken dayandığı umutlar neydi peki? On binlerce nüfuslu şehirlerin surlarıyla ölçülen bir ordu değil, dağların içinden geçen donanmalar değil, denizi cezalandırmak için kullanılan kırbaçlar ve prangalar gibi çılgın, barbar cezalar da değil. Dışarıdan bakılırsa, az sayıda silah içinde büyük bir hırs, yaşıtlar arasında rekabet, yoldaşlar arasında şan ve aretē yarışı vardı. Asıl büyük umutları ise kendi içindeydi: tanrılara saygı, dostlara sadakat, sadelik, kendine hâkim olma, tecrübe, ölümden korkmama, yiğitlik, insancıllık, uyumlu sohbet, yalan bilmez bir karakter, kararlarda sebat, işlerde çabukluk, şanda birincilik ve güzel olanda güzellikle sonuca varan bir prohairesis. Homeros, Agamemnon'un güzelliğini üç benzetmeyi birleştirerek yakışıksız ve inandırıcılıktan uzak bir biçimde kurmuştur:

gözleri ve başıyla yıldırımdan zevk alan Zeus'a,
beliyle Ares'e, göğsüyle Poseidon'a benzer.

Ama İskender'in tabiatını, onu doğuran tanrı gerçekten birçok aretē'den birleştirip kurduysa, Kyros'un yüksek ruhunu, Agesilaos'un itidalini, Themistokles'in zekâsını, Philippos'un tecrübesini, Brasidas'ın gözüpekliğini, Perikles'in hitabetini ve devlet yönetimini taşıdığını söyleyemez miyiz? Daha eskilere gelince, Agamemnon'dan daha itidalliydi: O karısına esir bir kadını tercih etmişti, İskender ise evlenmeden önce bile esir kadınlardan uzak durmuştu. Akhilleus'tan daha yüce gönüllüydü: O, Hektor'un cesedini azıcık para karşılığında fidye ile geri verdi, İskender ise Dareios'u çok para harcayarak gömdü; o öfkesini dindirince dostlarından armağan ve bedel aldı, İskender ise düşmanlarını yendikten sonra onları zengin etti. Diomedes'ten daha dindardı: O tanrılarla savaşmaya hazırdı, İskender ise her başarıyı tanrılara borçlu sayardı. Yakınları tarafından Odysseus'tan daha çok özlendi: Onun annesi kederden ölmüştü, İskender'e ise düşmanının annesi sevgiden peşinden öldü.

2.12

τίνες οὖν ἦσαν αἱ ἐλπίδες ἐφʼ αἷς διέβαινεν εἰς Ἀσίαν Ἀλέξανδρος; οὐ τείχεσι πόλεων μυριάνδρων ἐκμετρουμένη δύναμις οὐδὲ στόλοι διʼ ὀρῶν πλέοντες, οὐδὲ μάστιγες οὐδὲ πέδαι, μανικὰ καὶ βάρβαρα κολαστήρια θαλάττης, ἀλλὰ τὰ μὲν ἐκτὸς ἐν ὀλίγοις ὅπλοις φιλοτιμία πολλὴ καὶ ζῆλος ἡλικίας παραλλήλου καὶ ἅμιλλα περὶ δόξης καὶ ἀρετῆς ἑταίρων· αὐτὸς δʼ εἶχεν ἐν ἑαυτῷ τὰς μεγάλας ἐλπίδας· εὐσέβειαν περὶ θεούς, πίστιν πρὸς φίλους, εὐτέλειαν, ἐγκράτειαν, ἐμπειρίαν, ἀφοβίαν πρὸς θάνατον, εὐψυχίαν, φιλανθρωπίαν, ὁμιλίαν εὐάρμοστον, ἀψευδὲς ἦθος, εὐστάθειαν ἐν βουλαῖς, τάχος ἐν πράξεσιν, πρῶτα δόξης, προαίρεσιν ἐν τῷ καλῷ καλῷ τελεσιουργόν. Ὅμηρος μὲν ʼγὰρ οὐ πρεπόντως οὐδὲ πιθανῶς τὸ Ἀγαμέμνονος κάλλος ἐκ τριῶν συνήρμοσεν