İçeriğe geç
Politika

Aristoteles · Politika

I. Kitap

1252a1. Bölüm

Her şehrin bir topluluk olduğunu, her topluluğun da bir iyi uğruna kurulduğunu görüyoruz; çünkü herkes, yaptığı her şeyi iyi sandığı bir şey için yapar. O hâlde açıktır ki bütün topluluklar bir iyiyi hedefler; ama hepsinin en üstünü olan ve ötekilerin hepsini içine alan topluluk, iyilerin de en üstününü herkesten çok hedefler. Bu topluluk, şehir denen topluluk, yani siyasi topluluktur.

Devlet adamının, kralın, ev yöneticisinin ve efendinin aynı kişi olduğunu düşünenler doğru söylemiyor. Bunların her birinin türce değil, yönettiği insanların çokluğu ve azlığı bakımından farklı olduğunu sanıyorlar: az kişiyi yöneten efendidir, daha çoğunu yöneten ev yöneticisi, daha da çoğunu yöneten devlet adamı ya da kral; sanki büyük bir hane ile küçük bir şehir arasında hiçbir fark yokmuş gibi. Devlet adamı ile kralı da şöyle ayırıyorlar: yönetimin başında tek başına duran kraldır; böyle bir epistēmē'nin (episteme) ilkelerine göre sırayla yöneten ve yönetilen ise devlet adamıdır. Ama bunlar doğru değildir. Söylediğimiz şey, benimsediğimiz yöntemle inceleyenlere açıkça görünecektir. Başka alanlarda bileşik olanı bileşik olmayan öğelerine kadar ayırmak gerektiği gibi (çünkü bunlar bütünün en küçük parçalarıdır), şehri de nelerden oluştuğuna bakarak incelersek, bu yöneticilerin birbirinden nasıl farklı olduğunu ve her biri hakkında tekhnē'ye (tekhne) dayanan bir bilgi edinilip edinilemeyeceğini daha iyi göreceğiz.

2. Bölüm

Başka alanlarda olduğu gibi burada da şeylerin başlangıçtan itibaren nasıl doğup geliştiğine bakan kişi, onları en güzel şekilde incelemiş olur. Önce, biri öteki olmadan var olamayanların çift olarak bir araya gelmesi zorunludur. Türemek için dişi ile erkek bir araya gelir; bu bir prohairesis'ten (prohairesis) doğmaz, öteki hayvanlarda ve bitkilerde olduğu gibi, kendine benzer bir başkasını geride bırakmayı istemek tabiattan gelir. Korunmak için de tabiatça yöneten ile tabiatça yönetilen bir araya gelir. Zira aklıyla önceden görebilen tabiatça yöneten ve tabiatça efendidir; bu işleri bedeniyle yapabilen ise yönetilendir ve tabiatça köledir. Bu yüzden efendinin ve kölenin yararı aynı şeydedir.

1252a

ἐπειδὴ πᾶσαν πόλιν ὁρῶμεν κοινωνίαν τινὰ οὖσαν καὶ πᾶσαν κοινωνίαν ἀγαθοῦ τινος ἕνεκεν συνεστηκυῖαν (τοῦ γὰρ εἶναι δοκοῦντος ἀγαθοῦ χάριν πάντα πράττουσι πάντες), δῆλον ὡς πᾶσαι μὲν ἀγαθοῦ τινος στοχάζονται, μάλιστα δὲ καὶ τοῦ κυριωτάτου πάντων ἡ πασῶν κυριωτάτη καὶ πάσας περιέχουσα τὰς ἄλλας. αὕτη δʼ ἐστὶν ἡ καλουμένη πόλις καὶ ἡ κοινωνία ἡ πολιτική. ὅσοι μὲν οὖν οἴονται πολιτικὸν καὶ βασιλικὸν καὶ οἰκονομικὸν καὶ δεσποτικὸν εἶναι τὸν αὐτὸν οὐ καλῶς λέγουσιν (πλήθει γὰρ καὶ ὀλιγότητι νομίζουσι διαφέρειν ἀλλʼ οὐκ εἴδει τούτων ἕκαστον, οἷον ἂν μὲν ὀλίγων, δεσπότην, ἂν δὲ πλειόνων, οἰκονόμον, ἂν δʼ ἔτι πλειόνων, πολιτικὸν ἢ βασιλικόν, ὡς οὐδὲν διαφέρουσαν μεγάλην οἰκίαν ἢ μικρὰν πόλιν· καὶ πολιτικὸν δὲ καὶ βασιλικόν, ὅταν μὲν αὐτὸς ἐφεστήκῃ, βασιλικόν, ὅταν δὲ κατὰ τοὺς λόγους τῆς ἐπιστήμης τῆς τοιαύτης κατὰ μέρος ἄρχων καὶ ἀρχόμενος, πολιτικόν· ταῦτα δʼ οὐκ ἔστιν ἀληθῆ)· δῆλον δʼ ἔσται τὸ λεγόμενον ἐπισκοποῦσι κατὰ τὴν ὑφηγημένην μέθοδον. ὥσπερ γὰρ ἐν τοῖς ἄλλοις τὸ σύνθετον μέχρι τῶν ἀσυνθέτων ἀνάγκη διαιρεῖν (ταῦτα γὰρ ἐλάχιστα μόρια τοῦ παντός), οὕτω καὶ πόλιν ἐξ ὧν σύγκειται σκοποῦντες ὀψόμεθα καὶ περὶ τούτων μᾶλλον, τί τε διαφέρουσιν ἀλλήλων καὶ εἴ τι τεχνικὸν ἐνδέχεται λαβεῖν περὶ ἕκαστον τῶν ῥηθέντων. εἰ δή τις ἐξ ἀρχῆς τὰ πράγματα φυόμενα βλέψειεν, ὥσπερ ἐν τοῖς ἄλλοις, καὶ ἐν τούτοις κάλλιστʼ ἂν οὕτω θεωρήσειεν. ἀνάγκη δὴ πρῶτον συνδυάζεσθαι τοὺς ἄνευ ἀλλήλων μὴ δυναμένους εἶναι, οἷον θῆλυ μὲν καὶ ἄρρεν τῆς γενέσεως ἕνεκεν (καὶ τοῦτο οὐκ ἐκ προαιρέσεως, ἀλλʼ ὥσπερ καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις ζῴοις καὶ φυτοῖς φυσικὸν τὸ ἐφίεσθαι, οἷον αὐτό, τοιοῦτον καταλιπεῖν ἕτερον), ἄρχον δὲ καὶ ἀρχόμενον φύσει, διὰ τὴν σωτηρίαν. τὸ μὲν γὰρ δυνάμενον τῇ διανοίᾳ προορᾶν ἄρχον φύσει καὶ δεσπόζον φύσει, τὸ δὲ δυνάμενον τῷ σώματι ταῦτα πονεῖν ἀρχόμενον καὶ φύσει δοῦλον· διὸ δεσπότῃ καὶ δούλῳ ταὐτὸ συμφέρει.

1252a30Dişi ile köle tabiatça

1252a30

φύσει μὲν

1252b birbirinden ayrılmıştır. Zira tabiat, Delfi bıçağını yapan demircilerin yaptığı gibi, eli dar davranıp bir şeyi birkaç iş için yapmaz; her şeyi tek bir iş için yapar. Bir alet de birçok işe değil tek bir işe hizmet ettiğinde en güzel şekilde tamamlanmış olur. Barbarlarda ise dişi ile köle aynı yerde durur. Sebebi, onlarda tabiatça yöneten unsurun bulunmamasıdır; onların topluluğu bir kadın köle ile bir erkek kölenin topluluğuna dönüşür. Bu yüzden şairler şöyle der:

Helenlerin barbarlara hükmetmesi yerindedir.

Çünkü onlara göre barbar ile köle tabiatça aynı şeydir.

Hane ilk önce bu iki topluluktan doğar. Hesiodos şu dizesinde doğru söylemiştir:

Önce bir ev, bir kadın, bir de çift süren öküz.

Zira yoksullar için öküz hizmetçinin yerini tutar. Her günün ihtiyaçları için tabiata uygun olarak kurulmuş topluluk hanedir; Kharondas hane halkına “aynı ekmek sepetinden yiyenler”, Giritli Epimenides de “aynı yemlikten yiyenler” der. Birden fazla haneden oluşan ve günlük olmayan ihtiyaçlar için kurulan ilk topluluk ise köydür. Köy, en tabiî hâliyle, hanenin bir kolu gibi görünür; bazıları köy halkına “aynı sütü emmişler” der [çocuklar ve çocukların çocukları]. Şehirlerin ilk başta krallarca yönetilmesinin, kavimlerin bugün hâlâ öyle yönetilmesinin sebebi budur: şehirler, kral yönetimi altında yaşayan topluluklardan bir araya gelmişti. Her hane en yaşlısı tarafından bir kral gibi yönetilir; aynı soydan geldikleri için hanenin kolları olan köyler de öyle yönetilir. Homeros'un şu sözü de bunu anlatır:

Her biri çocuklarına ve karılarına hükmeder.

Çünkü dağınık yaşıyorlardı; eski çağlarda insanlar böyle otururdu. Herkesin tanrıların da bir kral tarafından yönetildiğini söylemesinin sebebi de budur: insanların kendileri de kimi bugün hâlâ, kimi eskiden kral yönetimi altındaydı. İnsanlar tanrıların görünüşünü kendilerine benzettikleri gibi, onların hayatını da kendi hayatlarına benzetirler.

Birden fazla köyden oluşan tam topluluk şehirdir. Şehir, denebilir ki, kendine yeterliğin son sınırına artık ulaşmıştır; yaşamak için doğar, iyi yaşamak için var olur. İlk topluluklar tabiatça var olduğuna göre her şehir de tabiatça vardır; çünkü şehir onların gayesidir, tabiat da gayedir. Bir şeyin oluşu tamamlandığında o şey ne ise, ona onun tabiatı deriz; insanın, atın, evin tabiatı gibi. Ayrıca bir şeyin uğruna olduğu şey, yani gaye, en iyi olandır;

1252b

οὖν διώρισται τὸ θῆλυ καὶ τὸ δοῦλον (οὐθὲν γὰρ ἡ φύσις ποιεῖ τοιοῦτον οἷον οἱ χαλκοτύποι τὴν Δελφικὴν μάχαιραν, πενιχρῶς, ἀλλʼ ἓν πρὸς ἕν· οὕτω γὰρ ἂν ἀποτελοῖτο κάλλιστα τῶν ὀργάνων ἕκαστον, μὴ πολλοῖς ἔργοις ἀλλʼ ἑνὶ δουλεῦον)· ἐν δὲ τοῖς βαρβάροις τὸ θῆλυ καὶ τὸ δοῦλον τὴν αὐτὴν ἔχει τάξιν. αἴτιον δʼ ὅτι τὸ φύσει ἄρχον οὐκ ἔχουσιν, ἀλλὰ γίνεται ἡ κοινωνία αὐτῶν δούλης καὶ δούλου. διό φασιν οἱ ποιηταὶ βαρβάρων δʼ Ἕλληνας ἄρχειν εἰκός, ὡς ταὐτὸ φύσει βάρβαρον καὶ δοῦλον ὄν. ἐκ μὲν οὖν τούτων τῶν δύο κοινωνιῶν οἰκία πρώτη, καὶ ὀρθῶς Ἡσίοδος εἶπε ποιήσας οἶκον μὲν πρώτιστα γυναῖκά τε βοῦν τʼ ἀροτῆρα· ὁ γὰρ βοῦς ἀντʼ οἰκέτου τοῖς πένησίν ἐστιν. ἡ μὲν οὖν εἰς πᾶσαν ἡμέραν συνεστηκυῖα κοινωνία κατὰ φύσιν οἶκός ἐστιν, οὓς Χαρώνδας μὲν καλεῖ ὁμοσιπύους, Ἐπιμενίδης δὲ ὁ Κρὴς ὁμοκάπους· ἡ δʼ ἐκ πλειόνων οἰκιῶν κοινωνία πρώτη χρήσεως ἕνεκεν μὴ ἐφημέρου κώμη. μάλιστα δὲ κατὰ φύσιν ἔοικεν ἡ κώμη ἀποικία οἰκίας εἶναι, οὓς καλοῦσί τινες ὁμογάλακτας, [παῖδάς τε καὶ παίδων παῖδας]. διὸ καὶ τὸ πρῶτον ἐβασιλεύοντο αἱ πόλεις, καὶ νῦν ἔτι τὰ ἔθνη· ἐκ βασιλευομένων γὰρ συνῆλθον· πᾶσα γὰρ οἰκία βασιλεύεται ὑπὸ τοῦ πρεσβυτάτου, ὥστε καὶ αἱ ἀποικίαι, διὰ τὴν συγγένειαν. καὶ τοῦτʼ ἐστὶν ὃ λέγει Ὅμηρος θεμιστεύει δὲ ἕκαστος παίδων ἠδʼ ἀλόχων. σποράδες γάρ· καὶ οὕτω τὸ ἀρχαῖον ᾤκουν. καὶ τοὺς θεοὺς δὲ διὰ τοῦτο πάντες φασὶ βασιλεύεσθαι, ὅτι καὶ αὐτοὶ οἱ μὲν ἔτι καὶ νῦν οἱ δὲ τὸ ἀρχαῖον ἐβασιλεύοντο, ὥσπερ δὲ καὶ τὰ εἴδη ἑαυτοῖς ἀφομοιοῦσιν οἱ ἄνθρωποι, οὕτω καὶ τοὺς βίους τῶν θεῶν. ἡ δʼ ἐκ πλειόνων κωμῶν κοινωνία τέλειος πόλις, ἤδη πάσης ἔχουσα πέρας τῆς αὐταρκείας ὡς ἔπος εἰπεῖν, γινομένη μὲν τοῦ ζῆν ἕνεκεν, οὖσα δὲ τοῦ εὖ ζῆν. διὸ πᾶσα πόλις φύσει ἔστιν, εἴπερ καὶ αἱ πρῶται κοινωνίαι. τέλος γὰρ αὕτη ἐκείνων, ἡ δὲ φύσις τέλος ἐστίν· οἷον γὰρ ἕκαστόν ἐστι τῆς γενέσεως τελεσθείσης, ταύτην φαμὲν τὴν φύσιν εἶναι ἑκάστου, ὥσπερ ἀνθρώπου ἵππου οἰκίας. ἔτι τὸ οὗ ἕνεκα καὶ τὸ τέλος βέλτιστον·

1253akendine yeterlik de hem gayedir hem en iyi olandır. Bundan açıkça çıkar ki şehir tabiatça var olan şeylerdendir ve insan tabiatça şehirde yaşayan bir canlıdır (politikon zōon). Tesadüf yüzünden değil de tabiatı gereği şehirsiz olan kişi ya aşağılık bir varlıktır ya da insandan üstündür. Homeros'un yerdiği adam da böyledir:

soysuz, kanunsuz, ocaksız.

Tabiatça böyle olan kişi aynı zamanda savaşa da düşkündür, çünkü oyun tahtasında eşsiz kalmış bir taş gibi yapayalnızdır.

İnsanın her arıdan ve her sürü hayvanından daha çok şehirli bir canlı olduğu açıktır. Dediğimiz gibi, tabiat hiçbir şeyi boşuna yapmaz; canlılar arasında logos'a (logos) yalnız insan sahiptir. Ses, acı verenin ve haz verenin işaretidir; bu yüzden öteki canlılarda da vardır, çünkü onların tabiatı acı vereni ve haz vereni hissetmeye ve bunu birbirine bildirmeye kadar ilerlemiştir. Logos ise yararlı olanı ve zararlı olanı, dolayısıyla adil olanı ve adaletsiz olanı açığa vurmak içindir. İnsanı öteki canlılardan ayıran özellik budur: iyiyi ve kötüyü, adili ve adaletsizi ve bu türden öteki şeyleri yalnız o hisseder. Hane de şehir de bu şeylerde ortaklıktan doğar.

Şehir tabiatça hem haneden hem her birimizden önce gelir. Çünkü bütün zorunlu olarak parçadan öncedir: bütün ortadan kalkınca ne ayak kalır ne el; kalırsa yalnız adı kalır, taştan bir ele el demek gibi (bedenden ayrılıp bozulmuş bir el de ancak böyle bir el olur). Her şey işiyle ve yetisiyle tarif edilir; bu yüzden artık o işi göremeyen şeylere aynı şeyler denmemeli, yalnız adlarının ortak olduğu söylenmelidir. Demek ki şehrin tabiatça her bireyden önce geldiği açıktır. Zira tek başına kalan birey kendine yetmiyorsa, bütüne karşı tıpkı öteki parçalar gibi bir durumda olacaktır. Bir topluluğa katılamayan ya da kendine yettiği için hiçbir şeye ihtiyacı olmayan ise şehrin bir parçası değildir; ya bir hayvandır ya bir tanrı.

Böyle bir topluluğa yönelme dürtüsü herkeste tabiatça vardır; ama onu ilk kuran kişi en büyük iyiliklerin sebebi olmuştur. Zira insan yetkinleştiğinde canlıların en iyisi olduğu gibi, kanundan ve hukuktan koptuğunda da hepsinin en kötüsüdür. Silahlanmış adaletsizlik adaletsizliklerin en tehlikelisidir; insan ise phronēsis (phronesis) ve aretē (arete) için silahlarla donanmış olarak doğar, ama bu silahlar en çok da zıt amaçlarla kullanılabilir. Bu yüzden aretē'den yoksun insan, canlıların en dinsizi ve en vahşisidir; cinsel hazlarda ve yemekte de en kötüsüdür. Adalet ise şehre aittir: çünkü hukuk, siyasi topluluğun düzenidir, adalet de neyin adil olduğuna hükmetmektir.

