İçeriğe geç
Politika

Aristoteles · Politika

II. Kitap

1260b_21. Bölüm

Amacımız, elinden geldiğince dilediği gibi yaşayabilecek insanlar için siyasi toplulukların hepsi içinde en iyisinin hangisi olduğunu incelemektir. Bunun için öteki yönetim biçimlerini de gözden geçirmemiz gerekir: hem iyi kanunlarla yönetildiği söylenen bazı şehirlerin kullandıklarını hem de bazı kişilerin tasarlayıp anlattığı ve iyi olduğu düşünülen başka yönetim biçimleri varsa onları. Böylece hem neyin doğru, neyin işe yarar olduğu görülmüş olur, hem de bunların dışında başka bir şey aramamız, ne pahasına olursa olsun ustalık taslamak isteyenlerin işi sayılmaz; bu yola, şu an var olan yönetim biçimleri iyi olmadığı için girdiğimiz anlaşılır.

İşe, bu incelemenin tabiatından gelen başlangıç noktasıyla başlamalıyız. Vatandaşlar ya her şeyi ortaklaşa paylaşır, ya hiçbir şeyi paylaşmaz, ya da bazı şeyleri paylaşıp bazılarını paylaşmaz; başka yolu yoktur. Hiçbir şeyi paylaşmamalarının imkânsız olduğu açıktır. Çünkü yönetim biçimi bir topluluktur, topluluk da her şeyden önce yerin ortak olmasını gerektirir: tek bir şehrin yeri de tektir,

1260b_2

ἐπεὶ δὲ προαιρούμεθα θεωρῆσαι περὶ τῆς κοινωνίας τῆς πολιτικῆς, τίς κρατίστη πασῶν τοῖς δυναμένοις ζῆν ὅτι μάλιστα κατʼ εὐχήν, δεῖ καὶ τὰς ἄλλας ἐπισκέψασθαι πολιτείας, αἷς τε χρῶνταί τινες τῶν πόλεων τῶν εὐνομεῖσθαι λεγομένων, κἂν εἴ τινες ἕτεραι τυγχάνουσιν ὑπὸ τινῶν εἰρημέναι καὶ δοκοῦσαι καλῶς ἔχειν, ἵνα τό τʼ ὀρθῶς ἔχον ὀφθῇ καὶ τὸ χρήσιμον, ἔτι δὲ τὸ ζητεῖν τι παρʼ αὐτὰς ἕτερον μὴ δοκῇ πάντως εἶναι σοφίζεσθαι βουλομένων, ἀλλὰ διὰ τὸ μὴ καλῶς ἔχειν ταύτας τὰς νῦν ὑπαρχούσας, διὰ τοῦτο ταύτην δοκῶμεν ἐπιβαλέσθαι τὴν μέθοδον. ἀρχὴν δὲ πρῶτον ποιητέον ἥπερ πέφυκεν ἀρχὴ ταύτης τῆς σκέψεως. ἀνάγκη γὰρ ἤτοι πάντας πάντων κοινωνεῖν τοὺς πολίτας, ἢ μηδενός, ἢ τινῶν μὲν τινῶν δὲ μή. τὸ μὲν οὖν μηδενὸς κοινωνεῖν φανερὸν ὡς ἀδύνατον (ἡ γὰρ πολιτεία κοινωνία τίς ἐστι, καὶ πρῶτον ἀνάγκη τοῦ τόπου κοινωνεῖν· ὁ μὲν γὰρ τόπος εἷς ὁ τῆς

1261a

μιᾶς πόλεως,

1261a1 vatandaşlar da o tek şehrin ortaklarıdır. Peki, iyi yönetilecek bir şehir için paylaşılabilecek her şeyi paylaşmak mı daha iyidir, yoksa bazı şeyleri paylaşıp bazılarını paylaşmamak mı? Vatandaşlar çocukları, kadınları ve mülkleri de birbirleriyle paylaşabilirler; Platon'un Devlet'inde olduğu gibi. Orada Sokrates çocukların, kadınların ve mülklerin ortak olması gerektiğini söyler. Öyleyse hangisi daha iyidir: bugünkü durum mu, yoksa Devlet'te yazılan kanuna göre yaşamak mı?

2. Bölüm

Kadınların herkesin ortak malı olmasının daha birçok sakıncası vardır. Sokrates'in bu yolda kanun konması gerektiğini söylerken dayandığı sebep de onun akıl yürütmelerinden çıkıyor görünmüyor. Üstelik şehrin ulaşması gerektiğini söylediği gaye, söylendiği şekliyle imkânsızdır; bunun nasıl anlaşılması gerektiğine dair ise hiçbir belirleme yapılmamıştır. Kastettiğim, şehrin bütünüyle ve olabildiğince bir olmasının en iyisi olduğu fikridir; Sokrates bu varsayımdan yola çıkar. Oysa açıktır ki şehir bu yolda ilerleyip giderek daha çok bir hâle gelirse artık şehir bile olmaz. Çünkü şehir tabiatça bir çokluktur; daha çok bir hâle geldikçe şehirden haneye, haneden de tek bir insana dönüşür. Nitekim haneyi şehirden, tek insanı da haneden daha çok "bir" sayarız. Dolayısıyla biri bunu yapabilecek olsa bile yapmamalıdır; çünkü şehri ortadan kaldırır.

Şehir yalnızca çok sayıda insandan değil, türce birbirinden farklı insanlardan da oluşur; birbirinin benzeri olanlardan şehir olmaz. Çünkü ittifak başka, şehir başkadır. İttifak, üyeleri türce aynı olsa bile, kemiyeti sayesinde işe yarar; çünkü ittifakın tabiatı yardımlaşmaktır. Tıpkı terazide fazladan bir ağırlığın kefeyi daha çok çekmesi gibi. Oysa bir bütün oluşturacak olanlar türce farklı olmalıdır. (Şehir bir kavimden de bu bakımdan ayrılır; tabii kavmin halkı köylere dağılmış olarak değil de Arkadialılar gibi yaşıyorsa.) Bu yüzden, daha önce Ahlak kitaplarında söylendiği gibi, şehirleri karşılıklılığa dayanan eşitlik ayakta tutar. Bu eşitlik hür ve birbirine eşit insanlar arasında da bulunmak zorundadır: hepsi aynı anda yönetemez, ya yıl yıl ya da başka bir zaman düzenine göre sırayla yönetirler. Böylece herkesin yönetmesi mümkün olur; tıpkı ayakkabıcılarla marangozlar yer değiştirse ve hep aynı kişiler ayakkabıcı ve marangoz kalmasa olacağı gibi. Ama zanaatlarda herkesin hep kendi işinde kalması daha iyi olduğu gibi siyasi toplulukta da öyle olduğuna göre, mümkünse hep aynı kişilerin yönetmesinin daha iyi olduğu açıktır. Herkesin tabiatça eşit olduğu

1261a1

οἱ δὲ πολῖται κοινωνοὶ τῆς μιᾶς πόλεως)· ἀλλὰ πότερον ὅσων ἐνδέχεται κοινωνῆσαι, πάντων βέλτιον κοινωνεῖν τὴν μέλλουσαν οἰκήσεσθαι πόλιν καλῶς, ἢ τινῶν μὲν τινῶν δʼ οὒ βέλτιον; ἐνδέχεται γὰρ καὶ τέκνων καὶ γυναικῶν καὶ κτημάτων κοινωνεῖν τοὺς πολίτας ἀλλήλοις, ὥσπερ ἐν τῇ Πολιτείᾳ τῇ Πλάτωνος· ἐκεῖ γὰρ ὁ Σωκράτης φησὶ δεῖν κοινὰ τὰ τέκνα καὶ τὰς γυναῖκας εἶναι καὶ τὰς κτήσεις. τοῦτο δὴ πότερον ὡς νῦν οὕτω βέλτιον ἔχειν, ἢ κατὰ τὸν ἐν τῇ Πολιτείᾳ γεγραμμένον νόμον; ἔχει δὴ δυσχερείας ἄλλας τε πολλὰς τὸ πάντων εἶναι τὰς γυναῖκας κοινάς, καὶ διʼ ἣν αἰτίαν φησὶ δεῖν νενομοθετῆσθαι τὸν τρόπον τοῦτον ὁ Σωκράτης, οὐ φαίνεται συμβαῖνον ἐκ τῶν λόγων. ἔτι δὲ πρός, τὸ τέλος ὅ φησι τῇ πόλει δεῖν ὑπάρχειν, ὡς μὲν εἴρηται νῦν, ἀδύνατον, πῶς δὲ δεῖ διελεῖν, οὐδὲν διώρισται. λέγω δὲ τὸ μίαν εἶναι τὴν πόλιν ὡς ἄριστον ὂν ὅτι μάλιστα πᾶσαν· λαμβάνει γὰρ ταύτην ⟨τὴν⟩ ὑπόθεσιν ὁ Σωκράτης. καίτοι φανερόν ἐστιν ὡς προϊοῦσα καὶ γινομένη μία μᾶλλον οὐδὲ πόλις ἔσται· πλῆθος γάρ τι τὴν φύσιν ἐστὶν ἡ πόλις, γινομένη τε μία μᾶλλον οἰκία μὲν ἐκ πόλεως ἄνθρωπος δʼ ἐξ οἰκίας ἔσται· μᾶλλον γὰρ μίαν τὴν οἰκίαν τῆς πόλεως φαίημεν ἄν, καὶ τὸν ἕνα τῆς οἰκίας· ὥστʼ εἰ καὶ δυνατός τις εἴη τοῦτο δρᾶν, οὐ ποιητέον· ἀναιρήσει γὰρ τὴν πόλιν. οὐ μόνον δʼ ἐκ πλειόνων ἀνθρώπων ἐστὶν ἡ πόλις, ἀλλὰ καὶ ἐξ εἴδει διαφερόντων. οὐ γὰρ γίνεται πόλις ἐξ ὁμοίων. ἕτερον γὰρ συμμαχία καὶ πόλις· τὸ μὲν γὰρ τῷ ποσῷ χρήσιμον, κἂν ᾖ τὸ αὐτὸ τῷ εἴδει (βοηθείας γὰρ χάριν ἡ συμμαχία πέφυκεν), ὥσπερ ἂν εἰ σταθμὸς πλεῖον ἑλκύσειε, ἐξ ὧν δὲ δεῖ ἓν γενέσθαι εἴδει διαφέρειν (διοίσει δὲ τῷ τοιούτῳ καὶ πόλις ἔθνους, ὅταν μὴ κατὰ κώμας ὦσι κεχωρισμένοι τὸ πλῆθος, ἀλλʼ οἷον Ἀρκάδες). διόπερ τὸ ἴσον τὸ ἀντιπεπονθὸς σῴζει τὰς πόλεις, ὥσπερ ἐν τοῖς Ἠθικοῖς εἴρηται πρότερον· ἐπεὶ καὶ ἐν τοῖς ἐλευθέροις καὶ ἴσοις ἀνάγκη τοῦτʼ εἶναι· ἅμα γὰρ οὐχ οἷόν τε πάντας ἄρχειν, ἀλλʼ ἢ κατʼ ἐνιαυτὸν ἢ κατά τινα ἄλλην τάξιν [ἢ] χρόνου. καὶ συμβαίνει δὴ τὸν τρόπον τοῦτον ὥστε πάντας ἄρχειν, ὥσπερ ἂν εἰ μετέβαλλον οἱ σκυτεῖς καὶ οἱ τέκτονες καὶ μὴ ἀεὶ οἱ αὐτοὶ σκυτοτόμοι καὶ τέκτονες ἦσαν. ἐπεὶ δὲ βέλτιον οὕτως ἔχει καὶ τὰ περὶ τὴν κοινωνίαν τὴν πολιτικήν, δῆλον ὡς τοὺς αὐτοὺς ἀεὶ βέλτιον ἄρχειν, εἰ δυνατόν, ἐν οἷς δὲ μὴ δυνατὸν διὰ τὸ τὴν

1261b

φύσιν ἴσους εἶναι πάντας,

1261b1 ve yönetmek ister iyi bir şey olsun ister kötü, herkesin ondan pay almasının adil olduğu yerlerde ise bu mümkün değildir; orada eşitlerin sırayla birbirine yer vermesi ve görev dışında birbirine benzer sayılması bunu taklit eder. Bir kısmı yönetir, bir kısmı yönetilir; sırayla, sanki başka insanlar olmuşçasına. Yönetenler arasında da aynı şekilde, farklı kişiler farklı makamlarda bulunur. Bundan açıkça anlaşılıyor ki şehir, bazılarının dediği anlamda bir olacak tabiatta değildir; şehirlerin en büyük iyiliği diye söylenen şey de aslında şehirleri ortadan kaldırır. Oysa her şeyin iyiliği o şeyi korur. Şehri aşırı ölçüde birleştirmeye çalışmanın daha iyi olmadığı başka bir yoldan da görülür. Hane tek bir insandan daha kendine yeterlidir, şehir de haneden. Bir çokluğun oluşturduğu topluluk ancak kendine yeterli hâle geldiğinde şehir olmaya başlar. O hâlde daha kendine yeterli olan daha çok tercih edilecekse, daha az bir olan da daha çok bir olandan daha çok tercih edilecektir.

3. Bölüm

Topluluğun olabildiğince bir olması en iyisi olsa bile, bunun "herkes aynı anda 'benim' ve 'benim değil' derse" sözüyle ispat edildiği görülmüyor; oysa Sokrates bunu şehrin tam anlamıyla bir olduğunun işareti sayar. Çünkü "herkes" sözü iki anlamlıdır. "Her biri ayrı ayrı" anlamına geliyorsa, Sokrates'in yapmak istediği şey belki daha çok gerçekleşir: her biri aynı çocuğa "oğlum", aynı kadına "karım" diyecek, mal varlığı ve kendisini ilgilendiren öteki her şey için de aynı şekilde konuşacaktır. Ama kadınları ve çocukları ortak kullananlar böyle demeyecekler; hepsi birlikte diyecekler, her biri ayrı ayrı değil. Mal varlığı için de öyledir: hepsi birlikte diyecekler, her biri ayrı ayrı değil. Demek ki "herkes" demenin bir tür yanıltmaca olduğu açıktır. ("Herkes", "ikisi de", "tek", "çift" gibi kelimeler iki anlamlı oldukları için tartışmalarda bile safsatacı kıyaslara yol açar.) Bu yüzden herkesin aynı şeyi söylemesi bir anlamda güzeldir ama imkânsızdır; öbür anlamda ise hiçbir gönül birliği doğurmaz.

Bu görüşün başka bir zararı daha vardır. En çok kişinin ortak olduğu şey en az özeni görür. İnsanlar en çok kendi şeylerini düşünür, ortak olanları daha az düşünürler, ya da yalnızca kendilerine düşen ölçüde. Başka sebeplerin yanında, nasılsa bir başkası ilgileniyor diye onu daha çok ihmal ederler; tıpkı ev hizmetlerinde çok sayıda hizmetkârın bazen az sayıda hizmetkârdan daha kötü hizmet etmesi gibi. Her vatandaşın bin oğlu olur; ama bunlar her birinin kendi oğlu değil, rastgele birinin rastgele bir oğludur.

1261b1

ἅμα δὲ καὶ δίκαιον, εἴτʼ ἀγαθὸν εἴτε φαῦλον τὸ ἄρχειν. πάντας αὐτοῦ μετέχειν, τοῦτό γε μιμεῖται τὸ ἐν μέρει τοὺς ἴσους εἴκειν τό ⟦?⟧ ἀνομοίους εἶναι ἔξω ἀρχῆς· οἱ μὲν γὰρ ἄρχουσιν οἱ δʼ ἄρχονται κατὰ μέρος ὥσπερ ἂν ἄλλοι γενόμενοι. τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον ἀρχόντων ἕτεροι ἑτέρας ἄρχουσιν ἀρχάς. φανερὸν τοίνυν ἐκ τούτων ὡς οὔτε πέφυκε μίαν οὕτως εἶναι τὴν πόλιν ὥσπερ λέγουσί τινες, καὶ τὸ λεχθὲν ὡς μέγιστον ἀγαθὸν ἐν ταῖς πόλεσιν ὅτι τὰς πόλεις ἀναιρεῖ· καίτοι τό γε ἑκάστου ἀγαθὸν σῴζει ἕκαστον. ἔστι δὲ καὶ κατʼ ἄλλον τρόπον φανερὸν ὅτι τὸ λίαν ἑνοῦν ζητεῖν τὴν πόλιν οὐκ ἔστιν ἄμεινον. οἰκία μὲν γὰρ αὐταρκέστερον ἑνός, πόλις δʼ οἰκίας, καὶ βούλεταί γʼ ἤδη τότε εἶναι πόλις ὅταν αὐτάρκη συμβαίνῃ τὴν κοινωνίαν εἶναι τοῦ πλήθους· εἴπερ οὖν αἱρετώτερον τὸ αὐταρκέστερον, καὶ τὸ ἧττον ἓν τοῦ μᾶλλον αἱρετώτερον. ἀλλὰ μὴν οὐδʼ εἰ τοῦτο ἄριστόν ἐστι, τὸ μίαν ὅτι μάλιστʼ εἶναι τὴν κοινωνίαν, οὐδὲ τοῦτο ἀποδείκνυσθαι φαίνεται κατὰ τὸν λόγον, ἐὰν πάντες ἅμα λέγωσι τὸ ἐμὸν καὶ τὸ μὴ ἐμόν· τοῦτο γὰρ οἴεται ὁ Σωκράτης σημεῖον εἶναι τοῦ τὴν πόλιν τελέως εἶναι μίαν. τὸ γὰρ πάντες διττόν. εἰ μὲν οὖν ὡς ἕκαστος, τάχʼ ἂν εἴη μᾶλλον ὃ βούλεται ποιεῖν ὁ Σωκράτης (ἕκαστος γὰρ υἱὸν ἑαυτοῦ φήσει τὸν αὐτὸν καὶ γυναῖκα δὴ τὴν αὐτήν, καὶ περὶ τῆς οὐσίας καὶ περὶ ἑκάστου δὴ τῶν συμβαινόντων ὡσαύτως)· νῦν δʼ οὐχ οὕτως φήσουσιν οἱ κοιναῖς χρώμενοι ταῖς γυναιξὶ καὶ τοῖς τέκνοις, ἀλλὰ πάντες μέν, οὐχ ὡς ἕκαστος δʼ αὐτῶν, ὁμοίως δὲ καὶ τὴν οὐσίαν πάντες μέν, οὐχ ὡς ἕκαστος δʼ αὐτῶν. ὅτι μὲν τοίνυν παραλογισμός τίς ἐστι τὸ λέγειν πάντας, φανερόν (τὸ γὰρ πάντες καὶ ἀμφότεροι, καὶ περιττὰ καὶ ἄρτια, διὰ τὸ διττὸν καὶ ἐν τοῖς λόγοις ἐριστικοὺς ποιεῖ συλλογισμούς· διό ἐστι τὸ πάντας τὸ αὐτὸ λέγειν ὡδὶ μὲν καλὸν ἀλλʼ οὐ δυνατόν, ὡδὶ δʼ οὐδὲν ὁμονοητικόν)· πρὸς δὲ τούτοις ἑτέραν ἔχει βλάβην τὸ λεγόμενον. ἥκιστα γὰρ ἐπιμελείας τυγχάνει τὸ πλείστων κοινόν· τῶν γὰρ ἰδίων μάλιστα φροντίζουσιν, τῶν δὲ κοινῶν ἧττον, ἢ ὅσον ἑκάστῳ ἐπιβάλλει· πρὸς γὰρ τοῖς ἄλλοις ὡς ἑτέρου φροντίζοντος ὀλιγωροῦσι μᾶλλον, ὥσπερ ἐν ταῖς οἰκετικαῖς διακονίαις οἱ πολλοὶ θεράποντες ἐνίοτε χεῖρον ὑπηρετοῦσι τῶν ἐλαττόνων. γίνονται δʼ ἑκάστῳ χίλιοι τῶν πολιτῶν υἱοί, καὶ οὗτοι οὐχ ὡς ἑκάστου, ἀλλὰ τοῦ τυχόντος ὁ τυχὼν

1262a

ὁμοίως ἐστὶν υἱός·

1262a1 Dolayısıyla hepsi onları aynı ölçüde ihmal edecektir.

Üstelik böyle bir düzende herkes, işleri iyi ya da kötü giden bir vatandaş için, kendisi toplamın kaçta biriyse o kadarıyla "benim" der; yani "benim ya da falancanın" der ve bin kişinin ya da şehir kaç kişiden oluşuyorsa hepsinin her biri için böyle konuşur. Bunu da kuşku içinde söyler; çünkü kimin çocuğu olduğu, doğan çocuğun yaşayıp yaşamadığı belli değildir. Peki, herkesin aynı kişiye iki bin ya da on bin kişiyle birlikte "benim" demesi mi daha iyidir, yoksa bugün şehirlerde "benim" denildiği gibi mi? Bugün biri aynı kişiye "oğlum" der, bir başkası "kardeşim", bir başkası "kuzenim", ya da kendisine veya yakınlarına kan bağıyla, hısımlıkla ya da evlilikle bağlı başka bir akrabalık adıyla seslenir; bunların dışında bir başkası da ona "fratriadaşım", "boydaşım" der. İnsanın kendine ait bir kuzeni olması, o şekilde bir oğlu olmasından daha iyidir. Bununla birlikte bazı insanların kimin kardeşleri, çocukları, babaları ve anneleri olduğunu tahmin etmesinin önüne geçmek de mümkün değildir: çocukların ana babalarına benzerliklerinden yola çıkarak birbirleri hakkında ister istemez bir kanıya varırlar. Yeryüzünü dolaşıp anlatan yazarlardan bazıları bunun gerçekten olduğunu da söyler: Yukarı Libya halklarından bazılarında kadınlar ortakmış, ama doğan çocuklar benzerliklerine göre paylaştırılırmış. Bazı kadınlar, at ve sığır gibi bazı hayvanlar da, yavrularını ana babalarına çok benzer doğurmaya tabiatça yatkındır; Pharsalos'ta "Adil" diye anılan kısrak gibi.