εἰκόνων ὁμοιώσας, ὄμματα καὶ κεφαλὴν ἴκελος Διὶ τερπικεραύνῳ, Ἄρεϊ δὲ ζώνην, στέρνον δὲ Ποσειδάωνι. τὴν δʼ Ἀλεξάνδρου φύσιν, εἴπερ ἐκ πολλῶν συνήρμοσε καὶ συνέθηκεν ἀρετῶν ὁ γεννήσας θεός, ἆρʼ οὐκ ἂν εἴποιμεν ἔχειν φρόνημα μὲν τὸ Κύρου, σωφροσύνην δὲ τὴν Ἀγησιλάου, σύνεσιν δὲ τὴν Θεμιστοκλέους, ἐμπειρίαν δὲ τὴν Φιλίππου, τόλμαν δὲ τὴν Βρασίδου, δεινότητα δὲ καὶ πολιτείαν τὴν Περικλέους; τῶν δʼ ἔτι παλαιοτέρων σωφρονέστερος μὲν Ἀγαμέμνονος· ὁ μὲν γὰρ προέκρινε τῆς γαμετῆς τὴν αἰχμάλωτον, ὁ δὲ καὶ πρὶν ἢ γῆμαι τῶν ἁλισκομένων ἀπείχετο. μεγαλοψυχότερος δʼ Ἀχιλλέως· ὁ μὲν γὰρ χρημάτων ὀλίγων τὸν Ἕκτορος νεκρὸν ἀπελύτρωσεν, ὁ δὲ πολλοῖς χρήμασι Δαρεῖον ἔθαψε· καὶ ὁ μὲν παρὰ τῶν φίλων δῶρα καὶ μισθὸν ἀντὶ τῆς ὀργῆς διαλλαγεὶς ἔλαβεν, ὁ δὲ τοὺς πολεμίους κρατῶν ἐπλούτιζεν. εὐσεβέστερος δὲ Διομήδους· ὁ μὲν γὰρ θεοῖς μάχεσθαι ἦν ἕτοιμος, ὁ δὲ πάντα τοὺς θεοὺς ἐνόμιζε κατορθοῦν. ποθεινότερος δὲ τοῖς προσήκουσιν Ὀδυσσέως· ἐκείνου μὲν γὰρ ἡ τεκοῦσα διὰ λύπην ἀπέθανε, τούτῳ δʼ ἡ τοῦ πολεμίου μήτηρ ὑπʼ εὐνοίας συναπέθανε.

2.13Kısacası, Solon devleti Talih sayesinde yönetmiş, Miltiades Talih sayesinde komutanlık etmiş, Aristeides Talih sayesinde adil olmuşsa, o zaman Aretē'nin hiçbir işi yok demektir; bu yalnız sofistlerin ve kanun koyucuların uydurduğu, hayatta boşuna dolaşan şanlı bir ad ve sözdür. Ama bu adamların ve benzerlerinin her biri fakir yahut zengin, zayıf yahut güçlü, çirkin yahut güzel, uzun ömürlü yahut kısa ömürlü olmayı talihten almış, büyük komutan, büyük kanun koyucu, makamlarda ve devlet işlerinde büyük olmayı ise aretē ve akılla kendi kendine kazanmışsa, o zaman İskender'i hepsiyle karşılaştırıp bak. Solon Atina'da borçları kaldırıp buna seisakhtheia ("yük atma") adını verdi; İskender ise borçluların borcunu alacaklılara kendisi ödedi. Perikles Yunanlıları vergiye bağlayıp bu parayla Akropolis'i tapınaklarla süsledi; İskender ise barbarların parasını alıp Yunanistan'a gönderdi ve on bin talant harcayarak tanrılara tapınaklar yapılmasını buyurdu. Brasidas'ı Yunanistan'da ünlü kılan şey, Methone önünde ok yağmuru altında deniz kıyısından düşman karargâhını koşarak geçmesiydi. İskender'in Oksydrakailer arasında yaptığı, duyanlara inanılmaz, görenlere dehşet verici o korkunç sıçrayışa gelince, surlardan kendini mızrak, ok ve yalın kılıçlarla bekleyen düşmanların arasına bırakmıştı. Bunu neye benzetebilirsiniz? Yıldırımın parlayıp fırtınayla savrulan ateşine mi, yoksa alev gibi silahlar içinde yere inen Phoibos'un hayaletine mi? Önce dehşete kapılıp ürperdiler, kaçıp geri çekildiler. Sonra tek bir insanın çok kişiye saldırdığını görünce karşı koydular.