1253a

ἡ δʼ αὐτάρκεια καὶ τέλος καὶ βέλτιστον. ἐκ τούτων οὖν φανερὸν ὅτι τῶν φύσει ἡ πόλις ἐστί, καὶ ὅτι ὁ ἄνθρωπος φύσει πολιτικὸν ζῷον, καὶ ὁ ἄπολις διὰ φύσιν καὶ οὐ διὰ τύχην ἤτοι φαῦλός ἐστιν, ἢ κρείττων ἢ ἄνθρωπος· ὥσπερ καὶ ὁ ὑφʼ Ὁμήρου λοιδορηθεὶς ἀφρήτωρ ἀθέμιστος ἀνέστιος· ἅμα γὰρ φύσει τοιοῦτος καὶ πολέμου ἐπιθυμητής, ἅτε περ ἄζυξ ὢν ὥσπερ ἐν πεττοῖς. διότι δὲ πολιτικὸν ὁ ἄνθρωπος ζῷον πάσης μελίττης καὶ παντὸς ἀγελαίου ζῴου μᾶλλον, δῆλον. οὐθὲν γάρ, ὡς φαμέν, μάτην ἡ φύσις ποιεῖ· λόγον δὲ μόνον ἄνθρωπος ἔχει τῶν ζῴων· ἡ μὲν οὖν φωνὴ τοῦ λυπηροῦ καὶ ἡδέος ἐστὶ σημεῖον, διὸ καὶ τοῖς ἄλλοις ὑπάρχει ζῴοις (μέχρι γὰρ τούτου ἡ φύσις αὐτῶν ἐλήλυθε, τοῦ ἔχειν αἴσθησιν λυπηροῦ καὶ ἡδέος καὶ ταῦτα σημαίνειν ἀλλήλοις), ὁ δὲ λόγος ἐπὶ τῷ δηλοῦν ἐστι τὸ συμφέρον καὶ τὸ βλαβερόν, ὥστε καὶ τὸ δίκαιον καὶ τὸ ἄδικον· τοῦτο γὰρ πρὸς τὰ ἄλλα ζῷα τοῖς ἀνθρώποις ἴδιον, τὸ μόνον ἀγαθοῦ καὶ κακοῦ καὶ δικαίου καὶ ἀδίκου καὶ τῶν ἄλλων αἴσθησιν ἔχειν· ἡ δὲ τούτων κοινωνία ποιεῖ οἰκίαν καὶ πόλιν. καὶ πρότερον δὲ τῇ φύσει πόλις ἢ οἰκία καὶ ἕκαστος ἡμῶν ἐστιν. τὸ γὰρ ὅλον πρότερον ἀναγκαῖον εἶναι τοῦ μέρους· ἀναιρουμένου γὰρ τοῦ ὅλου οὐκ ἔσται ποὺς οὐδὲ χείρ, εἰ μὴ ὁμωνύμως, ὥσπερ εἴ τις λέγοι τὴν λιθίνην (διαφθαρεῖσα γὰρ ἔσται τοιαύτη), πάντα δὲ τῷ ἔργῳ ὥρισται καὶ τῇ δυνάμει, ὥστε μηκέτι τοιαῦτα ὄντα οὐ λεκτέον τὰ αὐτὰ εἶναι ἀλλʼ ὁμώνυμα. ὅτι μὲν οὖν ἡ πόλις καὶ φύσει πρότερον ἢ ἕκαστος, δῆλον· εἰ γὰρ μὴ αὐτάρκης ἕκαστος χωρισθείς, ὁμοίως τοῖς ἄλλοις μέρεσιν ἕξει πρὸς τὸ ὅλον, ὁ δὲ μὴ δυνάμενος κοινωνεῖν ἢ μηδὲν δεόμενος διʼ αὐτάρκειαν οὐθὲν μέρος πόλεως, ὥστε ἢ θηρίον ἢ θεός. φύσει μὲν οὖν ἡ ὁρμὴ ἐν πᾶσιν ἐπὶ τὴν τοιαύτην κοινωνίαν· ὁ δὲ πρῶτος συστήσας μεγίστων ἀγαθῶν αἴτιος. ὥσπερ γὰρ καὶ τελεωθὲν βέλτιστον τῶν ζῴων ὁ ἄνθρωπός ἐστιν, οὕτω καὶ χωρισθεὶς νόμου καὶ δίκης χείριστον πάντων. χαλεπωτάτη γὰρ ἀδικία ἔχουσα ὅπλα· ὁ δὲ ἄνθρωπος ὅπλα ἔχων φύεται φρονήσει καὶ ἀρετῇ, οἷς ἐπὶ τἀναντία ἔστι χρῆσθαι μάλιστα. διὸ ἀνοσιώτατον καὶ ἀγριώτατον ἄνευ ἀρετῆς, καὶ πρὸς ἀφροδίσια καὶ ἐδωδὴν χείριστον. ἡ δὲ δικαιοσύνη πολιτικόν· ἡ γὰρ δίκη πολιτικῆς κοινωνίας τάξις ἐστίν, ἡ δὲ δικαιοσύνη τοῦ δικαίου κρίσις.

1253b3. Bölüm

Şehrin hangi parçalardan oluştuğu açık olduğuna göre, önce ev idaresinden söz etmek gerekir; çünkü her şehir hanelerden oluşur. Ev idaresinin parçaları da haneyi oluşturan parçalara karşılık gelir; tam bir hane ise kölelerden ve hürlerden oluşur. Her şeyi önce en küçük parçalarında araştırmak gerektiğine, hanenin ilk ve en küçük parçaları da efendi ile köle, koca ile karı, baba ile çocuklar olduğuna göre, bu üç ilişkinin her birinin ne olduğunu ve nasıl olması gerektiğini incelemeliyiz. Bunlar efendilik, evlilik (kadın ile erkeğin birleşmesinin ayrı bir adı yoktur) ve üçüncü olarak babalıktır (bunun da kendine özgü bir adı yoktur). Sözünü ettiğimiz üç ilişki bunlar olsun. Bir de kimine göre ev idaresinin ta kendisi, kimine göre de onun en büyük parçası olan bir kısım vardır; bunun nasıl olduğuna bakmamız gerekiyor. Para kazanma sanatı denen şeyi kastediyorum.

Önce efendi ile köleden söz edelim; hem zorunlu ihtiyaçlarla ilgili olanı görmek, hem de bu konuyu bilmek bakımından bugün kabul edilen görüşlerden daha iyi bir şey kavrayıp kavrayamayacağımıza bakmak için. Kimilerine göre efendilik bir tür epistēmē'dir ve baştan söylediğimiz gibi ev idaresi, efendilik, devlet adamlığı ve krallık aynı şeydir. Kimilerine göre de efendilik tabiata aykırıdır: birinin köle, öbürünün hür olması kanundandır, tabiatça aralarında hiçbir fark yoktur; bu yüzden efendilik adil de değildir, çünkü zora dayanır.

4. Bölüm

Mülk hanenin bir parçasıdır, mülk edinme sanatı da ev idaresinin bir parçasıdır; çünkü zorunlu şeyler olmadan ne yaşamak mümkündür ne de iyi yaşamak. Belirli tekhnē'lerin işlerini tamamlayabilmesi için kendilerine özgü aletlere sahip olmaları zorunlu olduğu gibi, ev yöneticisinin de aletlere ihtiyacı vardır. Aletlerin kimi cansız, kimi canlıdır: dümenci için dümen cansız, pruvada gözcülük eden tayfa ise canlı bir alettir; çünkü tekhnē'lerde yardımcı, bir tür alet yerindedir. Aynı şekilde mülk parçası da hayat için bir alettir, mülk aletlerin toplamıdır, köle canlı bir mülk parçasıdır ve her yardımcı, başka aletleri işleten bir alet gibidir. Eğer her alet kendisine buyrulunca ya da buyruğu önceden sezerek kendi işini yapabilseydi, tıpkı Daidalos'un heykelleri ya da şairin “tanrıların toplantısına kendiliğinden girer” dediği Hephaistos'un üçayakları gibi; mekikler kendiliğinden dokusa, mızraplar kendiliğinden kitara çalsaydı, ne ustabaşıların yardımcılara

1253b

ἐπεὶ δὲ φανερὸν ἐξ ὧν μορίων ἡ πόλις συνέστηκεν, ἀναγκαῖον πρῶτον περὶ οἰκονομίας εἰπεῖν· πᾶσα γὰρ σύγκειται πόλις ἐξ οἰκιῶν. οἰκονομίας δὲ μέρη ἐξ ὧν πάλιν οἰκία συνέστηκεν· οἰκία δὲ τέλειος ἐκ δούλων καὶ ἐλευθέρων. ἐπεὶ δʼ ἐν τοῖς ἐλαχίστοις πρῶτον ἕκαστον ζητητέον, πρῶτα δὲ καὶ ἐλάχιστα μέρη οἰκίας δεσπότης καὶ δοῦλος, καὶ πόσις καὶ ἄλοχος, καὶ πατὴρ καὶ τέκνα, περὶ τριῶν ἂν τούτων σκεπτέον εἴη τί ἕκαστον καὶ ποῖον δεῖ εἶναι. ταῦτα δʼ ἐστὶ δεσποτικὴ καὶ γαμική (ἀνώνυμον γὰρ ἡ γυναικὸς καὶ ἀνδρὸς σύζευξις) καὶ τρίτον τεκνοποιητική (καὶ γὰρ αὕτη οὐκ ὠνόμασται ἰδίῳ ὀνόματι). ἔστωσαν δὴ αὗται τρεῖς ἃς εἴπομεν. ἔστι δέ τι μέρος ὃ δοκεῖ τοῖς μὲν εἶναι οἰκονομία, τοῖς δὲ μέγιστον μέρος αὐτῆς· ὅπως δʼ ἔχει, θεωρητέον· λέγω δὲ περὶ τῆς καλουμένης χρηματιστικῆς. πρῶτον δὲ περὶ δεσπότου καὶ δούλου εἴπωμεν, ἵνα τά τε πρὸς τὴν ἀναγκαίαν χρείαν ἴδωμεν, κἂν εἴ τι πρὸς τὸ εἰδέναι περὶ αὐτῶν δυναίμεθα λαβεῖν βέλτιον τῶν νῦν ὑπολαμβανομένων. τοῖς μὲν γὰρ δοκεῖ ἐπιστήμη τέ τις εἶναι ἡ δεσποτεία, καὶ ἡ αὐτὴ οἰκονομία καὶ δεσποτεία καὶ πολιτικὴ καὶ βασιλική, καθάπερ εἴπομεν ἀρχόμενοι· τοῖς δὲ παρὰ φύσιν τὸ δεσπόζειν (νόμῳ γὰρ τὸν μὲν δοῦλον εἶναι τὸν δʼ ἐλεύθερον, φύσει δʼ οὐθὲν διαφέρειν)· διόπερ οὐδὲ δίκαιον· βίαιον γάρ. ἐπεὶ οὖν ἡ κτῆσις μέρος τῆς οἰκίας ἐστὶ καὶ ἡ κτητικὴ μέρος τῆς οἰκονομίας (ἄνευ γὰρ τῶν ἀναγκαίων ἀδύνατον καὶ ζῆν καὶ εὖ ζῆν), ὥσπερ δὲ ταῖς ὡρισμέναις τέχναις ἀναγκαῖον ἂν εἴη ὑπάρχειν τὰ οἰκεῖα ὄργανα, εἰ μέλλει ἀποτελεσθήσεσθαι τὸ ἔργον, οὕτω καὶ τῷ οἰκονομικῷ. τῶν δʼ ὀργάνων τὰ μὲν ἄψυχα τὰ δὲ ἔμψυχα (οἷον τῷ κυβερνήτῃ ὁ μὲν οἴαξ ἄψυχον ὁ δὲ πρῳρεὺς ἔμψυχον· ὁ γὰρ ὑπηρέτης ἐν ὀργάνου εἴδει ταῖς τέχναις ἐστίν)· οὕτω καὶ τὸ κτῆμα ὄργανον πρὸς ζωήν ἐστι, καὶ ἡ κτῆσις πλῆθος ὀργάνων ἐστί, καὶ ὁ δοῦλος κτῆμά τι ἔμψυχον, καὶ ὥσπερ ὄργανον πρὸ ὀργάνων πᾶς ὑπηρέτης. εἰ γὰρ ἠδύνατο ἕκαστον τῶν ὀργάνων κελευσθὲν ἢ προαισθανόμενον ἀποτελεῖν τὸ αὑτοῦ ἔργον, ⟨καὶ⟩ ὥσπερ τὰ Δαιδάλου φασὶν ἢ τοὺς τοῦ Ἡφαίστου τρίποδας, οὕς φησιν ὁ ποιητὴς αὐτομάτους θεῖον δύεσθαι ἀγῶνα, οὕτως αἱ κερκίδες ἐκέρκιζον αὐταὶ καὶ τὰ πλῆκτρα ἐκιθάριζεν, οὐδὲν ἂν ἔδει οὔτε τοῖς ἀρχιτέκτοσιν

1254a ne de efendilerin kölelere ihtiyacı olurdu.

1254a

ὑπηρετῶν οὔτε τοῖς δεσπόταις δούλων.

1254a1Ama alet denen şeyler üretim aletleridir, mülk parçası ise eylem aletidir. Mekikten, onun kullanılmasının dışında başka bir şey ortaya çıkar; elbiseden ve yataktan ise yalnız kullanımları. Ayrıca üretim ile eylem türce farklı olduğuna ve ikisi de aletlere ihtiyaç duyduğuna göre, bunların aletleri de aynı farkı taşımak zorundadır. Hayat ise üretim değil, eylemdir; bu yüzden köle de eyleme yarayan şeylerin yardımcısıdır. Mülk parçası, parça gibi söylenir: parça yalnız başka bir şeyin parçası olmakla kalmaz, bütünüyle o başka şeye aittir; mülk parçası da öyledir. Bu yüzden efendi kölenin yalnız efendisidir, köleye ait değildir; köle ise efendinin yalnız kölesi değil, bütünüyle onundur.

Kölenin tabiatının ve yetisinin ne olduğu bunlardan açıktır. İnsan olduğu hâlde tabiatça kendisinin değil de başkasının olan kişi tabiatça köledir. İnsan olduğu hâlde bir mülk parçası olan kişi de başkasınındır; mülk parçası ise eyleme yarayan ve sahibinden ayrı duran bir alettir.

5. Bölüm

Bundan sonra, tabiatça böyle biri olup olmadığını, birine kölelik etmenin daha iyi ve adil olup olmadığını, yoksa her köleliğin tabiata aykırı mı olduğunu incelemeliyiz. Bunu hem logos'la kavramak hem de olup bitenlerden öğrenmek zor değildir. Yönetmek ve yönetilmek yalnız zorunlu değil, yararlı şeylerdendir de; bazı varlıklar daha doğar doğmaz ayrılır, kimi yönetilmeye, kimi yönetmeye yönelir. Yöneticilerin de yönetilenlerin de birçok türü vardır. Daha iyi yönetilenler üzerindeki yönetim her zaman daha iyidir; mesela insanı yönetmek hayvanı yönetmekten iyidir, çünkü daha iyi olanların ortaya koyduğu iş daha iyidir; birinin yönetip öbürünün yönetildiği yerde ise ortaya çıkan, ikisinin ortak işidir. Zira birden fazla şeyden oluşup ortak tek bir şey hâline gelen her şeyde, ister sürekli ister ayrık parçalardan oluşsun, yöneten ile yönetilen kendini gösterir. Bu durum canlılarda bütün tabiattan gelir; hayattan payı olmayan şeylerde bile bir tür yönetici unsur vardır, mesela ahenkte. Ama bu belki konumuzun dışında kalan bir incelemeye aittir. Canlı her şeyden önce psykhē (psyche) ve bedenden oluşur; bunlardan biri tabiatça yöneten, öbürü yönetilendir. Tabiatça olanı, bozulmuş varlıklarda değil, tabiata uygun durumda olanlarda incelemek gerekir. Bu yüzden hem beden hem psykhē bakımından en iyi durumdaki insana bakmalıyız; bu, onda açıkça görülür.