4. Bölüm

Böyle bir topluluk kuranların şu türden sakıncalardan kaçınması da kolay değildir: darp, bir kısmı istemeyerek bir kısmı isteyerek işlenen cinayetler, kavgalar ve sövgüler. Bunların hiçbirinin babaya, anneye ya da uzak olmayan bir akrabaya karşı işlenmesi, uzak birine karşı işlenmesiyle bir değildir; dine büsbütün aykırıdır. Oysa insanlar birbirlerini tanımadıklarında bu tür şeylerin, tanıdıkları duruma göre daha sık olması kaçınılmazdır. Hem de bunlar olduğunda, akrabalık biliniyorsa âdet olan arınma törenleri yapılabilir; bilinmiyorsa hiçbiri yapılamaz. Sokrates'in oğulları ortak kılıp âşıklardan yalnızca birlikte yatmayı esirgemesi, ama âşık olmayı ve babanın oğluna, kardeşin kardeşine karşı en yakışıksız olan öteki yakınlıkları engellememesi de tuhaftır; oysa yalnızca âşık olmak bile yakışıksızdır. Cinsel birlikteliği de başka hiçbir sebeple değil, yalnızca oradaki haz pek güçlü olduğu için yasaklayıp, bunun bir baba ile oğul ya da iki kardeş arasında olmasını hiç fark etmez saymak tuhaftır.

Kadınların ve çocukların ortak olması bekçilerden çok çiftçilerin işine yarayacak gibidir.

1262a1

ὥστε πάντες ὁμοίως ὀλιγωρήσουσιν. ἔτι οὕτως ἕκαστος ἐμὸς λέγει τὸν εὖ πράττοντα τῶν πολιτῶν ἢ κακῶς, ὁπόστος τυγχάνει τὸν ἀριθμὸν ὤν, οἷον ἐμὸς ἢ τοῦ δεῖνος, τοῦτον τὸν τρόπον λέγων καθʼ ἕκαστον τῶν χιλίων, ἢ ὅσων ἡ πόλις ἐστί, καὶ τοῦτο διστάζων· ἄδηλον γὰρ ᾧ συνέβη γενέσθαι τέκνον καὶ σωθῆναι γενόμενον. καίτοι πότερον οὕτω κρεῖττον τὸ ἐμὸν λέγειν ἕκαστον, τὸ αὐτὸ ἐμὸν προσαγορεύοντα δισχιλίων καὶ μυρίων, ἢ μᾶλλον ὡς νῦν ἐν ταῖς πόλεσι τὸ ἐμὸν λέγουσιν; ὁ μὲν γὰρ υἱὸν αὑτοῦ ὁ δὲ ἀδελφὸν αὑτοῦ προσαγορεύει τὸν αὐτόν, ὁ δʼ ἀνεψιόν, ἢ κατʼ ἄλλην τινὰ συγγένειαν [ἢ] πρὸς αἵματος ἢ κατʼ οἰκειότητα καὶ κηδείαν αὑτοῦ πρῶτον ἢ τῶν αὑτοῦ, πρὸς δὲ τούτοις ἕτερος φράτορα φυλέτην. κρεῖττον γὰρ ἴδιον ἀνεψιὸν εἶναι ἢ τὸν τρόπον τοῦτον υἱόν. οὐ μὴν ἀλλʼ οὐδὲ διαφυγεῖν δυνατὸν τὸ μή τινας ὑπολαμβάνειν ἑαυτῶν ἀδελφούς τε καὶ παῖδας καὶ πατέρας καὶ μητέρας· κατὰ γὰρ τὰς ὁμοιότητας αἳ γίνονται τοῖς τέκνοις πρὸς τοὺς γεννήσαντας ἀναγκαῖον λαμβάνειν περὶ ἀλλήλων τὰς πίστεις. ὅπερ φασὶ καὶ συμβαίνειν τινὲς τῶν τὰς τῆς γῆς περιόδους πραγματευομένων· εἶναι γάρ τισι τῶν ἄνω Λιβύων κοινὰς τὰς γυναῖκας, τὰ μέντοι γινόμενα τέκνα διαιρεῖσθαι κατὰ τὰς ὁμοιότητας. εἰσὶ δέ τινες καὶ γυναῖκες καὶ τῶν ἄλλων ζῴων, οἷον ἵπποι καὶ βόες, αἳ σφόδρα πεφύκασιν ὅμοια ἀποδιδόναι τὰ τέκνα τοῖς γονεῦσιν, ὥσπερ ἡ ἐν Φαρσάλῳ κληθεῖσα Δικαία ἵππος. ἔτι δὲ καὶ τὰς τοιαύτας δυσχερείας οὐ ῥᾴδιον εὐλαβηθῆναι τοῖς ταύτην κατασκευάζουσι τὴν κοινωνίαν, οἷον αἰκίας καὶ φόνους ἀκουσίους τοὺς δὲ ἑκουσίους, καὶ μάχας καὶ λοιδορίας· ὧν οὐδὲν ὅσιόν ἐστι γίνεσθαι πρὸς πατέρας καὶ μητέρας καὶ τοὺς μὴ πόρρω τῆς συγγενείας ὄντας, ὥσπερ πρὸς τοὺς ἄπωθεν· ἃ καὶ πλεῖον συμβαίνειν ἀναγκαῖον ἀγνοούντων ἢ γνωριζόντων, καὶ γενομένων τῶν μὲν γνωριζομένων ἐνδέχεται τὰς νομιζομένας γίνεσθαι λύσεις, τῶν δὲ μή, οὐδεμίαν. ἄτοπον δὲ καὶ τὸ κοινοὺς ποιήσαντα τοὺς υἱοὺς τὸ συνεῖναι μόνον ἀφελεῖν τῶν ἐρώντων, τὸ δʼ ἐρᾶν μὴ κωλῦσαι, μηδὲ τὰς χρήσεις τὰς ἄλλας ἃς πατρὶ πρὸς υἱὸν εἶναι πάντων ἐστὶν ἀπρεπέστατον καὶ ἀδελφῷ πρὸς ἀδελφόν, ἐπεὶ καὶ τὸ ἐρᾶν μόνον. ἄτοπον δὲ καὶ τὸ τὴν συνουσίαν ἀφελεῖν διʼ ἄλλην μὲν αἰτίαν μηδεμίαν, ὡς λίαν δὲ ἰσχυρᾶς τῆς ἡδονῆς γινομένης, ὅτι δʼ ὁ μὲν πατὴρ ἢ υἱός, οἱ δʼ ἀδελφοὶ ἀλλήλων, μηδὲν οἴεσθαι διαφέρειν. ἔοικε δὲ μᾶλλον τοῖς γεωργοῖς εἶναι χρήσιμον τὸ κοινὰς εἶναι τὰς γυναῖκας καὶ τοὺς παῖδας

1262b

ἢ τοῖς φύλαξιν·

1262b1 Çünkü kadınlar ve çocuklar ortak olunca dostluk azalır; yönetilenlerin de itaat etmeleri ve düzeni bozmaya kalkışmamaları için böyle olmaları gerekir. Genel olarak böyle bir kanun, doğru konmuş kanunların doğurması gereken sonucun zıddını doğurur; Sokrates'in çocuklarla ve kadınlarla ilgili işleri bu şekilde düzenlemeyi gerekli görmesinin sebebinin de zıddını. Çünkü dostluğun şehirler için iyilerin en büyüğü olduğuna inanırız; dostluk varken şehirler en az iç çekişmeye düşer. Sokrates de şehrin bir olmasını her şeyden çok över ve bunun dostluğun eseri olduğu düşünülür, kendisi de öyle söyler. Nitekim aşk üzerine konuşmalarda Aristophanes'in şöyle dediğini biliyoruz: âşıklar birbirlerini çok sevdikleri için kaynaşmayı ve iki kişiyken bir olmayı arzularlar. Orada ikisinin ya da birinin yok olması kaçınılmazdır. Şehirde ise böyle bir topluluk yüzünden dostluk ister istemez sulanır; babanın "oğlum", oğlun "babam" demesi en aza iner. Az bir tatlı çok suya karıştırılınca nasıl karışımda hissedilmez olursa, bu adlardan doğan yakınlık da öyle kaybolur; çünkü böyle bir yönetim biçiminde babanın oğullarını oğlu, oğlun babasını babası, kardeşlerin de birbirini kardeşi olarak gözetmesi için hiçbir zorunluluk kalmaz. İnsanları birbirine özen göstermeye ve sevmeye en çok iten iki şey vardır: bir şeyin insanın kendine ait olması ve biricik olduğu için değerli olması. Böyle yönetilenlerde bunların hiçbiri bulunamaz.

Doğan çocukları aktarma meselesi de, yani çiftçilerin ve zanaatkârların çocuklarından bazılarını bekçilerin arasına, bekçilerin çocuklarından bazılarını da onların arasına aktarmanın nasıl yapılacağı da büyük bir karışıklık doğurur. Ayrıca çocukları verip aktaranların kime kimi verdiklerini bilmeleri zorunludur. Daha önce sözü edilen darp, yasak aşk, cinayet gibi şeylerin de bu kişiler arasında daha çok olması kaçınılmazdır. Çünkü öteki vatandaşların arasına verilenler bekçilere, bekçilerin yanına verilenler de öteki vatandaşlara artık kardeş, çocuk, baba, anne diye seslenmeyecekler; böylece akrabalık bağını bilerek bu tür şeylerden sakınmaları da mümkün olmayacak.

Çocukların ve kadınların ortak olması konusundaki ayrımlar böyle olsun.

5. Bölüm

Bundan sonra mülkiyeti incelemek gerekir: en iyi yönetim biçimiyle yönetilecek insanlar için mülkiyet nasıl düzenlenmeli, ortak mı olmalı, yoksa ortak olmamalı mı? Bu konu, çocuklar ve kadınlarla ilgili kanunlardan ayrı olarak da incelenebilir.

1262b1

ἧττον γὰρ ἔσται φιλία κοινῶν ὄντων τῶν τέκνων καὶ τῶν γυναικῶν, δεῖ δὲ τοιούτους εἶναι τοὺς ἀρχομένους πρὸς τὸ πειθαρχεῖν καὶ μὴ νεωτερίζειν. ὅλως δὲ συμβαίνειν ἀνάγκη τοὐναντίον διὰ τὸν τοιοῦτον νόμον ὧν προσήκει τοὺς ὀρθῶς κειμένους νόμους αἰτίους γίνεσθαι, καὶ διʼ ἣν αἰτίαν ὁ Σωκράτης οὕτως οἴεται δεῖν τάττειν τὰ περὶ τὰ τέκνα καὶ τὰς γυναῖκας. φιλίαν τε γὰρ οἰόμεθα μέγιστον εἶναι τῶν ἀγαθῶν ταῖς πόλεσιν (οὕτως γὰρ ἂν ἥκιστα στασιάζοιεν), καὶ τὸ μίαν εἶναι τὴν πόλιν ἐπαινεῖ μάλισθʼ ὁ Σωκράτης, ὃ καὶ δοκεῖ κἀκεῖνος εἶναί φησι τῆς φιλίας ἔργον, καθάπερ ἐν τοῖς ἐρωτικοῖς λόγοις ἴσμεν λέγοντα τὸν Ἀριστοφάνην ὡς τῶν ἐρώντων διὰ τὸ σφόδρα φιλεῖν ἐπιθυμούντων συμφῦναι καὶ γενέσθαι ἐκ δύο ὄντων ἀμφοτέρους ἕνα· ἐνταῦθα μὲν οὖν ἀνάγκη ἀμφοτέρους ἐφθάρθαι ἢ τὸν ἕνα, ἐν δὲ τῇ πόλει τὴν φιλίαν ἀναγκαῖον ὑδαρῆ γίνεσθαι διὰ τὴν κοινωνίαν τὴν τοιαύτην, καὶ ἥκιστα λέγειν τὸν ἐμὸν ἢ υἱὸν πατέρα ἢ πατέρα υἱόν. ὥσπερ γὰρ μικρὸν γλυκὺ εἰς πολὺ ὕδωρ μειχθὲν ἀναίσθητον ποιεῖ τὴν κρᾶσιν, οὕτω συμβαίνει καὶ τὴν οἰκειότητα τὴν πρὸς ἀλλήλους τὴν ἀπὸ τῶν ὀνομάτων τούτων, διαφροντίζειν ἥκιστα ἀναγκαῖον ὂν ἐν τῇ πολιτείᾳ τῇ τοιαύτῃ ἢ πατέρα ὡς υἱῶν ἢ υἱὸν ὡς πατρός, ἢ ὡς ἀδελφοὺς ἀλλήλων. δύο γάρ ἐστιν ἃ μάλιστα ποιεῖ κήδεσθαι τοὺς ἀνθρώπους καὶ φιλεῖν, τό τε ἴδιον καὶ τὸ ἀγαπητόν· ὧν οὐδέτερον οἷόν τε ὑπάρχειν τοῖς οὕτω πολιτευομένοις. ἀλλὰ μὴν καὶ περὶ τοῦ μεταφέρειν τὰ γινόμενα τέκνα, τὰ μὲν ἐκ τῶν γεωργῶν καὶ τεχνιτῶν εἰς τοὺς φύλακας, τὰ δʼ ἐκ τούτων εἰς ἐκείνους, πολλὴν ἔχει ταραχὴν τίνα ἔσται τρόπον· καὶ γινώσκειν ἀναγκαῖον τοὺς διδόντας καὶ μεταφέροντας τίσι τίνας διδόασιν. ἔτι δὲ καὶ τὰ πάλαι λεχθέντα μᾶλλον ἐπὶ τούτων ἀναγκαῖον συμβαίνειν, οἷον αἰκίας ἔρωτας φόνους· οὐ γὰρ ἔτι προσαγορεύσουσιν ἀδελφοὺς καὶ τέκνα καὶ πατέρας καὶ μητέρας οἵ τε εἰς τοὺς ἄλλους πολίτας δοθέντες τοὺς φύλακας καὶ πάλιν οἱ παρὰ τοῖς φύλαξιν τοὺς ἄλλους πολίτας, ὥστʼ εὐλαβεῖσθαι τῶν τοιούτων τι πράττειν διὰ τὴν συγγένειαν. περὶ μὲν οὖν τῆς περὶ τὰ τέκνα καὶ τὰς γυναῖκας κοινωνίας διωρίσθω τὸν τρόπον τοῦτον. ἐχόμενον δὲ τούτων ἐστὶν ἐπισκέψασθαι περὶ τῆς κτήσεως, τίνα τρόπον δεῖ κατασκευάζεσθαι τοῖς μέλλουσι πολιτεύεσθαι τὴν ἀρίστην πολιτείαν, πότερον κοινὴν ἢ μὴ κοινὴν εἶναι τὴν κτῆσιν. τοῦτο δʼ ἄν τις καὶ χωρὶς σκέψαιτο ἀπὸ τῶν περὶ τὰ τέκνα καὶ τὰς γυναῖκας νενομοθετημένων,

1262b40 Mülkiyetle ilgili olarak demek istediğim

1262b40

λέγω

1263a şu: çocuklar ve kadınlar, bugün herkeste olduğu gibi ayrı ayrı olsa bile, mülklerin ve kullanımlarının ortak olması mı daha iyidir? Örneğin araziler ayrı olur, ürünler ise ortak ambara getirilip birlikte tüketilir (bazı kavimler böyle yapar). Ya da tam tersine toprak ortak olur ve ortaklaşa işlenir, ürünler ise herkesin kendi kullanımı için paylaştırılır (barbarlardan bazılarının da bu şekilde ortaklık kurduğu söylenir). Ya da hem araziler hem ürünler ortak olur.

Toprağı işleyenler başkalarıysa düzen farklı ve daha kolay olur; ama vatandaşlar kendileri için kendileri çalışıyorlarsa mülkiyet daha çok güçlük doğurur. Çünkü yararlanmada ve emekte eşitlik değil de eşitsizlik olursa, çok yararlanıp çok alan ama az çalışanlara karşı, az alıp çok çalışanların şikâyet etmesi kaçınılmazdır. Genel olarak insanların birlikte yaşaması ve insana ait her şeyi paylaşması zordur, özellikle de bu tür şeyleri. Yol arkadaşlarının ortaklıkları bunu gösterir: neredeyse çoğu, önlerine çıkan sıradan şeyler yüzünden anlaşmazlığa düşer, küçük şeyler yüzünden birbirine çatar. Hizmetkârlar arasında da en çok, gündelik işlerde en sık kullandıklarımızla sürtüşürüz.

Mülklerin ortak olmasının bunlar ve bunlara benzer başka sakıncaları vardır. Bugünkü düzen ise, töreler ve doğru kanunların koyduğu düzenle güzelleştirilirse, az üstünlük taşımaz; çünkü her ikisinin de iyi yanına sahip olur. Her ikisi derken, mülklerin ortak olmasından gelen iyiliği ve özel olmasından gelen iyiliği kastediyorum. Mülkler bir bakıma ortak olmalı, ama genel olarak özel olmalıdır. Çünkü mülklerin bakımı ayrı ayrı olunca insanlar birbirinden şikâyet etmez; hatta herkes kendi işine eğildiği için mülkler daha çok gelişir. Kullanım bakımından ise, aretē sayesinde, atasözündeki gibi "dostların malı ortak" olur. Bu düzen bugün de bazı şehirlerde ana hatlarıyla vardır; demek ki imkânsız değildir. Özellikle iyi yönetilen şehirlerde bir kısmı zaten vardır, bir kısmı da olabilir. Herkes mülkünü kendine ait tutar, ama bir kısmını dostlarının işine yarayacak şekilde kullanır, bir kısmını da onlarla ortak kullanır. Örneğin Lakedaimon'da insanlar birbirlerinin kölelerini neredeyse kendi köleleri gibi kullanırlar; atlar ve köpekler için de böyledir; kırda dolaşırken azığa ihtiyaç duyarlarsa ülkenin tarlalarındakini de alırlar. Demek ki mülklerin özel olup kullanımda ortak kılınması daha iyidir; insanların böyle olmasını sağlamak ise doğrudan kanun koyucunun işidir. Üstelik bir şeyi kendine ait saymak, haz bakımından da anlatılamayacak kadar büyük bir fark yaratır.

1263a

δὲ τὰ περὶ τὴν κτῆσιν πότερον κἂν ᾖ ἐκεῖνα χωρίς, καθʼ ὃν νῦν τρόπον ἔχει πᾶσι, τάς γε κτήσεις κοινὰς εἶναι βέλτιον καὶ τὰς χρήσεις, οἷον τὰ μὲν γήπεδα χωρίς, τοὺς δὲ καρποὺς εἰς τὸ κοινὸν φέροντας ἀναλίσκειν (ὅπερ ἔνια ποιεῖ τῶν ἐθνῶν), ἢ τοὐναντίον τὴν μὲν γῆν κοινὴν εἶναι καὶ γεωργεῖν κοινῇ, τοὺς δὲ καρποὺς διαιρεῖσθαι πρὸς τὰς ἰδίας χρήσεις (λέγονται δέ τινες καὶ τοῦτον τὸν τρόπον κοινωνεῖν τῶν βαρβάρων), ἢ καὶ τὰ γήπεδα καὶ τοὺς καρποὺς κοινούς. ἑτέρων μὲν οὖν ὄντων τῶν γεωργούντων ἄλλος ἂν εἴη τρόπος καὶ ῥᾴων, αὐτῶν δʼ αὑτοῖς διαπονούντων τὰ περὶ τὰς κτήσεις πλείους ἂν παρέχοι δυσκολίας. καὶ γὰρ ἐν ταῖς ἀπολαύσεσι καὶ ἐν τοῖς ἔργοις μὴ γινομένων ἴσων ἀλλʼ ἀνίσων ἀναγκαῖον ἐγκλήματα γίνεσθαι πρὸς τοὺς ἀπολαύοντας μὲν ἢ λαμβάνοντας πολλά, ὀλίγα δὲ πονοῦντας, τοῖς ἐλάττω μὲν λαμβάνουσι, πλείω δὲ πονοῦσιν. ὅλως δὲ τὸ συζῆν καὶ κοινωνεῖν τῶν ἀνθρωπικῶν πάντων χαλεπόν, καὶ μάλιστα τῶν τοιούτων. δηλοῦσι δʼ αἱ τῶν συναποδήμων κοινωνίαι· σχεδὸν γὰρ οἱ πλεῖστοι διαφέρονται ἐκ τῶν ἐν ποσὶ καὶ ἐκ μικρῶν προσκρούοντες ἀλλήλοις. ἔτι δὲ τῶν θεραπόντων τούτοις μάλιστα προσκρούομεν οἷς πλεῖστα προσχρώμεθα πρὸς τὰς διακονίας τὰς ἐγκυκλίους. τὸ μὲν οὖν κοινὰς εἶναι τὰς κτήσεις ταύτας τε καὶ ἄλλας τοιαύτας ἔχει δυσχερείας, ὃν δὲ νῦν τρόπον ἔχει καὶ ἐπικοσμηθὲν ἔθεσι καὶ τάξει νόμων ὀρθῶν, οὐ μικρὸν ἂν διενέγκαι. ἕξει γὰρ τὸ ἐξ ἀμφοτέρων ἀγαθόν· λέγω δὲ τὸ ἐξ ἀμφοτέρων τὸ ἐκ τοῦ κοινὰς εἶναι τὰς κτήσεις καὶ τὸ ἐκ τοῦ ἰδίας. δεῖ γὰρ πὼς μὲν εἶναι κοινάς, ὅλως δʼ ἰδίας. αἱ μὲν γὰρ ἐπιμέλειαι διῃρημέναι τὰ ἐγκλήματα πρὸς ἀλλήλους οὐ ποιήσουσιν, μᾶλλον δʼ ἐπιδώσουσιν ὡς πρὸς ἴδιον ἑκάστου προσεδρεύοντος· διʼ ἀρετὴν δʼ ἔσται πρὸς τὸ χρῆσθαι, κατὰ τὴν παροιμίαν, κοινὰ τὰ φίλων. ἔστι δὲ καὶ νῦν τὸν τρόπον τοῦτον ἐν ἐνίαις πόλεσιν οὕτως ὑπογεγραμμένον, ὡς οὐκ ὂν ἀδύνατον, καὶ μάλιστα ἐν ταῖς καλῶς οἰκουμέναις τὰ μὲν ἔστι τὰ δὲ γένοιτʼ ἄν· ἰδίαν γὰρ ἕκαστος τὴν κτῆσιν ἔχων τὰ μὲν χρήσιμα ποιεῖ τοῖς φίλοις, τοῖς δὲ χρῆται κοινοῖς, οἷον καὶ ἐν Λακεδαίμονι τοῖς τε δούλοις χρῶνται τοῖς ἀλλήλων ὡς εἰπεῖν ἰδίοις, ἔτι δʼ ἵπποις καὶ κυσίν, κἂν δεηθῶσιν ἐφοδίων ἐν τοῖς ἀγροῖς κατὰ τὴν χώραν. φανερὸν τοίνυν ὅτι βέλτιον εἶναι μὲν ἰδίας τὰς κτήσεις, τῇ δὲ χρήσει ποιεῖν κοινάς· ὅπως δὲ γίνωνται τοιοῦτοι, τοῦ νομοθέτου τοῦτʼ ἔργον ἴδιόν ἐστιν. ἔτι δὲ καὶ πρὸς ἡδονὴν ἀμύθητον ὅσον διαφέρει τὸ νομίζειν ἴδιόν τι.