İşte burada Talih, İskender'e olan lütfunun büyük ve parlak örneklerini sergiledi! Onu adı sanı duyulmamış barbar bir yere atıp kapatmış, duvarlarla çevirmişti. Dışarıdan aceleyle yardıma koşan, surlara tırmanmaya çalışanların merdivenlerini kırıp parçalayarak ayaklarını kaydırdı ve aşağı yuvarladı. Sura yetişip içeri atlayarak kralın yanında durabilen yalnız üç kişiden birini Talih hemen yakalayıp önden götürdü, ötekiyse pek çok okla delik deşik olup yalnız görmek ve hissetmekle ölümden ayrılıyordu. Dışarıda Makedonların koşuşturmaları ve naraları boşunaydı; ne makine vardı ne alet, hevesle surları kılıçlarıyla vuruyor, çıplak elleriyle yıkmaya, neredeyse dişleriyle yemeye zorluyorlardı.

Talihi iyi kral, Talih'in hep koruduğu ve muhafızlık ettiği kişi ise ağa yakalanmış bir hayvan gibi, yalnız ve çaresiz çarpışıyordu; hem de Susa yahut Babil için değil, Baktra'yı almak yahut büyük Poros'u yenmek için değil. Çünkü ünlü ve büyük mücadelelerde talihsizlik de olsa utanç yoktur. Ama Talih öyle kavgacı, öyle kıskanç, öyle barbar dostu, öyle İskender düşmanıydı ki, elinden gelse yalnız bedenini ve canını değil, şanını da alıp götürecek, ününü yok edecekti. Çünkü İskender'in Fırat ya da Hydaspes kıyısında düşüp yatması korkunç olmazdı; Dareios'la göğüs göğüse gelip, kralı için çarpışan Perslerin atları, kılıçları ve palaları arasında ölmesi soysuzca bir şey olmazdı; Babil surlarına tırmanırken ayağı kayıp büyük umutlarıyla düşmesi de öyle. Pelopidas ve Epameinondas böyle düşmüştür; bunların ölümü böyle büyük işlerdeki talihsizliğin değil, aretē'nin eseriydi. Şimdi konuştuğumuz talihin yaptığı nedir peki? Bir barbar nehir kıyısının ücra köşesinde, adı sanı bilinmez bir kasabanın surları dünyanın kralını ve efendisini sarıp gizlerken, onu değersiz silahlar ve eline geçen aletlerle dövülüp vurularak öldürmek! Gerçekten de başına palayla miğferinin üstünden darbe indi, biri de yayla attığı okla zırhını deldi. Ok meme çevresindeki kemiklere saplanıp orada kalınca, gövdesi dışarı çıkmış, ağırlık yapıyor, ucunun demiri ise dört parmak genişliğinde, beş parmak uzunluğundaydı. Felaketin en korkuncu şuydu: Önündekileri savuşturuyor, kendisine ok atıp kılıçla yanına yaklaşmaya cesaret edeni hançeriyle önce davranıp yere devirmiş ve öldürmüştü; bu sırada değirmenden koşup gelen biri arkadan boynuna tokmakla bir darbe indirdi, darbe duyularını karıştırdı ve gözleri karardı. Ama Aretē oradaydı, ona gözüpeklik, yanındakilere kuvvet ve gayret veriyordu. Limnaioslar, Ptolemaioslar, Leonnatoslar, surun üstünden aşan yahut suru yıkıp önünde duran herkes aretē'nin suruydu; kralına duydukları sevgi ve dostlukla bedenlerini ve canlarını öne siper ediyorlardı. İyi kralların yoldaşları, Talih yüzünden isteyerek onların önünde ölmez, tehlikeye atılmazlar; arılar sihre tutulmuş gibi beylerine yapışıp kaldıkları gibi, onlar da Aretē aşkıyla bağlanırlar.