1254a1

τὰ μὲν οὖν λεγόμενα ὄργανα ποιητικὰ ὄργανά ἐστι, τὸ δὲ κτῆμα πρακτικόν· ἀπὸ μὲν γὰρ τῆς κερκίδος ἕτερόν τι γίνεται παρὰ τὴν χρῆσιν αὐτῆς, ἀπὸ δὲ τῆς ἐσθῆτος καὶ τῆς κλίνης ἡ χρῆσις μόνον. ἔτι δʼ ἐπεὶ διαφέρει ἡ ποίησις εἴδει καὶ ἡ πρᾶξις, καὶ δέονται ἀμφότεραι ὀργάνων, ἀνάγκη καὶ ταῦτα τὴν αὐτὴν ἔχειν διαφοράν. ὁ δὲ βίος πρᾶξις, οὐ ποίησις, ἐστιν· διὸ καὶ ὁ δοῦλος ὑπηρέτης τῶν πρὸς τὴν πρᾶξιν. τὸ δὲ κτῆμα λέγεται ὥσπερ καὶ τὸ μόριον. τό γὰρ μόριον οὐ μόνον ἄλλου ἐστὶ μόριον, ἀλλὰ καὶ ἁπλῶς ἄλλου· ὁμοίως δὲ καὶ τὸ κτῆμα. διὸ ὁ μὲν δεσπότης τοῦ δούλου δεσπότης μόνον, ἐκείνου δʼ οὐκ ἔστιν· ὁ δὲ δοῦλος οὐ μόνον δεσπότου δοῦλός ἐστιν, ἀλλὰ καὶ ὅλως ἐκείνου. τίς μὲν οὖν ἡ φύσις τοῦ δούλου καὶ τίς ἡ δύναμις, ἐκ τούτων δῆλον· ὁ γὰρ μὴ αὑτοῦ φύσει ἀλλʼ ἄλλου ἄνθρωπος ὤν, οὗτος φύσει δοῦλός ἐστιν, ἄλλου δʼ ἐστὶν ἄνθρωπος ὃς ἂν κτῆμα ᾖ ἄνθρωπος ὤν, κτῆμα δὲ ὄργανον πρακτικὸν καὶ χωριστόν. πότερον δʼ ἔστι τις φύσει τοιοῦτος ἢ οὔ, καὶ πότερον βέλτιον καὶ δίκαιόν τινι δουλεύειν ἢ οὔ, ἀλλὰ πᾶσα δουλεία παρὰ φύσιν ἐστί, μετὰ ταῦτα σκεπτέον. οὐ χαλεπὸν δὲ καὶ τῷ λόγῳ θεωρῆσαι καὶ ἐκ τῶν γινομένων καταμαθεῖν. τὸ γὰρ ἄρχειν καὶ ἄρχεσθαι οὐ μόνον τῶν ἀναγκαίων ἀλλὰ καὶ τῶν συμφερόντων ἐστί, καὶ εὐθὺς ἐκ γενετῆς ἔνια διέστηκε τὰ μὲν ἐπὶ τὸ ἄρχεσθαι τὰ δʼ ἐπὶ τὸ ἄρχειν. καὶ εἴδη πολλὰ καὶ ἀρχόντων καὶ ἀρχομένων ἔστιν (καὶ ἀεὶ βελτίων ἡ ἀρχὴ ἡ τῶν βελτιόνων ἀρχομένων, οἷον ἀνθρώπου ἢ θηρίου· τὸ γὰρ ἀποτελούμενον ὑπὸ τῶν βελτιόνων βέλτιον ἔργον· ὅπου δὲ τὸ μὲν ἄρχει τὸ δʼ ἄρχεται, ἔστι τι τούτων ἔργον)· ὅσα γὰρ ἐκ πλειόνων συνέστηκε καὶ γίνεται ἕν τι κοινόν, εἴτε ἐκ συνεχῶν εἴτε ἐκ διῃρημένων, ἐν ἅπασιν ἐμφαίνεται τὸ ἄρχον καὶ τὸ ἀρχόμενον, καὶ τοῦτο ἐκ τῆς ἁπάσης φύσεως ἐνυπάρχει τοῖς ἐμψύχοις· καὶ γὰρ ἐν τοῖς μὴ μετέχουσι ζωῆς ἔστι τις ἀρχή, οἷον ἁρμονίας. ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἴσως ἐξωτερικωτέρας ἐστὶ σκέψεως· τὸ δὲ ζῷον πρῶτον συνέστηκεν ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος, ὧν τὸ μὲν ἄρχον ἐστὶ φύσει τὸ δʼ ἀρχόμενον. δεῖ δὲ σκοπεῖν ἐν τοῖς κατὰ φύσιν ἔχουσι μᾶλλον τὸ φύσει, καὶ μὴ ἐν τοῖς διεφθαρμένοις· διὸ καὶ τὸν βέλτιστα διακείμενον καὶ κατὰ σῶμα καὶ κατὰ ψυχὴν ἄνθρωπον θεωρητέον, ἐν ᾧ τοῦτο δῆλον·

1254a35 Kötü olanlarda ya da

1254a35

τῶν γὰρ μοχθηρῶν ἢ

1254b kötü durumda olanlarda ise, kötü ve tabiata aykırı bir hâlde oldukları için, çoğu kez beden psykhē'yi yönetiyor gibi görünebilir.

Dediğimiz gibi, efendinin yönetimini de siyasi yönetimi de önce canlıda görmek mümkündür. Psykhē bedeni bir efendi gibi yönetir, nous (nous) ise isteği bir devlet adamı ya da bir kral gibi yönetir. Bunlarda açıkça görülür ki bedenin psykhē tarafından, duygulara açık kısmın da nous ve logos sahibi kısım tarafından yönetilmesi tabiata uygun ve yararlıdır; ikisinin eşit olması ya da durumun tersine dönmesi ise hepsine zarar verir. İnsan ile öteki hayvanlar arasında da durum aynıdır: evcil hayvanlar tabiatça yabanilerden daha iyidir ve hepsi için insan tarafından yönetilmek daha iyidir, çünkü böylece korunurlar. Yine erkek ile dişi arasında, tabiatça biri daha üstün, öbürü daha aşağıdır; biri yönetir, öbürü yönetilir. Bütün insanlar arasında da durumun böyle olması zorunludur. Psykhē'nin bedenden, insanın hayvandan ayrıldığı kadar başkalarından ayrılan insanlar tabiatça köledir; işi bedenini kullanmak olan ve kendisinden çıkabilecek en iyi şey bu olan insanlar bu durumdadır. Bunlar için de, sözünü ettiğimiz varlıklar için olduğu gibi, böyle bir yönetim altında olmak daha iyidir. Zira başkasına ait olabilen (bu yüzden de başkasına ait olan) ve logos'tan, ona sahip olacak kadar değil, yalnız onu duyacak kadar pay alan kişi tabiatça köledir. Öteki hayvanlar logos'a değil, duygularına uyarak hizmet eder. Kullanılışta da fark azdır: bedenin zorunlu ihtiyaçlarına yardım her ikisinden, hem kölelerden hem evcil hayvanlardan gelir.

Tabiat, hürlerin ve kölelerin bedenlerini de farklı yapmak ister: kölelerinkini zorunlu işler için güçlü, hürlerinkini ise dik duruşlu, bu tür işlere elverişsiz ama siyasi hayata elverişli yapmak ister; bu hayat da savaş işleri ve barış işleri diye ikiye ayrılır. Ama çoğu kez bunun tersi de olur: kimi hürlerin bedenine, kimi de hürlerin psykhē'sine sahip olur. Şu da açıktır: insanlar yalnız beden bakımından tanrı heykelleri kadar farklı olsalardı, herkes geride kalanların bunlara kölelik etmeye layık olduğunu söylerdi. Bu beden için doğruysa, böyle bir ayrımı psykhē için yapmak çok daha adil olur; ama psykhē'nin güzelliği bedenin güzelliği kadar kolay görülmez.

1254b

μοχθηρῶς ἐχόντων δόξειεν ἂν ἄρχειν πολλάκις τὸ σῶμα τῆς ψυχῆς διὰ τὸ φαύλως καὶ παρὰ φύσιν ἔχειν. ἔστι δʼ οὖν, ὥσπερ λέγομεν, πρῶτον ἐν ζῴῳ θεωρῆσαι καὶ δεσποτικὴν ἀρχὴν καὶ πολιτικήν· ἡ μὲν γὰρ ψυχὴ τοῦ σώματος ἄρχει δεσποτικὴν ἀρχήν, ὁ δὲ νοῦς τῆς ὀρέξεως πολιτικὴν ἢ βασιλικήν· ἐν οἷς φανερόν ἐστιν ὅτι κατὰ φύσιν καὶ συμφέρον τὸ ἄρχεσθαι τῷ σώματι ὑπὸ τῆς ψυχῆς, καὶ τῷ παθητικῷ μορίῳ ὑπὸ τοῦ νοῦ καὶ τοῦ μορίου τοῦ λόγον ἔχοντος, τὸ δʼ ἐξ ἴσου ἢ ἀνάπαλιν βλαβερὸν πᾶσιν. πάλιν ἐν ἀνθρώπῳ καὶ τοῖς ἄλλοις ζῴοις ὡσαύτως· τὰ μὲν γὰρ ἥμερα τῶν ἀγρίων βελτίω τὴν φύσιν, τούτοις δὲ πᾶσι βέλτιον ἄρχεσθαι ὑπʼ ἀνθρώπου· τυγχάνει γὰρ σωτηρίας οὕτως. ἔτι δὲ τὸ ἄρρεν πρὸς τὸ θῆλυ φύσει τὸ μὲν κρεῖττον τὸ δὲ χεῖρον, καὶ τὸ μὲν ἄρχον τὸ δʼ ἀρχόμενον. τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον ἀναγκαῖον εἶναι καὶ ἐπὶ πάντων ἀνθρώπων. ὅσοι μὲν οὖν τοσοῦτον διεστᾶσιν ὅσον ψυχὴ σώματος καὶ ἄνθρωπος θηρίου (διάκεινται δὲ τοῦτον τὸν τρόπον ὅσων ἐστὶν ἔργον ἡ τοῦ σώματος χρῆσις, καὶ τοῦτʼ ἐστʼ ἀπʼ αὐτῶν βέλτιστον), οὗτοι μέν εἰσι φύσει δοῦλοι, οἷς βέλτιόν ἐστιν ἄρχεσθαι ταύτην τὴν ἀρχήν, εἴπερ καὶ τοῖς εἰρημένοις. ἔστι γὰρ φύσει δοῦλος ὁ δυνάμενος ἄλλου εἶναι (διὸ καὶ ἄλλου ἐστίν), καὶ ὁ κοινωνῶν λόγου τοσοῦτον ὅσον αἰσθάνεσθαι ἀλλὰ μὴ ἔχειν. τὰ γὰρ ἄλλα ζῷα οὐ λόγῳ [αἰσθανόμενα] ἀλλὰ παθήμασιν ὑπηρετεῖ. καὶ ἡ χρεία δὲ παραλλάττει μικρόν· ἡ γὰρ πρὸς τἀναγκαῖα τῷ σώματι βοήθεια γίνεται παρʼ ἀμφοῖν, παρά τε τῶν δούλων καὶ παρὰ τῶν ἡμέρων ζῴων. βούλεται μὲν οὖν ἡ φύσις καὶ τὰ σώματα διαφέροντα ποιεῖν τὰ τῶν ἐλευθέρων καὶ τῶν δούλων, τὰ μὲν ἰσχυρὰ πρὸς τὴν ἀναγκαίαν χρῆσιν, τὰ δʼ ὀρθὰ καὶ ἄχρηστα πρὸς τὰς τοιαύτας ἐργασίας, ἀλλὰ χρήσιμα πρὸς πολιτικὸν βίον (οὗτος δὲ καὶ γίνεται διῃρημένος εἴς τε τὴν πολεμικὴν χρείαν καὶ τὴν εἰρηνικήν), συμβαίνει δὲ πολλάκις καὶ τοὐναντίον, τοὺς μὲν τὰ σώματα ἔχειν ἐλευθέρων τοὺς δὲ τὰς ψυχάς· ἐπεὶ τοῦτό γε φανερόν, ὡς εἰ τοσοῦτον γένοιντο διάφοροι τὸ σῶμα μόνον ὅσον αἱ τῶν θεῶν εἰκόνες, τοὺς ὑπολειπομένους πάντες φαῖεν ἂν ἀξίους εἶναι τούτοις δουλεύειν. εἰ δʼ ἐπὶ τοῦ σώματος τοῦτʼ ἀληθές, πολὺ δικαιότερον ἐπὶ τῆς ψυχῆς τοῦτο διωρίσθαι· ἀλλʼ οὐχ ὁμοίως ῥᾴδιον ἰδεῖν

1255a

τό τε τῆς ψυχῆς κάλλος καὶ τὸ τοῦ σώματος.

1255a1Demek ki bazı insanların tabiatça hür, bazılarının da tabiatça köle olduğu, bunlar için köle olmanın hem yararlı hem adil olduğu açıktır.

6. Bölüm

Ama bunun tersini söyleyenlerin de bir bakıma doğru söylediğini görmek zor değildir. Çünkü kölelik etmek de köle de iki anlamda söylenir: kanun gereği köle olan ve kölelik eden de vardır. Buradaki kanun, savaşta ele geçirilenin ele geçirene ait olduğunu söyleyen bir tür uzlaşmadır. Kanun işleriyle uğraşanların çoğu bu hakkı, kanuna aykırı teklif getiren bir hatibi dava eder gibi, kanuna aykırılıkla suçlar: zor kullanabilen ve güçte üstün olanın, zorla boyun eğdirdiği kişiyi kölesi ve buyruğu altındaki biri yapmasını korkunç bulurlar. Bilgeler arasında bile kimine böyle görünür, kimine öyle.

Bu anlaşmazlığın ve görüşlerin birbirine karışmasının sebebi şudur: aretē, gerekli imkânları bulduğunda bir bakıma zor kullanmaya da en yetkin şeydir, üstün gelen de her zaman bir iyilikte üstündür. Öyle ki zor aretē'siz değilmiş gibi görünür ve anlaşmazlık yalnız neyin adil olduğu hakkındaymış gibi olur. Bu yüzden kimine göre adil olan iyi niyettir, kimine göre de adil olan tam da güçlünün yönetmesidir. Ama bu iki görüş birbirinden ayrı tutulunca, öteki görüşün, yani aretē bakımından daha iyi olanın yönetmemesi ve efendi olmaması gerektiği görüşünün, ne gücü kalır ne inandırıcılığı.

Kimileri ise kendi sandıklarınca bir tür hakka sarılarak (çünkü kanun da bir tür haktır), savaşta köle düşmeyi adil sayar; ama aynı anda adil saymaz da. Zira savaşın sebebi adil olmayabilir, köleliği hak etmeyen birine de kimse köle demez. Yoksa en soylu sayılanlar, esir düşüp satılırlarsa köle ve kölelerin çocukları olurlar. Bu yüzden kendilerine köle demek istemezler, köle diye yalnız barbarları anarlar. Ama bunu dediklerinde, baştan söylediğimiz tabiatça köleden başka bir şey aramıyorlar; çünkü bazılarının her yerde köle, bazılarının hiçbir yerde köle olmadığını söylemek zorunda kalırlar. Soyluluk konusunda da aynısını yaparlar: kendilerini yalnız kendi memleketlerinde değil, her yerde soylu sayarlar; barbarları ise yalnız kendi yurtlarında. Sanki bir türlü soyluluk ve hürlük mutlakmış, öbür türlüsü mutlak değilmiş gibi; Theodektes'in Helene'si de şöyle der:

İki yandan da tanrısal köklerden filizlenmiş birine kim hizmetçi demeye cüret eder?

Böyle dediklerinde köleyi hürden, soyluyu soysuzdan aretē ve kötülükten başka hiçbir şeyle ayırmıyorlar.

1255a1

ὅτι μὲν τοίνυν εἰσὶ φύσει τινὲς οἱ μὲν ἐλεύθεροι οἱ δὲ δοῦλοι, φανερόν, οἷς καὶ συμφέρει τὸ δουλεύειν καὶ δίκαιόν ἐστιν. ὅτι δὲ καὶ οἱ τἀναντία φάσκοντες τρόπον τινὰ λέγουσιν ὀρθῶς, οὐ χαλεπὸν ἰδεῖν. διχῶς γὰρ λέγεται τὸ δουλεύειν καὶ ὁ δοῦλος. ἔστι γάρ τις καὶ κατὰ νόμον δοῦλος καὶ δουλεύων· ὁ γὰρ νόμος ὁμολογία τίς ἐστιν ἐν ᾧ τὰ κατὰ πόλεμον κρατούμενα τῶν κρατούντων εἶναί φασιν. τοῦτο δὴ τὸ δίκαιον πολλοὶ τῶν ἐν τοῖς νόμοις ὥσπερ ῥήτορα γράφονται παρανόμων, ὡς δεινὸν ⟨ὂν⟩ εἰ τοῦ βιάσασθαι δυναμένου καὶ κατὰ δύναμιν κρείττονος ἔσται δοῦλον καὶ ἀρχόμενον τὸ βιασθέν. καὶ τοῖς μὲν οὕτως δοκεῖ τοῖς δʼ ἐκείνως, καὶ τῶν σοφῶν. αἴτιον δὲ ταύτης τῆς ἀμφισβητήσεως, καὶ ὃ ποιεῖ τοὺς λόγους ἐπαλλάττειν, ὅτι τρόπον τινὰ ἀρετὴ τυγχάνουσα χορηγίας καὶ βιάζεσθαι δύναται μάλιστα, καὶ ἔστιν ἀεὶ τὸ κρατοῦν ἐν ὑπεροχῇ ἀγαθοῦ τινος, ὥστε δοκεῖν μὴ ἄνευ ἀρετῆς εἶναι τὴν βίαν, ἀλλὰ περὶ τοῦ δικαίου μόνον εἶναι τὴν ἀμφισβήτησιν (διὰ γὰρ τοῦτο τοῖς μὲν εὔνοια⟦?⟧ δοκεῖν τὸ δίκαιον εἶναι, τοῖς δʼ αὐτὸ τοῦτο δίκαιον, τὸ τὸν κρείττονα ἄρχειν)· ἐπεὶ διαστάντων γε χωρὶς τούτων τῶν λόγων οὔτε ἰσχυρὸν οὐθὲν ἔχουσιν οὔτε πιθανὸν ἅτεροι λόγοι, ὡς οὐ δεῖ τὸ βέλτιον κατʼ ἀρετὴν ἄρχειν καὶ δεσπόζειν. ὅλως δʼ ἀντεχόμενοί τινες, ὡς οἴονται, δικαίου τινός (ὁ γὰρ νόμος δίκαιόν τι) τὴν κατὰ πόλεμον δουλείαν τιθέασι δικαίαν, ἅμα δʼ οὔ φασιν· τήν τε γὰρ ἀρχὴν ἐνδέχεται μὴ δικαίαν εἶναι τῶν πολέμων, καὶ τὸν ἀνάξιον δουλεύειν οὐδαμῶς ἂν φαίη τις δοῦλον εἶναι· εἰ δὲ μή, συμβήσεται τοὺς εὐγενεστάτους εἶναι δοκοῦντας δούλους εἶναι καὶ ἐκ δούλων, ἐὰν συμβῇ πραθῆναι ληφθέντας. διόπερ αὐτοὺς οὐ βούλονται λέγειν δούλους, ἀλλὰ τοὺς βαρβάρους. καίτοι ὅταν τοῦτο λέγωσιν, οὐθὲν ἄλλο ζητοῦσιν ἢ τὸ φύσει δοῦλον ὅπερ ἐξ ἀρχῆς εἴπομεν· ἀνάγκη γὰρ εἶναί τινας φάναι τοὺς μὲν πανταχοῦ δούλους τοὺς δʼ οὐδαμοῦ. τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ περὶ εὐγενείας· αὑτοὺς μὲν γὰρ οὐ μόνον παρʼ αὑτοῖς εὐγενεῖς ἀλλὰ πανταχοῦ νομίζουσιν, τοὺς δὲ βαρβάρους οἴκοι μόνον, ὡς ὄν τι τὸ μὲν ἁπλῶς εὐγενὲς καὶ ἐλεύθερον τὸ δʼ οὐχ ἁπλῶς, ὥσπερ καὶ ἡ Θεοδέκτου Ἑλένη φησὶ θείων δʼ ἀπʼ ἀμφοῖν ἔκγονον ῥιζωμάτων τίς ἂν προσειπεῖν ἀξιώσειεν λάτριν; ὅταν δὲ τοῦτο λέγωσιν, οὐθενὶ ἀλλʼ ἢ ἀρετῇ καὶ κακίᾳ διορίζουσι τὸ δοῦλον καὶ ἐλεύθερον, καὶ τοὺς εὐγενεῖς καὶ τοὺς

1255b

δυσγενεῖς.