1263a40 Herkesin kendine karşı duyduğu sevgi

1263a40

μὴ γὰρ οὐ μάτην τὴν πρὸς

1263b boşuna değildir; tabiatın bir gereğidir. Bencillik haklı olarak kınanır; ama bencillik kendini sevmek değil, kendini gerektiğinden fazla sevmektir. Para düşkünlüğü de öyledir; çünkü hemen herkes bu tür şeylerin her birini sever. Dostlara, misafirlere ya da arkadaşlara iyilik edip yardım etmek de çok hoştur; bu ise ancak mülk insanın kendine ait olduğunda mümkündür. Şehri aşırı ölçüde bir kılanlarda bunlar gerçekleşmez. Üstelik onlar iki aretē'nin işlerini de açıkça ortadan kaldırırlar: kadınlar konusunda itidalin işini (başkasının karısına itidal sayesinde el sürmemek güzel bir iştir), mülkler konusunda da cömertliğin işini. Böyle bir düzende kimsenin cömert olduğu görülmez, kimse cömertçe bir davranışta da bulunamaz; çünkü cömertliğin işi mülklerin kullanılmasındadır.

Böyle bir kanun düzeni göze hoş gelir ve insancıl sanılabilir. Onu dinleyen memnuniyetle benimser, herkesin herkese karşı harikulade bir dostluk besleyeceğini düşünür; özellikle biri, bugün yönetim biçimlerinde var olan kötülükleri, mal varlığı ortak olmadığı için ortaya çıkıyormuş gibi gösterip suçladığında. Sözleşmeler yüzünden birbirine açılan davaları, yalancı şahitlik davalarını, zenginlere yaltaklanmayı kastediyorum. Oysa bunların hiçbiri ortaklığın yokluğundan değil, insanların kötülüğünden doğar. Nitekim mülkleri ortak olup birlikte kullananların, mal varlığı ayrı olanlardan çok daha fazla anlaşmazlığa düştüğünü görürüz. Ortaklıklar yüzünden anlaşmazlığa düşenleri az görmemizin sebebi, onları mülkünü kendi başına tutan pek çok kişiyle karşılaştırmamızdır. Üstelik ortaklığa girenlerin yalnızca hangi kötülüklerden kurtulacaklarını değil, hangi iyiliklerden yoksun kalacaklarını da söylemek adil olur; öyle bakınca böyle bir hayatın büsbütün imkânsız olduğu görülür.

Sokrates'in yanılgısının sebebinin, varsayımının doğru olmaması olduğunu düşünmek gerekir. Hane de şehir de bir bakıma bir olmalıdır, ama her bakımdan değil. Şehir bu yolda ilerledikçe bir noktada artık şehir olmaktan çıkar; bir noktada da şehir olarak kalır, ama şehir olmamaya yakın, daha kötü bir şehir olur. Tıpkı biri çok sesli bir uyumu tek sese ya da bir ritmi tek bir adıma indirse olacağı gibi. Şehir, daha önce de söylendiği gibi, bir çokluktur ve terbiye yoluyla ortak ve bir kılınmalıdır. Terbiyeyi getirmek isteyen ve şehrin onunla iyi olacağına inanan birinin, şehri bu tür düzenlemelerle düzeltebileceğini sanması, töreler, felsefe ve kanunlarla düzeltmeyi düşünmemesi tuhaftır; nitekim Lakedaimon'da ve Girit'te kanun koyucu, mülklerle ilgili işleri ortak sofralar yoluyla ortak kılmıştır.

1263b

αὑτὸν αὐτὸς ἔχει φιλίαν ἕκαστος, ἀλλʼ ἔστι τοῦτο φυσικόν. τὸ δὲ φίλαυτον εἶναι ψέγεται δικαίως· οὐκ ἔστι δὲ τοῦτο τὸ φιλεῖν ἑαυτόν, ἀλλὰ τὸ μᾶλλον ἢ δεῖ φιλεῖν, καθάπερ καὶ τὸ φιλοχρήματον, ἐπεὶ φιλοῦσί γε πάντες ὡς εἰπεῖν ἕκαστον τῶν τοιούτων. ἀλλὰ μὴν καὶ τὸ χαρίσασθαι καὶ βοηθῆσαι φίλοις ἢ ξένοις ἢ ἑταίροις ἥδιστον· ὃ γίνεται τῆς κτήσεως ἰδίας οὔσης. ταῦτά τε δὴ οὐ συμβαίνει τοῖς λίαν ἓν ποιοῦσι τὴν πόλιν, καὶ πρὸς τούτοις ἀναιροῦσιν ἔργα δυοῖν ἀρεταῖν φανερῶς, σωφροσύνης μὲν τὸ περὶ τὰς γυναῖκας (ἕργον γὰρ καλὸν ἀλλοτρίας οὔσης ἀπέχεσθαι διὰ σωφροσύνην), ἐλευθεριότητος δὲ τὸ περὶ τὰς κτήσεις· οὔτε γὰρ ἔσται φανερὸς ἐλευθέριος ὤν, οὔτε πράξει πρᾶξιν ἐλευθέριον οὐδεμίαν· ἐν τῇ γὰρ χρήσει τῶν κτημάτων τὸ τῆς ἐλευθεριότητος ἔργον ἐστίν. εὐπρόσωπος μὲν οὖν ἡ τοιαύτη νομοθεσία καὶ φιλάνθρωπος ἂν εἶναι δόξειεν· ὁ γὰρ ἀκροώμενος ἄσμενος ἀποδέχεται, νομίζων ἔσεσθαι φιλίαν τινὰ θαυμαστὴν πᾶσι πρὸς ἅπαντας, ἄλλως τε καὶ ὅταν κατηγορῇ τις τῶν νῦν ὑπαρχόντων ἐν ταῖς πολιτείαις κακῶν ὡς γινομένων διὰ τὸ μὴ κοινὴν εἶναι τὴν οὐσίαν, λέγω δὲ δίκας τε πρὸς ἀλλήλους περὶ συμβολαίων καὶ ψευδομαρτυριῶν κρίσεις καὶ πλουσίων κολακείας· ὧν οὐδὲν γίνεται διὰ τὴν ἀκοινωνησίαν ἀλλὰ διὰ τὴν μοχθηρίαν, ἐπεὶ καὶ τοὺς κοινὰ κεκτημένους καὶ κοινωνοῦντας πολλῷ διαφερομένους μᾶλλον ὁρῶμεν ἢ τοὺς χωρὶς τὰς οὐσίας ἔχοντας· ἀλλὰ θεωροῦμεν ὀλίγους τοὺς ἐκ τῶν κοινωνιῶν διαφερομένους, πρὸς πολλοὺς συμβάλλοντες τοὺς κεκτημένους ἰδίᾳ τὰς κτήσεις. ἔτι δὲ δίκαιον μὴ μόνον λέγειν ὅσων στερήσονται κακῶν κοινωνήσαντες, ἀλλὰ καὶ ὅσων ἀγαθῶν· φαίνεται δʼ εἶναι πάμπαν ἀδύνατος ὁ βίος. αἴτιον δὲ τῷ Σωκράτει τῆς παρακρούσεως χρὴ νομίζειν τὴν ὑπόθεσιν οὐκ οὖσαν ὀρθήν. δεῖ μὲν γὰρ εἶναί πως μίαν καὶ τὴν οἰκίαν καὶ τὴν πόλιν, ἀλλʼ οὐ πάντως. ἔστι μὲν γὰρ ὡς οὐκ ἔσται προϊοῦσα πόλις, ἔστι δʼ ὡς ἔσται μέν, ἐγγὺς δʼ οὖσα τοῦ μὴ πόλις εἶναι χείρων πόλις, ὥσπερ κἂν εἴ τις τὴν συμφωνίαν ποιήσειεν ὁμοφωνίαν ἢ τὸν ῥυθμὸν βάσιν μίαν. ἀλλὰ δεῖ πλῆθος ὄν, ὥσπερ εἴρηται πρότερον, διὰ τὴν παιδείαν κοινὴν καὶ μίαν ποιεῖν· καὶ τόν γε μέλλοντα παιδείαν εἰσάγειν καὶ νομίζοντα διὰ ταύτης ἔσεσθαι τὴν πόλιν σπουδαίαν ἄτοπον τοῖς τοιούτοις οἴεσθαι διορθοῦν, ἀλλὰ μὴ τοῖς ἔθεσι καὶ τῇ φιλοσοφίᾳ καὶ τοῖς νόμοις, ὥσπερ τὰ περὶ τὰς κτήσεις ἐν Λακεδαίμονι καὶ Κρήτῃ τοῖς συσσιτίοις ὁ

1264a

νομοθέτης ἐκοίνωσε.

1264a1Şunu da gözden kaçırmamak gerekir: uzun zamanı, geçip giden onca yılı hesaba katmak gerekir; bu düzenlemeler iyi olsaydı o yıllar boyunca fark edilmeden kalmazdı. Çünkü hemen hemen her şey bulunmuştur; ama bir kısmı bir araya getirilmemiştir, bir kısmı da bilindiği hâlde kullanılmaz. Böyle bir yönetim biçiminin uygulamada kurulduğunu görmek, meseleyi en iyi açığa çıkarırdı. Çünkü kanun koyucu şehri, onu bölüp ayırmadan, yani bir kısmını ortak sofralara, bir kısmını fratrialara ve boylara ayırmadan kuramayacaktır. Böylece kanunla konmuş tek yenilik, bekçilerin toprak işlememesi olacaktır; bunu da Lakedaimonlular bugün de yapmaya çalışıyorlar.

Bunun dışında Sokrates, bütün yönetim biçiminin, topluluğa katılanlar için nasıl bir şey olacağını da söylememiştir, söylemek de kolay değildir. Oysa şehrin kalabalığını aşağı yukarı öteki vatandaşların kalabalığı oluşturur; onlar hakkında ise hiçbir şey belirlenmemiştir: çiftçiler için de mülkler ortak mı olmalı, yoksa her birinin kendine ait mi; kadınlar ve çocuklar onlara özel mi olmalı, ortak mı? Onlarda da her şey aynı şekilde herkesin ortak malıysa, bunlar o bekçilerden ne bakımdan farklı olacak? Onların yönetimine katlanmaktan ne kazanacaklar? Ya da Giritliler gibi bir kurnazlığa başvurulmadıkça, neyi öğrenip de bu yönetime katlanacaklar? Giritliler kölelere geri kalan her şeyde kendileriyle aynı hakları tanımış, yalnızca idman yerlerini ve silah edinmeyi yasaklamışlardır. Yok eğer onlarda da bu tür şeyler öteki şehirlerdeki gibi olacaksa, ortaklık nasıl bir ortaklık olacak? Çünkü o zaman tek bir şehrin içinde iki şehir bulunacaktır, hem de birbirine düşman iki şehir. Sokrates bekçileri bir tür garnizon, çiftçileri, zanaatkârları ve ötekileri ise vatandaş yapar. Şikâyetler, davalar ve şehirlerde bulunduğunu söylediği öteki bütün kötülükler bunlarda da bulunacaktır. Gerçi Sokrates terbiye sayesinde şehir nizamnameleri, pazar nizamnameleri ve benzerleri gibi pek çok düzenlemeye ihtiyaç kalmayacağını söyler; ama terbiyeyi yalnızca bekçilere verir. Ayrıca çiftçileri, ürün vergisi ödemeleri şartıyla mülklerin sahibi yapar. Ama bu çiftçilerin, bazı yerlerdeki heilotlardan, penestlerden ve kölelerden çok daha huysuz ve kibirli olması beklenir. Her neyse, bunlar aynı ölçüde zorunlu olsun ya da olmasın, şimdilik hiçbir şey belirlenmemiştir. Bunlarla bağlantılı sorular da öyle: bunların yönetim biçimi, terbiyesi ve kanunları ne olacak? Bunu bulmak kolay değildir; bunların nasıl insanlar olacağı da bekçilerin topluluğunun korunması bakımından küçük bir mesele değildir.

1264a1

δεῖ δὲ μηδὲ τοῦτο αὐτὸ ἀγνοεῖν, ὅτι χρὴ προσέχειν τῷ πολλῷ χρόνῳ καὶ τοῖς πολλοῖς ἔτεσιν, ἐν οἷς οὐκ ἂν ἔλαθεν, εἰ ταῦτα καλῶς εἶχεν· πάντα γὰρ σχεδὸν εὕρηται μέν, ἀλλὰ τὰ μὲν οὐ συνῆκται, τοῖς δʼ οὐ χρῶνται γινώσκοντες. μάλιστα δʼ ἂν γένοιτο φανερὸν εἴ τις τοῖς ἔργοις ἴδοι τὴν τοιαύτην πολιτείαν κατασκευαζομένην· οὐ γὰρ δυνήσεται μὴ μερίζων αὐτὰ καὶ χωρίζων ποιῆσαι τὴν πόλιν, τὰ μὲν εἰς συσσίτια τὰ δὲ εἰς φατρίας καὶ φυλάς. ὥστε οὐδὲν ἄλλο συμβήσεται νενομοθετημένον πλὴν μὴ γεωργεῖν τοὺς φύλακας· ὅπερ καὶ νῦν Λακεδαιμόνιοι ποιεῖν ἐπιχειροῦσιν. οὐ μὴν ἀλλʼ οὐδὲ ὁ τρόπος τῆς ὅλης πολιτείας τίς ἔσται τοῖς κοινωνοῦσιν, οὔτʼ εἴρηκεν ὁ Σωκράτης οὔτε ῥᾴδιον εἰπεῖν. καίτοι σχεδὸν τό γε πλῆθος τῆς πόλεως τὸ τῶν ἄλλων πολιτῶν γίνεται πλῆθος, περὶ ὧν οὐδὲν διώρισται, πότερον καὶ τοῖς γεωργοῖς κοινὰς εἶναι δεῖ τὰς κτήσεις ἢ καὶ καθʼ ἕκαστον ἰδίας, ἔτι δὲ καὶ γυναῖκας καὶ παῖδας ἰδίους ἢ κοινούς. εἰ μὲν γὰρ τὸν αὐτὸν τρόπον κοινὰ πάντα πάντων, τί διοίσουσιν οὗτοι ἐκείνων τῶν φυλάκων; ἢ τί πλεῖον αὐτοῖς ὑπομένουσι τὴν ἀρχὴν αὐτῶν, ἢ τί μαθόντες ὑπομενοῦσι τὴν ἀρχήν, ἐὰν μή τι σοφίζωνται τοιοῦτον οἷον Κρῆτες; ἐκεῖνοι γὰρ τἆλλα ταὐτὰ τοῖς δούλοις ἐφέντες μόνον ἀπειρήκασι τὰ γυμνάσια καὶ τὴν τῶν ὅπλων κτῆσιν. εἰ δέ, καθάπερ ἐν ταῖς ἄλλαις πόλεσι, καὶ παρʼ ἐκείνοις ἔσται τὰ τοιαῦτα, τίς ὁ τρόπος ἔσται τῆς κοινωνίας; ἐν μιᾷ γὰρ πόλει δύο πόλεις ἀναγκαῖον εἶναι, καὶ ταύτας ὑπεναντίας ἀλλήλαις. ποιεῖ γὰρ τοὺς μὲν φύλακας οἷον φρουρούς, τοὺς δὲ γεωργοὺς καὶ τοὺς τεχνίτας καὶ τοὺς ἄλλους πολίτας· ἐγκλήματα δὲ καὶ δίκαι, καὶ ὅσα ἄλλα ταῖς πόλεσιν ὑπάρχειν φησὶ κακά, πάνθʼ ὑπάρξει καὶ τούτοις. καίτοι λέγει ὁ Σωκράτης ὡς οὐ πολλῶν δεήσονται νομίμων διὰ τὴν παιδείαν, οἷον ἀστυνομικῶν καὶ ἀγορανομικῶν καὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων, ἀποδιδοὺς μόνον τὴν παιδείαν τοῖς φύλαξιν. ἔτι δὲ κυρίους ποιεῖ τῶν κτημάτων τοὺς γεωργοὺς ⟨τοὺς⟩ ἀποφορὰν φέροντας· ἀλλὰ πολὺ μᾶλλον εἰκὸς εἶναι χαλεποὺς καὶ φρονημάτων πλήρεις, ἢ τὰς παρʼ ἐνίοις εἱλωτείας τε καὶ πενεστείας καὶ δουλείας. ἀλλὰ γὰρ εἴτʼ ἀναγκαῖα ταῦθʼ ὁμοίως εἴτε μή, νῦν γε οὐδὲν διώρισται. καὶ περὶ τῶν ἐχομένων τίς ἡ τούτων τε πολιτεία καὶ παιδεία καὶ νόμοι τίνες. ἔστι δʼ οὔθʼ εὑρεῖν ῥᾴδιον, οὔτε τὸ διαφέρον μικρὸν, τὸ ποιούς τινας εἶναι τούτους πρὸς τὸ σῴζεσθαι τὴν τῶν φυλάκων κοινωνίαν.

1264a40Ama

1264a40

ἀλλὰ

1264b Sokrates kadınları ortak, mülkleri özel yaparsa, erkekler tarladaki işlerle uğraşırken evi kim idare edecek? Ya hem mülkler hem çiftçilerin kadınları ortaksa, o zaman kim? Kadınların erkeklerle aynı işlerle uğraşması gerektiğini göstermek için hayvanlardan örnek getirmek de tuhaftır; çünkü hayvanların ev idaresiyle hiçbir ilgisi yoktur.

Sokrates'in yöneticileri belirleme şekli de tehlikelidir: hep aynı kişileri yönetici yapar. Bu, hiçbir itibar iddiası olmayanlar arasında bile iç çekişmeye sebep olur; thymos'u güçlü, savaşçı adamlar arasında hayli hayli. Hep aynı kişileri yönetici yapmak zorunda olduğu açıktır; çünkü tanrının verdiği altın kimi zaman bazılarının, kimi zaman başkalarının psykhē'sine karışmış değildir, hep aynı kişilerinkine karışmıştır. Sokrates bazılarına daha doğar doğmaz altın, bazılarına gümüş, zanaatkâr ve çiftçi olacaklara da tunç ve demir karıştırıldığını söyler. Üstelik bekçileri saadetten yoksun bırakırken kanun koyucunun bütün şehri mesut kılması gerektiğini söyler. Oysa parçalarının çoğu ya da hepsi, ya da hiç değilse bazıları saadete sahip olmadıkça bütünün mesut olması imkânsızdır. Mesut olmak, çift sayı olmaya benzemez: çiftlik bütüne ait olup parçaların hiçbirinde bulunmayabilir, ama saadette bu imkânsızdır. Hem bekçiler mesut değilse kim mesut olacak? Zanaatkârlar ve kol işçilerinin kalabalığı olmadığı kesin. Sokrates'in anlattığı yönetim biçimi işte bu aporia'larla ve bunlardan aşağı kalmayan başkalarıyla doludur.

6. Bölüm

Sonradan yazılmış Kanunlar'da da durum hemen hemen aynıdır; bu yüzden oradaki yönetim biçimini de kısaca incelemek iyi olur. Devlet'te Sokrates pek az konuyu belirlemiştir: kadınların ve çocukların ortaklığının nasıl olması gerektiğini, mülkiyeti ve yönetim biçiminin düzenini. (Şehirde oturanların kalabalığı iki parçaya ayrılır: biri çiftçiler, öteki savaşan kesim; bunlardan bir üçüncü parça, karar veren ve şehre egemen olan kesim çıkar.) Çiftçiler ve zanaatkârlar hakkında ise, hiçbir yönetim görevine katılmayacaklar mı yoksa bazılarına katılacaklar mı, bunlar da silah edinip savaşa katılmalı mı katılmamalı mı, bu konularda Sokrates hiçbir şey belirlememiştir. Kadınların savaşa katılması ve bekçilerle aynı terbiyeyi alması gerektiğini düşünür; konuşmanın geri kalanını ise konu dışı şeylerle ve bekçilerin terbiyesinin nasıl olması gerektiğine dair açıklamalarla doldurmuştur.