O sırada orada tehlikesizce seyirci olan biri, Talih ile Aretē arasında büyük bir mücadeleyi izlediğini söylemez miydi? Barbarlar hak etmedikleri hâlde Talih sayesinde üstün geliyor, Yunanlılar güçlerinin ötesinde, Aretē sayesinde direniyorlar. Onlar kazanırsa bu Talih'in, kıskanç bir daimōn'un ve Nemesis'in işi olacak; bunlar kazanırsa zafer ödülünü Aretē, yiğitlik, dostluk ve sadakat alacak. Zira İskender'in yanında bir tek bunlar vardı; öteki gücüyle hazırlığının, donanmasının, atlarının, ordularının arasına ise Talih suru koymuştu.

Makedonlar barbarları bozguna uğrattılar, düşenlerin üstüne şehri yıktılar. Ama İskender'e bunun hiç faydası yoktu; çünkü okla birlikte kapılıp gitmişti. Ok kamışı iç organlarında duruyor, ok zırhını bedenine bir bağ ve çivi gibi tutturuyordu. Yaradan sanki kökünden sökercesine zorla çekmek istediklerinde demir yerinden kalkmıyordu; çünkü kalbin önündeki göğsün sert kısmına oturmuştu. Kamışın dışarıda kalan parçasını kesmeye de cesaret edemiyorlar, kemiğin sarsıntıdan yarılıp aşırı acılara yol açmasından, derinden kan fışkırmasından korkuyorlardı. Büyük bir şaşkınlık ve duraksama içinde olduklarını görünce, oku zırhın hizasından hançeriyle kesmeye kendisi girişti; ama eli güçsüzleşmişti, yaranın iltihabından uyuşmuş, ağırlaşmıştı. Bunun üzerine yara almamış olanlara korkmadan dokunmalarını buyurdu, onlara cesaret verdi. Ağlayıp feryat edenlere sövüyor, ona yardım etmeye cesaret edemeyenlere asker kaçağı diyordu. Yoldaşlarına şöyle bağırıyordu: "Kimse benim için bile korkak olmasın! Siz benim ölümümden korkarsanız, benim ölümden korkmadığıma kim inanır?"

2.13