1255b1Çünkü insandan insan, hayvandan hayvan doğduğu gibi, iyilerden de iyi doğması gerektiğini düşünürler. Tabiat da çoğu kez bunu yapmak ister, ama her zaman yapamaz.

Demek ki bu anlaşmazlığın bir dayanağı vardır ve bazılarının tabiatça köle, bazılarının tabiatça hür olduğu her durumda söylenemez. Ama bazı durumlarda böyle bir ayrım olduğu da açıktır: bunlarda birine köle olmak, öbürüne efendi olmak yararlıdır [ve adildir]; biri yönetilmeli, öbürü de tabiatça yatkın olduğu yönetimle yönetmeli, yani efendilik etmelidir. Bu yönetimin kötü yürütülmesi ise ikisine de zarar verir: çünkü parçaya ve bütüne, bedene ve psykhē'ye yarayan aynı şeydir; köle de efendinin bir parçasıdır, onun bedeninin canlı ama ayrı duran bir parçası gibidir. Bu yüzden tabiatça buna layık olan köle ile efendi arasında bir ortak yarar ve dostluk da vardır; böyle değil de kanun gereği ve zorla köle olanlarda ise durum bunun tersidir.

7. Bölüm

Bundan da açıkça çıkar ki efendilik ile siyasi yönetim aynı şey değildir, bazılarının dediği gibi bütün yönetimler birbirinin aynı da değildir. Biri tabiatça hür olanları, öbürü köleleri yönetir. Ev yönetimi tek kişinin yönetimidir, çünkü her hane tek kişi tarafından yönetilir; siyasi yönetim ise hür ve eşit insanların yönetimidir. Efendiye efendi denmesi bir epistēmē'ye sahip olmasından değil, belli türden biri olmasındandır; köle ve hür için de durum aynıdır.

Ama efendiye özgü bir epistēmē de, köleye özgü bir epistēmē de olabilir. Köleye özgü epistēmē, Syrakusai'deki adamın öğrettiği türdendir: orada biri ücret karşılığında çocuklara gündelik hizmet işlerini öğretirdi. Bu tür şeylerin öğretimi daha da genişletilebilir: aşçılık ve hizmetin buna benzer öteki dalları gibi. Zira işlerin kimi daha itibarlı, kimi daha zorunludur; atasözünün dediği gibi:

Köle köleden üstündür, efendi efendiden.

Bu türden bütün epistēmē'ler köleye özgüdür. Efendiye özgü epistēmē ise köleleri kullanmayı bilmektir: efendi köle edinmesiyle değil, köleleri kullanmasıyla efendidir. Bu epistēmē'nin büyük ya da saygın bir yanı yoktur: köle neyi yapmayı bilmeliyse, efendi de onu buyurmayı bilmelidir. Bu yüzden bu zahmete katlanmak zorunda olmayanlar bu görevi bir kâhyaya bırakır, kendileri siyasetle ya da felsefeyle uğraşır. Köle edinme sanatı ise bu ikisinden de farklıdır; bunun adil olanı bir tür savaş ya da av sanatıdır. Köle ve efendi hakkında yapılacak ayrımlar böyle olsun.

1255b1

ἀξιοῦσι γάρ, ὥσπερ ἐξ ἀνθρώπου ἄνθρωπον καὶ ἐκ θηρίων γίνεσθαι θηρίον, οὕτω καὶ ἐξ ἀγαθῶν ἀγαθόν. ἡ δὲ φύσις βούλεται μὲν τοῦτο ποιεῖν πολλάκις, οὐ μέντοι δύναται. ὅτι μὲν οὖν ἔχει τινὰ λόγον ἡ ἀμφισβήτησις, καὶ οὐκ εἰσί τινες οἱ μὲν φύσει δοῦλοι οἱ δʼ ἐλεύθεροι, δῆλον, καὶ ὅτι ἔν τισι διώρισται τὸ τοιοῦτον, ὧν συμφέρει τῷ μὲν τὸ δουλεύειν τῷ δὲ τὸ δεσπόζειν [καὶ δίκαιον], καὶ δεῖ τὸ μὲν ἄρχεσθαι τὸ δʼ ἄρχειν ἣν πεφύκασιν ἀρχὴν ἄρχειν, ὥστε καὶ δεσπόζειν, τὸ δὲ κακῶς ἀσυμφόρως ἐστὶν ἀμφοῖν (τὸ γὰρ αὐτὸ συμφέρει τῷ μέρει καὶ τῷ ὅλῳ, καὶ σώματι καὶ ψυχῇ, ὁ δὲ δοῦλος μέρος τι τοῦ δεσπότου, οἷον ἔμψυχόν τι τοῦ σώματος κεχωρισμένον δὲ μέρος· διὸ καὶ συμφέρον ἐστί τι καὶ φιλία δούλῳ καὶ δεσπότῃ πρὸς ἀλλήλους τοῖς φύσει τούτων ἠξιωμένοις, τοῖς δὲ μὴ τοῦτον τὸν τρόπον, ἀλλὰ κατὰ νόμον καὶ βιασθεῖσι, τοὐναντίον). φανερὸν δὲ καὶ ἐκ τούτων ὅτι οὐ ταὐτόν ἐστι δεσποτεία καὶ πολιτική, οὐδὲ πᾶσαι ἀλλήλαις αἱ ἀρχαί, ὥσπερ τινές φασιν. ἡ μὲν γὰρ ἐλευθέρων φύσει ἡ δὲ δούλων ἐστίν, καὶ ἡ μὲν οἰκονομικὴ μοναρχία (μοναρχεῖται γὰρ πᾶς οἶκος), ἡ δὲ πολιτικὴ ἐλευθέρων καὶ ἴσων ἀρχή. ὁ μὲν οὖν δεσπότης οὐ λέγεται κατʼ ἐπιστήμην, ἀλλὰ τῷ τοιόσδʼ εἶναι, ὁμοίως δὲ καὶ ὁ δοῦλος καὶ ὁ ἐλεύθερος. ἐπιστήμη δʼ ἂν εἴη καὶ δεσποτικὴ καὶ δουλική, δουλικὴ μὲν οἵαν περ ὁ ἐν Συρακούσαις ἐπαίδευεν· ἐκεῖ γὰρ λαμβάνων τις μισθὸν ἐδίδασκε τὰ ἐγκύκλια διακονήματα τοὺς παῖδας· εἴη δʼ ἂν καὶ ἐπὶ πλεῖον τῶν τοιούτων μάθησις, οἷον ὀψοποιικὴ καὶ τἆλλα τὰ τοιαῦτα γένη τῆς διακονίας. ἔστι γὰρ ἕτερα ἑτέρων τὰ μὲν ἐντιμότερα ἔργα τὰ δʼ ἀναγκαιότερα, καὶ κατὰ τὴν παροιμίαν δοῦλος πρὸ δούλου, δεσπότης πρὸ δεσπότου. αἱ μὲν οὖν τοιαῦται πᾶσαι δουλικαὶ ἐπιστῆμαί εἰσι· δεσποτικὴ δʼ ἐπιστήμη ἐστὶν ἡ χρηστικὴ δούλων. ὁ γὰρ δεσπότης οὐκ ἐν τῷ κτᾶσθαι τοὺς δούλους, ἀλλʼ ἐν τῷ χρῆσθαι δούλοις. ἔστι δʼ αὕτη ἡ ἐπιστήμη οὐδὲν μέγα ἔχουσα οὐδὲ σεμνόν· ἃ γὰρ τὸν δοῦλον ἐπίστασθαι δεῖ ποιεῖν, ἐκεῖνον δεῖ ταῦτα ἐπίστασθαι ἐπιτάττειν. διὸ ὅσοις ἐξουσία μὴ αὐτοὺς κακοπαθεῖν, ἐπίτροπός ⟨τις⟩ λαμβάνει ταύτην τὴν τιμήν, αὐτοὶ δὲ πολιτεύονται ἢ φιλοσοφοῦσιν. ἡ δὲ κτητικὴ ἑτέρα ἀμφοτέρων τούτων, οἷον ἡ δικαία, πολεμική τις οὖσα ἢ θηρευτική. περὶ μὲν οὖν δούλου καὶ δεσπότου τοῦτον διωρίσθω τὸν τρόπον.

1256a8. Bölüm

Köle de mülkün bir parçası olduğuna göre, şimdi de izlediğimiz yöntemle mülkün bütününü ve para kazanma sanatını genel olarak inceleyelim. Önce şu soru sorulabilir: Para kazanma sanatı ev idaresiyle aynı şey midir, onun bir parçası mıdır, yoksa ona hizmet eden bir sanat mıdır? Hizmet ediyorsa, mekik yapımının dokumacılığa hizmet ettiği gibi mi, yoksa tunç işçiliğinin heykelciliğe hizmet ettiği gibi mi? Bu ikisi aynı şekilde hizmet etmez: biri alet sağlar, öteki malzeme. Malzeme derken, bir işin kendisinden yapıldığı temeli kastediyorum; dokumacı için yün, heykelci için tunç gibi. Ev idaresinin para kazanma sanatıyla aynı şey olmadığı açıktır: birinin işi sağlamak, ötekinin kullanmaktır. Hanede bulunanları ev idaresinden başka hangi sanat kullanacak? Ama para kazanma sanatının ev idaresinin bir parçası mı, yoksa ayrı bir tür mü olduğu tartışmalıdır. Çünkü para kazananın işi, malın ve mülkün nereden sağlanacağını görmekse ve mülk de zenginlik de birçok parçayı kapsıyorsa, önce şunu sormak gerekir: Çiftçilik ev idaresinin bir parçası mıdır, yoksa başka bir cins midir? Genel olarak besine gösterilen özen ve besin edinme için de aynı soru sorulur.

Besinin birçok türü vardır; bu yüzden hem hayvanların hem insanların birçok hayat tarzı vardır. Besinsiz yaşamak mümkün olmadığına göre, hayvanların hayatlarını birbirinden farklı kılan, besinlerindeki farklılıklardır. Hayvanların kimi sürü hâlinde, kimi dağınık yaşar; besinlerini bulmak için hangisi işlerine geliyorsa öyle. Çünkü kimi et yer, kimi bitkiyle beslenir, kimi de her şeyi yer. Böylece tabiat onların hayatlarını, besinlerini kolayca bulmalarına ve seçmelerine göre belirlemiştir. Tabiatça her birine aynı şey hoş gelmediği, her türe başka şeyler hoş geldiği için, et yiyenlerin de bitki yiyenlerin de hayatları kendi aralarında birbirinden ayrılır. İnsanlarda da durum aynıdır: onların hayatları da birbirinden çok farklıdır. En tembelleri göçebelerdir. Evcil hayvanlardan gelen besin onlara zahmetsizce, boş otururken gelir; ama hayvanlar otlak değiştirmek zorunda olduğundan, onlar da peşlerinden gitmek zorunda kalırlar, sanki canlı bir tarlayı sürüyorlarmış gibi. Kimileri avla yaşar, ama her biri başka türlü bir avla: kimi yağmayla, kimi göllerin, bataklıkların, ırmakların ya da balığa elverişli bir denizin kıyısında oturuyorsa balıkçılıkla, kimi de kuşlardan ya da yaban hayvanlarından geçinir. İnsan soyunun en kalabalık kısmı ise topraktan ve yetiştirilen ürünlerden geçinir.

Besinlerini değiş tokuş ve ticaret yoluyla

1256a

ὅλως δὲ περὶ πάσης κτήσεως καὶ χρηματιστικῆς θεωρήσωμεν κατὰ τὸν ὑφηγημένον τρόπον, ἐπείπερ καὶ ὁ δοῦλος τῆς κτήσεως μέρος τι ἦν. πρῶτον μὲν οὖν ἀπορήσειεν ἄν τις πότερον ἡ χρηματιστικὴ ἡ αὐτὴ τῇ οἰκονομικῇ ἐστιν ἢ μέρος τι, ἢ ὑπηρετική, καὶ εἰ ὑπηρετική, πότερον ὡς ἡ κερκιδοποιικὴ τῇ ὑφαντικῇ ἢ ὡς ἡ χαλκουργικὴ τῇ ἀνδριαντοποιίᾳ (οὐ γὰρ ὡσαύτως ὑπηρετοῦσιν, ἀλλʼ ἡ μὲν ὄργανα παρέχει, ἡ δὲ τὴν ὕλην· λέγω δὲ ὕλην τὸ ὑποκείμενον ἐξ οὗ τι ἀποτελεῖται ἔργον, οἷον ὑφάντῃ μὲν ἔρια ἀνδριαντοποιῷ δὲ χαλκόν). ὅτι μὲν οὖν οὐχ ἡ αὐτὴ ἡ οἰκονομικὴ τῇ χρηματιστικῇ, δῆλον (τῆς μὲν γὰρ τὸ πορίσασθαι, τῆς δὲ τὸ χρήσασθαι· τίς γὰρ ἔσται ἡ χρησομένη τοῖς κατὰ τὴν οἰκίαν παρὰ τὴν οἰκονομικήν;)· πότερον δὲ μέρος αὐτῆς ἐστί τι ἢ ἕτερον εἶδος, ἔχει διαμφισβήτησιν· εἰ γάρ ἐστι τοῦ χρηματιστικοῦ θεωρῆσαι πόθεν χρήματα καὶ κτῆσις ἔσται, ἥ δὲ κτῆσις πολλὰ περιείληφε μέρη καὶ ὁ πλοῦτος, ὥστε πρῶτον ἡ γεωργικὴ πότερον μέρος τι τῆς οἰκονομικῆς ἢ ἕτερόν τι γένος, καὶ καθόλου ἡ περὶ τὴν τροφὴν ἐπιμέλεια καὶ κτῆσις; ἀλλὰ μὴν εἴδη γε πολλὰ τροφῆς, διὸ καὶ βίοι πολλοὶ καὶ τῶν ζῴων καὶ τῶν ἀνθρώπων εἰσίν· οὐ γὰρ οἷόν τε ζῆν ἄνευ τροφῆς, ὥστε αἱ διαφοραὶ τῆς τροφῆς τοὺς βίους πεποιήκασι διαφέροντας τῶν ζῴων. τῶν τε γὰρ θηρίων τὰ μὲν ἀγελαῖα τὰ δὲ σποραδικά ἐστιν, ὁποτέρως συμφέρει πρὸς τὴν τροφὴν αὐτοῖς διὰ τὸ τὰ μὲν ζῳοφάγα τὰ δὲ καρποφάγα τὰ δὲ παμφάγα αὐτῶν εἶναι, ὥστε πρὸς τὰς ῥᾳστώνας καὶ τὴν αἵρεσιν τὴν τούτων ἡ φύσις τοὺς βίους αὐτῶν διώρισεν, ἐπεὶ δʼ οὐ ταὐτὸ ἑκάστῳ ἡδὺ κατὰ φύσιν ἀλλὰ ἕτερα ἑτέροις, καὶ αὐτῶν τῶν ζῳοφάγων καὶ τῶν καρποφάγων οἱ βίοι πρὸς ἄλληλα διεστᾶσιν· ὁμοίως δὲ καὶ τῶν ἀνθρώπων. πολὺ γὰρ διαφέρουσιν οἱ τούτων βίοι. οἱ μὲν οὖν ἀργότατοι νομάδες εἰσίν (ἡ γὰρ ἀπὸ τῶν ἡμέρων τροφὴ ζῴων ἄνευ πόνου γίνεται σχολάζουσιν· ἀναγκαίου δʼ ὄντος μεταβάλλειν τοῖς κτήνεσι διὰ τὰς νομὰς καὶ αὐτοὶ ἀναγκάζονται συνακολουθεῖν, ὥσπερ γεωργίαν ζῶσαν γεωργοῦντες)· οἱ δʼ ἀπὸ θήρας ζῶσι, καὶ θήρας ἕτεροι ἑτέρας, οἷον οἱ μὲν ἀπὸ λῃστείας, οἱ δʼ ἀφʼ ἁλιείας, ὅσοι λίμνας καὶ ἕλη καὶ ποταμοὺς ἢ θάλατταν τοιαύτην προσοικοῦσιν, οἱ δʼ ἀπʼ ὀρνίθων ἢ θηρίων ἀγρίων· τὸ δὲ πλεῖστον γένος τῶν ἀνθρώπων ἀπὸ τῆς γῆς ζῇ καὶ τῶν ἡμέρων καρπῶν. οἱ μὲν οὖν βίοι τοσοῦτοι σχεδόν εἰσιν, ὅσοι γε αὐτόφυτον ἔχουσι τὴν ἐργασίαν καὶ μὴ διʼ ἀλλαγῆς καὶ καπηλείας

1256b sağlamayan,

1256b

πορίζονται τὴν τροφήν,

1256b1 işleri doğrudan tabiattan ürün almak olan hayat tarzları kabaca bu kadardır: göçebelik, yağmacılık, balıkçılık, avcılık ve çiftçilik. Kimileri de bunları birbirine katarak rahat yaşar: daha yoksul olan hayatlarını, kendine yetmek için nesi eksikse onunla tamamlarlar; kimi göçebeliği yağmacılıkla, kimi çiftçiliği avcılıkla birlikte sürdürür, ötekiler de böyle. İhtiyaç onları nasıl zorlarsa öyle yaşarlar.