1264b

μὴν εἴ γε τὰς μὲν γυναῖκας ποιήσει κοινὰς τὰς δὲ κτήσεις ἰδίας, τίς οἰκονομήσει ὥσπερ τὰ ἐπὶ τῶν ἀγρῶν οἱ ἄνδρες αὐτῶν—κἂν εἰ κοιναὶ αἱ κτήσεις καὶ αἱ τῶν γεωργῶν γυναῖκες; ἄτοπον δὲ καὶ τὸ ἐκ τῶν θηρίων ποιεῖσθαι τὴν παραβολήν, ὅτι δεῖ τὰ αὐτὰ ἐπιτηδεύειν τὰς γυναῖκας τοῖς ἀνδράσιν, οἷς οἰκονομίας οὐδὲν μέτεστιν. ἐπισφαλὲς δὲ καὶ τοὺς ἄρχοντας ὡς καθίστησιν ὁ Σωκράτης. ἀεὶ γὰρ ποιεῖ τοὺς αὐτοὺς ἄρχοντας· τοῦτο δὲ στάσεως αἴτιον γίνεται καὶ παρὰ τοῖς μηδὲν ἀξίωμα κεκτημένοις, ἦ που δῆθεν παρά γε θυμοειδέσι καὶ πολεμικοῖς ἀνδράσιν. ὅτι δʼ ἀναγκαῖον αὐτῷ ποιεῖν τοὺς αὐτοὺς ἄρχοντας, φανερόν· οὐ γὰρ ὁτὲ μὲν ἄλλοις ὁτὲ δὲ ἄλλοις μέμεικται ταῖς ψυχαῖς ὁ παρὰ τοῦ θεοῦ χρυσός, ἀλλʼ ἀεὶ τοῖς αὐτοῖς. φησὶ δὲ τοῖς μὲν εὐθὺς γινομένοις μεῖξαι χρυσόν, τοῖς δʼ ἄργυρον, χαλκὸν δὲ καὶ σίδηρον τοῖς τεχνίταις μέλλουσιν ἔσεσθαι καὶ γεωργοῖς. ἔτι δὲ καὶ τὴν εὐδαιμονίαν ἀφαιρούμενος τῶν φυλάκων, ὅλην φησὶ δεῖν εὐδαίμονα ποιεῖν τὴν πόλιν τὸν νομοθέτην. ἀδύνατον δὲ εὐδαιμονεῖν ὅλην, μὴ τῶν πλείστων ἢ μὴ πάντων μερῶν ἢ τινῶν ἐχόντων τὴν εὐδαιμονίαν. οὐ γὰρ τῶν αὐτῶν τὸ εὐδαιμονεῖν ὧνπερ τὸ ἄρτιον· τοῦτο μὲν γὰρ ἐνδέχεται τῷ ὅλῳ ὑπάρχειν, τῶν δὲ μερῶν μηδετέρῳ, τὸ δὲ εὐδαιμονεῖν ἀδύνατον. ἀλλὰ μὴν εἰ οἱ φύλακες μὴ εὐδαίμονες, τίνες ἕτεροι; οὐ γὰρ δὴ οἵ γε τεχνῖται καὶ τὸ πλῆθος τὸ τῶν βαναύσων. ἡ μὲν οὖν πολιτεία περὶ ἧς ὁ Σωκράτης εἴρηκεν ταύτας τε τὰς ἀπορίας ἔχει καὶ τούτων οὐκ ἐλάττους ἑτέρας. σχεδὸν δὲ παραπλησίως καὶ τὰ περὶ τοὺς Νόμους ἔχει τοὺς ὕστερον γραφέντας, διὸ καὶ περὶ τῆς ἐνταῦθα πολιτείας ἐπισκέψασθαι μικρὰ βέλτιον. καὶ γὰρ ἐν τῇ Πολιτείᾳ περὶ ὀλίγων πάμπαν διώρικεν ὁ Σωκράτης, περί τε γυναικῶν καὶ τέκνων κοινωνίας, πῶς ἔχειν δεῖ, καὶ περὶ κτήσεως, καὶ τῆς πολιτείας τὴν τάξιν (διαιρεῖται γὰρ εἰς δύο μέρη τὸ πλῆθος τῶν οἰκούντων, τὸ μὲν εἰς τοὺς γεωργούς, τὸ δὲ εἰς τὸ προπολεμοῦν μέρος· τρίτον δʼ ἐκ τούτων τὸ βουλευόμενον καὶ κύριον τῆς πόλεως), περὶ δὲ τῶν γεωργῶν καὶ τῶν τεχνιτῶν, πότερον οὐδεμιᾶς μεθέξουσιν ἤ τινος ἀρχῆς, καὶ πότερον ὅπλα δεῖ κεκτῆσθαι καὶ τούτους καὶ συμπολεμεῖν ἢ μή, περὶ τούτων οὐδὲν διώρικεν ὁ Σωκράτης, ἀλλὰ τὰς μὲν γυναῖκας οἴεται δεῖν συμπολεμεῖν καὶ παιδείας μετέχειν τῆς αὐτῆς τοῖς φύλαξιν, τὰ δʼ ἄλλα τοῖς ἔξωθεν πεπλήρωκε τὸν λόγον καὶ περὶ τῆς παιδείας, ποίαν τινὰ δεῖ γίνεσθαι

1265a

τῶν φυλάκων.

1265a1Kanunlar'ın ise büyük kısmı kanunlardan ibarettir; yönetim biçimi hakkında pek az şey söylenir. Platon bu yönetim biçimini mevcut şehirlere daha uygun kılmak isterken onu yavaş yavaş yeniden öteki yönetim biçimine doğru çevirir. Kadınların ve mülkün ortaklığı dışında geri kalan her şeyi iki yönetim biçimine de aynen verir: aynı terbiyeyi, zorunlu işlerden uzak bir hayatı, ortak sofraları da aynı şekilde. Farkı şu: burada kadınların da ortak sofraları olması gerektiğini söyler; ayrıca orada silah taşıyanlar bin kişiyken burada beş bin kişidir.

Sokrates'in bütün konuşmalarında olağanüstü bir yan, incelik, yenilikçilik ve arayış vardır; ama her şeyi doğru söylemek belki zordur. Örneğin az önce sözü edilen kalabalık için şunu gözden kaçırmamak gerekir: bu kadar insanı beslemek için Babil kadar ya da başka bir sınırsız genişlikte toprak gerekecektir; o topraktan çalışmayan beş bin kişi geçinecek, üstelik onların çevresinde kat kat kalabalık bir kadın ve hizmetkâr güruhu olacaktır. Tasarıyı dilediğimiz gibi kurmak elbette serbesttir, ama imkânsız bir şey kurmamak şartıyla. Kanun koyucunun kanunları koyarken iki şeye bakması gerektiği söylenir: toprağa ve insanlara. Komşu bölgeleri de eklemek iyi olur. Önce şehir başka şehirlerle ilişki içinde, siyasi bir hayat sürecekse bu gereklidir; çünkü savaşta yalnız kendi topraklarında işe yarayan silahları değil, dışarıdaki bölgelerde işe yarayanları da kullanmak zorundadır. Kişi böyle bir hayatı ne kendisi için ne de şehrin ortak hayatı için benimsemese bile, düşmana yine de korku salmak gerekir; hem topraklarına girdiklerinde hem de çekilip gittiklerinde.

Mülkün miktarına da bakmak gerekir; acaba onu başka türlü, daha açık bir biçimde belirlemek daha iyi olmaz mı? Platon mülkün itidalli bir hayata yetecek kadar olması gerektiğini söyler; bu, "iyi bir hayata yetecek kadar" demek gibidir. Bu ise fazla genel bir ölçüdür; çünkü itidalli ama sefil bir hayat sürmek de mümkündür. Daha iyi bir sınır "itidalli ve cömertçe" olur; bu ikisi ayrı ayrı alınırsa birinin ardından lüks, ötekinin ardından sıkıntılı bir hayat gelir. Zira mal varlığının kullanılmasıyla ilgili, seçilmeye değer melekeler yalnız bunlardır: mal varlığını yumuşak huyla ya da cesaretle kullanmak diye bir şey yoktur, ama itidalle ve cömertçe kullanmak vardır; dolayısıyla bu melekelerin mal varlığıyla ilgili olması zorunludur. Mülkleri eşitleyip vatandaşların sayısını düzenlememek, çocuk yapmayı sınırsız bırakmak da tuhaftır; sanki ne kadar çocuk doğarsa doğsun, kısır kalanlar yüzünden nüfus kendiliğinden aynı sayıya denkleşecekmiş gibi,

1265a1

τῶν δὲ Νόμων τὸ μὲν πλεῖστον μέρος νόμοι τυγχάνουσιν ὄντες, ὀλίγα δὲ περὶ τῆς πολιτείας εἴρηκεν, καὶ ταύτην βουλόμενος κοινοτέραν ποιεῖν ταῖς πόλεσι κατὰ μικρὸν περιάγει πάλιν πρὸς τὴν ἑτέραν πολιτείαν. ἔξω γὰρ τῆς τῶν γυναικῶν κοινωνίας καὶ τῆς κτήσεως, τὰ ἄλλα ταὐτὰ ἀποδίδωσιν ἀμφοτέραις ταῖς πολιτείαις· καὶ γὰρ παιδείαν τὴν αὐτήν, καὶ τὸ τῶν ἔργων τῶν ἀναγκαίων ἀπεχομένους ζῆν, καὶ περὶ συσσιτίων ὡσαύτως· πλὴν ἐν ταύτῃ φησὶ δεῖν εἶναι συσσίτια καὶ γυναικῶν, καὶ τὴν μὲν χιλίων τῶν ὅπλα κεκτημένων, ταύτην δὲ πεντακισχιλίων. τὸ μὲν οὖν περιττὸν ἔχουσι πάντες οἱ τοῦ Σωκράτους λόγοι καὶ τὸ κομψὸν καὶ τὸ καινοτόμον καὶ τὸ ζητητικόν, καλῶς δὲ πάντα ἴσως χαλεπόν, ἐπεὶ καὶ τὸ νῦν εἰρημένον πλῆθος δεῖ μὴ λανθάνειν ὅτι χώρας δεήσει τοῖς τοσούτοις Βαβυλωνίας ἤ τινος ἄλλης ἀπεράντου τὸ πλῆθος, ἐξ ἧς ἀργοὶ πεντακισχίλιοι θρέψονται, καὶ περὶ τούτους γυναικῶν καὶ θεραπόντων ἕτερος ὄχλος πολλαπλάσιος. δεῖ μὲν οὖν ὑποτίθεσθαι κατʼ εὐχήν, μηδὲν μέντοι ἀδύνατον. λέγεται δʼ ὡς δεῖ τὸν νομοθέτην πρὸς δύο βλέποντα τιθέναι τοὺς νόμους, πρός τε τὴν χώραν καὶ τοὺς ἀνθρώπους. ἔτι δὲ καλῶς ἔχει προσθεῖναι καὶ πρὸς τοὺς γειτνιῶντας τόπους, πρῶτον μὲν εἰ δεῖ τὴν πόλιν ζῆν βίον πολιτικόν (οὐ γὰρ μόνον ἀναγκαῖόν ἐστιν αὐτὴν τοιούτοις χρῆσθαι πρὸς τὸν πόλεμον ὅπλοις ἃ χρήσιμα κατὰ τὴν οἰκείαν χώραν ἐστίν, ἀλλὰ καὶ πρὸς τοὺς ἔξω τόπους)· εἰ δέ τις μὴ τοιοῦτον ἀποδέχεται βίον, μήτε τὸν ἴδιον μήτε τὸν κοινὸν τῆς πόλεως, ὅμως οὐδὲν ἧττον δεῖ φοβεροὺς εἶναι τοῖς πολεμίοις, μὴ μόνον ἐλθοῦσιν εἰς τὴν χώραν ἀλλὰ καὶ ἀπελθοῦσιν. καὶ τὸ πλῆθος δὲ τῆς κτήσεως ὁρᾶν δεῖ, μή ποτε βέλτιον ἑτέρως διορίσαι τῷ σαφῶς μᾶλλον. τοσαύτην γὰρ εἶναί φησι δεῖν ὥστε ζῆν σωφρόνως, ὥσπερ ἂν εἴ τις εἶπεν ὥστε ζῆν εὖ. τοῦτο δʼ ἄρʼ ἐστι καθόλου μᾶλλον, ἐπειδὴ ἔστι σωφρόνως μὲν ταλαιπώρως δὲ ζῆν, ἀλλὰ βελτίων ὅρος τὸ σωφρόνως καὶ ἐλευθερίως (χωρὶς γὰρ ἑκατέρῳ τῷ μὲν τὸ τρυφᾶν ἀκολουθήσει, τῷ δὲ τὸ ἐπιπόνως), ἐπεὶ μόναι γʼ εἰσὶν ἕξεις αἱρεταὶ περὶ τὴν τῆς οὐσίας χρῆσιν αὗται, οἷον οὐσίᾳ πράως μὲν ἢ ἀνδρείως χρῆσθαι οὐκ ἔστιν, σωφρόνως δὲ καὶ ἐλευθερίως ἔστιν, ὥστε καὶ τὰς ἕξεις ἀναγκαῖον περὶ αὐτὴν εἶναι ταύτας. ἄτοπον δὲ καὶ τὸ τὰς κτήσεις ἰσάζοντα τὸ περὶ τὸ πλῆθος τῶν πολιτῶν μὴ κατασκευάζειν, ἀλλʼ ἀφεῖναι τὴν τεκνοποιίαν ἀόριστον ὡς ἱκανῶς ἀνομαλισθησομένην εἰς τὸ αὐτὸ πλῆθος διὰ τὰς ἀτεκνίας ὁσωνοῦν γεννωμένων,

1265b çünkü bugün şehirlerde böyle olduğu sanılıyor. Oysa bu konuda o şehirde bugünkü şehirlerdekinden çok daha titiz olmak gerekir. Bugün kimse yoksulluğa düşmez, çünkü mal varlıkları kaç kişi olursa olsun aralarında bölüştürülür; orada ise mülkler bölünemeyeceği için, fazladan doğanlar, sayıları ister az ister çok olsun, hiçbir şeye sahip olamaz. Asıl sınırlanması gerekenin mal varlığından çok çocuk yapmak olduğu düşünülebilir: belli bir sayıdan fazla çocuk doğurulmamalı, bu sayı da doğanlardan bazılarının ölebileceği ve başkalarının çocuksuz kalacağı göz önünde tutularak belirlenmelidir. Çoğu şehirde olduğu gibi bunu serbest bırakmak, vatandaşlar arasında kaçınılmaz olarak yoksulluğa yol açar; yoksulluk da iç çekişme ve kötülük doğurur. En eski kanun koyuculardan biri olan Korintli Pheidon, başlangıçta herkesin toprak payı büyüklükçe eşit olmasa bile hanelerin ve vatandaşların sayısının hep aynı kalması gerektiğini düşünmüştü; bu Kanunlar'da ise durum bunun tersidir. Bu konularda neyin daha iyi olduğunu düşündüğümüzü ileride söylemek gerekecek.

Kanunlar'da yöneticilerin yönetilenlerden nasıl ayrılacağı da eksik bırakılmıştır. Platon yalnızca, çözgü ipliği atkı ipliğinden farklı bir yünden yapıldığı gibi yöneticilerin de yönetilenlerden öyle farklı olması gerektiğini söyler. Ayrıca bütün mal varlığının beş katına kadar artmasına izin verdiğine göre, toprakta da belli bir sınıra kadar artışa neden izin verilmesin? Ev arsalarının bölünüşünü de incelemek gerekir; acaba ev idaresine elverişsiz olmasın? Çünkü Platon herkese birbirinden ayrı iki arsa vermiştir; oysa iki evde birden oturmak zordur.

Bütün bu düzen ne demokrasi ne oligarşi olmak ister, ikisinin ortası olmak ister; buna, yönetim biçiminin genel adıyla, "politeia" derler, çünkü ağır silahlı askerlik edenlerden oluşur. Platon bu yönetim biçimini ötekiler arasında şehirlerin çoğuna en uygun olan diye kuruyorsa, belki doğru söylemiştir; ama ilk yönetim biçiminden sonra en iyisi diye kuruyorsa doğru söylememiştir. Çünkü Lakonların yönetim biçimini, ya da daha aristokratik başka birini daha çok övmek mümkündür. Bazıları en iyi yönetim biçiminin bütün yönetim biçimlerinin karışımı olması gerektiğini söyler ve bu yüzden Lakedaimonluların yönetim biçimini över. Bunlardan kimi onun oligarşi, monarşi ve demokrasiden oluştuğunu söyler: krallığı monarşi, yaşlılar meclisinin yönetimini oligarşi sayar, eforluk makamında ise halk yönetimi görür, çünkü eforlar halkın içinden gelir. Kimi de eforluğun bir tiranlık olduğunu, halk yönetiminin ise ortak sofralarda ve gündelik hayatın geri kalanında görüldüğünü söyler.

1265b

ὅτι δοκεῖ τοῦτο καὶ νῦν συμβαίνειν περὶ τὰς πόλεις. δεῖ δὲ τοῦτʼ οὐχ ὁμοίως ἀκριβῶς ἔχειν περὶ τὰς πόλεις τότε καὶ νῦν· νῦν μὲν γὰρ οὐδεὶς ἀπορεῖ, διὰ τὸ μερίζεσθαι τὰς οὐσίας εἰς ὁποσονοῦν πλῆθος, τότε δὲ ἀδιαιρέτων οὐσῶν ἀνάγκη τοὺς παράζυγας μηδὲν ἔχειν, ἐάν τʼ ἐλάττους ὦσι τὸ πλῆθος ἐάν τε πλείους. μᾶλλον δὲ δεῖν ὑπολάβοι τις ἂν ὡρίσθαι τῆς οὐσίας τὴν τεκνοποιίαν, ὥστε ἀριθμοῦ τινὸς μὴ πλείονα γεννᾶν, τοῦτο δὲ τιθέναι τὸ πλῆθος ἀποβλέποντα πρὸς τὰς τύχας, ἂν συμβαίνῃ τελευτᾶν τινας τῶν γεννηθέντων, καὶ πρὸς τὴν τῶν ἄλλων ἀτεκνίαν. τὸ δʼ ἀφεῖσθαι, καθάπερ ἐν ταῖς πλείσταις πόλεσι, πενίας ἀναγκαῖον αἴτιον γίνεσθαι τοῖς πολίταις, ἡ δὲ πενία στάσιν ἐμποιεῖ καὶ κακουργίαν. Φείδων μὲν οὖν ὁ Κορίνθιος, ὢν νομοθέτης τῶν ἀρχαιοτάτων, τοὺς οἴκους ἴσους ᾠήθη δεῖν διαμένειν καὶ τὸ πλῆθος τῶν πολιτῶν, καὶ εἰ τὸ πρῶτον τοὺς κλήρους ἀνίσους εἶχον πάντες κατὰ μέγεθος· ἐν δὲ τοῖς νόμοις τούτοις τοὐναντίον ἐστίν. ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων πῶς οἰόμεθα βέλτιον ἂν ἔχειν, λεκτέον ὕστερον· ἐλλέλειπται δʼ ἐν τοῖς νόμοις τούτοις καὶ τὰ περὶ τοὺς ἄρχοντας πῶς ἔσονται διαφέροντες τῶν ἀρχομένων. φησὶ γὰρ δεῖν, ὥσπερ ἐξ ἑτέρου τὸ στημόνιον ἐρίου γίνεται τῆς κρόκης, οὕτω καὶ τοὺς ἄρχοντας ἔχειν πρὸς τοὺς ἀρχομένους. ἐπεὶ δὲ τὴν πᾶσαν οὐσίαν ἐφίησι γίνεσθαι μείζονα μέχρι πενταπλασίας, διὰ τί τοῦτʼ οὐκ ἂν εἴη ἐπὶ τῆς γῆς μέχρι τινός; καὶ τὴν τῶν οἰκοπέδων δὲ διαίρεσιν δεῖ σκοπεῖν, μή ποτʼ οὐ συμφέρει πρὸς οἰκονομίαν· δύο γὰρ οἰκόπεδα ἑκάστῳ ἔνειμε διελὼν χωρίς, χαλεπὸν δὲ οἰκίας δύο οἰκεῖν. ἡ δὲ σύνταξις ὅλη βούλεται μὲν εἶναι μήτε δημοκρατία μήτε ὀλιγαρχία, μέση δὲ τούτων, ἣν καλοῦσι πολιτείαν· ἐκ γὰρ τῶν ὁπλιτευόντων ἐστίν. εἰ μὲν οὖν ὡς κοινοτάτην ταύτην κατασκευάζει ταῖς πόλεσι τῶν ἄλλων πολιτειῶν, καλῶς εἴρηκεν ἴσως· εἰ δʼ ὡς ἀρίστην μετὰ τὴν πρώτην πολιτείαν, οὐ καλῶς. τάχα γὰρ τὴν τῶν Λακώνων ἄν τις ἐπαινέσειε μᾶλλον, ἢ κἂν ἄλλην τινὰ ἀριστοκρατικωτέραν. ἔνιοι μὲν οὖν λέγουσιν ὡς δεῖ τὴν ἀρίστην πολιτείαν ἐξ ἁπασῶν εἶναι τῶν πολιτειῶν μεμειγμένην, διὸ καὶ τὴν τῶν Λακεδαιμονίων ἐπαινοῦσιν (εἶναι γὰρ αὐτὴν οἱ μὲν ἐξ ὀλιγαρχίας καὶ μοναρχίας καὶ δημοκρατίας φασίν, λέγοντες τὴν μὲν βασιλείαν μοναρχίαν, τὴν δὲ τῶν γερόντων ἀρχὴν ὀλιγαρχίαν, δημοκρατεῖσθαι δὲ κατὰ τὴν τῶν ἐφόρων ἀρχὴν διὰ τὸ ἐκ τοῦ δήμου εἶναι τοὺς ἐφόρους· οἱ δὲ τὴν μὲν ἐφορείαν εἶναι τυραννίδα, δημοκρατεῖσθαι δὲ κατά τε τὰ συσσίτια καὶ τὸν ἄλλον βίον τὸν

1266a

καθʼ ἡμέραν)·

1266a1Kanunlar'da ise en iyi yönetim biçiminin demokrasi ile tiranlıktan oluşması gerektiği söylenir; oysa bunlar ya hiç yönetim biçimi sayılmaz ya da hepsinin en kötüsü sayılır. Daha çok unsuru karıştıranlar daha doğru söyler, çünkü daha çok unsurdan oluşan yönetim biçimi daha iyidir. Üstelik Kanunlar'ın yönetim biçiminde hiçbir monarşik unsur görünmez; oligarşik ve demokratik unsurlar vardır, ama daha çok oligarşiye kaymak ister. Bu, yöneticilerin belirlenme usulünden anlaşılır. Önceden seçilmiş adaylar arasından kurayla belirlemek iki yönetim biçiminde de ortaktır; ama daha varlıklıların halk meclisine katılmak, yönetici seçmek ya da başka bir siyasi görevi yerine getirmek zorunda olup ötekilerin bundan muaf tutulması oligarşiktir; yöneticilerin çoğunu varlıklılardan çıkarmaya, en önemli makamları da en yüksek mülk sınıflarından doldurmaya çalışmak da öyle. Meclisin (βουλή) seçimini de oligarşik bir hâle getirir. Seçime herkes katılmak zorundadır; ama önce birinci mülk sınıfından seçilecekler için, sonra aynı sayıda ikinci sınıftan seçilecekler için, sonra üçüncü sınıftan seçilecekler için oy verilir; yalnız üçüncü sınıftan seçilecekler için oy vermek herkese zorunlu değildir, dördüncü sınıftan seçilecekler için de yalnız birinci ve ikinci sınıftakilere zorunludur. Ardından bunlar arasından her mülk sınıfından eşit sayıda kişi belirlenmesi gerektiğini söyler. Böylece en yüksek mülk sınıflarından gelenler hem daha kalabalık hem daha seçkin olacaktır, çünkü halktan bazıları zorunlu olmadığı için oy vermeye gitmeyecektir. Böyle bir yönetim biçiminin demokrasi ile monarşiden kurulmaması gerektiği, bu söylediklerimizden ve bu tür yönetim biçimini incelemeye sıra geldiğinde söyleyeceklerimizden açıktır. Yöneticilerin seçilmiş adaylar arasından seçilmesinin de bir tehlikesi vardır: sayıca pek kalabalık olmayan bir grup bile birleşmeye karar verirse, seçim hep onların dilediği gibi sonuçlanır. Kanunlar'daki yönetim biçimiyle ilgili durum işte budur.