Τὸ δʼ ὅλον, εἰ μὲν καὶ Σόλων διὰ Τύχην ἐπολιτεύσατο καὶ Μιλτιάδης διὰ Τύχην ἐστρατήγησε καὶ Ἀριστείδης ἀπὸ Τύχης ἦν δίκαιος, οὐδὲν ἄρα τῆς Ἀρετῆς ἔργον ἐστίν, ἀλλʼ ὄνομα τοῦτο καὶ λόγος ἔχων δόξαν ἄλλως διέξεισι τοῦ βίου, πλαττόμενος ὑπὸ τῶν σοφιστῶν καὶ τῶν νομοθετῶν. εἰ δὲ τούτων καὶ τῶν ὁμοίων ἀνδρῶν ἕκαστος πένης μὲν ἢ πλούσιος ἢ ἀσθενὴς ἢ ἰσχυρὸς ἢ ἄμορφος ἢ καλὸς ἢ εὔγηρως ἢ ὠκύμορος διὰ τύχην γέγονε μέγαν δὲ στρατηγὸν καὶ μέγαν νομοθέτην καὶ μέγαν ἐν ἀρχαῖς καὶ πολιτείαις ἕκαστος ἑαυτὸν ἀρετῇ καὶ λόγῳ παρέσχηκε, φέρε θεῶ τὸν Ἀλέξανδρον ἅπασι παραβάλλων. Σόλων χρεῶν ἀποκοπὴν ἐν Ἀθήναις ἐποίησε, σεισάχθειαν προσαγορεύσας· Ἀλέξανδρος δὲ τὰ χρέα τοῖς δανείσασιν ὑπὲρ τῶν ὀφειλόντων αὐτὸς ἐξέτισε. Περικλῆς φορολογήσας τοὺς Ἕλληνας ἐκ τῶν χρημάτων ἐκόσμησεν ἱεροῖς τὴν ἀκρόπολιν· Ἀλέξανδρος δὲ τὰ τῶν Βαρβάρων χρήματα λαβὼν ἔπεμψεν εἰς τὴν Ἑλλάδα, ναοὺς τοῖς θεοῖς ἀπὸ μυρίων ταλάντων οἰκοδομῆσαι κελεύσας. Βρασίδαν ἐν τῇ Ἑλλάδι περιβόητον ἐποίησε τὸ πρὸς Μεθώνην διαδραμεῖν τὸ στρατόπεδον τῶν πολεμίων βαλλόμενον παρὰ τὴν θάλατταν· Ἀλεξάνδρου δʼ ἐν Ὀξυδράκαις τὸ δεινὸν ἐκεῖνο πήδημα καὶ ἄπιστον ἀκούουσι καὶ θεωμένοις φοβερόν, ἐκ τειχῶν ἀφέντος ἑαυτὸν εἰς τοὺς πολεμίους δόρασι, καὶ βέλεσι. καὶ ξίφεσι γυμνοῖς ἐκδεχομένους, τίνι ἄν τις εἰκάσειεν ἢ πυρὶ κεραυνίῳ ῥαγέντι καὶ φερομένῳ; μετὰ πνεύματος, οἷον ἐπὶ γῆν κατέσκηψε φάσμα Φοίβου φλογοειδέσιν ὅπλοις περιλαμπόμενον; οἱ δὲ τὸ πρῶτον ἐκπλαγέντες ἅμα φρίκῃ διέτρεσαν καὶ ἀνεχώρησαν· εἶθʼ ὡς ἑώρων ἄνθρωπον ἕνα πολλοῖς ἐπιφερόμενον, ἀντέστησαν. ἐνταῦθʼ ἄρʼ ἡ Τύχη μεγάλα καὶ λαμπρὰ διέφηνεν ἔργα τῆς πρὸς Ἀλέξανδρον εὐμενείας, ὅτʼ αὐτὸν μὲν εἰς χωρίον ἄσημον καὶ βάρβαρον ἐμβαλοῦσα κατέκλεισε καὶ περιετείχισε, τοὺς δʼ ὑπὸ σπουδῆς ἐπιβοηθοῦντας ἔξωθεν καὶ τῶν τειχῶν ἐφιεμένους, κλάσασα καὶ συντρίψασα τὰς κλίμακας, ὑπεσκέλισε καὶ κατεκρήμνισε. τριῶν δʼ οἵπερ ἔφθησαν μόνοι τοῦ τείχους λαβέσθαι καὶ καθέντες ἑαυτοὺς παραστῆναι τῷ βασιλεῖ, τὸν μὲν εὐθὺς ἀνήρπασε καὶ προανεῖλεν, ὁ δὲ τοξεύμασι πολλοῖς διαπεπαρμένος ὅσον ὁρᾶν καὶ συναισθάνεσθαι μόνον ἀπεῖχε τοῦ τεθνάναι· κεναὶ δʼ ἔξωθεν προσδρομαὶ καὶ ἀλαλαγμοὶ Μακεδόνων, οὐ μηχανῆς τινος οὐκ ὀργάνων παρόντων, ἀλλʼ ὑπὸ σπουδῆς ξίφεσι