Bu türden bir mülkü, görünüşe göre, tabiatın kendisi herkese verir: doğar doğmaz verdiği gibi, büyüyüp olgunlaşınca da verir. Çünkü daha doğumda bazı hayvanlar, yavru kendi besinini kendisi sağlayabilecek hâle gelinceye kadar yetecek kadar besini onunla birlikte dünyaya getirir; kurtçuk ya da yumurta doğuranlar böyledir. Canlı doğuranlar ise yavruları için belli bir süreye kadar kendi içlerinde besin taşır: süt denen şeyi. Demek ki yavrular büyüdükten sonra da aynı şekilde, bitkilerin hayvanlar için, öteki hayvanların da insanlar için var olduğunu düşünmek gerekir. Evcil hayvanlar hem kullanılmak hem besin olmak için vardır; yaban hayvanlarının da hepsi değilse bile çoğu, besin olmak ve başka işlere yaramak için, yani onlardan giysi ve başka aletler yapılsın diye vardır. Tabiat hiçbir şeyi yarım ve boşuna yapmadığına göre, bunların hepsini insanlar için yapmış olması zorunludur. Bu yüzden savaş sanatı da tabiatça bir bakıma bir edinme sanatı olacaktır (av sanatı onun bir parçasıdır). Bu sanat hem yaban hayvanlarına karşı, hem de tabiatça yönetilmek için doğmuş olup buna razı olmayan insanlara karşı kullanılmalıdır; çünkü böyle bir savaş tabiatça adildir.

Demek ki edinme sanatının bir türü, tabiata uygun olarak ev idaresinin bir parçasıdır. Hayat için zorunlu olan, şehir ya da hane topluluğuna yarayan ve biriktirilebilen şeylerin ya elde hazır bulunmasını ya da elde bulunsun diye tedarik edilmesini bu sanat sağlamalıdır. Gerçek zenginlik de bunlardan oluşuyor gibidir. Çünkü iyi bir hayat için bu türden bir mülkün sağladığı kendine yeterlik sınırsız değildir; Solon ise şiirinde şöyle der:

İnsanlar için zenginliğin konmuş, belli bir sınırı yoktur.

Oysa öteki tekhnē'lerde olduğu gibi burada da bir sınır konmuştur. Hiçbir tekhnē'nin aleti ne sayıca ne büyüklükçe sınırsızdır; zenginlik de ev yöneticilerinin ve devlet adamlarının kullandığı aletlerin bir toplamıdır. Demek ki ev yöneticileri ve devlet adamları için tabiata uygun bir edinme sanatı olduğu ve bunun sebebi açıktır.

9. Bölüm

Ama edinme sanatının başka bir cinsi daha vardır. Asıl para kazanma sanatı denen, böyle denmesi de yerinde olan budur; zenginliğin ve mülkün hiçbir sınırı yokmuş gibi görünmesi de bundandır.

1256b1

νομαδικὸς λῃστρικὸς ἁλιευτικὸς θηρευτικὸς γεωργικός. οἱ δὲ καὶ μιγνύντες ἐκ τούτων ἡδέως ζῶσι, προσαναπληροῦντες τὸν ἐνδεέστερον βίον, ᾗ τυγχάνει ἐλλείπων πρὸς τὸ αὐτάρκης εἶναι, οἷον οἱ μὲν νομαδικὸν ἅμα καὶ λῃστρικόν, οἱ δὲ γεωργικὸν καὶ θηρευτικόν· ὁμοίως δὲ καὶ περὶ τοὺς ἄλλους· ὡς ἂν ἡ χρεία συναναγκάζῃ, τοῦτον τὸν τρόπον διάγουσιν. ἡ μὲν οὖν τοιαύτη κτῆσις ὑπʼ αὐτῆς φαίνεται τῆς φύσεως διδομένη πᾶσιν, ὥσπερ κατὰ τὴν πρώτην γένεσιν εὐθύς, οὕτω καὶ τελειωθεῖσιν. καὶ γὰρ κατὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς γένεσιν τὰ μὲν συνεκτίκτει τῶν ζῴων τοσαύτην τροφὴν ὥσθʼ ἱκανὴν εἶναι μέχρις οὗ ἂν δύνηται αὐτὸ αὑτῷ πορίζειν τὸ γεννηθέν, οἷον ὅσα σκωληκοτοκεῖ ἢ ᾠοτοκεῖ· ὅσα δὲ ζῳοτοκεῖ, τοῖς γεννωμένοις ἔχει τροφὴν ἐν αὑτοῖς μέχρι τινός, τὴν τοῦ καλουμένου γάλακτος φύσιν. ὥστε ὁμοίως δῆλον ὅτι καὶ γενομένοις οἰητέον τά τε φυτὰ τῶν ζῴων ἕνεκεν εἶναι καὶ τὰ ἄλλα ζῷα τῶν ἀνθρώπων χάριν, τὰ μὲν ἥμερα καὶ διὰ τὴν χρῆσιν καὶ διὰ τὴν τροφήν, τῶν δʼ ἀγρίων, εἰ μὴ πάντα, ἀλλὰ τά γε πλεῖστα τῆς τροφῆς καὶ ἄλλης βοηθείας ἕνεκεν, ἵνα καὶ ἐσθὴς καὶ ἄλλα ὄργανα γίνηται ἐξ αὐτῶν. εἰ οὖν ἡ φύσις μηθὲν μήτε ἀτελὲς ποιεῖ μήτε μάτην, ἀναγκαῖον τῶν ἀνθρώπων ἕνεκεν αὐτὰ πάντα πεποιηκέναι τὴν φύσιν. διὸ καὶ ἡ πολεμικὴ φύσει κτητική πως ἔσται (ἡ γὰρ θηρευτικὴ μέρος αὐτῆς), ᾗ δεῖ χρῆσθαι πρός τε τὰ θηρία καὶ τῶν ἀνθρώπων ὅσοι πεφυκότες ἄρχεσθαι μὴ θέλουσιν, ὡς φύσει δίκαιον τοῦτον ὄντα τὸν πόλεμον. ἓν μὲν οὖν εἶδος κτητικῆς κατὰ φύσιν τῆς οἰκονομικῆς μέρος ἐστίν, καθὸ δεῖ ἤτοι ὑπάρχειν ἢ πορίζειν αὐτὴν ὅπως ὑπάρχῃ ὧν ἔστι θησαυρισμὸς χρημάτων πρὸς ζωὴν ἀναγκαίων, καὶ χρησίμων εἰς κοινωνίαν πόλεως ἢ οἰκίας. καὶ ἔοικεν ὅ γʼ ἀληθινὸς πλοῦτος ἐκ τούτων εἶναι. ἡ γὰρ τῆς τοιαύτης κτήσεως αὐτάρκεια πρὸς ἀγαθὴν ζωὴν οὐκ ἄπειρός ἐστιν, ὥσπερ Σόλων φησὶ ποιήσας πλούτου δʼ οὐθὲν τέρμα πεφασμένον ἀνδράσι κεῖται. κεῖται γὰρ ὥσπερ καὶ ταῖς ἄλλαις τέχναις· οὐδὲν γὰρ ὄργανον ἄπειρον οὐδεμιᾶς ἐστι τέχνης οὔτε πλήθει οὔτε μεγέθει, ὁ δὲ πλοῦτος ὀργάνων πλῆθός ἐστιν οἰκονομικῶν καὶ πολιτικῶν. ὅτι μὲν τοίνυν ἔστι τις κτητικὴ κατὰ φύσιν τοῖς οἰκονόμοις καὶ τοῖς πολιτικοῖς, καὶ διʼ ἣν αἰτίαν, δῆλον. ἔστι δὲ γένος ἄλλο κτητικῆς, ἣν μάλιστα καλοῦσι, καὶ δίκαιον αὐτὸ καλεῖν, χρηματιστικήν, διʼ ἣν οὐδὲν δοκεῖ

1257a

πέρας εἶναι πλούτου καὶ κτήσεως·

1257a1 Birçokları, komşu oldukları için, bunu az önce söz ettiğimiz sanatla bir ve aynı sanır. Oysa ne onunla aynıdır ne de ondan uzaktır. Biri tabiatça vardır, öteki ise tabiatça değildir; daha çok bir tecrübe ve tekhnē yoluyla ortaya çıkar.

Konuya şuradan başlayalım. Her mülkün iki türlü kullanımı vardır. İkisi de şeyin kendisini kullanır, ama aynı şekilde değil: biri o şeye özgüdür, öteki özgü değildir. Ayakkabının hem giyilmesi hem de değiş tokuşta kullanılması gibi. İkisi de ayakkabıyı kullanmaktır: ayakkabıya ihtiyacı olana onu para ya da yiyecek karşılığında veren kişi de ayakkabıyı ayakkabı olarak kullanır, ama ona özgü kullanımla değil; çünkü ayakkabı değiş tokuş için yapılmamıştır. Öteki mülkler için de durum aynıdır. Değiş tokuş bunların hepsinde mümkündür ve ilk önce tabiata uygun bir durumdan doğmuştur: insanların bazı şeylere yeteceğinden fazla, bazılarına ise yeteceğinden az sahip olmasından. (Bundan şu da açıktır ki ticaret, tabiatça para kazanma sanatının bir parçası değildir; çünkü insanlar değiş tokuşu ancak kendilerine yetecek kadar yapmak zorundaydı.) İlk toplulukta, yani hanede, değiş tokuşun hiçbir işlevi olmadığı açıktır; işlevi, topluluk genişleyince ortaya çıkar. Çünkü bir hanenin insanları her şeyi ortak kullanıyordu; ayrı düşenler ise yine birçok şeyi paylaşıyordu ama başka başka şeyleri, ve bunları ihtiyaçlarına göre birbirlerine vermek zorundaydılar. Barbar kavimlerin çoğu hâlâ böyle değiş tokuş yapar: yararlı şeyleri doğrudan birbiriyle değişirler, daha ötesine gitmezler; örneğin şarap verip buğday alırlar, öteki şeylerin her birinde de böyle yaparlar. Bu türden bir değiş tokuş ne tabiata aykırıdır ne de para kazanma sanatının bir türüdür; tabiata uygun kendine yeterliği tamamlamaya yarıyordu. Ama para kazanma sanatı, beklenebileceği gibi, bundan doğdu. İnsanlar ihtiyaç duydukları şeyleri dışarıdan getirip fazla olanları dışarıya göndermeye başlayınca, yani yardım daha uzaklardan gelir olunca, zorunlu olarak paranın kullanımı ortaya çıktı. Çünkü tabiatça zorunlu olan şeylerin her biri kolay taşınmaz. Bu yüzden değiş tokuşta birbirlerine verip almak üzere, kendisi de yararlı bir şey olan ve hayatın ihtiyaçları için kolayca elden ele geçebilen bir şeyde anlaştılar: demir, gümüş ya da buna benzer başka bir şey gibi. Bunun değeri önce yalnızca büyüklüğüne ve ağırlığına göre belirlendi; sonunda ise insanlar, kendilerini ölçme zahmetinden kurtarmak için üzerine bir de damga bastılar. Damga, miktarın işareti olarak konmuştu.

1257a1

ἣν ὡς μίαν καὶ τὴν αὐτὴν τῇ λεχθείσῃ πολλοὶ νομίζουσι διὰ τὴν γειτνίασιν· ἔστι δʼ οὔτε ἡ αὐτὴ τῇ εἰρημένῃ οὔτε πόρρω ἐκείνης. ἔστι δʼ ἡ μὲν φύσει ἡ δʼ οὐ φύσει αὐτῶν, ἀλλὰ διʼ ἐμπειρίας τινὸς καὶ τέχνης γίνεται μᾶλλον. λάβωμεν δὲ περὶ αὐτῆς τὴν ἀρχὴν ἐντεῦθεν. ἑκάστου γὰρ κτήματος διττὴ ἡ χρῆσίς ἐστιν, ἀμφότεραι δὲ καθʼ αὑτὸ μὲν ἀλλʼ οὐχ ὁμοίως καθʼ αὑτό, ἀλλʼ ἡ μὲν οἰκεία ἡ δʼ οὐκ οἰκεία τοῦ πράγματος, οἷον ὑποδήματος ἥ τε ὑπόδεσις καὶ ἡ μεταβλητική. ἀμφότεραι γὰρ ὑποδήματος χρήσεις· καὶ γὰρ ὁ ἀλλαττόμενος τῷ δεομένῳ ὑποδήματος ἀντὶ νομίσματος ἢ τροφῆς χρῆται τῷ ὑποδήματι ᾗ ὑπόδημα, ἀλλʼ οὐ τὴν οἰκείαν χρῆσιν· οὐ γὰρ ἀλλαγῆς ἕνεκεν γέγονε. τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον ἔχει καὶ περὶ τῶν ἄλλων κτημάτων. ἔστι γὰρ ἡ μεταβλητικὴ πάντων, ἀρξαμένη τὸ μὲν πρῶτον ἐκ τοῦ κατὰ φύσιν, τῷ τὰ μὲν πλείω τὰ δὲ ἐλάττω τῶν ἱκανῶν ἔχειν τοὺς ἀνθρώπους (ᾗ καὶ δῆλον ὅτι οὐκ ἔστι φύσει τῆς χρηματιστικῆς ἡ καπηλική· ὅσον γὰρ ἱκανὸν αὐτοῖς, ἀναγκαῖον ἦν ποιεῖσθαι τὴν ἀλλαγήν). ἐν μὲν οὖν τῇ πρώτῃ κοινωνίᾳ (τοῦτο δʼ ἐστὶν οἰκία) φανερὸν ὅτι οὐδὲν ἔστιν ἔργον αὐτῆς, ἀλλʼ ἤδη πλειόνων τῆς κοινωνίας οὔσης. οἱ μὲν γὰρ τῶν αὑτῶν ἐκοινώνουν πάντων, οἱ δὲ κεχωρισμένοι πολλῶν πάλιν καὶ ἑτέρων, ὧν κατὰ τὰς δεήσεις ἀναγκαῖον ποιεῖσθαι τὰς μεταδόσεις, καθάπερ ἔτι πολλὰ ποιεῖ καὶ τῶν βαρβαρικῶν ἐθνῶν, κατὰ τὴν ἀλλαγήν. αὐτὰ γὰρ τὰ χρήσιμα πρὸς αὑτὰ καταλλάττονται, ἐπὶ πλέον δʼ οὐθέν, οἷον οἶνον πρὸς σῖτον διδόντες καὶ λαμβάνοντες, καὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων ἕκαστον. ἡ μὲν οὖν τοιαύτη μεταβλητικὴ οὔτε παρὰ φύσιν οὔτε χρηματιστικῆς ἐστιν εἶδος οὐδέν (εἰς ἀναπλήρωσιν γὰρ τῆς κατὰ φύσιν αὐταρκείας ἦν)· ἐκ μέντοι ταύτης ἐγένετʼ ἐκείνη κατὰ λόγον. ξενικωτέρας γὰρ γενομένης τῆς βοηθείας τῷ εἰσάγεσθαι ὧν ἐνδεεῖς ⟨ἦσαν⟩ καὶ ἐκπέμπειν ὧν ἐπλεόναζον, ἐξ ἀνάγκης ἡ τοῦ νομίσματος ἐπορίσθη χρῆσις. οὐ γὰρ εὐβάστακτον ἕκαστον τῶν κατὰ φύσιν ἀναγκαίων· διὸ πρὸς τὰς ἀλλαγὰς τοιοῦτόν τι συνέθεντο πρὸς σφᾶς αὐτοὺς διδόναι καὶ λαμβάνειν, ὃ τῶν χρησίμων αὐτὸ ὂν εἶχε τὴν χρείαν εὐμεταχείριστον πρὸς τὸ ζῆν, οἷον σίδηρος καὶ ἄργυρος κἂν εἴ τι τοιοῦτον ἕτερον, τὸ μὲν πρῶτον ἁπλῶς ὁρισθὲν μεγέθει καὶ σταθμῷ, τὸ δὲ τελευταῖον καὶ χαρακτῆρα ἐπιβαλλόντων, ἵνα ἀπολύσῃ τῆς μετρήσεως αὑτούς· ὁ γὰρ χαρακτὴρ ἐτέθη τοῦ ποσοῦ σημεῖον.