7. Bölüm

Başka yönetim biçimi tasarıları da vardır; kimini sıradan insanlar, kimini filozoflar ve devlet adamları ortaya koymuştur. Bunların hepsi, bu ikisinden çok, bugün kurulu olan ve şehirlerin altında yaşadığı yönetim biçimlerine yakındır. Çünkü ne çocukların ve kadınların ortaklığı ne de kadınların ortak sofraları gibi bir yeniliği başka hiç kimse getirmemiştir; daha çok zorunlu ihtiyaçlardan işe başlarlar. Bazılarına göre en önemli şey mal varlığının iyi düzenlenmesidir; çünkü bütün iç çekişmelerin bu yüzden çıktığını söylerler. Bu yüzden Kalkhedonlu Phaleas ilk olarak bunu ortaya attı: vatandaşların mülklerinin eşit olması gerektiğini söyler.

1266a1

ἐν δὲ τοῖς νόμοις εἴρηται τούτοις ὡς δέον συγκεῖσθαι τὴν ἀρίστην πολιτείαν ἐκ δημοκρατίας καὶ τυραννίδος, ἃς ἢ τὸ παράπαν οὐκ ἄν τις θείη πολιτείας ἢ χειρίστας πασῶν. βέλτιον οὖν λέγουσιν οἱ πλείους μιγνύντες· ἡ γὰρ ἐκ πλειόνων συγκειμένη πολιτεία βελτίων. ἔπειτʼ οὐδʼ ἔχουσα φαίνεται μοναρχικὸν οὐδέν, ἀλλʼ ὀλιγαρχικὰ καὶ δημοκρατικά· μᾶλλον δʼ ἐγκλίνειν βούλεται πρὸς τὴν ὀλιγαρχίαν. δῆλον δὲ ἐκ τῆς τῶν ἀρχόντων καταστάσεως· τὸ μὲν γὰρ ἐξ αἱρετῶν κληρωτοὺς κοινὸν ἀμφοῖν, τὸ δὲ τοῖς μὲν εὐπορωτέροις ἐπάναγκες ἐκκλησιάζειν εἶναι καὶ φέρειν ἄρχοντας ἤ τι ποιεῖν ἄλλο τῶν πολιτικῶν, τοὺς δʼ ἀφεῖσθαι, τοῦτο δʼ ὀλιγαρχικόν, καὶ τὸ πειρᾶσθαι πλείους ἐκ τῶν εὐπόρων εἶναι τοὺς ἄρχοντας, καὶ τὰς μεγίστας ἐκ τῶν μεγίστων τιμημάτων. ὀλιγαρχικὴν δὲ ποιεῖ καὶ τὴν τῆς βουλῆς αἵρεσιν. αἱροῦνται μὲν γὰρ πάντες ἐπάναγκες, ἀλλʼ ἐκ τοῦ πρώτου τιμήματος, εἶτα πάλιν ἴσους ἐκ τοῦ δευτέρου· εἶτʼ ἐκ τῶν τρίτων, πλὴν οὐ πᾶσιν ἐπάναγκες ἦν τοῖς ἐκ τῶν τρίτων ἢ τετάρτων, ἐκ δὲ τοῦ τετάρτου μόνοις ἐπάναγκες τοῖς πρώτοις καὶ τοῖς δευτέροις· εἶτʼ ἐκ τούτων ἴσον ἀφʼ ἑκάστου τιμήματος ἀποδεῖξαί φησι δεῖν ἀριθμόν. ἔσονται δὴ πλείους οἱ ἐκ τῶν μεγίστων τιμημάτων καὶ βελτίους διὰ τὸ ἐνίους μὴ αἱρεῖσθαι τῶν δημοτικῶν διὰ τὸ μὴ ἐπάναγκες. ὡς μὲν οὖν οὐκ ἐκ δημοκρατίας καὶ μοναρχίας δεῖ συνιστάναι τὴν τοιαύτην πολιτείαν, ἐκ τούτων φανερὸν καὶ τῶν ὕστερον ῥηθησομένων, ὅταν ἐπιβάλλῃ περὶ τῆς τοιαύτης πολιτείας ἡ σκέψις· ἔχει δὲ καὶ περὶ τὴν αἵρεσιν τῶν ἀρχόντων τὸ ἐξ αἱρετῶν αἱρετοὺς ἐπικίνδυνον. εἰ γάρ τινες συστῆναι θέλουσι καὶ μέτριοι τὸ πλῆθος, αἰεὶ κατὰ τὴν τούτων αἱρεθήσονται βούλησιν. τὰ μὲν οὖν περὶ τὴν πολιτείαν τὴν ἐν τοῖς Νόμοις τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον. εἰσὶ δέ τινες πολιτεῖαι καὶ ἄλλαι, αἱ μὲν ἰδιωτῶν αἱ δὲ φιλοσόφων καὶ πολιτικῶν, πᾶσαι δὲ τῶν καθεστηκυιῶν καὶ καθʼ ἃς πολιτεύονται νῦν ἐγγύτερόν εἰσι τούτων ἀμφοτέρων. οὐδεὶς γὰρ οὔτε τὴν περὶ τὰ τέκνα κοινότητα καὶ τὰς γυναῖκας ἄλλος κεκαινοτόμηκεν, οὔτε περὶ τὰ συσσίτια τῶν γυναικῶν, ἀλλʼ ἀπὸ τῶν ἀναγκαίων ἄρχονται μᾶλλον. δοκεῖ γάρ τισι τὸ περὶ τὰς οὐσίας εἶναι μέγιστον τετάχθαι καλῶς· περὶ γὰρ τούτων ποιεῖσθαί φασι τὰς στάσεις πάντας. διὸ Φαλέας ὁ Χαλκηδόνιος τοῦτʼ εἰσήνεγκε πρῶτος· φησὶ γὰρ δεῖν ἴσας εἶναι τὰς κτήσεις τῶν πολιτῶν.

1266a40Phaleas bunun

1266a40

τοῦτο

1266b yeni kurulan şehirlerde hemen yapılmasının zor olmadığını düşünüyordu. Hâlihazırda kurulmuş şehirlerde ise daha zahmetli olsa da, zenginler çeyiz verip almazsa, yoksullar da vermeyip alırsa eşitliğin çok çabuk sağlanacağını sanıyordu. Platon ise Kanunlar'ı yazarken bir sınıra kadar serbest bırakmak gerektiğini, ama daha önce de söylendiği gibi hiçbir vatandaşın en küçük mülkün beş katından fazlasını edinmesine izin verilmemesi gerektiğini düşünüyordu. Böyle kanun koyanlar, bugün gözden kaçırdıkları bir şeyi de gözden kaçırmamalıdır: mal varlığının miktarını düzenleyen, çocukların sayısını da düzenlemelidir. Çünkü çocukların sayısı mal varlığının büyüklüğünü aşarsa kanunun çiğnenmesi kaçınılmazdır; kanun çiğnenmese bile birçok zenginin yoksullaşması kötüdür, zira böyle insanların düzeni yıkmaya kalkışmaması zordur. Mal varlığındaki eşitliğin siyasi topluluk üzerinde bir etkisi olduğunu eskilerden bazıları da açıkça kavramış görünüyor. Örneğin Solon bu yolda kanun koymuştur; başka yerlerde de kimsenin dilediği kadar toprak edinmesine izin vermeyen bir kanun vardır. Aynı şekilde kanunlar mal varlığının satılmasını da yasaklar: Lokroi'de, başına açık bir felaket geldiğini göstermedikçe kimsenin malını satmamasını buyuran bir kanun vardır; bir de eski toprak paylarının korunmasını buyuran kanunlar vardır. (Leukas'ta bu kanunun kaldırılması yönetim biçimlerini aşırı demokratik bir hâle getirdi; çünkü artık makamlara belirlenmiş mülk sınıflarından gelinmez oldu.) Ama mal varlığı eşit olup bu eşit pay ya insanı lüks içinde yaşatacak kadar çok ya da kıt kanaat yaşatacak kadar az olabilir. Demek ki kanun koyucunun mal varlıklarını eşitlemesi yetmez; ortayı hedeflemesi gerekir. Herkese ölçülü bir mal varlığı ayırsa bile bunun bir yararı olmaz; çünkü mal varlıklarından çok arzuları eşitlemek gerekir, bu da kanunlarla yeterince terbiye edilmemiş insanlarda mümkün değildir. Phaleas belki bunu zaten kendisinin de söylediğini öne sürecektir; çünkü şehirlerde iki şeyde eşitlik olması gerektiğini düşünür: mülkte ve terbiyede. Ama terbiyenin nasıl bir terbiye olacağını söylemek gerekir; tek ve herkes için aynı olmasının tek başına bir yararı yoktur. Çünkü terbiye tek ve aynı olduğu hâlde insanları paraya, şerefe ya da ikisine birden doymak bilmeden yönelmeyi seçen kişiler yapacak türden olabilir.

Üstelik insanlar yalnız mülkteki eşitsizlik yüzünden değil, şereflerdeki eşitsizlik yüzünden de çekişir; ama her ikisinde ters yönden: çoğunluk mülklerin eşit olmadığı için,

1266b

δὲ κατοικιζομέναις μὲν εὐθὺς οὐ χαλεπὸν ᾤετο ποιεῖν, τὰς δʼ ἤδη κατοικουμένας ἐργωδέστερον μέν, ὅμως δὲ τάχιστʼ ἂν ὁμαλισθῆναι τῷ τὰς προῖκας τοὺς μὲν πλουσίους διδόναι μὲν λαμβάνειν δὲ μή, τοὺς δὲ πένητας μὴ διδόναι μὲν λαμβάνειν δέ. Πλάτων δὲ τοὺς Νόμους γράφων μέχρι μέν τινος ᾤετο δεῖν ἐᾶν, πλεῖον δὲ τοῦ πενταπλασίαν εἶναι τῆς ἐλαχίστης μηδενὶ τῶν πολιτῶν ἐξουσίαν εἶναι κτήσασθαι, καθάπερ εἴρηται καὶ πρότερον. δεῖ δὲ μηδὲ τοῦτο λανθάνειν τοὺς οὕτω νομοθετοῦντας, ὃ λανθάνει νῦν, ὅτι τὸ τῆς οὐσίας τάττοντας πλῆθος προσήκει καὶ τῶν τέκνων τὸ πλῆθος τάττειν· ἐὰν γὰρ ὑπεραίρῃ τῆς οὐσίας τὸ μέγεθος ὁ τῶν τέκνων ἀριθμός, ἀνάγκη τόν γε νόμον λύεσθαι, καὶ χωρὶς τῆς λύσεως φαῦλον τὸ πολλοὺς ἐκ πλουσίων γίνεσθαι πένητας· ἔργον γὰρ μὴ νεωτεροποιοὺς εἶναι τοὺς τοιούτους. διότι μὲν οὖν ἔχει τινὰ δύναμιν εἰς τὴν πολιτικὴν κοινωνίαν ἡ τῆς οὐσίας ὁμαλότης, καὶ τῶν πάλαι τινὲς φαίνονται διεγνωκότες, οἷον καὶ Σόλων ἐνομοθέτησεν, καὶ παρʼ ἄλλοις ἔστι νόμος ὃς κωλύει κτᾶσθαι γῆν ὁπόσην ἂν βούληταί τις, ὁμοίως δὲ καὶ τὴν οὐσίαν πωλεῖν οἱ νόμοι κωλύουσιν, ὥσπερ ἐν Λοκροῖς νόμος ἐστὶ μὴ πωλεῖν ἐὰν μὴ φανερὰν ἀτυχίαν δείξῃ συμβεβηκυῖαν, ἔτι δὲ τοὺς παλαιοὺς κλήρους διασῴζειν (τοῦτο δὲ λυθὲν καὶ περὶ Λευκάδα δημοτικὴν ἐποίησε λίαν τὴν πολιτείαν αὐτῶν· οὐ γὰρ ἔτι συνέβαινεν ἀπὸ τῶν ὡρισμένων τιμημάτων εἰς τὰς ἀρχὰς βαδίζειν)· ἀλλʼ ἔστι τὴν ἰσότητα μὲν ὑπάρχειν τῆς οὐσίας, ταύτην δʼ ἢ λίαν εἶναι πολλήν, ὥστε τρυφᾶν, ἢ λίαν ὀλίγην, ὥστε ζῆν γλίσχρως. δῆλον οὖν ὡς οὐχ ἱκανὸν τὸ τὰς οὐσίας ἴσας ποιῆσαι τὸν νομοθέτην, ἀλλὰ τοῦ μέσου στοχαστέον. ἔτι δʼ εἴ τις καὶ τὴν μετρίαν τάξειεν οὐσίαν πᾶσιν, οὐδὲν ὄφελος· μᾶλλον γὰρ δεῖ τὰς ἐπιθυμίας ὁμαλίζειν ἢ τὰς οὐσίας, τοῦτο δʼ οὐκ ἔστι μὴ παιδευομένοις ἱκανῶς ὑπὸ τῶν νόμων. ἀλλʼ ἴσως ἂν εἴπειεν ὁ Φαλέας ὅτι ταῦτα τυγχάνει λέγων αὐτός· οἴεται γὰρ δυοῖν τούτοιν ἰσότητα δεῖν ὑπάρχειν ταῖς πόλεσιν, κτήσεως καὶ παιδείας. ἀλλὰ τήν [τε] παιδείαν ἥτις ἔσται δεῖ λέγειν, καὶ τὸ μίαν εἶναι καὶ τὴν αὐτὴν οὐδὲν ὄφελος· ἔστι γὰρ τὴν αὐτὴν μὲν εἶναι καὶ μίαν, ἀλλὰ ταύτην εἶναι τοιαύτην ἐξ ἧς ἔσονται προαιρετικοὶ τοῦ πλεονεκτεῖν ἢ χρημάτων ἢ τιμῆς ἢ συναμφοτέρων. ἔτι στασιάζουσιν οὐ μόνον διὰ τὴν ἀνισότητα τῆς κτήσεως, ἀλλὰ καὶ διὰ τὴν τῶν τιμῶν, τοὐναντίον δὲ περὶ ἑκάτερον· οἱ μὲν γὰρ πολλοὶ διὰ τὸ περὶ τὰς κτήσεις ἄνισον,

1267a seçkinler ise şerefler eşit dağıtılırsa ayaklanır. Şu dize de bunu söyler:

Aynı şerefe erer kötü de, soylu da.

İnsanlar yalnızca zorunlu ihtiyaçlar yüzünden haksızlık etmez. Phaleas bunun ilacının mal varlığında eşitlik olduğunu düşünür: böylece kimse üşüdüğü ya da acıktığı için yol kesmeyecektir. Oysa insanlar keyif sürmek ve arzu içinde kıvranmamak için de haksızlık eder: zorunlu olanın ötesinde bir arzuları varsa, onu gidermek için haksızlık ederler. Hatta yalnız bunun için de değil, acısız hazların tadını çıkarmak için de haksızlık edebilirler. Peki bu üç durumun ilacı nedir? Birincisi için azıcık bir mal varlığı ve çalışmak, ikincisi için itidal. Üçüncüsüne gelince, keyfini kendi kendinden almak isteyenler varsa, bunun ilacını felsefeden başka bir yerde bulamazlar; çünkü öteki hazlar başka insanlara muhtaçtır. Zaten en büyük haksızlıklar zorunlu ihtiyaçlar yüzünden değil, aşırılıklar yüzünden yapılır: kimse üşümemek için tiran olmaz. Bu yüzden bir hırsızı değil de bir tiranı öldürene büyük şerefler verilir. Demek ki Phaleas'ın yönetim biçimi yalnızca küçük haksızlıklara karşı işe yarar. Ayrıca Phaleas düzenlemelerinin çoğunu vatandaşların kendi aralarındaki ilişkileri iyi yürüsün diye kurmak ister; oysa komşulara ve bütün yabancılara karşı da kurmak gerekir. Demek ki yönetim biçiminin askerî güç göz önünde tutularak düzenlenmesi zorunludur; Phaleas ise bu konuda hiçbir şey söylememiştir. Mülk konusunda da durum aynıdır. Mülk yalnız şehrin iç ihtiyaçlarına değil, dışarıdan gelecek tehlikelere karşı da yetmelidir. Bu yüzden ne yakındaki daha güçlü komşuların göz dikeceği ve sahiplerinin saldırganları püskürtemeyeceği kadar çok, ne de eşit ve benzer güçteki bir düşmana karşı bile savaşı göğüsleyemeyecek kadar az olmalıdır. Phaleas bu konuda hiçbir şey belirlememiştir; oysa ne kadar mal varlığının yararlı olduğu gözden kaçırılmamalıdır. Belki en iyi sınır şudur: daha güçlü olanlar bu fazlalık yüzünden savaş açmayı kârlı bulmasın, o kadar mal varlığı olmayan birine karşı nasıl davranacaklarsa öyle davransınlar. Örneğin Autophradates Atarneus'u kuşatmak üzereyken Eubulos ona, şehri ne kadar zamanda alacağını düşünüp o sürenin masrafını hesaplamasını söyledi; kendisi, o masraftan daha azını alıp Atarneus'tan hemen çekilmeye razıydı. Eubulos bu sözlerle Autophradates'i düşündürüp kuşatmadan vazgeçirdi.

Vatandaşların mal varlıklarının eşit olması, birbirleriyle çekişmemeleri için yararlı şeylerden biridir; ama denebilir ki pek büyük bir şey değildir. Çünkü seçkinler, başkalarıyla eşit tutulmaktan daha fazlasına layık olduklarını düşünerek öfkelenebilir; nitekim sık sık saldırıya geçip ayaklandıkları görülür.

1267a

οἱ δὲ χαρίεντες περὶ τῶν τιμῶν, ἐὰν ἴσαι· ὅθεν καὶ ἐν δὲ ἰῇ τιμῇ ἠμὲν κακὸς ἠδὲ καὶ ἐσθλός. οὐ μόνον δʼ οἱ ἄνθρωποι διὰ τἀναγκαῖα ἀδικοῦσιν, ὧν ἄκος εἶναι νομίζει τὴν ἰσότητα τῆς οὐσίας, ὥστε μὴ λωποδυτεῖν διὰ τὸ ῥιγοῦν ἢ πεινῆν, ἀλλὰ καὶ ὅπως χαίρωσι καὶ μὴ ἐπιθυμῶσιν· ἐὰν γὰρ μείζω ἔχωσιν ἐπιθυμίαν τῶν ἀναγκαίων, διὰ τὴν ταύτης ἰατρείαν ἀδικήσουσιν· οὐ τοίνυν διὰ ταύτην μόνον, ἀλλὰ καὶ [ἂν ἐπιθυμοῖεν] ἵνα χαίρωσι ταῖς ἄνευ λυπῶν ἡδοναῖς. τί οὖν ἄκος τῶν τριῶν τούτων; τοῖς μὲν οὐσία βραχεῖα καὶ ἐργασία, τοῖς δὲ σωφροσύνη· τρίτον δʼ, εἴ τινες βούλοιντο διʼ αὑτῶν χαίρειν, οὐκ ἂν ἐπιζητοῖεν εἰ μὴ παρὰ φιλοσοφίας ἄκος. αἱ γὰρ ἄλλαι ἀνθρώπων δέονται· ἐπεὶ ἀδικουσί γε τὰ μέγιστα διὰ τὰς ὑπερβολάς, ἀλλʼ οὐ διὰ τὰ ἀναγκαῖα (οἷον τυραννοῦσιν οὐχ ἵνα μὴ ῥιγῶσιν· διὸ καὶ αἱ τιμαὶ μεγάλαι, ἂν ἀποκτείνῃ τις οὐ κλέπτην ἀλλὰ τύραννον)· ὥστε πρὸς τὰς μικρὰς ἀδικίας βοηθητικὸς μόνον ὁ τρόπος τῆς Φαλέου πολιτείας. ἔτι τὰ πολλὰ βούλεται κατασκευάζειν ἐξ ὧν τὰ πρὸς αὑτοὺς πολιτεύσονται καλῶς, δεῖ δὲ καὶ πρὸς τοὺς γειτνιῶντας καὶ τοὺς ἔξωθεν πάντας. ἀναγκαῖον ἄρα τὴν πολιτείαν συντετάχθαι πρὸς τὴν πολεμικὴν ἰσχύν, περὶ ἧς ἐκεῖνος οὐδὲν εἴρηκεν. ὁμοίως δὲ καὶ περὶ τῆς κτήσεως. δεῖ γὰρ οὐ μόνον πρὸς τὰς πολιτικὰς χρήσεις ἱκανὴν ὑπάρχειν, ἀλλὰ καὶ πρὸς τοὺς ἔξωθεν κινδύνους· διόπερ οὔτε τοσοῦτον δεῖ πλῆθος ὑπάρχειν ὅσου οἱ πλησίον καὶ κρείττους ἐπιθυμήσουσιν, οἱ δὲ ἔχοντες ἀμύνειν οὐ δυνήσονται τοὺς ἐπιόντας, οὔθʼ οὕτως ὀλίγην ὥστε μὴ δύνασθαι πόλεμον ὑπενεγκεῖν μηδὲ τῶν ἴσων καὶ τῶν ὁμοίων. ἐκεῖνος μὲν οὖν οὐδὲν διώρικεν, δεῖ δὲ τοῦτο μὴ λανθάνειν, ὅ τι συμφέρει πλῆθος οὐσίας. ἴσως οὖν ἄριστος ὅρος τὸ μὴ λυσιτελεῖν τοῖς κρείττοσι διὰ τὴν ὑπερβολὴν πολεμεῖν, ἀλλʼ οὕτως ὡς ἂν καὶ μὴ ἐχόντων τοσαύτην οὐσίαν. οἷον Εὔβουλος Αὐτοφραδάτου μέλλοντος Ἀταρνέα πολιορκεῖν ἐκέλευσεν αὐτόν, σκεψάμενον ἐν πόσῳ χρόνῳ λήψεται τὸ χωρίον, λογίσασθαι τοῦ χρόνου τούτου τὴν δαπάνην· ἐθέλειν γὰρ ἔλαττον τούτου λαβὼν ἐκλιπεῖν ἤδη τὸν Ἀταρνέα· ταῦτα δʼ εἰπὼν ἐποίησε τὸν Αὐτοφραδάτην σύννουν γενόμενον παύσασθαι τῆς πολιορκίας. ἔστι μὲν οὖν τι τῶν συμφερόντων τὸ τὰς οὐσίας ἴσας εἶναι τοῖς πολίταις πρὸς τὸ μὴ στασιάζειν πρὸς ἀλλήλους, οὐ μὴν μέγα οὐδὲν ὡς εἰπεῖν. καὶ γὰρ [ἂν] οἱ χαρίεντες ἀγανακτοῖεν ὡς οὐκ ἴσων ὄντες ἄξιοι, διὸ καὶ φαίνονται πολλάκις ἐπιτιθέμενοι καὶ στασιάζοντες·

1267a40 Üstelik

1267a40

ἔτι δʼ

1267b insanların kötülüğü doymak bilmez. Önce iki obol yeter; ama bu bir kez atadan kalma bir hak hâline gelince hep daha fazlasını isterler, ta ki sınır tanımaz hâle gelene kadar. Çünkü arzunun tabiatı sınırsızdır ve çoğu insan onu doyurmak için yaşar. Bu tür kötülüklerin önünü almanın yolu, mal varlıklarını eşitlemekten çok, tabiatça ölçülü olanları fazlasını istemeyecek, kötüleri de fazlasını alamayacak hâle getirmektir; bu da kötüler daha zayıf tutulur ama haksızlığa uğratılmazsa olur. Phaleas mal varlığındaki eşitliği de doğru tarif etmemiştir: yalnız toprak mülkünü eşitler; oysa köle, sürü ve para zenginliği de vardır, ev eşyası denen şeylerin bolluğu da. Ya bunların hepsinde eşitlik ya da ölçülü bir düzen aranmalı, ya da hepsi serbest bırakılmalıdır. Kanunlarından, şehri küçük kurduğu anlaşılıyor; çünkü bütün zanaatkârlar kamu kölesi olacak ve şehrin nüfusuna katkıda bulunmayacaktır. Ama kamu işlerini görenlerin kamu kölesi olması gerekiyorsa, bu Epidamnos'taki gibi ve bir zamanlar Diophantos'un Atina'da kurmaya çalıştığı gibi olmalıdır. Phaleas'ın yönetim biçimi hakkında, neyi iyi neyi kötü söylediği aşağı yukarı bunlardan hareketle değerlendirilebilir.