τυπτόντων τὰ τείχη καὶ χερσὶ γυμναῖς παραρρῆξαι καὶ μονονοὺ διαφαγεῖν βιαζομένων. ὁ δʼ εὐτυχὴς βασιλεὺς καὶ ὑπὸ τῆς Τύχης φυλαττόμενος ἀεὶ καὶ δορυφορούμενος, ὥσπερ θηρίον ἄρκυσιν ἐνσχεθείς, ἔρημος καὶ ἀβοήθητος, οὐχ ὑπὲρ Σούσων οὐδὲ Βαβυλῶνος οὐδὲ τοῦ Βάκτρα λαβεῖν οὐδὲ τοῦ μεγάλου Πώρου κρατῆσαι· τοῖς γὰρ ἐνδόξοις καὶ μεγάλοις ἀγῶσι, κἂν δυστυχῶνται, τὸ γοῦν αἰσχρὸν οὐ πρόσεστιν. ἀλλʼ οὕτω δύσερις ἦν καὶ βάσκανος ἡ Τύχη καὶ φιλοβάρβαρος καὶ μισαλέξανδρος, ὥστε μὴ τὸ σῶμα μόνον αὐτοῦ μηδὲ τὸν βίον, ἀλλὰ καὶ τὴν δόξαν ἀνελεῖν ὅσον ἐφʼ ἑαυτῇ καὶ διαφθεῖραι τὴν εὔκλειαν. οὐ γὰρ παρʼ Εὐφράτην Ἀλέξανδρον ἢ Ὑδάσπην πεσόντα κεῖσθαι δεινὸν ἦν, οὐδʼ ἀγεννὲς ἐν χερσὶ Δαρείου γενόμενον καὶ ἵπποις καὶ ξίφεσι καὶ κοπίσι Περσῶν ἀμυνομένων ὑπὲρ τοῦ βασιλέως ἀποθανεῖν οὐδὲ τῶν Βαβυλῶνος ἐπιβαίνοντα τειχῶν σφαλῆναι καὶ πεσεῖν ἀπʼ ἐλπίδος μεγάλης. οὕτω Πελοπίδας καὶ Ἐπαμεινώνδας· ἀρετῆς ὁ τούτων θάνατος ἦν, οὐ δυστυχίας ἐπὶ τηλικούτοις. τῆς δὲ νῦν ἐξεταζομένηςτύχης οἷον τὸ ἔργον; ἐν ἐσχατιᾷ βαρβάρου παραποταμίας καὶ τείχεσιν ἀδόξου πολίχνης περιβαλούσης καὶ ἀποκρυψάσης τὸν τῆς οἰκουμένης βασιλέα καὶ κύριον, ὅπλοις ἀτίμοις καὶ σκεύεσι τοῖς παρατυχοῦσι τυπτόμενον καὶ βαλλόμενον ἀπολέσθαι. καὶ γὰρ κοπίδι τὴν κεφαλὴν διὰ τοῦ κράνους ἐπλήγη, καὶ βέλει τις ἀπὸ τόξου τὸν θώρακα διέκοψεν, οὗ τοῖς περὶ τὸν μαστὸν ἐνερεισθέντος ὀστέοις καὶ καταπαγέντος ὁ μὲν καυλὸς ἐξεῖχε βαρύνων, τῆς δʼ ἀκίδος ὁ σίδηρος τεττάρων δακτύλων εὖρος ἔσχε καὶ πέντε μῆκος. ἔσχατον δὲ τῶν δεινῶν, ὁ μὲν ἠμύνετο τοὺς κατὰ στόμα καὶ τὸν βαλόντα καὶ πελάσαι τολμήσαντα μετὰ ξίφους αὐτὸς τῷ ἐγχειριδίῳ φθάσας κατέβαλε καὶ ἀπέκτεινεν· ἐν τούτῳ δέ τις δραμὼν ἐκ μυλῶνος ὑπέρῳ κατὰ τοῦ αὐχένος ὄπισθεν πληγὴν κατήνεγκεν, ἣ συνέχεε τὴν αἴσθησιν αὐτοῦ σκοτωθέντος· ἡ δʼ Ἀρετὴ παρῆν θάρσος μὲν αὐτῷ, ῥώμην δὲ καὶ σπουδὴν τοῖς περὶ αὐτὸν ἐμποιοῦσα. Λιμναῖοι γὰρ καὶ Πτολεμαῖοι καὶ Λεοννάτοι καὶ ὅσοι τὸ τεῖχος ὑπερκαταβάντες