1257bPara, zorunlu değiş tokuştan böylece doğunca, para kazanma sanatının öteki türü, ticaret ortaya çıktı. Bu belki önce basit bir şekilde yapılıyordu; sonra tecrübeyle, malı nereden alıp nasıl değiş tokuş ederse en çok kazancı sağlayacağını bilen daha ustalıklı bir iş hâline geldi. Bu yüzden para kazanma sanatının özellikle parayla uğraştığı, işinin de bolluğun nereden geleceğini görebilmek olduğu sanılır; çünkü zenginlik ve mal üreten bir sanat sayılır. Gerçekten de insanlar çoğu zaman zenginliği bol para diye tanımlarlar, çünkü para kazanma sanatı da ticaret de parayla uğraşır. Ama başka zamanlarda da para bir saçmalık, büsbütün kanunla konmuş, tabiatça hiçbir şey olmayan bir şey gibi görünür. Çünkü onu kullananlar başka bir paraya geçince hiçbir değeri kalmaz, zorunlu ihtiyaçların hiçbirine yaramaz; parası bol olan biri çoğu zaman zorunlu besinden yoksun kalır. Oysa sahibinin, bolluğu içinde açlıktan öleceği bir zenginlik tuhaf bir şeydir. Efsanedeki o Midas'ın başına gelen de buydu: dileğindeki açgözlülük yüzünden önüne konan her şey altına dönmüştü. Bu yüzden insanlar zenginliği ve para kazanma sanatını başka bir şey olarak tanımlamaya çalışırlar ve doğru yaparlar. Çünkü tabiata uygun para kazanma sanatı ve tabiata uygun zenginlik başkadır: bu, ev idaresine aittir. Öteki ise ticarettir; zenginliği her yoldan değil, yalnızca malların değiş tokuşu yoluyla üretir. Bunun parayla uğraştığı düşünülür, çünkü para değiş tokuşun hem başlangıç unsuru hem sınırıdır. Bu para kazanma sanatından gelen zenginlik de gerçekten sınırsızdır. Hekimlik sağlığı sınırsızca ister, her tekhnē de kendi gayesini sınırsızca ister (çünkü onu olabildiğince çok gerçekleştirmek ister); ama gayeye götüren şeyleri sınırsızca istemez (çünkü gaye hepsi için sınırdır). İşte bu para kazanma sanatının da gayesinde bir sınır yoktur; gayesi de bu türden zenginlik ve mal edinmektir. Ev idaresine ait para kazanma sanatının ise bir sınırı vardır; çünkü sınırsız mal edinmek ev idaresinin işi değildir. Bu yüzden bir bakıma her zenginliğin bir sınırı olması zorunlu görünür; ama olup bitene baktığımızda bunun tersini görürüz: para kazananların hepsi paralarını sınırsızca artırır. Sebebi, bu iki sanatın birbirine çok yakın olmasıdır. Para kazanma sanatının iki türü aynı şeyi kullandığı için kullanımları birbirine karışır: ikisi de aynı mülkü kullanır, ama aynı bakımdan değil; birinin gayesi başka bir şeydir, ötekininki ise mülkü artırmaktır. Bu yüzden bazıları bunu ev idaresinin işi sanır ve ellerindeki parayı ya korumaları ya da sınırsızca artırmaları gerektiğini düşünerek ömür geçirir. Bu tutumun sebebi, insanların yaşamaya önem verip

1257b

πορισθέντος οὖν ἤδη νομίσματος ἐκ τῆς ἀναγκαίας ἀλλαγῆς θάτερον εἶδος τῆς χρηματιστικῆς ἐγένετο, τὸ καπηλικόν, τὸ μὲν πρῶτον ἁπλῶς ἴσως γινόμενον, εἶτα διʼ ἐμπειρίας ἤδη τεχνικώτερον, πόθεν καὶ πῶς μεταβαλλόμενον πλεῖστον ποιήσει κέρδος. διὸ δοκεῖ ἡ χρηματιστικὴ μάλιστα περὶ τὸ νόμισμα εἶναι, καὶ ἔργον αὐτῆς τὸ δύνασθαι θεωρῆσαι πόθεν ἔσται πλῆθος, ποιητικὴ γὰρ εἶναι πλούτου καὶ χρημάτων. καὶ γὰρ τὸν πλοῦτον πολλάκις τιθέασι νομίσματος πλῆθος, διὰ τὸ περὶ τοῦτʼ εἶναι τὴν χρηματιστικὴν καὶ τὴν καπηλικήν. ὁτὲ δὲ πάλιν λῆρος εἶναι δοκεῖ τὸ νόμισμα καὶ νόμος παντάπασι, φύσει δʼ οὐθέν, ὅτι μεταθεμένων τε τῶν χρωμένων οὐθενὸς ἄξιον οὐδὲ χρήσιμον πρὸς οὐδὲν τῶν ἀναγκαίων ἐστί, καὶ νομίσματος πλουτῶν πολλάκις ἀπορήσει τῆς ἀναγκαίας τροφῆς· καίτοι ἄτοπον τοιοῦτον εἶναι πλοῦτον οὗ εὐπορῶν λιμῷ ἀπολεῖται, καθάπερ καὶ τὸν Μίδαν ἐκεῖνον μυθολογοῦσι διὰ τὴν ἀπληστίαν τῆς εὐχῆς πάντων αὐτῷ γιγνομένων τῶν παρατιθεμένων χρυσῶν. διὸ ζητοῦσιν ἕτερόν τι τὸν πλοῦτον καὶ τὴν χρηματιστικήν, ὀρθῶς ζητοῦντες. ἔστι γὰρ ἑτέρα ἡ χρηματιστικὴ καὶ ὁ πλοῦτος ὁ κατὰ φύσιν, καὶ αὕτη μὲν οἰκονομική, ἡ δὲ καπηλική, ποιητικὴ πλούτου οὐ πάντως ἀλλὰ διὰ χρημάτων μεταβολῆς. καὶ δοκεῖ περὶ τὸ νόμισμα αὕτη εἶναι· τὸ γὰρ νόμισμα στοιχεῖον καὶ πέρας τῆς ἀλλαγῆς ἐστιν. καὶ ἄπειρος δὴ οὗτος ὁ πλοῦτος, ὁ ἀπὸ ταύτης τῆς χρηματιστικῆς. ὥσπερ γὰρ ἡ ἰατρικὴ τοῦ ὑγιαίνειν εἰς ἄπειρόν ἐστι, καὶ ἑκάστη τῶν τεχνῶν τοῦ τέλους εἰς ἄπειρον (ὅτι μάλιστα γὰρ ἐκεῖνο βούλονται ποιεῖν), τῶν δὲ πρὸς τὸ τέλος οὐκ εἰς ἄπειρον (πέρας γὰρ τὸ τέλος πάσαις), οὕτω καὶ ταύτης τῆς χρηματιστικῆς οὐκ ἔστι τοῦ τέλους πέρας, τέλος δὲ ὁ τοιοῦτος πλοῦτος καὶ χρημάτων κτῆσις. τῆς δʼ οἰκονομικῆς χρηματιστικῆς ἔστι πέρας· οὐ γὰρ τοῦτο τῆς οἰκονομικῆς ἔργον. διὸ τῇ μὲν φαίνεται ἀναγκαῖον εἶναι παντὸς πλούτου πέρας, ἐπὶ δὲ τῶν γινομένων ὁρῶμεν συμβαῖνον τοὐναντίον· πάντες γὰρ εἰς ἄπειρον αὔξουσιν οἱ χρηματιζόμενοι τὸ νόμισμα. αἴτιον δὲ τὸ σύνεγγυς αὐτῶν. ἐπαλλάττει γὰρ ἡ χρῆσις τοῦ αὐτοῦ οὖσα ἑκατέρας τῆς χρηματιστικῆς. τῆς γὰρ αὐτῆς ἐστι κτήσεως χρῆσις, ἀλλʼ οὐ κατὰ ταὐτόν, ἀλλὰ τῆς μὲν ἕτερον τέλος, τῆς δʼ ἡ αὔξησις. ὥστε δοκεῖ τισι τοῦτʼ εἶναι τῆς οἰκονομικῆς ἔργον, καὶ διατελοῦσιν ἢ σῴζειν οἰόμενοι δεῖν ἢ αὔξειν τὴν τοῦ νομίσματος οὐσίαν εἰς ἄπειρον. αἴτιον δὲ ταύτης τῆς διαθέσεως τὸ σπουδάζειν περὶ τὸ ζῆν, ἀλλὰ

1258a iyi yaşamaya önem vermemesidir.

1258a

μὴ τὸ εὖ ζῆν·

1258a1Yaşama arzusu sınırsız olduğundan, onu sağlayacak şeyleri de sınırsızca arzu ederler. İyi yaşamaya yönelenler de bedensel zevklere yarayanı ararlar; bu da mülkte bulunur gibi göründüğü için bütün uğraşları para kazanmaktır. Para kazanma sanatının öteki türü de bu yüzden ortaya çıkmıştır. Zevk aşırılıkta olduğu için, onlar da aşırı zevki sağlayacak sanatı ararlar; bunu para kazanma sanatıyla sağlayamazlarsa başka bir yoldan sağlamaya çalışır, her yetiyi tabiatına aykırı şekilde kullanırlar. Oysa cesaretin işi para kazandırmak değil, yüreklilik vermektir; komutanlığın ve hekimliğin işi de para değildir: birininki zafer, ötekininki sağlıktır. Bunlar ise hepsini para kazanma aracına çevirirler; sanki gaye buymuş ve her şeyin gayeye hizmet etmesi gerekirmiş gibi.

Böylece gereksiz para kazanma sanatının ne olduğu ve ona neden ihtiyaç duyduğumuz anlatıldı. Zorunlu olanın da ondan başka olduğu söylendi: bu, besinle ilgilidir, tabiata uygundur ve ev idaresine aittir; ötekinin aksine sınırsız değildir, bir sınırı vardır.

10. Bölüm

Başta ortaya konan sorunun cevabı da açıktır: Para kazanma sanatı ev yöneticisinin ve devlet adamının işi midir, değil midir? Yoksa malın önceden elde bulunması mı gerekir? Siyaset sanatı insanları kendisi yaratmaz, onları tabiattan alıp kullanır; aynı şekilde besini de tabiatın, yani toprağın, denizin ya da başka bir şeyin vermesi gerekir. Bunlardan sonra onları gerektiği gibi düzenlemek ise ev yöneticisine düşer. Dokumacılığın işi de yün yapmak değil, yünü kullanmak, hangi yünün iyi ve elverişli, hangisinin kötü ve elverişsiz olduğunu bilmektir. Gerçekten de şu sorulabilir: Neden para kazanma sanatı ev idaresinin bir parçasıdır da hekimlik değildir? Oysa hanedekilerin sağlıklı olması da, yaşamaları ya da öteki zorunlu şeyler gibi gereklidir. Bunun cevabı şudur: Sağlıkla ilgilenmek bir bakıma ev yöneticisinin ve yöneticinin işidir, bir bakıma değil, hekimin işidir. Mal için de durum böyledir: bir bakıma ev yöneticisinin işidir, bir bakıma değil, ona hizmet eden sanatın işidir. Ama asıl, daha önce söylendiği gibi, bunun tabiat tarafından önceden verilmiş olması gerekir. Çünkü doğan varlığa besin sağlamak tabiatın işidir: her varlık için besin, içinden doğduğu şeyden geriye kalandır. Bu yüzden ürünlerden ve hayvanlardan para kazanmak herkes için tabiata uygundur.

Dediğimiz gibi para kazanma sanatı iki türlüdür: biri ticarete, öteki ev idaresine aittir. Bu ikincisi zorunludur ve övülür; değiş tokuşa dayanan ise haklı olarak kınanır,

1258a1

εἰς ἄπειρον οὖν ἐκείνης τῆς ἐπιθυμίας οὔσης, καὶ τῶν ποιητικῶν ἀπείρων ἐπιθυμοῦσιν. ὅσοι δὲ καὶ τοῦ εὖ ζῆν ἐπιβάλλονται τὸ πρὸς τὰς ἀπολαύσεις τὰς σωματικὰς ζητοῦσιν, ὥστʼ ἐπεὶ καὶ τοῦτʼ ἐν τῇ κτήσει φαίνεται ὑπάρχειν, πᾶσα ἡ διατριβὴ περὶ τὸν χρηματισμόν ἐστι, καὶ τὸ ἕτερον εἶδος τῆς χρηματιστικῆς διὰ τοῦτʼ ἐλήλυθεν. ἐν ὑπερβολῇ γὰρ οὔσης τῆς ἀπολαύσεως, τὴν τῆς ἀπολαυστικῆς ὑπερβολῆς ποιητικὴν ζητοῦσιν· κἂν μὴ διὰ τῆς χρηματιστικῆς δύνωνται πορίζειν, διʼ ἄλλης αἰτίας τοῦτο πειρῶνται, ἑκάστῃ χρώμενοι τῶν δυνάμεων οὐ κατὰ φύσιν. ἀνδρείας γὰρ οὐ χρήματα ποιεῖν ἐστιν ἀλλὰ θάρσος, οὐδὲ στρατηγικῆς καὶ ἰατρικῆς, ἀλλὰ τῆς μὲν νίκην τῆς δʼ ὑγίειαν. οἱ δὲ πάσας ποιοῦσι χρηματιστικάς, ὡς τοῦτο τέλος ὄν, πρὸς δὲ τὸ τέλος ἅπαντα δέον ἀπαντᾶν. περὶ μὲν οὖν τῆς τε μὴ ἀναγκαίας χρηματιστικῆς, καὶ τίς, καὶ διʼ αἰτίαν τίνα ἐν χρείᾳ ἐσμὲν αὐτῆς, εἴρηται, καὶ περὶ τῆς ἀναγκαίας, ὅτι ἑτέρα μὲν αὐτῆς οἰκονομικὴ δὲ κατὰ φύσιν ἡ περὶ τὴν τροφήν, οὐχ ὥσπερ αὕτη ἄπειρος ἀλλʼ ἔχουσα ὅρον. δῆλον δὲ καὶ τὸ ἀπορούμενον ἐξ ἀρχῆς, πότερον τοῦ οἰκονομικοῦ καὶ πολιτικοῦ ἐστιν ἡ χρηματιστικὴ ἢ οὔ, ἀλλὰ δεῖ τοῦτο μὲν ὑπάρχειν (ὥσπερ γὰρ καὶ ἀνθρώπους οὐ ποιεῖ ἡ πολιτική, ἀλλὰ λαβοῦσα παρὰ τῆς φύσεως χρῆται αὐτοῖς, οὕτω καὶ τροφὴν τὴν φύσιν δεῖ παραδοῦναι γῆν ἢ θάλατταν ἢ ἄλλο τι), ἐκ δὲ τούτων, ὡς δεῖ ταῦτα διαθεῖναι προσήκει τὸν οἰκονόμον. οὐ γὰρ τῆς ὑφαντικῆς ἔρια ποιῆσαι, ἀλλὰ χρήσασθαι αὐτοῖς, καὶ γνῶναι δὲ τὸ ποῖον χρηστὸν καὶ ἐπιτήδειον, ἢ φαῦλον καὶ ἀνεπιτήδειον. καὶ γὰρ ἀπορήσειεν ἄν τις διὰ τί ἡ μὲν χρηματιστικὴ μόριον τῆς οἰκονομίας, ἡ δʼ ἰατρικὴ οὐ μόριον· καίτοι δεῖ ὑγιαίνειν τοὺς κατὰ τὴν οἰκίαν, ὥσπερ ζῆν ἢ ἄλλο τι τῶν ἀναγκαίων. ἐπεὶ δὲ ἔστι μὲν ὡς τοῦ οἰκονόμου καὶ τοῦ ἄρχοντος καὶ περὶ ὑγιείας ἰδεῖν, ἔστι δʼ ὡς οὔ, ἀλλὰ τοῦ ἰατροῦ, οὕτω καὶ περὶ τῶν χρημάτων ἔστι μὲν ὡς τοῦ οἰκονόμου, ἔστι δʼ ὡς οὔ, ἀλλὰ τῆς ὑπηρετικῆς· μάλιστα δέ, καθάπερ εἴρηται πρότερον, δεῖ φύσει τοῦτο ὑπάρχειν. φύσεως γάρ ἐστιν ἔργον τροφὴν τῷ γεννηθέντι παρέχειν· παντὶ γάρ, ἐξ οὗ γίνεται, τροφὴ τὸ λειπόμενόν ἐστι. διὸ κατὰ φύσιν ἐστὶν ἡ χρηματιστικὴ πᾶσιν ἀπὸ τῶν καρπῶν καὶ τῶν ζῴων. διπλῆς δʼ οὔσης αὐτῆς, ὥσπερ εἴπομεν, καὶ τῆς μὲν καπηλικῆς τῆς δʼ οἰκονομικῆς, καὶ ταύτης μὲν ἀναγκαίας καὶ ἐπαινουμένης,

1258a40

τῆς

1258b çünkü tabiata uygun değildir, insanların birbirinden kazanmasına dayanır. Tefecilikten ise herkesten çok nefret edilir ve bunda çok haklıdırlar; çünkü burada kazanç doğrudan paranın kendisinden gelir, paranın icat edildiği amaçtan gelmez. Para değiş tokuş için ortaya çıktı, faiz ise onu çoğaltır. Faizin adı da buradan gelir [Yunanca tokos hem "yavru" hem "faiz" demektir]: doğurulan şeyler doğuranlara benzer, faiz de paradan doğan paradır. Bu yüzden para kazanma yollarının içinde en çok tabiata aykırı olanı budur.

11. Bölüm

Bilgiye ilişkin konuları yeterince ayırdığımıza göre, şimdi uygulamaya ilişkin olanları ele almalıyız. Bu türden bütün konularda kuramsal bilgi hür bir insana yakışır; tecrübe ise zorunluluktan edinilir. Para kazanma sanatının işe yarayan parçaları şunlardır. Önce mülk hakkında tecrübe sahibi olmak, yani hangi mülkün en kârlı olduğunu, nerede ve nasıl kârlı olduğunu bilmek. Örneğin at, sığır, koyun ya da öteki hayvanlardan ne tür bir sürü edinmeli? (Bunların birbirine göre hangilerinin en kârlı olduğunu, hangilerinin hangi yerlerde kârlı olduğunu bilmek gerekir; çünkü her biri başka bir bölgede iyi gelişir.) Sonra çiftçilik: hem tarla tarımı hem bağ bahçe tarımı. Sonra arıcılık ve yararlanılabilecek öteki hayvanlar, balıklar ve kuşlar. Para kazanma sanatının en asıl türünün ilk parçaları bunlardır. Değiş tokuşa dayananın en büyük parçası ise tüccarlıktır. Bunun üç kısmı vardır: gemi işletmek, yük taşımak ve pazarda satmak. Bunlardan kimi daha güvenli, kimi daha kârlı olmasıyla birbirinden ayrılır. İkinci parçası faizle borç vermek, üçüncüsü ücretle çalışmaktır; ücretle çalışmanın da kimi kaba el zanaatlarıyla, kimi hiçbir tekhnē gerektirmeyen, yalnızca bedenle görülen işlerle olur. Para kazanma sanatının üçüncü bir türü de bu ikisinin arasındadır (çünkü hem tabiata uygun olandan hem değiş tokuştan bir parça taşır): topraktan ve topraktan çıkan, meyve vermeyen ama işe yarayan şeylerden kazanç sağlamak; ağaç kesmek ve her türlü madencilik gibi. Bunun da şimdiden birçok cinsi vardır, çünkü topraktan çıkarılan madenlerin birçok türü vardır. İşlerin en çok tekhnē isteyenleri, talihin en az payı olanlardır; en bayağıları bedeni en çok yıpratanlar, en kölecesi bedenin en çok kullanıldığı işler, en aşağılıkları da aretē'ye en az ihtiyaç duyulanlardır. Bunların her biri hakkında şimdi genel olarak konuştuk. Tek tek ayrıntılara inmek işler için yararlıdır, ama üzerinde uzun uzun durmak bayağı kaçar.