8. Bölüm

Euryphon oğlu Miletli Hippodamos, şehirleri plana göre bölmeyi bulan ve Peiraieus'u parsellere ayıran kişidir. Şöhret düşkünlüğü yüzünden hayatının geri kalanında da aşırılığa kaçardı; öyle ki bazıları onu gösterişe fazla düşkün bulurdu: saçlarını uzatır, pahalı süsler takar, yalnız kışın değil yaz aylarında da ucuz ama sıcak tutan giysiler giyerdi. Bütün tabiat hakkında da bilgili olmak isterdi. Devlet işleriyle uğraşmayanlar arasında en iyi yönetim biçimi hakkında bir şey söylemeye girişen ilk kişi odur. Şehri on bin kişilik tasarladı ve üç kesime ayırdı: bir kesimi zanaatkârlar, birini çiftçiler, üçüncüsünü de savaşan ve silah taşıyan kesim oluşturuyordu. Toprağı da üçe ayırdı: kutsal, kamuya ait ve özel. Tanrılara karşı âdet olan ibadetlerin giderlerinin çıkacağı toprak kutsal, savaşanların geçimini sağlayacağı toprak ortak, çiftçilerin toprağı ise özel olacaktı. Kanunların da yalnızca üç türü olduğunu düşünüyordu, çünkü davaların konusu olan şeyler sayıca üçtü: saldırı, zarar ve ölüm. Bir de iyi karara bağlanmadığı düşünülen bütün davaların taşınacağı tek bir yüksek mahkeme koydu ve bu mahkemeyi seçilmiş bazı yaşlılardan kurdu.

1267b

ἡ πονηρία τῶν ἀνθρώπων ἄπληστον, καὶ τὸ πρῶτον μὲν ἱκανὸν διωβελία μόνον, ὅταν δʼ ἤδη τοῦτʼ ᾖ πάτριον, ἀεὶ δέονται τοῦ πλείονος, ἕως εἰς ἄπειρον ἔλθωσιν. ἄπειρος γὰρ ἡ τῆς ἐπιθυμίας φύσις, ἧς πρὸς τὴν ἀναπλήρωσιν οἱ πολλοὶ ζῶσιν. τῶν οὖν τοιούτων ἀρχή, μᾶλλον τοῦ τὰς οὐσίας ὁμαλίζειν, τὸ τοὺς μὲν ἐπιεικεῖς τῇ φύσει τοιούτους παρασκευάζειν ὥστε μὴ βούλεσθαι πλεονεκτεῖν, τοὺς δὲ φαύλους ὥστε μὴ δύνασθαι· τοῦτο δʼ ἐστίν, ἂν ἥττους τε ὦσι καὶ μὴ ἀδικῶνται. οὐ καλῶς δὲ οὐδὲ τὴν ἰσότητα τῆς οὐσίας εἴρηκεν. περὶ γὰρ τὴν τῆς γῆς κτῆσιν ἰσάζει μόνον, ἔστι δὲ καὶ δούλων καὶ βοσκημάτων πλοῦτος καὶ νομίσματος, καὶ κατασκευὴ πολλὴ τῶν καλουμένων ἐπίπλων· ἢ πάντων οὖν τούτων ἰσότητα ζητητέον ἢ τάξιν τινὰ μετρίαν, ἢ πάντα ἐατέον. φαίνεται δʼ ἐκ τῆς νομοθεσίας κατασκευάζων τὴν πόλιν μικράν, εἴ γʼ οἱ τεχνῖται πάντες δημόσιοι ἔσονται καὶ μὴ πλήρωμά τι παρέξονται τῆς πόλεως. ἀλλʼ εἴπερ δεῖ δημοσίους εἶναι τοὺς τὰ κοινὰ ἐργαζομένους, δεῖ (καθάπερ ἐν Ἐπιδάμνῳ τε καὶ ὡς Διόφαντός ποτε κατεσκεύαζεν Ἀθήνησι) τοῦτον ἔχειν τὸν τρόπον. περὶ μὲν οὖν τῆς Φαλέου πολιτείας σχεδὸν ἐκ τούτων ἄν τις θεωρήσειεν, εἴ τι τυγχάνει καλῶς εἰρηκὼς ἢ μὴ καλῶς. Ἱππόδαμος δὲ Εὐρυφῶντος Μιλήσιος (ὃς καὶ τὴν τῶν πόλεων διαίρεσιν εὗρε καὶ τὸν Πειραιᾶ κατέτεμεν, γενόμενος καὶ περὶ τὸν ἄλλον βίον περιττότερος διὰ φιλοτιμίαν οὕτως ὥστε δοκεῖν ἐνίοις ζῆν περιεργότερον τριχῶν τε πλήθει καὶ κόσμῳ πολυτελεῖ, ἔτι δὲ ἐσθῆτος εὐτελοῦς μὲν ἀλεεινῆς δέ, οὐκ ἐν τῷ χειμῶνι μόνον ἀλλὰ καὶ περὶ τοὺς θερινοὺς χρόνους, λόγιος δὲ καὶ περὶ τὴν ὅλην φύσιν εἶναι βουλόμενος) πρῶτος τῶν μὴ πολιτευομένων ἐνεχείρησέ τι περὶ πολιτείας εἰπεῖν τῆς ἀρίστης. κατεσκεύαζε δὲ τὴν πόλιν τῷ πλήθει μὲν μυρίανδρον, εἰς τρία δὲ μέρη διῃρημένην· ἐποίει γὰρ ἓν μὲν μέρος τεχνίτας, ἓν δὲ γεωργούς, τρίτον δὲ τὸ προπολεμοῦν καὶ τὰ ὅπλα ἔχον. διῄρει δʼ εἰς τρία μέρη τὴν χώραν, τὴν μὲν ἱερὰν τὴν δὲ δημοσίαν τὴν δʼ ἰδίαν· ὅθεν μὲν τὰ νομιζόμενα ποιήσουσι πρὸς τοὺς θεούς, ἱεράν, ἀφʼ ὧν δʼ οἱ προπολεμοῦντες βιώσονται, κοινήν, τὴν δὲ τῶν γεωργῶν ἰδίαν. ᾤετο δʼ εἴδη καὶ τῶν νόμων εἶναι τρία μόνον· περὶ ὧν γὰρ αἱ δίκαι γίνονται, τρία ταῦτʼ εἶναι τὸν ἀριθμόν, ὕβριν βλάβην θάνατον. ἐνομοθέτει δὲ καὶ δικαστήριον ἓν τὸ κύριον, εἰς ὃ πάσας ἀνάγεσθαι δεῖν τὰς μὴ καλῶς κεκρίσθαι δοκούσας δίκας· τοῦτο δὲ κατεσκεύαζεν ἐκ τινῶν γερόντων

1268a

αἱρετῶν.

1268a1Hippodamos, mahkemelerde hükmün oy taşlarıyla verilmemesi gerektiğini, her yargıcın bir tablet getirmesi gerektiğini düşünüyordu: yargıç sanığı tümüyle mahkûm ediyorsa tablete cezayı yazacak, tümüyle beraat ettiriyorsa boş bırakacak, bir kısmında mahkûm edip bir kısmında etmiyorsa bunu ayrıntılı olarak belirtecekti. Çünkü bugünkü kanunun iyi konmadığını düşünüyordu: yargıçları ya şu ya bu yönde hüküm vermeye zorlayarak yeminlerini bozmaya mecbur bırakıyordu. Bir de şehre yararlı bir şey bulanların şerefle ödüllendirilmesi için bir kanun koydu; savaşta ölenlerin çocuklarının devlet hazinesinden beslenmesini de, sanki başka yerlerde henüz kanunlaşmamış bir şeymiş gibi kanunlaştırdı (oysa bu kanun bugün Atina'da da, başka birçok şehirde de vardır). Bütün yöneticiler halk tarafından seçilecekti; halkı da şehrin üç kesimi birlikte oluşturuyordu. Seçilenler kamu işlerini, yabancılarla ve yetimlerle ilgili işleri yürütecekti.

Hippodamos'un düzeninin en önemli ve en çok söz edilmeye değer yanları bunlardır. İlk olarak vatandaş kalabalığının bölünüşü bir aporia doğurur. Zanaatkârlar, çiftçiler ve silah taşıyanların hepsi yönetime katılır; ama çiftçilerin silahı yoktur, zanaatkârların ise ne toprağı ne silahı; dolayısıyla bunlar adeta silah sahiplerinin kölesi olur. Bunların bütün makamlara katılması imkânsızdır, çünkü komutanların, şehir muhafızlarının ve kısacası en yetkili makamların hepsinin silah taşıyanlardan seçilmesi zorunludur. Ama yönetime katılmayanlar yönetim biçimine nasıl dostça bakabilir? Üstelik silah sahiplerinin öteki iki kesimden daha güçlü olması da gerekir; sayıca kalabalık olmadıkça bu kolay değildir. Ama öyle olacaksa, ötekilerin yönetime katılmasına ve yöneticilerin belirlenmesinde söz sahibi olmasına ne gerek var? Ayrıca çiftçiler şehre ne fayda sağlar? Zanaatkârlar zorunludur, çünkü her şehrin zanaatkâra ihtiyacı vardır; onlar da öteki şehirlerde olduğu gibi zanaatlarıyla geçinebilir. Çiftçiler ise silah sahiplerine yiyecek sağlasalardı şehrin bir parçası sayılmaları makul olurdu; oysa bu düzende kendilerine ait toprakları vardır ve onu kendileri için işleyeceklerdir. Bir de savaşanların yiyeceğini çıkaracağı ortak toprak vardır. Onu savaşanlar kendileri işlerse, savaşan kesim ile toprağı işleyen kesim birbirinden ayrı olmaz; oysa kanun koyucu ayrı olmalarını ister. Hem kendi toprağını işleyenlerden hem savaşanlardan başka kimseler işleyecekse, bunlar şehrin dördüncü bir parçası olur; hiçbir şeye katılmayan, yönetim biçimine yabancı bir parça. Yok eğer özel toprağı işleyenlerle ortak toprağı işleyenler aynı kişiler sayılırsa, her biri iki hane için toprak işleyeceğinden

1268a1

τὰς δὲ κρίσεις ἐν τοῖς δικαστηρίοις οὐ διὰ ψηφοφορίας ᾤετο γίγνεσθαι δεῖν, ἀλλὰ φέρειν ἕκαστον πινάκιον, ἐν ᾧ γράφειν, εἰ καταδικάζοι ἁπλῶς, τὴν δίκην, εἰ δʼ ἀπολύοι ἁπλῶς, κενόν, εἰ δὲ τὸ μὲν τὸ δὲ μή, τοῦτο διορίζειν. νῦν γὰρ οὐκ ᾤετο νενομοθετῆσθαι καλῶς· ἀναγκάζειν γὰρ ἐπιορκεῖν ἢ ταῦτα ἢ ταῦτα δικάζοντας. ἔτι δὲ νόμον ἐτίθει περὶ τῶν εὑρισκόντων τι τῇ πόλει συμφέρον, ὅπως τυγχάνωσι τιμῆς, καὶ τοῖς παισὶ τῶν ἐν τῷ πολέμῳ τελευτώντων ἐκ δημοσίου γίνεσθαι τὴν τροφήν, ὡς οὔπω τοῦτο παρʼ ἄλλοις νενομοθετημένον (ἔστι δὲ καὶ ἐν Ἀθήναις οὗτος ὁ νόμος νῦν καὶ ἐν ἑτέραις τῶν πόλεων)· τοὺς δʼ ἄρχοντας αἱρετοὺς ὑπὸ τοῦ δήμου εἶναι πάντας. δῆμον δʼ ἐποίει τὰ τρία μέρη τῆς πόλεως· τοὺς δʼ αἱρεθέντας ἐπιμελεῖσθαι κοινῶν καὶ ξενικῶν καὶ ὀρφανικῶν. τὰ μὲν οὖν πλεῖστα καὶ τὰ μάλιστα ἀξιόλογα τῆς Ἱπποδάμου τάξεως ταῦτʼ ἐστίν· ἀπορήσειε δʼ ἄν τις πρῶτον μὲν τὴν διαίρεσιν τοῦ πλήθους τῶν πολιτῶν. οἵ τε γὰρ τεχνῖται καὶ οἱ γεωργοὶ καὶ οἱ τὰ ὅπλα ἔχοντες κοινωνοῦσι τῆς πολιτείας πάντες, οἱ μὲν γεωργοὶ οὐκ ἔχοντες ὅπλα, οἱ δὲ τεχνῖται οὔτε γῆν οὔτε ὅπλα, ὥστε γίνονται σχεδὸν δοῦλοι τῶν τὰ ὅπλα κεκτημένων. μετέχειν μὲν οὖν πασῶν τῶν τιμῶν ἀδύνατον (ἀνάγκη γὰρ ἐκ τῶν τὰ ὅπλα ἐχόντων καθίστασθαι καὶ στρατηγοὺς καὶ πολιτοφύλακας καὶ τὰς κυριωτάτας ἀρχὰς ὡς εἰπεῖν)· μὴ μετέχοντας δὲ τῆς πολιτείας πῶς οἷόν τε φιλικῶς ἔχειν πρὸς τὴν πολιτείαν; ἀλλὰ δεῖ καὶ κρείττους εἶναι τοὺς τὰ ὅπλα γε κεκτημένους ἀμφοτέρων τῶν μερῶν. τοῦτο δʼ οὐ ῥᾴδιον μὴ πολλοὺς ὄντας· εἰ δὲ τοῦτʼ ἔσται, τί δεῖ τοὺς ἄλλους μετέχειν τῆς πολιτείας καὶ κυρίους εἶναι τῆς τῶν ἀρχόντων καταστάσεως; ἔτι οἱ γεωργοὶ τί χρήσιμοι τῇ πόλει; τεχνίτας μὲν γὰρ ἀναγκαῖον εἶναι (πᾶσα γὰρ δεῖται πόλις τεχνιτῶν), καὶ δύνανται διαγίγνεσθαι καθάπερ ἐν ταῖς ἄλλαις πόλεσιν ἀπὸ τῆς τέχνης· οἱ δὲ γεωργοὶ πορίζοντες μὲν τοῖς τὰ ὅπλα κεκτημένοις τὴν τροφὴν εὐλόγως ἂν ἦσάν τι τῆς πόλεως μέρος, νῦν δʼ ἰδίαν ἔχουσιν καὶ ταύτην ἰδίᾳ γεωργήσουσιν. ἔτι δὲ τὴν κοινήν, ἀφʼ ἧς οἱ προπολεμοῦντες ἕξουσι τὴν τροφήν, εἰ μὲν αὐτοὶ γεωργήσουσιν, οὐκ ἂν εἴη τὸ μάχιμον ἕτερον καὶ τὸ γεωργοῦν, βούλεται δʼ ὁ νομοθέτης· εἰ δʼ ἕτεροί τινες ἔσονται τῶν τε τὰ ἴδια γεωργούντων καὶ τῶν μαχίμων, τέταρτον αὖ μόριον ἔσται τοῦτο τῆς πόλεως, οὐδενὸς μετέχον, ἀλλὰ ἀλλότριον τῆς πολιτείας· ἀλλὰ μὴν εἴ τις τοὺς αὐτοὺς θήσει τούς τε τὴν ἰδίαν καὶ τοὺς τὴν κοινὴν γεωργοῦντας, τό τε πλῆθος ἄπορον ἔσται τῶν καρπῶν ἐξ ὧν

1268b

ἕκαστος γεωργήσει δύο οἰκίαις,

1268b1 ürünün miktarı yetersiz kalacaktır. Hem o zaman neden doğrudan aynı topraktan, aynı paylardan hem kendi yiyeceklerini alıp hem de savaşanlara yiyecek sağlamasınlar? Bütün bunlar büyük bir karışıklık içindedir.

Hüküm hakkındaki kanun da iyi değildir: dava basitçe tek bir talep olarak yazılmışken yargıçtan hükmü bölerek vermesini istemek, yargıcı hakeme çevirmektir. Bu, hakemlikte, hakemler birden fazla olsa bile mümkündür, çünkü hakemler hüküm hakkında birbirleriyle görüşür; mahkemelerde ise mümkün değildir. Hatta kanun koyucuların çoğu bunun tersine, yargıçlar birbiriyle görüşmesin diye önlem alır. Sonra yargıç borç olduğunu düşünüp de davacının istediği kadar olduğunu düşünmezse, hüküm nasıl karmakarışık olmasın? Davacı yirmi mina ister, bir yargıç on mina hükmeder (ya da davacı daha çok, yargıç daha az), bir başkası beş, bir başkası dört; demek ki bu şekilde bölüşecekleri açıktır. Kimileri de istenenin tamamına, kimileri hiçbir şeye hükmedecektir. Oylar nasıl sayılıp tasnif edilecek? Ayrıca suçlama basitçe yazılmışsa, basitçe beraat ya da mahkûmiyet kararı veren yargıcı hiçbir şey yeminini bozmaya zorlamaz; bu da haklı olarak böyledir. Çünkü beraat kararı veren, davalının hiçbir borcu olmadığına değil, yirmi minayı borçlu olmadığına hükmeder. Asıl yeminini bozan, yirmi minanın borçlu olunduğuna inanmadığı hâlde mahkûmiyet kararı verendir.

Şehre yararlı bir şey bulanlara şeref verilmesi gerektiğine dair bir kanun koymaya gelince, bu güvenli değildir; yalnızca kulağa hoş gelir. Çünkü sahte ihbarlara ve, yeri gelirse, yönetim biçiminin sarsılmasına yol açar. Bu da bizi başka bir soruna, başka bir incelemeye götürür. Bazıları, daha iyi bir kanun bulunduğunda atadan kalma kanunları değiştirmenin şehirler için zararlı mı yoksa yararlı mı olduğu konusunda bir aporia'ya düşer. Değiştirmek yararlı değilse, bu öneriye hemen katılmak kolay değildir; çünkü bazıları ortak iyilik adına kanunların ya da yönetim biçiminin yıkılmasını önerebilir. Madem bu konuyu açtık, biraz daha ayrıntıya girmek iyi olur. Dediğimiz gibi, burada bir aporia vardır ve değiştirmek daha iyi görünebilir. Hiç değilse öteki epistēmē'lerde bu yararlı olmuştur: hekimlik, beden eğitimi ve genel olarak bütün tekhnē'ler ve yetiler atadan kalma yolların dışına çıkıp değişerek ilerlemiştir. Siyaset de bunlardan biri sayılması gerektiğine göre, onda da durumun aynı olması gerektiği açıktır. Buna dair bir işaretin olayların kendisinde görüldüğü de söylenebilir: eski kanunlar fazlasıyla basit ve barbarcaydı. Helenler silahla dolaşır, birbirlerinden kadın satın alırlardı; eski âdetlerden hâlâ şurada burada kalanlar da büsbütün saçmadır.