ἢ ῥήξαντες ἔστησαν πρὸ αὐτοῦ τεῖχος ἀρετῆς ἦσαν, εὐνοίᾳ καὶ φιλίᾳ τοῦ βασιλέως τὰ σώματα κατὰ πρόσωπον καὶ τὰς ψυχὰς προβαλλόμενοι. οὐ γὰρ διὰ Τύχην ἀγαθῶν βασιλέων ἑταῖροι προαποθνήσκουσιν ἑκουσίως καὶ προκινδυνεύουσιν, ἀλλʼ ἔρωτι τῆς Ἀρετῆς ὥσπερ ὑπὸ φίλτρων μέλιτται τῷ ἄρχοντι προσέχονται καὶ προσπεφύκασι. τίς οὖν οὐκ ἂν εἶπε τότε παρὼν ἀκίνδυνος θεατὴς ὅτι Τύχης μέγαν ἀγῶνα καὶ Ἀρετῆς θεᾶται, καὶ τὸ μὲν βάρβαρον παρʼ ἀξίαν ἐπικρατεῖ διὰ Τύχην, τὸ δʼ Ἑλληνικὸν ἀντέχει παρὰ δύναμιν διʼ Ἀρετήν; κἂν μὲν ἐκεῖνοι περιγένωνται, Τύχης καὶ δαίμονος φθονεροῦ καὶ νεμέσεως ἔσται τὸ ἔργον ἂν δʼ οὗτοι κρατήσωσιν, Ἀρετὴ καὶ τόλμα καὶ φιλία καὶ πίστις ἐξοίσεται τὸ νικητήριον; ταῦτα γάρ μόνα παρῆν Ἀλεξάνδρῳ, τῆς δʼ ἄλλης δυνάμεως καὶ παρασκευῆς καὶ στόλων καὶ ἵππων καὶ στρατοπέδων μέσον ἔθηκεν ἡ Τύχη τὸ τεῖχος. ἐτρέψαντο μὲν οὖν τοὺς βαρβάρους οἱ Μακεδόνες, καὶ πεσοῦσιν αὐτοῖς ἐπικατέσκαψαν τὴν πόλιν. Ἀλεξάνδρῳ δʼ οὐδὲν ἦν ὄφελος· ἥρπαστο γὰρ μετὰ τοῦ βέλους, καὶ τὸν κάλαμον ἐν τοῖς σπλάγχνοις εἶχε, καὶ δεσμὸς ἦν αὐτῷ καὶ ἧλος τὸ τόξευμα τοῦ θώρακος πρὸς τὸ σῶμα. καὶ σπάσαι μὲν ὥσπερ ἐκ ῥίζης τοῦ τραύματος βιαζομένοις οὐχ ὑπήκουεν ὁ σίδηρος, ἕδραν ἔχων τὰ πρὸ τῆς καρδίας στερεὰ τοῦ στήθους· ἐκπρῖσαι δὲ τοῦ δόνακος οὐκ ἐθάρρουν τὸ προέχον, ἀλλʼ ἐφοβοῦντο, μή πως σπαραγμῷ σχιζόμενον τὸ ὀστέον ὑπερβολὰς ἀλγηδόνων παράσχῃ καὶ ῥῆξις αἵματος ἐκ βάθους γένηται. πολλὴν δʼ ἀπορίαν καὶ διατριβὴν ὁρῶν αὐτὸς ἐπεχείρησεν ἐν χρῷ τοῦ θώρακος ἀποτέμνειν τῷ ξιφιδίῳ τὸν οἰστόν· ἠτόνει δʼ ἡ χεὶρ καὶ βάρος εἶχε ναρκῶδες ὑπὸ φλεγμονῆς τοῦ τραύματος. ἐκέλευεν οὖν ἅπτεσθαι καὶ μὴ δεδιέναι τοὺς ἀτρώτους θαρρύνων καὶ τοῖς μὲν ἐλοιδορεῖτο κλαίουσι καὶ περιπαθοῦσι, τοὺς δὲ λιποτάκτας ἀπεκάλει, μὴ τολμῶντας αὐτῷ βοηθεῖν· ἐβόα δὲ πρὸς τοὺς ἑταίρους, μηδεὶς ἔστω μηδʼ ὑπὲρ ἐμοῦ δειλός· ἀπιστοῦμαι μὴ φοβεῖσθαι θάνατον, εἰ τὸν ἐμὸν φοβεῖσθʼ ὑμεῖς.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…