Bu konularda bazı kişilerin yazdıkları vardır:

1258b

δὲ μεταβλητικῆς ψεγομένης δικαίως (οὐ γὰρ κατὰ φύσιν ἀλλʼ ἀπʼ ἀλλήλων ἐστίν), εὐλογώτατα μισεῖται ἡ ὀβολοστατικὴ διὰ τὸ ἀπʼ αὐτοῦ τοῦ νομίσματος εἶναι τὴν κτῆσιν καὶ οὐκ ἐφʼ ὅπερ ἐπορίσθη. μεταβολῆς γὰρ ἐγένετο χάριν, ὁ δὲ τόκος αὐτὸ ποιεῖ πλέον (ὅθεν καὶ τοὔνομα τοῦτʼ εἴληφεν· ὅμοια γὰρ τὰ τικτόμενα τοῖς γεννῶσιν αὐτά ἐστιν, ὁ δὲ τόκος γίνεται νόμισμα ἐκ νομίσματος)· ὥστε καὶ μάλιστα παρὰ φύσιν οὗτος τῶν χρηματισμῶν ἐστιν. ἐπεὶ δὲ τὰ πρὸς τὴν γνῶσιν διωρίκαμεν ἱκανῶς, τὰ πρὸς τὴν χρῆσιν δεῖ διελθεῖν. πάντα δὲ τὰ τοιαῦτα τὴν μὲν θεωρίαν ἐλευθέραν ἔχει, τὴν δʼ ἐμπειρίαν ἀναγκαίαν. ἔστι δὲ χρηματιστικῆς μέρη χρήσιμα· τὸ περὶ τὰ κτήματα ἔμπειρον εἶναι, ποῖα λυσιτελέστατα καὶ ποῦ καὶ πῶς, οἷον ἵππων κτῆσις ποία τις ἢ βοῶν ἢ προβάτων, ὁμοίως δὲ καὶ τῶν λοιπῶν ζῴων (δεῖ γὰρ ἔμπειρον εἶναι πρὸς ἄλληλά τε τούτων τίνα λυσιτελέστατα, καὶ ποῖα ἐν ποίοις τόποις· ἄλλα γὰρ ἐν ἄλλαις εὐθηνεῖ χώραις), εἶτα περὶ γεωργίας, καὶ ταύτης ἤδη ψιλῆς τε καὶ πεφυτευμένης, καὶ μελιττουργίας, καὶ τῶν ἄλλων ζῴων τῶν πλωτῶν ἢ πτηνῶν, ἀφʼ ὅσων ἔστι τυγχάνειν βοηθείας. τῆς μὲν οὖν οἰκειοτάτης χρηματιστικῆς ταῦτα μόρια καὶ πρῶτα· τῆς δὲ μεταβλητικῆς μέγιστον μὲν ἐμπορία (καὶ ταύτης μέρη τρία, ναυκληρία φορτηγία παράστασις· διαφέρει δὲ τούτων ἕτερα ἑτέρων τῷ τὰ μὲν ἀσφαλέστερα εἶναι, τὰ δὲ πλείω πορίζειν τὴν ἐπικαρπίαν), δεύτερον δὲ τοκισμός, τρίτον δὲ μισθαρνία (ταύτης δʼ ἡ μὲν τῶν βαναύσων τεχνῶν, ἡ δὲ τῶν ἀτέχνων καὶ τῷ σώματι μόνῳ χρησίμων)· τρίτον δὲ εἶδος χρηματιστικῆς μεταξὺ ταύτης καὶ τῆς πρώτης (ἔχει γὰρ καὶ τῆς κατὰ φύσιν τι μέρος καὶ τῆς μεταβλητικῆς), ὅσα ἀπὸ γῆς καὶ τῶν ἀπὸ γῆς γιγνομένων, ἀκάρπων μὲν χρησίμων δέ, οἷον ὑλοτομία τε καὶ πᾶσα μεταλλευτική. αὕτη δὲ πολλὰ ἤδη περιείληφε γένη· πολλὰ γὰρ εἴδη τῶν ἐκ γῆς μεταλλευομένων ἔστιν. εἰσὶ δὲ τεχνικώταται μὲν τῶν ἐργασιῶν ὅπου ἐλάχιστον τῆς τύχης, βαναυσόταται δʼ ἐν αἷς τὰ σώματα λωβῶνται μάλιστα, δουλικώταται δὲ ὅπου τοῦ σώματος πλεῖσται χρήσεις, ἀγεννέσταται δὲ ὅπου ἐλάχιστον προσδεῖ ἀρετῆς. περὶ ἑκάστου δὲ τούτων καθόλου μὲν εἴρηται καὶ νῦν, τὸ δὲ κατὰ μέρος ἀκριβολογεῖσθαι χρήσιμον μὲν πρὸς τὰς ἐργασίας, φορτικὸν δὲ τὸ ἐνδιατρίβειν. ἐπεὶ δʼ ἔστιν ἐνίοις γεγραμμένα περὶ τούτων,

1258b40 örneğin Paroslu Kharetides'in ve

1258b40

οἷον Χαρητίδῃ τῷ Παρίῳ καὶ

1259a Lemnoslu Apollodoros'un hem tarla hem bağ bahçe tarımı üzerine yazdıkları, başkalarının da başka konularda yazdıkları. İlgilenen bunları oradan incelesin. Bazılarının para kazanmada başarılı olmasını sağlayan, oraya buraya dağılmış anlatıları da toplamak gerekir; çünkü bunların hepsi para kazanma sanatına değer verenlere yarar. Miletoslu Thales'in hikâyesi de böyledir. Bu, para kazanmaya dair bir buluştur; bilgeliği yüzünden Thales'e mal ederler, ama aslında genel bir ilkedir. Anlatıldığına göre, Thales fakir olduğu için ona felsefenin işe yaramadığını söyleyip ayıplıyorlarmış. O da yıldızlara bakarak zeytin hasadının bol olacağını önceden anlamış, daha kış ortasındayken elindeki az parayla Miletos'taki ve Khios'taki bütün zeytinyağı sıkımevlerine kaparo vermiş; kimse karşısına çıkmadığından hepsini ucuza kiralamış. Mevsim gelince birçok kişi aynı anda ve birdenbire sıkımevi aramaya başlamış; o da onları istediği fiyata kiraya verip çok para toplamış. Böylece filozofların isterlerse kolayca zengin olabileceklerini, ama uğraştıkları şeyin bu olmadığını göstermiş. Thales'in bilgeliğini böyle gösterdiği anlatılır. Ama dediğimiz gibi, kendine bir tekel kurabilen herkes için bu genel bir para kazanma yoludur. Bu yüzden bazı şehirler de paraya sıkıştıklarında bu gelir yoluna başvurur: satılık mallarda tekel kurarlar. Sicilya'da biri, yanına emanet bırakılan parayla demir ocaklarındaki bütün demiri satın almış; sonra tüccarlar pazar yerlerinden gelince demiri tek başına satmış. Fiyatı pek yükseltmemiş, yine de elli talantlık sermayesine yüz talant kâr eklemiş. Dionysios bunu duyunca adama parasını alıp götürmesini, ama artık Syrakusai'de kalmamasını emretmiş; çünkü kendi işlerine zarar veren gelir yolları bulmuştu. Oysa Thales'in buluşu da bu da aynı şeydir: ikisi de kendine bir tekel kurmanın yolunu bulmuştur. Bunları bilmek devlet adamları için de yararlıdır. Çünkü birçok şehrin, tıpkı bir hane gibi, hatta ondan da çok, para kazanmaya ve bu türden gelir yollarına ihtiyacı vardır. Bu yüzden devlet adamlarından bazıları yalnızca bu işlerle uğraşır.

12. Bölüm

Ev idaresinin üç parçası vardı: biri efendilik (ondan daha önce söz edildi), biri babalık, üçüncüsü evlilik. Erkek karısını da çocuklarını da hür insanlar olarak yönetir, ama aynı türden bir yönetimle

1259a

Ἀπολλοδώρῳ τῷ Λημνίῳ περὶ γεωργίας καὶ ψιλῆς καὶ πεφυτευμένης, ὁμοίως δὲ καὶ ἄλλοις περὶ ἄλλων, ταῦτα μὲν ἐκ τούτων θεωρείτω ὅτῳ ἐπιμελές· ἔτι δὲ καὶ τὰ λεγόμενα σποράδην, διʼ ὧν ἐπιτετυχήκασιν ἔνιοι χρηματιζόμενοι, δεῖ συλλέγειν. πάντα γὰρ ὠφέλιμα ταῦτʼ ἐστὶ τοῖς τιμῶσι τὴν χρηματιστικήν, οἷον καὶ τὸ Θάλεω τοῦ Μιλησίου· τοῦτο γάρ ἐστι κατανόημά τι χρηματιστικόν, ἀλλʼ ἐκείνῳ μὲν διὰ τὴν σοφίαν προσάπτουσι, τυγχάνει δὲ καθόλου τι ὄν. ὀνειδιζόντων γὰρ αὐτῷ διὰ τὴν πενίαν ὡς ἀνωφελοῦς τῆς φιλοσοφίας οὔσης, κατανοήσαντά φασιν αὐτὸν ἐλαιῶν φορὰν ἐσομένην ἐκ τῆς ἀστρολογίας, ἔτι χειμῶνος ὄντος εὐπορήσαντα χρημάτων ὀλίγων ἀρραβῶνας διαδοῦναι τῶν ἐλαιουργίων τῶν τʼ ἐν Μιλήτῳ καὶ Χίῳ πάντων, ὀλίγου μισθωσάμενον ἅτʼ οὐθενὸς ἐπιβάλλοντος· ἐπειδὴ δʼ ὁ καιρὸς ἧκε, πολλῶν ζητουμένων ἅμα καὶ ἐξαίφνης, ἐκμισθοῦντα ὃν τρόπον ἠβούλετο, πολλὰ χρήματα συλλέξαντα ἐπιδεῖξαι ὅτι ῥᾴδιόν ἐστι πλουτεῖν τοῖς φιλοσόφοις, ἂν βούλωνται, ἀλλʼ οὐ τοῦτʼ ἐστὶ περὶ ὃ σπουδάζουσιν. Θαλῆς μὲν οὖν λέγεται τοῦτον τὸν τρόπον ἐπίδειξιν ποιήσασθαι τῆς σοφίας· ἔστι δʼ, ὥσπερ εἴπομεν, καθόλου τὸ τοιοῦτον χρηματιστικόν, ἐάν τις δύνηται μονοπωλίαν αὑτῷ κατασκευάζειν. διὸ καὶ τῶν πόλεων ἔνιαι τοῦτον ποιοῦνται τὸν πόρον, ὅταν ἀπορῶσι χρημάτων· μονοπωλίαν γὰρ τῶν ὠνίων ποιοῦσιν. ἐν Σικελίᾳ δέ τις τεθέντος παρʼ αὐτῷ νομίσματος συνεπρίατο πάντα τὸν σίδηρον ἐκ τῶν σιδηρείων, μετὰ δὲ ταῦτα ὡς ἀφίκοντο ἐκ τῶν ἐμπορίων οἱ ἔμποροι, ἐπώλει μόνος, οὐ πολλὴν ποιήσας ὑπερβολὴν τῆς τιμῆς· ἀλλʼ ὅμως ἐπὶ τοῖς πεντήκοντα ταλάντοις ἐπέλαβεν ἑκατόν. τοῦτο μὲν οὖν Διονύσιος αἰσθόμενος τὰ μὲν χρήματα ἐκέλευσεν ἐκκομίσασθαι, μὴ μέντοι γε ἔτι μένειν ἐν Συρακούσαις, ὡς πόρους εὑρίσκοντα τοῖς αὑτοῦ πράγμασιν ἀσυμφόρους· τὸ μέντοι ὅραμα Θάλεω καὶ τοῦτο ταὐτόν ἐστιν· ἀμφότεροι γὰρ ἑαυτοῖς ἐτέχνασαν γενέσθαι μονοπωλίαν. χρήσιμον δὲ γνωρίζειν ταῦτα καὶ τοῖς πολιτικοῖς. πολλαῖς γὰρ πόλεσι δεῖ χρηματισμοῦ καὶ τοιούτων πόρων, ὥσπερ οἰκίᾳ, μᾶλλον δέ· διόπερ τινὲς καὶ πολιτεύονται τῶν πολιτευομένων ταῦτα μόνον. ἐπεὶ δὲ τρία μέρη τῆς οἰκονομικῆς ἦν, ἓν μὲν δεσποτική, περὶ ἧς εἴρηται πρότερον, ἓν δὲ πατρική, τρίτον δὲ γαμική (καὶ γὰρ γυναικὸς ἄρχει καὶ τέκνων, ὡς ἐλευθέρων μὲν ἀμφοῖν, οὐ τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον τῆς ἀρχῆς,

1259a40 değil:

1259a40

ἀλλὰ

1259b karısını bir devlet adamı gibi, çocuklarını ise bir kral gibi yönetir. Çünkü tabiata aykırı bir durum olmadıkça erkek tabiatça dişiden daha çok yönetmeye yatkındır; yaşça büyük ve olgun olan da genç ve olgunlaşmamış olandan. Siyasi yönetimlerin çoğunda yöneten ile yönetilen sırayla yer değiştirir, çünkü bu yönetimler vatandaşların tabiatça eşit olmasını, aralarında hiçbir fark bulunmamasını ister. Yine de biri yönetirken öteki yönetildiği sürece, aralarında kılıkta, hitapta ve onurda bir fark olsun istenir; Amasis'in ayak leğeni hakkındaki sözü de bunu anlatır. Erkeğin dişiyle ilişkisi ise hep böyledir. Çocuklar üzerindeki yönetim ise kral yönetimidir: çünkü çocuğu dünyaya getiren, hem sevgiyle hem yaşça büyüklükle yönetir; bu da kral yönetiminin bir türüdür. Bu yüzden Homeros, Zeus'a

insanların ve tanrıların babası

diye seslenirken, bunların hepsinin kralını yerinde bir adla anmıştır. Çünkü kral tabiatça ötekilerden üstün olmalı, ama soyca onlarla aynı olmalıdır; yaşça büyüğün küçüğe, babanın da çocuğa karşı durumu budur.