1268b1

καὶ τίνος ἕνεκεν οὐκ εὐθὺς ἀπὸ τῆς ⟨αὐτῆς⟩ γῆς καὶ τῶν αὐτῶν κλήρων αὑτοῖς τε τὴν τροφὴν λήψονται καὶ τοῖς μαχίμοις παρέξουσιν; ταῦτα δὴ πάντα πολλὴν ἔχει ταραχήν. οὐ καλῶς δʼ οὐδʼ ὁ περὶ τῆς κρίσεως ἔχει νόμος, τὸ κρίνειν ἀξιοῦν διαιροῦντα, τῆς δίκης ἁπλῶς γεγραμμένης, καὶ γίνεσθαι τὸν δικαστὴν διαιτητήν. τοῦτο δὲ ἐν μὲν τῇ διαίτῃ καὶ πλείοσιν ἐνδέχεται (κοινολογοῦνται γὰρ ἀλλήλοις περὶ τῆς κρίσεως), ἐν δὲ τοῖς δικαστηρίοις οὐκ ἔστιν, ἀλλὰ καὶ τοὐναντίον τούτου τῶν νομοθετῶν οἱ πολλοὶ παρασκευάζουσιν ὅπως οἱ δικασταὶ μὴ κοινολογῶνται πρὸς ἀλλήλους. ἔπειτα πῶς οὐκ ἔσται ταραχώδης ἡ κρίσις, ὅταν ὀφείλειν μὲν ὁ δικαστὴς οἴηται, μὴ τοσοῦτον δʼ ὅσον ὁ δικαζόμενος; ὁ μὲν γὰρ εἴκοσι μνᾶς, ὁ δὲ δικαστὴς κρινεῖ δέκα μνᾶς (ἢ ὁ μὲν πλέον ὁ δʼ ἔλασσον), ἄλλος δὲ πέντε, ὁ δὲ τέτταρας, καὶ τοῦτον δὴ τὸν τρόπον δῆλον ὅτι μεριοῦσιν· οἱ δὲ πάντα καταδικάσουσιν, οἱ δʼ οὐδέν. τίς οὖν ὁ τρόπος ἔσται τῆς διαλογῆς τῶν ψήφων; ἔτι δʼ οὐδὲν ἐπιορκεῖν ἀναγκάζει τὸν ἁπλῶς ἀποδικάσαντα ἢ καταδικάσαντα, εἴπερ ἁπλῶς τὸ ἔγκλημα γέγραπται, δικαίως· οὐ γὰρ μηδὲν ὀφείλειν ὁ ἀποδικάσας κρίνει, ἀλλὰ τὰς εἴκοσι μνᾶς· ἀλλʼ ἐκεῖνος ἤδη ἐπιορκεῖ, ὁ καταδικάσας, μὴ νομίζων ὀφείλειν τὰς εἴκοσι μνᾶς. περὶ δὲ τοῦ τοῖς εὑρίσκουσί τι τῇ πόλει συμφέρον ὡς δεῖ γίνεσθαί τινα τιμήν, οὐκ ἔστιν ἀσφαλὲς τὸ νομοθετεῖν, ἀλλʼ εὐόφθαλμον ἀκοῦσαι μόνον· ἔχει γὰρ συκοφαντίας καὶ κινήσεις, ἂν τύχῃ, πολιτείας. ἐμπίπτει δʼ εἰς ἄλλο πρόβλημα καὶ σκέψιν ἑτέραν· ἀποροῦσι γάρ τινες πότερον βλαβερὸν ἢ συμφέρον ταῖς πόλεσι τὸ κινεῖν τοὺς πατρίους νόμους, ἂν ᾖ τις ἄλλος βελτίων. διόπερ οὐ ῥᾴδιον τῷ λεχθέντι ταχὺ συγχωρεῖν, εἴπερ μὴ συμφέρει κινεῖν, ἐνδέχεται δʼ εἰσηγεῖσθαί τινας νόμων λύσιν ἢ πολιτείας ὡς κοινὸν ἀγαθόν. ἐπεὶ δὲ πεποιήμεθα μνείαν, ἔτι μικρὰ περὶ αὐτοῦ διαστείλασθαι βέλτιον. ἔχει γάρ, ὥσπερ εἴπομεν, ἀπορίαν, καὶ δόξειεν ἂν βέλτιον εἶναι τὸ κινεῖν. ἐπὶ γοῦν τῶν ἄλλων ἐπιστημῶν τοῦτο συνενήνοχεν, οἷον ἰατρικὴ κινηθεῖσα παρὰ τὰ πάτρια καὶ γυμναστικὴ καὶ ὅλως αἱ τέχναι πᾶσαι καὶ αἱ δυνάμεις, ὥστʼ ἐπεὶ μίαν τούτων θετέον καὶ τὴν πολιτικήν, δῆλον ὅτι καὶ περὶ ταύτην ἀναγκαῖον ὁμοίως ἔχειν. σημεῖον δʼ ἂν γεγονέναι φαίη τις ἐπʼ αὐτῶν τῶν ἔργων· τοὺς γὰρ ἀρχαίους νόμους λίαν ἁπλοῦς εἶναι καὶ βαρβαρικούς. ἐσιδηροφοροῦντό τε γὰρ οἱ Ἕλληνες, καὶ τὰς γυναῖκας ἐωνοῦντο παρʼ ἀλλήλων, ὅσα τε λοιπὰ τῶν ἀρχαίων ἐστί που νομίμων εὐήθη πάμπαν ἐστίν,

1269aÖrneğin Kyme'de cinayet davalarıyla ilgili şöyle bir kanun vardır: Davacı, kendi akrabalarından belli sayıda tanık getirirse sanık cinayetten suçlu sayılır. Oysa genel olarak herkesin aradığı atadan kalma olan değil, iyi olandır. İlk insanların da, ister topraktan doğmuş olsunlar ister bir felaketten sağ kurtulmuş olsunlar, bugünün sıradan ve akılsız insanlarına benzemiş olmaları akla yakındır; nitekim topraktan doğanlar hakkında da böyle anlatılır. Bu yüzden onların görüşlerine bağlı kalmak saçma olur. Üstelik yazılı kanunları bile hiç değiştirmeden bırakmak daha iyi değildir. Öteki tekhnē'lerde olduğu gibi siyasi düzende de her şeyin eksiksiz yazıya geçirilmesi imkânsızdır; çünkü yazılan şey zorunlu olarak küllîdir, eylemler ise cüzî olanla ilgilidir.

Bütün bunlardan, bazı kanunların bazı zamanlarda değiştirilmesi gerektiği açıkça çıkar. Ama meseleye başka bir açıdan bakınca, bu işin büyük bir ihtiyat gerektirdiği görülebilir. Elde edilecek iyileşme küçükse, insanları kanunları kolayca bozmaya alıştırmak ise kötüyse, kanun koyucuların da yöneticilerin de bazı hatalarına göz yummak gerektiği açıktır. Çünkü kanunu değiştirmekle elde edilecek yarar, yöneticilere itaat etmemeye alışmanın vereceği zarar kadar olmayacaktır. Tekhnē'lerden alınan örnek de yanıltıcıdır: Bir tekhnē'yi değiştirmek bir kanunu değiştirmeye benzemez. Kanunun itaat ettirme gücü yalnızca alışkanlıktan gelir; alışkanlık da ancak uzun zamanda oluşur. Bu yüzden yürürlükteki kanunlardan kolayca başka, yeni kanunlara geçmek kanunun gücünü zayıflatmak demektir. Dahası, kanunlar değiştirilecekse, hepsi mi ve her yönetim biçiminde mi değiştirilmeli, yoksa değil mi? Bunu da herhangi biri mi yapmalı, yoksa belli kişiler mi? Bunlar büyük fark eder. Onun için bu incelemeyi şimdilik bırakalım; o başka bir zamanın işidir.

9. Bölüm

Lakedaimonluların ve Giritlilerin yönetim biçimi hakkında, hatta hemen hemen bütün öteki yönetim biçimleri hakkında da iki inceleme yapılabilir. Birincisi, bir düzenlemenin en iyi düzene göre iyi mi kötü mü konduğu; ikincisi, benimsedikleri yönetim biçiminin temel ilkesine ve tarzına aykırı bir şey olup olmadığıdır. İyi yönetilecek bir şehirde vatandaşların zorunlu işlerden kurtulup boş vakit bulması gerektiği herkesçe kabul edilir; ama bunun nasıl sağlanacağını kavramak kolay değildir. Tesalya'daki penestler Tesalyalılara sık sık saldırmıştır; helotlar da aynı şekilde Lakonlara saldırmıştır, çünkü sanki hep onların başına bir felaket gelmesini pusuda beklerler. Giritlilerde ise şimdiye dek böyle bir şey olmamıştır. Bunun sebebi belki de şudur: Komşu şehirler

1269a

οἷον ἐν Κύμῃ περὶ τὰ φονικὰ νόμος ἔστιν, ἂν πλῆθός τι παράσχηται μαρτύρων ὁ διώκων τὸν φόνον τῶν αὑτοῦ συγγενῶν, ἔνοχον εἶναι τῷ φόνῳ τὸν φεύγοντα. ζητοῦσι δʼ ὅλως οὐ τὸ πάτριον ἀλλὰ τἀγαθὸν πάντες· εἰκός τε τοὺς πρώτους, εἴτε γηγενεῖς ἦσαν εἴτʼ ἐκ φθορᾶς τινος ἐσώθησαν, ὁμοίους εἶναι καὶ τοὺς τυχόντας καὶ τοὺς ἀνοήτους, ὥσπερ καὶ λέγεται κατὰ τῶν γηγενῶν, ὥστε ἄτοπον τὸ μένειν ἐν τοῖς τούτων δόγμασιν. πρὸς δὲ τούτοις οὐδὲ τοὺς γεγραμμένους ἐᾶν ἀκινήτους βέλτιον. ὥσπερ γὰρ καὶ περὶ τὰς ἄλλας τέχνας, καὶ τὴν πολιτικὴν τάξιν ἀδύνατον ἀκριβῶς πάντα γραφῆναι· καθόλου γὰρ ἀναγκαῖον γράφειν, αἱ δὲ πράξεις περὶ τῶν καθʼ ἕκαστόν εἰσιν. ἐκ μὲν οὖν τούτων φανερὸν ὅτι κινητέοι καὶ τινὲς καὶ ποτὲ τῶν νόμων εἰσίν· ἄλλον δὲ τρόπον ἐπισκοποῦσιν εὐλαβείας ἂν δόξειεν εἶναι πολλῆς. ὅταν γὰρ ᾖ τὸ μὲν βέλτιον μικρόν, τὸ δʼ ἐθίζειν εὐχερῶς λύειν τοὺς νόμους φαῦλον, φανερὸν ὡς ἐατέον ἐνίας ἁμαρτίας καὶ τῶν νομοθετῶν καὶ τῶν ἀρχόντων· οὐ γὰρ τοσοῦτον ὠφελήσεται κινήσας ὅσον βλαβήσεται τοῖς ἄρχουσιν ἀπειθεῖν ἐθισθείς. ψεῦδος δὲ καὶ τὸ παράδειγμα τὸ περὶ τῶν τεχνῶν· οὐ γὰρ ὅμοιον τὸ κινεῖν τέχνην καὶ νόμον· ὁ γὰρ νόμος ἰσχὺν οὐδεμίαν ἔχει πρὸς τὸ πείθεσθαι παρὰ τὸ ἔθος, τοῦτο δʼ οὐ γίνεται εἰ μὴ διὰ χρόνου πλῆθος, ὥστε τὸ ῥᾳδίως μεταβάλλειν ἐκ τῶν ὑπαρχόντων νόμων εἰς ἑτέρους νόμους καινοὺς ἀσθενῆ ποιεῖν ἐστι τὴν τοῦ νόμου δύναμιν. ἔτι δʼ εἰ καὶ κινητέοι, πότερον πάντες καὶ ἐν πάσῃ πολιτείᾳ, ἢ οὔ; καὶ πότερον τῷ τυχόντι ἢ τισίν; ταῦτα γὰρ ἔχει μεγάλην διαφοράν. διὸ νῦν μὲν ἀφῶμεν ταύτην τὴν σκέψιν· ἄλλων γάρ ἐστι καιρῶν. περὶ δὲ τῆς Λακεδαιμονίων πολιτείας καὶ τῆς Κρητικῆς, σχεδὸν δὲ καὶ περὶ τῶν ἄλλων πολιτειῶν, δύο εἰσὶν αἱ σκέψεις, μία μὲν εἴ τι καλῶς ἢ μὴ καλῶς πρὸς τὴν ἀρίστην νενομοθέτηται τάξιν, ἑτέρα δʼ εἴ τι πρὸς τὴν ὑπόθεσιν καὶ τὸν τρόπον ὑπεναντίως τῆς προκειμένης αὐτοῖς πολιτείας. ὅτι μὲν οὖν δεῖ τῇ μελλούσῃ καλῶς πολιτεύεσθαι τὴν τῶν ἀναγκαίων ὑπάρχειν σχολήν, ὁμολογούμενόν ἐστιν· τίνα δὲ τρόπον ὑπάρχειν, οὐ ῥᾴδιον λαβεῖν. ἥ τε γὰρ Θετταλῶν πενεστεία πολλάκις ἐπέθετο τοῖς Θετταλοῖς, ὁμοίως δὲ καὶ τοῖς Λάκωσιν οἱ εἵλωτες (ὥσπερ γὰρ ἐφεδρεύοντες τοῖς ἀτυχήμασι διατελοῦσιν)· περὶ δὲ τοὺς Κρῆτας οὐδέν πω τοιοῦτον συμβέβηκεν. αἴτιον δʼ ἴσως τὸ τὰς γειτνιώσας

1269b

πόλεις,

1269b1 birbirleriyle savaşsalar bile hiçbiri ayaklananlarla ittifak kurmaz; çünkü onların da kendilerine bağlı çevre halkları (perioikoi) vardır ve bu onların işine gelmez. Lakonların ise bütün komşuları düşmandı: Argoslular, Messenialılar ve Arkadialılar. Tesalyalılara karşı da başlangıçta ayaklanmalar oluyordu, çünkü onlar hâlâ komşu halklarla, Akhalarla, Perrhaibialılarla ve Magnesialılarla savaşıyordu. Başka hiçbir sorun olmasa bile, bu insanlara nasıl davranılacağını kestirmek zahmetli bir iş gibi görünüyor: Gevşek tutulduklarında küstahlaşır, kendilerini efendileriyle eşit görmeye kalkarlar; sıkıntı içinde yaşadıklarında ise efendilerine düşman kesilir, onlara tuzak kurarlar. Demek ki helotlarla bu sorunu yaşayanlar en iyi yolu bulamamışlardır.

Ayrıca kadınlara tanınan serbestlik hem yönetim biçiminin prohairesis'ine hem de şehrin saadetine zararlıdır. Koca ile karı nasıl hanenin parçalarıysa, şehrin de aşağı yukarı iki yarıya, erkekler ile kadınlara bölündüğünü düşünmek gerekir. Bu yüzden kadınlarla ilgili düzenin kötü olduğu yönetim biçimlerinde, şehrin yarısı kanunsuz bırakılmış sayılmalıdır. Orada olan da budur. Kanun koyucu bütün şehrin dayanıklı olmasını istemiş; erkekler için bunu açıkça gözetmiş, ama kadınları ihmal etmiştir. Kadınlar her türlü taşkınlığa kapılarak sefahat içinde yaşar. Böyle bir yönetim biçiminde zenginliğin itibar görmesi kaçınılmazdır, hele erkekler kadınların sözünden çıkmıyorsa. Savaşçı ve cenkçi halkların çoğunda durum budur; Keltler ve erkeklerle birlikteliğe açıkça itibar eden başka halklar varsa onlar bunun dışındadır. Ares'i Afrodit'le ilk eşleştiren mit anlatıcısı bunu boşuna yapmamış gibidir; çünkü bu türden insanların hepsi ya erkeklere ya kadınlara tutkun görünür. Lakonlarda da durum buydu: Hâkimiyetleri döneminde pek çok iş kadınlar tarafından yürütülüyordu. Oysa kadınların yönetmesiyle yöneticilerin kadınlar tarafından yönetilmesi arasında ne fark vardır? Sonuç aynıdır. Gözü peklik gündelik işlerin hiçbirine yaramaz, yarasa yarasa savaşa yarar; Lakon kadınları ise savaşta bile son derece zararlıydı. Bu, Thebailıların istilası sırasında ortaya çıktı: Öteki şehirlerin kadınları gibi onlar da hiçbir işe yaramadılar, üstelik düşmandan daha çok kargaşa çıkardılar. Kadınlara tanınan bu serbestliğin Lakonlarda başlangıçta anlaşılır sebeplerle ortaya çıktığı görülüyor.

1269b1

καίπερ πολεμούσας ἀλλήλαις, μηδεμίαν εἶναι σύμμαχον τοῖς ἀφισταμένοις διὰ τὸ μὴ συμφέρειν ⟨ταῖς⟩ καὶ αὐταῖς κεκτημέναις περιοίκους, τοῖς δὲ Λάκωσιν οἱ γειτνιῶντες ἐχθροὶ πάντες ἦσαν, Ἀργεῖοι καὶ Μεσήνιοι καὶ Ἀρκάδες· ἐπεὶ καὶ τοῖς Θετταλοῖς κατʼ ἀρχὰς ἀφίσταντο διὰ τὸ πολεμεῖν ἔτι τοῖς προσχώροις, Ἀχαιοῖς καὶ Περραιβοῖς καὶ Μάγνησιν. ἔοικε δὲ καὶ εἰ μηδὲν ἕτερον, ἀλλὰ τό γε τῆς ἐπιμελείας ἐργῶδες εἶναι, τίνα δεῖ πρὸς αὐτοὺς ὁμιλῆσαι τρόπον· ἀνιέμενοί τε γὰρ ὑβρίζουσι καὶ τῶν ἴσων ἀξιοῦσιν ἑαυτοὺς τοῖς κυρίοις, καὶ κακοπαθῶς ζῶντες ἐπιβουλεύουσι καὶ μισοῦσιν. δῆλον οὖν ὡς οὐκ ἐξευρίσκουσι τὸν βέλτιστον τρόπον οἷς τοῦτο συμβαίνει περὶ τὴν εἱλωτείαν. ἔτι δʼ ἡ περὶ τὰς γυναῖκας ἄνεσις καὶ πρὸς τὴν προαίρεσιν τῆς πολιτείας βλαβερὰ καὶ πρὸς εὐδαιμονίαν πόλεως. ὥσπερ γὰρ οἰκίας μέρος ἀνὴρ καὶ γυνή, δῆλον ὅτι καὶ πόλιν ἐγγὺς τοῦ δίχα διῃρῆσθαι δεῖ νομίζειν εἴς τε τὸ τῶν ἀνδρῶν πλῆθος καὶ τὸ τῶν γυναικῶν, ὥστʼ ἐν ὅσαις πολιτείαις φαύλως ἔχει τὸ περὶ τὰς γυναῖκας, τὸ ἥμισυ τῆς πόλεως εἶναι δεῖ νομίζειν ἀνομοθέτητον. ὅπερ ἐκεῖ συμβέβηκεν· ὅλην γὰρ τὴν πόλιν ὁ νομοθέτης εἶναι βουλόμενος καρτερικήν, κατὰ μὲν τοὺς ἄνδρας φανερός ἐστι τοιοῦτος ὤν, ἐπὶ δὲ τῶν γυναικῶν ἐξημέληκεν· ζῶσι γὰρ ἀκολάστως πρὸς ἅπασαν ἀκολασίαν καὶ τρυφερῶς. ὥστʼ ἀναγκαῖον ἐν τῇ τοιαύτῃ πολιτείᾳ τιμᾶσθαι τὸν πλοῦτον, ἄλλως τε κἂν τύχωσι γυναικοκρατούμενοι, καθάπερ τὰ πολλὰ τῶν στρατιωτικῶν καὶ πολεμικῶν γενῶν, ἔξω Κελτῶν ἢ κἂν εἴ τινες ἕτεροι φανερῶς τετιμήκασι τὴν πρὸς τοὺς ἄρρενας συνουσίαν. ἔοικε γὰρ ὁ μυθολογήσας πρῶτος οὐκ ἀλόγως συζεῦξαι τὸν Ἄρην πρὸς τὴν Ἀφροδίτην· ἢ γὰρ πρὸς τὴν τῶν ἀρρένων ὁμιλίαν ἢ πρὸς τὴν τῶν γυναικῶν φαίνονται κατοκώχιμοι πάντες οἱ τοιοῦτοι. διὸ παρὰ τοῖς Λάκωσι τοῦθʼ ὑπῆρχεν, καὶ πολλὰ διῳκεῖτο ὑπὸ τῶν γυναικῶν ἐπὶ τῆς ἀρχῆς αὐτῶν. καίτοι τί διαφέρει γυναῖκας ἄρχειν ἢ τοὺς ἄρχοντας ὑπὸ τῶν γυναικῶν ἄρχεσθαι; ταὐτὸ γὰρ συμβαίνει. χρησίμου δʼ οὔσης τῆς θρασύτητος πρὸς οὐδὲν τῶν ἐγκυκλίων, ἀλλʼ εἴπερ, πρὸς τὸν πόλεμον, βλαβερώταται καὶ πρὸς ταῦθʼ αἱ τῶν Λακώνων ἦσαν. ἐδήλωσαν δʼ ἐπὶ τῆς τῶν Θηβαίων ἐμβολῆς· χρήσιμοι μὲν γὰρ οὐδὲν ἦσαν, ὥσπερ ἐν ἑτέραις πόλεσιν, θόρυβον δὲ παρεῖχον πλείω τῶν πολεμίων. ἐξ ἀρχῆς μὲν οὖν ἔοικε συμβεβηκέναι τοῖς Λάκωσιν εὐλόγως ἡ τῶν γυναικῶν

1270a

ἄνεσις.

1270a1Erkekler seferler yüzünden uzun süre yurtlarından uzakta kaldılar; önce Argoslularla, sonra da Arkadialılar ve Messenialılarla savaştılar. Savaştan kurtulup boş vakit bulunca kendilerini kanun koyucuya teslim ettiler; asker hayatı onları buna önceden hazırlamıştı, çünkü bu hayat aretē'nin pek çok parçasını içerir. Kadınları ise Lykurgos'un kanunlara bağlamaya çalıştığı, ama karşı koyunca vazgeçtiği anlatılır. Olup bitenlerin sebepleri bunlardır; dolayısıyla bu hatanın sebebi de bunlardır. Ama biz kimin bağışlanıp kimin bağışlanmayacağını değil, neyin doğru neyin yanlış olduğunu inceliyoruz. Kadınlarla ilgili kötü düzen, daha önce de söylendiği gibi, yalnızca yönetim biçimine kendi içinde bir yakışıksızlık katmakla kalmıyor, mal hırsını da bir ölçüde besliyor gibidir. Az önce söylenenlerin ardından, mülkiyetteki eşitsizlikle ilgili durum da eleştirilebilir. Kimilerinin çok fazla malı varken kimilerinin pek azı vardır; bu yüzden toprak az sayıda kişinin elinde toplanmıştır. Kanunlar da bunu kötü düzenlemiştir. Kanun koyucu var olan toprağın alınıp satılmasını ayıp saymıştır, bunda haklıdır; ama dileyenlere toprağı bağışlama ve vasiyetle bırakma hakkı tanımıştır. Oysa iki yoldan da zorunlu olarak aynı sonuca varılır. Bütün toprağın neredeyse beşte ikisi de kadınların elindedir; çünkü mirasçı kızlar çoktur, bir de büyük çeyizler verilir. Oysa hiç çeyiz verilmemesi, ya da azının, hiç değilse ölçülüsünün belirlenmesi daha iyi olurdu. Şimdi ise insan mirasçı kızını dilediğine verebilir; vasiyet bırakmadan ölürse, geride bıraktığı mirasçı kızı dilediğine verir. Bu yüzden toprak bin beş yüz atlıyı ve otuz bin ağır silahlı piyadeyi besleyebilecekken, Spartalıların sayısı bine bile varmıyordu. Bu düzenin kötü olduğu olayların kendisiyle ortaya çıktı: Şehir tek bir darbeye dayanamadı, insan azlığı yüzünden yıkılıp gitti. Anlatıldığına göre eski krallar zamanında vatandaşlık hakkını başkalarına da verirlermiş; bu yüzden uzun süre savaşmalarına rağmen o zamanlar insan azlığı çekilmezmiş. Spartalıların bir zamanlar on bin kişi olduğu bile söylenir. Ama bunlar doğru olsun olmasın, şehrin erkek nüfusunu mülkiyeti eşitleyerek artırmak daha iyidir. Çocuk yapmaya ilişkin kanun da bu düzeltmeye ters düşer.