13. Bölüm

Açıktır ki ev idaresi cansız şeylerin edinilmesinden çok insanlarla ilgilenir; zenginlik dediğimiz mülkün iyi olmasından çok insanların aretē'siyle, kölelerden çok da hürlerle ilgilenir. Önce köleler hakkında şu sorulabilir: Kölenin, alet ve hizmetkâr olarak sahip olduğu yetkinliklerin ötesinde, bunlardan daha değerli bir aretē'si var mıdır, örneğin itidal, cesaret, adalet ve bu türden öteki melekeler? Yoksa bedenle gördüğü hizmetlerin dışında hiçbir aretē'si yok mudur? İki cevap da güçlük doğurur: Varsa, köleler hürlerden neyle ayrılacak? Yoksa, insan olan ve logos'a ortak olan varlıklar için bu tuhaftır. Kadın ve çocuk hakkında da aşağı yukarı aynı şey sorulur: Bunların da aretē'leri var mıdır? Kadın itidalli, cesur ve adil olmalı mıdır? Çocuk da itidalsiz ya da itidalli olabilir mi, olamaz mı? Genel olarak da tabiatça yönetilen ile yöneten hakkında şu incelenmelidir: İkisinin aretē'si aynı mıdır, farklı mı? Eğer ikisi de iyi ve soylu insanın yetkinliğine (kalokagathia) ortak olmalıysa, neden biri her zaman yönetsin, öteki her zaman yönetilsin? Daha çok ya da daha az olmakla da ayrılamazlar; çünkü yönetmek ile yönetilmek türce farklıdır, daha çok ile daha az ise türce bir fark değildir. Ama biri aretē'ye ortak olmalı da öteki olmamalıysa, bu şaşılacak bir şey olur. Yöneten itidalli ve adil olmazsa nasıl iyi yönetecek? Yönetilen öyle olmazsa nasıl iyi

1259b

γυναικὸς μὲν πολιτικῶς τέκνων δὲ βασιλικῶς· τό τε γὰρ ἄρρεν φύσει τοῦ θήλεος ἡγεμονικώτερον, εἰ μή που συνέστηκε παρὰ φύσιν, καὶ τὸ πρεσβύτερον καὶ τέλειον τοῦ νεωτέρου καὶ ἀτελοῦς)—ἐν μὲν οὖν ταῖς πολιτικαῖς ἀρχαῖς ταῖς πλείσταις μεταβάλλει τὸ ἄρχον καὶ τὸ ἀρχόμενον (ἐξ ἴσου γὰρ εἶναι βούλεται τὴν φύσιν καὶ διαφέρειν μηδέν), ὅμως δέ, ὅταν τὸ μὲν ἄρχῃ τὸ δʼ ἄρχηται, ζητεῖ διαφορὰν εἶναι καὶ σχήμασι καὶ λόγοις καὶ τιμαῖς, ὥσπερ καὶ Ἄμασις εἶπε τὸν περὶ τοῦ ποδανιπτῆρος λόγον· τὸ δʼ ἄρρεν ἀεὶ πρὸς τὸ θῆλυ τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον. ἡ δὲ τῶν τέκνων ἀρχὴ βασιλική· τὸ γὰρ γεννῆσαν καὶ κατὰ φιλίαν ἄρχον καὶ κατὰ πρεσβείαν ἐστίν, ὅπερ ἐστὶ βασιλικῆς εἶδος ἀρχῆς. διὸ καλῶς Ὅμηρος τὸν Δία προσηγόρευσεν εἰπὼν πατὴρ ἀνδρῶν τε θεῶν τε τὸν βασιλέα τούτων ἁπάντων. φύσει γὰρ τὸν βασιλέα διαφέρειν μὲν δεῖ, τῷ γένει δʼ εἶναι τὸν αὐτόν· ὅπερ πέπονθε τὸ πρεσβύτερον πρὸς τὸ νεώτερον καὶ ὁ γεννήσας πρὸς τὸ τέκνον. φανερὸν τοίνυν ὅτι πλείων ἡ σπουδὴ τῆς οἰκονομίας περὶ τοὺς ἀνθρώπους ἢ περὶ τὴν τῶν ἀψύχων κτῆσιν, καὶ περὶ τὴν ἀρετὴν τούτων ἢ περὶ τὴν τῆς κτήσεως, ὃν καλοῦμεν πλοῦτον, καὶ τῶν ἐλευθέρων μᾶλλον ἢ δούλων. πρῶτον μὲν οὖν περὶ δούλων ἀπορήσειεν ἄν τις, πότερον ἔστιν ἀρετή τις δούλου παρὰ τὰς ὀργανικὰς καὶ διακονικὰς ἄλλη τιμιωτέρα τούτων, οἷον σωφροσύνη καὶ ἀνδρεία καὶ δικαιοσύνη καὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων ἕξεων, ἢ οὐκ ἔστιν οὐδεμία παρὰ τὰς σωματικὰς ὑπηρεσίας (ἔχει γὰρ ἀπορίαν ἀμφοτέρως· εἴτε γὰρ ἔστιν, τί διοίσουσι τῶν ἐλευθέρων; εἴτε μὴ ἔστιν, ὄντων ἀνθρώπων καὶ λόγου κοινωνούντων ἄτοπον). σχεδὸν δὲ ταὐτόν ἐστι τὸ ζητούμενον καὶ περὶ γυναικὸς καὶ παιδός, πότερα καὶ τούτων εἰσὶν ἀρεταί, καὶ δεῖ τὴν γυναῖκα εἶναι σώφρονα καὶ ἀνδρείαν καὶ δικαίαν, καὶ παῖς ἔστι καὶ ἀκόλαστος καὶ σώφρων, ἢ οὔ; καθόλου δὴ τοῦτʼ ἐστὶν ἐπισκεπτέον περὶ ἀρχομένου φύσει καὶ ἄρχοντος, πότερον ἡ αὐτὴ ἀρετὴ ἢ ἑτέρα. εἰ μὲν γὰρ δεῖ ἀμφοτέρους μετέχειν καλοκαγαθίας, διὰ τί τὸν μὲν ἄρχειν δέοι ἂν τὸν δὲ ἄρχεσθαι καθάπαξ; οὐδὲ γὰρ τῷ μᾶλλον καὶ ἧττον οἷόν τε διαφέρειν· τὸ μὲν γὰρ ἄρχεσθαι καὶ ἄρχειν εἴδει διαφέρει, τὸ δὲ μᾶλλον καὶ ἧττον οὐδέν. εἰ δὲ τὸν μὲν δεῖ τὸν δὲ μή, θαυμαστόν. εἴτε γὰρ ὁ ἄρχων μὴ ἔσται σώφρων καὶ δίκαιος, πῶς ἄρξει καλῶς; εἴθʼ ὁ ἀρχόμενος, πῶς ἀρχθήσεται

1260a yönetilecek?

1260a

καλῶς;

1260a1 İtidalsiz ve korkak olursa, yapması gereken hiçbir şeyi yapmaz.

Demek ki ikisinin de aretē'ye ortak olması zorunludur, ama bu aretē'de farklar bulunmalıdır; tıpkı tabiatça yönetilenler arasında da farklar bulunduğu gibi. Psykhē'deki durum bize hemen yolu gösterir: psykhē'de tabiatça biri yöneten, öteki yönetilen iki kısım vardır ve bunların aretē'lerinin farklı olduğunu söyleriz, yani logos sahibi kısmın aretē'si ile logos'tan yoksun kısmınki. Öteki ilişkilerde de durumun aynı olduğu açıktır; demek ki tabiatça yöneten ve yönetilen birden çok türlüdür. Hür köleyi, erkek dişiyi, yetişkin çocuğu başka başka şekillerde yönetir. Psykhē'nin parçaları hepsinde bulunur, ama farklı şekillerde bulunur: Kölede danışıp karar verme yetisi hiç yoktur; kadında vardır ama sözü geçmez; çocukta vardır ama olgunlaşmamıştır. Bu yüzden yönetenin düşünceye ilişkin aretē'si tam olmalıdır (çünkü iş, mutlak anlamda baş ustanındır; logos da baş ustadır), ötekilerin her birinde ise kendine düşen kadarı bulunmalıdır. Ahlaki aretē'ler için de durumun zorunlu olarak aynı olduğu düşünülmelidir: herkes bunlara ortak olmalıdır, ama aynı şekilde değil, her biri kendi işi için gerektiği kadar. Demek ki sayılanların hepsinin bir ahlaki aretē'si vardır; ama Sokrates'in sandığı gibi kadının itidali ile erkeğin itidali aynı değildir, cesaretleri ve adaletleri de aynı değildir: biri yönetenin cesareti, öteki hizmet edenin cesaretidir. Öteki aretē'lerde de durum böyledir.

Konuyu tek tek ayrıntılarıyla inceleyenler için bu daha da açıktır. Çünkü aretē'nin, psykhē'nin iyi hâlde olması ya da doğru davranmak ya da buna benzer bir şey olduğunu genel bir tarifle söyleyenler kendilerini aldatır. Gorgias gibi aretē'leri tek tek sayanlar, böyle tarif edenlerden çok daha iyi konuşur. Bu yüzden şairin kadın hakkında söylediğini, herkes için de böyle düşünmek gerekir:

Kadına süs olur sessizlik;

ama erkek için bu artık geçerli değildir. Çocuk henüz olgunlaşmamış olduğundan, onun aretē'sinin de kendisine göre değil, varacağı gayeye ve onu yönetene göre olduğu açıktır. Kölenin aretē'si de aynı şekilde efendisine göredir. Kölenin zorunlu işler için yararlı olduğunu söylemiştik; demek ki ona az bir aretē gerekir, ancak itidalsizlik ya da korkaklık yüzünden işlerini aksatmayacağı kadar. Şimdi söylenen doğruysa şu sorulabilir: Zanaatkârların da aretē sahibi olması gerekecek mi? Çünkü onlar da çoğu zaman itidalsizlik yüzünden işlerini aksatırlar. Yoksa ikisi arasında çok büyük bir fark mı vardır? Köle efendisinin hayatını paylaşır; zanaatkâr ise ondan daha uzaktır ve köleliğe ne kadar ortaksa aretē'den de ona o kadar pay düşer.

1260a1

ἀκόλαστος γὰρ ὢν καὶ δειλὸς οὐδὲν ποιήσει τῶν προσηκόντων. φανερὸν τοίνυν ὅτι ἀνάγκη μὲν μετέχειν ἀμφοτέρους ἀρετῆς, ταύτης δʼ εἶναι διαφοράς, (ὥσπερ καὶ τῶν φύσει ἀρχομένων). καὶ τοῦτο εὐθὺς ὑφήγηται ⟨τὰ⟩ περὶ τὴν ψυχήν· ἐν ταύτῃ γάρ ἐστι φύσει τὸ μὲν ἄρχον τὸ δʼ ἀρχόμενον, ὧν ἑτέραν φαμὲν εἶναι ἀρετήν, οἷον τοῦ λόγον ἔχοντος καὶ τοῦ ἀλόγου. δῆλον τοίνυν ὅτι τὸν αὐτὸν τρόπον ἔχει καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων, ὥστε φύσει πλείω τὰ ἄρχοντα καὶ ἀρχόμενα. ἄλλον γὰρ τρόπον τὸ ἐλεύθερον τοῦ δούλου ἄρχει καὶ τὸ ἄρρεν τοῦ θήλεος καὶ ἀνὴρ παιδός, καὶ πᾶσιν ἐνυπάρχει μὲν τὰ μόρια τῆς ψυχῆς, ἀλλʼ ἐνυπάρχει διαφερόντως. ὁ μὲν γὰρ δοῦλος ὅλως οὐκ ἔχει τὸ βουλευτικόν, τὸ δὲ θῆλυ ἔχει μέν, ἀλλʼ ἄκυρον, ὁ δὲ παῖς ἔχει μέν, ἀλλʼ ἀτελές. διὸ τὸν μὲν ἄρχοντα τελέαν ἔχειν δεῖ τὴν διανοητικὴν ἀρετήν (τὸ γὰρ ἔργον ἐστὶν ἁπλῶς τοῦ ἀρχιτέκτονος, ὁ δὲ λόγος ἀρχιτέκτων), τῶν δʼ ἄλλων ἕκαστον ὅσον ἐπιβάλλει αὐτοῖς. ὁμοίως τοίνυν ἀναγκαίως ἔχειν καὶ περὶ τὰς ἠθικὰς ἀρετὰς ὑποληπτέον, δεῖν μὲν μετέχειν πάντας, ἀλλʼ οὐ τὸν αὐτὸν τρόπον, ἀλλʼ ὅσον ἑκάστῳ πρὸς τὸ αὑτοῦ ἔργον. ὥστε φανερὸν ὅτι ἔστιν ἠθικὴ ἀρετὴ τῶν εἰρημένων πάντων, καὶ οὐχ ἡ αὐτὴ σωφροσύνη γυναικὸς καὶ ἀνδρός, οὐδʼ ἀνδρεία καὶ δικαιοσύνη, καθάπερ ᾤετο Σωκράτης, ἀλλʼ ἡ μὲν ἀρχικὴ ἀνδρεία ἡ δʼ ὑπηρετική, ὁμοίως δʼ ἔχει καὶ περὶ τὰς ἄλλας. δῆλον δὲ τοῦτο καὶ κατὰ μέρος μᾶλλον ἐπισκοποῦσιν· καθόλου γὰρ οἱ λέγοντες ἐξαπατῶσιν ἑαυτοὺς ὅτι τὸ εὖ ἔχειν τὴν ψυχὴν ἀρετή, ἢ τὸ ὀρθοπραγεῖν, ἤ τι τῶν τοιούτων· πολὺ γὰρ ἄμεινον λέγουσιν οἱ ἐξαριθμοῦντες τὰς ἀρετάς, ὥσπερ Γοργίας, τῶν οὕτως ὁριζομένων. διὸ δεῖ, ὥσπερ ὁ ποιητὴς εἴρηκε περὶ γυναικός, οὕτω νομίζειν ἔχειν περὶ πάντων· γυναικὶ κόσμον ἡ σιγὴ φέρει, ἀλλʼ ἀνδρὶ οὐκέτι τοῦτο. ἐπεὶ δʼ ὁ παῖς ἀτελής, δῆλον ὅτι τούτου μὲν καὶ ἡ ἀρετὴ οὐκ αὐτοῦ πρὸς αὑτόν ἐστιν, ἀλλὰ πρὸς τὸ τέλος καὶ τὸν ἡγούμενον· ὁμοίως δὲ καὶ δούλου πρὸς δεσπότην. ἔθεμεν δὲ πρὸς τἀναγκαῖα χρήσιμον εἶναι τὸν δοῦλον, ὥστε δῆλον ὅτι καὶ ἀρετῆς δεῖται μικρᾶς, καὶ τοσαύτης ὅπως μήτε διʼ ἀκολασίαν μήτε διὰ δειλίαν ἐλλείψῃ τῶν ἔργων. ἀπορήσειε δʼ ἄν τις, τὸ νῦν εἰρημένον εἰ ἀληθές, ἆρα καὶ τοὺς τεχνίτας δεήσει ἔχειν ἀρετήν· πολλάκις γὰρ διʼ ἀκολασίαν ἐλλείπουσι τῶν ἔργων. ἢ διαφέρει τοῦτο πλεῖστον; ὁ μὲν γὰρ δοῦλος κοινωνὸς ζωῆς, ὁ δὲ πορρώτερον, καὶ τοσοῦτον ἐπιβάλλει ἀρετῆς ὅσον περ καὶ δουλείας·

1260a40 Çünkü el zanaatkârı

1260a40

ὁ γὰρ βάναυσος τεχνίτης

1260b ancak belli sınırlar içinde bir köleliğe tabidir. Üstelik köle tabiatça köle olanlardandır; ama ne ayakkabıcı ne de öteki zanaatkârlardan biri tabiatça öyledir. Demek ki kölede bu türden bir aretē'yi doğuran efendi olmalıdır, yalnızca ona işleri öğreten biri olarak değil. Bu yüzden kölelerden logos'u esirgeyip onlara yalnızca emir vermek gerektiğini söyleyenler doğru söylemiyor; kölelere çocuklardan da çok öğüt vermek gerekir.

Bu konulardaki ayrımlar böyle olsun. Koca ile karı, çocuklar ile baba, her birinin aretē'si ve birbirleriyle ilişkileri, bunlarda neyin iyi neyin kötü olduğu, iyinin nasıl aranıp kötüden nasıl kaçınılacağı ise yönetim biçimleri (politeia) ele alınırken incelenmelidir. Her hane şehrin bir parçası, bu ilişkiler de hanenin parçaları olduğuna ve parçanın aretē'sine bütünün aretē'sine bakılarak karar verilmesi gerektiğine göre, çocukları da kadınları da yönetim biçimini göz önünde tutarak terbiye etmek zorunludur; tabii çocukların ve kadınların iyi olmasının şehrin iyi olmasına bir katkısı varsa. Katkısı olması da zorunludur: kadınlar hürlerin yarısıdır, yönetime katılacak olanlar da çocuklardan yetişir. Bu konular belirlenmiş olduğuna, geri kalanlar ise başka yerde konuşulacağına göre, şimdiki tartışmayı tamamlanmış sayıp bırakalım; yeni bir başlangıç yaparak konuşalım ve önce en iyi yönetim biçimi hakkında görüş bildirenleri inceleyelim.

1260b

ἀφωρισμένην τινὰ ἔχει δουλείαν, καὶ ὁ μὲν δοῦλος τῶν φύσει, σκυτοτόμος δʼ οὐθείς, οὐδὲ τῶν ἄλλων τεχνιτῶν. φανερὸν τοίνυν ὅτι τῆς τοιαύτης ἀρετῆς αἴτιον εἶναι δεῖ τῷ δούλῳ τὸν δεσπότην, ἀλλʼ οὐ τὴν διδασκαλικὴν ἔχοντα τῶν ἔργων [δεσποτικήν]. διὸ λέγουσιν οὐ καλῶς οἱ λόγου τοὺς δούλους ἀποστεροῦντες καὶ φάσκοντες ἐπιτάξει χρῆσθαι μόνον· νουθετητέον γὰρ μᾶλλον τοὺς δούλους ἢ τοὺς παῖδας. ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων διωρίσθω τὸν τρόπον τοῦτον· περὶ δʼ ἀνδρὸς καὶ γυναικός, καὶ τέκνων καὶ πατρός, τῆς τε περὶ ἕκαστον αὐτῶν ἀρετῆς καὶ τῆς πρὸς σφᾶς αὐτοὺς ὁμιλίας, τί τὸ καλῶς καὶ μὴ καλῶς ἐστι, καὶ πῶς δεῖ τὸ μὲν εὖ διώκειν τὸ δὲ κακῶς φεύγειν, ἐν τοῖς περὶ τὰς πολιτείας ἀναγκαῖον ἐπελθεῖν. ἐπεὶ γὰρ οἰκία μὲν πᾶσα μέρος πόλεως, ταῦτα δʼ οἰκίας, τὴν δὲ τοῦ μέρους πρὸς τὴν τοῦ ὅλου δεῖ βλέπειν ἀρετήν, ἀναγκαῖον πρὸς τὴν πολιτείαν βλέποντας παιδεύειν καὶ τοὺς παῖδας καὶ τὰς γυναῖκας, εἴπερ τι διαφέρει πρὸς τὸ τὴν πόλιν εἶναι σπουδαίαν καὶ ⟨τὸ⟩ τοὺς παῖδας εἶναι σπουδαίους καὶ τὰς γυναῖκας σπουδαίας. ἀναγκαῖον δὲ διαφέρειν· αἱ μὲν γὰρ γυναῖκες ἥμισυ μέρος τῶν ἐλευθέρων, ἐκ δὲ τῶν παίδων οἱ κοινωνοὶ γίνονται τῆς πολιτείας. ὥστʼ, ἐπεὶ περὶ μὲν τούτων διώρισται, περὶ δὲ τῶν λοιπῶν ἐν ἄλλοις λεκτέον, ἀφέντες ὡς τέλος ἔχοντας τοὺς νῦν λόγους, ἄλλην ἀρχὴν ποιησάμενοι λέγωμεν, καὶ πρῶτον ἐπισκεψώμεθα περὶ τῶν ἀποφηναμένων περὶ τῆς πολιτείας τῆς ἀρίστης.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…