1270a1

ἔξω γὰρ τῆς οἰκείας διὰ τὰς στρατείας ἀπεξενοῦντο πολὺν χρόνον, πολεμοῦντες τόν τε πρὸς Ἀργείους πόλεμον καὶ πάλιν τὸν πρὸς Ἀρκάδας καὶ Μεσηνίους· σχολάσαντες δὲ αὑτοὺς μὲν παρεῖχον τῷ νομοθέτῃ προωδοπεποιημένους διὰ τὸν στρατιωτικὸν βίον (πολλὰ γὰρ ἔχει μέρη τῆς ἀρετῆς), τὰς δὲ γυναῖκάς φασι μὲν ἄγειν ἐπιχειρῆσαι τὸν Λυκοῦργον ὑπὸ τοὺς νόμους, ὡς δʼ ἀντέκρουον, ἀποστῆναι πάλιν. αἰτίαι μὲν οὖν εἰσιν αὗται τῶν γενομένων, ὥστε δῆλον ὅτι καὶ ταύτης τῆς ἁμαρτίας· ἀλλʼ ἡμεῖς οὐ τοῦτο σκοποῦμεν, τίνι δεῖ συγγνώμην ἔχειν ἢ μὴ ἔχειν, ἀλλὰ περὶ τοῦ ὀρθῶς καὶ μὴ ὀρθῶς. τὰ δὲ περὶ τὰς γυναῖκας ἔχοντα μὴ καλῶς ἔοικεν, ὥσπερ ἐλέχθη καὶ πρότερον, οὐ μόνον ἀπρέπειάν τινα ποιεῖν τῆς πολιτείας αὐτῆς καθʼ αὑτήν, ἀλλὰ συμβάλλεσθαί τι πρὸς τὴν φιλοχρηματίαν. μετὰ γὰρ τὰ νῦν ῥηθέντα τοῖς περὶ τὴν ἀνωμαλίαν τῆς κτήσεως ἐπιτιμήσειεν ἄν τις. τοῖς μὲν γὰρ αὐτῶν συμβέβηκε κεκτῆσθαι πολλὴν λίαν οὐσίαν, τοῖς δὲ πάμπαν μικράν· διόπερ εἰς ὀλίγους ἧκεν ἡ χώρα. τοῦτο δὲ καὶ διὰ τῶν νόμων τέτακται φαύλως· ὠνεῖσθαι μὲν γάρ, ἢ πωλεῖν τὴν ὑπάρχουσαν, ἐποίησεν οὐ καλόν, ὀρθῶς ποιήσας, διδόναι δὲ καὶ καταλείπειν ἐξουσίαν ἔδωκε τοῖς βουλομένοις· καίτοι ταὐτὸ συμβαίνειν ἀναγκαῖον ἐκείνως τε καὶ οὕτως. ἔστι δὲ καὶ τῶν γυναικῶν σχεδὸν τῆς πάσης χώρας τῶν πέντε μερῶν τὰ δύο, τῶν τʼ ἐπικλήρων πολλῶν γινομένων, καὶ διὰ τὸ προῖκας διδόναι μεγάλας. καίτοι βέλτιον ἦν μηδεμίαν ἢ ὀλίγην ἢ καὶ μετρίαν τετάχθαι. νῦν δʼ ἔξεστι δοῦναί τε τὴν ἐπίκληρον ὅτῳ ἂν βούληται, κἂν ἀποθάνῃ μὴ διαθέμενος, ὃν ἂν καταλίπῃ κληρονόμον, οὗτος ᾧ ἂν θέλῃ δίδωσιν. τοιγαροῦν δυναμένης τῆς χώρας χιλίους ἱππεῖς τρέφειν καὶ πεντακοσίους, καὶ ὁπλίτας τρισμυρίους, οὐδὲ χίλιοι τὸ πλῆθος ἦσαν. γέγονε δὲ διὰ τῶν ἔργων αὐτῶν δῆλον ὅτι φαύλως αὐτοῖς εἶχε τὰ περὶ τὴν τάξιν ταύτην· μίαν γὰρ πληγὴν οὐχ ὑπήνεγκεν ἡ πόλις, ἀλλʼ ἀπώλετο διὰ τὴν ὀλιγανθρωπίαν. λέγουσι δʼ ὡς ἐπὶ μὲν τῶν προτέρων βασιλέων μετεδίδοσαν τῆς πολιτείας, ὥστʼ οὐ γίνεσθαι τότε ὀλιγανθρωπίαν, πολεμούντων πολὺν χρόνον, καί φασιν εἶναί ποτε τοῖς Σπαρτιάταις καὶ μυρίους· οὐ μὴν ἀλλʼ, εἴτʼ ἐστὶν ἀληθῆ ταῦτα εἴτε μή, βέλτιον τὸ διὰ τῆς κτήσεως ὡμαλισμένης πληθύειν ἀνδρῶν τὴν πόλιν. ὑπεναντίος δὲ καὶ ὁ περὶ τὴν τεκνοποιίαν νόμος πρὸς ταύτην τὴν διόρθωσιν.

1270bKanun koyucu Spartalıların mümkün olduğunca çok olmasını istediği için vatandaşları olabildiğince çok çocuk yapmaya teşvik eder. Onlarda şöyle bir kanun vardır: Üç oğul babası askerlik nöbetinden, dört oğul babası da bütün vergilerden muaftır. Oysa çok çocuk doğar da toprak bu şekilde bölünmüş kalırsa, pek çok kişinin yoksullaşmasının kaçınılmaz olduğu açıktır.

Eforlukla ilgili düzen de kötüdür. Bu makam onlarda en önemli işlerde tek başına yetkilidir; ama eforlar bütün halkın içinden çıkar, bu yüzden makama çoğu zaman pek yoksul insanlar gelir ve bunlar darlık içinde oldukları için satın alınabilir. Bu daha önce de sık sık görülmüştü, şimdi de Andros olayında görüldü: Bazı eforlar parayla ayartılıp, ellerinden geldiği kadarıyla bütün şehri mahvettiler. Makam fazlasıyla büyük, neredeyse tiranlığa denk bir güçte olduğu için krallar bile onlara yaranmak zorunda kaldı; böylece yönetim biçimi bu yönden de zarar gördü, aristokrasiden demokrasi çıktı. Gerçi bu makam yönetim biçimini bir arada tutar: Halk en büyük makama katıldığı için sakin durur. Dolayısıyla bu durum ister kanun koyucunun eseri ister talihin bir cilvesi olsun, işlerin yararınadır. Çünkü ayakta kalacak bir yönetim biçiminde şehrin bütün kesimleri onun var olmasını ve aynı şekilde sürmesini istemelidir. Sparta'da krallar kendi şerefleri yüzünden bunu ister; soylu ve iyi insanlar Yaşlılar Meclisi yüzünden ister, çünkü bu makam aretē'nin ödülüdür; halk da eforluk yüzünden ister, çünkü eforlar herkesin içinden gelir. Ama bu makama herkesin içinden gelinmesi gerekse bile, seçim bugünkü gibi yapılmamalıydı, çünkü bugünkü yol fazlasıyla çocukçadır. Üstelik eforlar sıradan kimseler oldukları hâlde büyük davalarda karar yetkisine sahiptirler; bu yüzden kendi kanaatlerine göre değil, yazılı kurallara ve kanunlara göre hüküm vermeleri daha iyi olurdu. Eforların yaşayışı da şehrin istediği yaşayışla uyuşmaz: Onlarınki fazlasıyla gevşektir, öteki vatandaşlarınki ise sertlikte aşırıya kaçar; öyle ki vatandaşlar buna dayanamaz, kanundan gizlice kaçıp bedensel hazların tadını çıkarırlar.

Yaşlılar Meclisi'yle ilgili düzen de onlarda iyi değildir. Üyeleri dürüst ve iyi insan olacak şekilde yeterince terbiye görmüş kimseler olsaydı, belki bu meclisin şehre yararlı olduğu söylenebilirdi; gerçi büyük davalarda ömür boyu karar yetkisine sahip olmaları da tartışmalıdır, çünkü bedenin olduğu gibi aklın da yaşlılığı vardır.

1270b

βουλόμενος γὰρ ὁ νομοθέτης ὡς πλείστους εἶναι τοὺς Σπαρτιάτας, προάγεται τοὺς πολίτας ὅτι πλείστους ποιεῖσθαι παῖδας· ἔστι γὰρ αὐτοῖς νόμος τὸν μὲν γεννήσαντα τρεῖς υἱοὺς ἄφρουρον εἶναι, τὸν δὲ τέτταρας ἀτελῆ πάντων. καίτοι φανερὸν ὅτι πολλῶν γινομένων, τῆς δὲ χώρας οὕτω διῃρημένης, ἀναγκαῖον πολλοὺς γίνεσθαι πένητας. ἀλλὰ μὴν καὶ τὰ περὶ τὴν ἐφορείαν ἔχει φαύλως. ἡ γὰρ ἀρχὴ κυρία μὲν αὐτὴ τῶν μεγίστων αὐτοῖς ἐστιν, γίνονται δʼ ἐκ τοῦ δήμου παντός, ὥστε πολλάκις ἐμπίπτουσιν ἄνθρωποι σφόδρα πένητες εἰς τὸ ἀρχεῖον, οἳ διὰ τὴν ἀπορίαν ὤνιοι ἦσαν. ἐδήλωσαν δὲ πολλάκις μὲν καὶ πρότερον, καὶ νῦν δὲ ἐν τοῖς Ἀνδρίοις· διαφθαρέντες γὰρ ἀργυρίῳ τινές, ὅσον ἐφʼ ἑαυτοῖς, ὅλην τὴν πόλιν ἀπώλεσαν, καὶ διὰ τὸ τὴν ἀρχὴν εἶναι λίαν μεγάλην καὶ ἰσοτύραννον δημαγωγεῖν [αὐτοὺς] ἠναγκάζοντο καὶ οἱ βασιλεῖς, ὥστε καὶ ταύτῃ συνεπιβλάπτεσθαι τὴν πολιτείαν· δημοκρατία γὰρ ἐξ ἀριστοκρατίας συνέβαινεν. συνέχει μὲν οὖν τὴν πολιτείαν τὸ ἀρχεῖον τοῦτο—ἡσυχάζει γὰρ ὁ δῆμος διὰ τὸ μετέχειν τῆς μεγίστης ἀρχῆς, ὥστʼ εἴτε διὰ τὸν νομοθέτην εἴτε διὰ τύχην τοῦτο συμπέπτωκεν, συμφερόντως ἔχει τοῖς πράγμασιν· δεῖ γὰρ τὴν πολιτείαν τὴν μέλλουσαν σῴζεσθαι πάντα βούλεσθαι τὰ μέρη τῆς πόλεως εἶναι καὶ διαμένειν κατὰ ταὐτά· οἱ μὲν οὖν βασιλεῖς διὰ τὴν αὑτῶν τιμὴν οὕτως ἔχουσιν, οἱ δὲ καλοὶ κἀγαθοὶ διὰ τὴν γερουσίαν (ἆθλον γὰρ ἡ ἀρχὴ αὕτη τῆς ἀρετῆς ἐστιν), ὁ δὲ δῆμος διὰ τὴν ἐφορείαν (καθίσταται γὰρ ἐξ ἁπάντων)—ἀλλʼ αἱρετὴν ἔδει τὴν ἀρχὴν εἶναι ταύτην ἐξ ἁπάντων μέν, μὴ τὸν τρόπον δὲ τοῦτον ὃν νῦν (παιδαριώδης γάρ ἐστι λίαν). ἔτι δὲ καὶ κρίσεών εἰσι μεγάλων κύριοι, ὄντες οἱ τυχόντες, διόπερ οὐκ αὐτογνώμονας βέλτιον κρίνειν ἀλλὰ κατὰ γράμματα καὶ τοὺς νόμους. ἔστι δὲ καὶ ἡ δίαιτα τῶν ἐφόρων οὐχ ὁμολογουμένη τῷ βουλήματι τῆς πόλεως· αὐτὴ μὲν γὰρ ἀνειμένη λίαν ἐστίν, ἐν δὲ τοῖς ἄλλοις μᾶλλον ὑπερβάλλει ἐπὶ τὸ σκληρόν, ὥστε μὴ δύνασθαι καρτερεῖν ἀλλὰ λάθρᾳ τὸν νόμον ἀποδιδράσκοντας ἀπολαύειν τῶν σωματικῶν ἡδονῶν. ἔχει δὲ καὶ τὰ περὶ τὴν τῶν γερόντων ἀρχὴν οὐ καλῶς αὐτοῖς. ἐπιεικῶν μὲν γὰρ ὄντων καὶ πεπαιδευμένων ἱκανῶς πρὸς ἀνδραγαθίαν τάχʼ ἂν εἴπειέ τις συμφέρειν τῇ πόλει, καίτοι τό γε διὰ βίου κυρίους εἶναι κρίσεων μεγάλων ἀμφισβητήσιμον (ἕστι γάρ, ὥσπερ καὶ σώματος, καὶ διανοίας γῆρας)·

1271a Ama kanun koyucunun bile iyi insanlar olduklarına güvenmeyeceği bir terbiye görmüşlerse, bu tehlikelidir. Nitekim bu makamda bulunanların rüşvet aldıkları ve kamu işlerinin çoğunda kayırmacılık yaptıkları görülür. Bu yüzden hesap vermekten muaf olmamaları daha iyi olurdu; şimdi ise muaftırlar. Eforluğun bütün makamlardan hesap sorduğu söylenebilir; ama bu, eforluğa fazlasıyla büyük bir imtiyaz tanımak olur. Hem biz hesabın bu şekilde sorulması gerektiğini söylemiyoruz. Yaşlıların seçimi de karar verme şekli bakımından çocukçadır; makama layık görülecek kişinin makamı kendisinin istemesi de doğru değildir, çünkü makama layık olan, istese de istemese de yönetmelidir. Oysa kanun koyucu burada da yönetim biçiminin geri kalanında yaptığını yapıyor gibidir: Vatandaşları şeref düşkünü yetiştirdiği için yaşlıların seçiminde de bundan yararlanmıştır, çünkü şeref düşkünü olmayan kimse makam istemez. Oysa insanların bile bile işlediği haksızlıkların çoğu aşağı yukarı şeref düşkünlüğünden ve mal hırsından doğar.

Krallığa gelince, şehirlerde bulunmasının daha iyi olup olmadığı başka bir konudur; ama hiç değilse şimdiki gibi olmaması, her kralın kendi hayatına bakılarak seçilmesi daha iyidir. Kanun koyucunun da onları soylu ve iyi insanlar yapabileceğine inanmadığı açıktır; nitekim yeterince iyi insanlar olduklarına güvenmez. Bu yüzden Spartalılar krallarla birlikte, onların düşmanlarını da elçi olarak gönderirlerdi; kralların birbiriyle çekişmesini de şehrin selameti sayarlardı. Phiditia denen ortak sofralarla ilgili kanun da bunları ilk kuran tarafından iyi konmamıştır. Bu toplantıların giderleri, Girit'teki gibi, daha çok kamudan karşılanmalıydı. Lakonlarda ise herkes payını kendisi getirmek zorundadır. Bazıları çok yoksul olup bu masrafı karşılayamadığından, kanun koyucunun amacının tam tersi bir sonuç ortaya çıkar. Kanun koyucu ortak sofra kurumunun demokratik olmasını ister; ama bu şekilde düzenlenince hiç de demokratik olmaz. Çok yoksulların buna katılması kolay değildir; oysa onlarda vatandaşlığın atadan kalma ölçütü şudur: Bu payı ödeyemeyen vatandaşlığa katılamaz. Donanma komutanlarıyla ilgili kanunu başkaları da eleştirmiştir, hem de haklı olarak. Çünkü bu kanun iç çekişmeye yol açar: Ömür boyu başkomutan olan kralların yanında donanma komutanlığı neredeyse ikinci bir krallık olmuştur. Kanun koyucunun temel ilkesi şu açıdan da eleştirilebilir; nitekim Platon da Kanunlar'da bunu eleştirmiştir:

1271a

τὸν τρόπον δὲ τοῦτον πεπαιδευμένων ὥστε καὶ τὸν νομοθέτην αὐτὸν ἀπιστεῖν ὡς οὐκ ἀγαθοῖς ἀνδράσιν, οὐκ ἀσφαλές. φαίνονται δὲ καὶ καταδωροδοκούμενοι καὶ καταχαριζόμενοι πολλὰ τῶν κοινῶν οἱ κεκοινωνηκότες τῆς ἀρχῆς ταύτης. διόπερ βέλτιον αὐτοὺς μὴ ἀνευθύνους εἶναι· νῦν δʼ εἰσίν. δόξειε δʼ ἂν ἡ τῶν ἐφόρων ἀρχὴ πάσας εὐθύνειν τὰς ἀρχάς· τοῦτο δὲ τῇ ἐφορείᾳ μέγα λίαν τὸ δῶρον, καὶ τὸν τρόπον οὐ τοῦτον λέγομεν διδόναι δεῖν τὰς εὐθύνας. ἔτι δὲ καὶ τὴν αἵρεσιν ἣν ποιοῦνται τῶν γερόντων κατά τε τὴν κρίσιν ἐστὶ παιδαριώδης, καὶ τὸ αὐτὸν αἰτεῖσθαι τὸν ἀξιωθησόμενον τῆς ἀρχῆς οὐκ ὀρθῶς ἔχει· δεῖ γὰρ καὶ βουλόμενον καὶ μὴ βουλόμενον ἄρχειν τὸν ἄξιον τῆς ἀρχῆς. νῦν δʼ ὅπερ καὶ περὶ τὴν ἄλλην πολιτείαν ὁ νομοθέτης φαίνεται ποιῶν· φιλοτίμους γὰρ κατασκευάζων τοὺς πολίτας τούτῳ κέχρηται πρὸς τὴν αἵρεσιν τῶν γερόντων· οὐδεὶς γὰρ ἂν ἄρχειν αἰτήσαιτο μὴ φιλότιμος ὤν. καίτοι τῶν γʼ ἀδικημάτων τῶν γʼ ἑκουσίων τὰ πλεῖστα συμβαίνει σχεδὸν διὰ φιλοτιμίαν καὶ διὰ φιλοχρηματίαν τοῖς ἀνθρώποις. περὶ δὲ βασιλείας, εἰ μὲν βέλτιόν ἐστιν ὑπάρχειν ταῖς πόλεσιν ἢ μὴ βέλτιον, ἄλλος ἔστω λόγος· ἀλλὰ μὴν βέλτιόν γε μὴ καθάπερ νῦν, ἀλλὰ κατὰ τὸν αὑτοῦ βίον ἕκαστον κρίνεσθαι τῶν βασιλέων. ὅτι δʼ ὁ νομοθέτης οὐδʼ αὐτὸς οἴεται δύνασθαι ποιεῖν καλοὺς κἀγαθούς, δῆλον· ἀπιστεῖ γοῦν ὡς οὐκ οὖσιν ἱκανῶς ἀγαθοῖς ἀνδράσιν· διόπερ ἐξέπεμπον συμπρεσβευτὰς τοὺς ἐχθρούς, καὶ σωτηρίαν ἐνόμιζον τῇ πόλει εἶναι τὸ στασιάζειν τοὺς βασιλεῖς. οὐ καλῶς δʼ οὐδὲ περὶ τὰ συσσίτια τὰ καλούμενα φιδίτια νενομοθέτηται τῷ καταστήσαντι πρῶτον. ἔδει γὰρ ἀπὸ κοινοῦ μᾶλλον εἶναι τὴν σύνοδον, καθάπερ ἐν Κρήτῃ· παρὰ δὲ τοῖς Λάκωσιν ἕκαστον δεῖ φέρειν, καὶ σφόδρα πενήτων ἐνίων ὄντων καὶ τοῦτο τὸ ἀνάλωμα οὐ δυναμένων δαπανᾶν, ὥστε συμβαίνει τοὐναντίον τῷ νομοθέτῃ τῆς προαιρέσεως. βούλεται μὲν γὰρ δημοκρατικὸν εἶναι τὸ κατασκεύασμα τῶν συσσιτίων, γίνεται δʼ ἥκιστα δημοκρατικὸν οὕτω νενομοθετημένον. μετέχειν μὲν γὰρ οὐ ῥᾴδιον τοῖς λίαν πένησιν, ὅρος δὲ τῆς πολιτείας οὗτός ἐστιν αὐτοῖς ὁ πάτριος, τὸν μὴ δυνάμενον τοῦτο τὸ τέλος φέρειν μὴ μετέχειν αὐτῆς· τῷ δὲ περὶ τοὺς ναυάρχους νόμῳ καὶ ἕτεροί τινες ἐπιτετιμήκασιν, ὀρθῶς ἐπιτιμῶντες. στάσεως γὰρ γίνεται αἴτιος· ἐπὶ γὰρ τοῖς βασιλεῦσιν, οὖσι στρατηγοῖς ἀιδίοις, ἡ ναυαρχία σχεδὸν ἑτέρα βασιλεία καθέστηκεν. καὶ ὡδὶ δὲ τῇ ὑποθέσει τοῦ νομοθέτου ἐπιτιμήσειεν

1271b

ἄν τις, ὅπερ καὶ Πλάτων ἐν τοῖς Νόμοις ἐπιτετίμηκεν·

1271b1Kanunların bütün düzeni aretē'nin yalnız bir parçasına, savaşçılığa yöneliktir; çünkü üstünlük kurmaya yarayan budur. Bu yüzden savaştıkları sürece ayakta kaldılar, hâkimiyeti ele geçirince ise çöktüler; çünkü barış içinde boş vakitlerini nasıl geçireceklerini bilmiyorlardı ve savaşçılıktan daha üstün hiçbir uğraşa alışmamışlardı. Şu hata da bundan küçük değildir: Uğruna savaşılan iyiliklerin kötülükle değil aretē ile kazanıldığını düşünürler, bunda haklıdırlar; ama bu iyilikleri aretē'den üstün saymaları doğru değildir. Spartalılarda kamu maliyesi de kötü durumdadır. Büyük savaşlar yapmak zorunda kaldıkları hâlde şehrin hazinesinde hiçbir şey yoktur; vergiler de kötü toplanır, çünkü toprağın çoğu Spartalıların elinde olduğundan birbirlerinin ödediğini denetlemezler. Böylece kanun koyucunun yararlı saydığı şeyin tersi gerçekleşmiştir: Şehri parasız, tek tek insanları ise para düşkünü yapmıştır. Lakedaimonluların yönetim biçimi hakkında bu kadarı yeter; en çok eleştirilebilecek noktalar bunlardır.

10. Bölüm

Girit yönetim biçimi buna çok yakındır; birkaç noktada ondan kötü değildir, ama çoğu bakımdan daha az işlenmiştir. Lakon yönetim biçimi, görünüşe göre ve anlatıldığına göre de, çoğu noktada Girit yönetim biçimini taklit etmiştir; eski kurumların çoğu da yenilerden daha az ayrıntılandırılmıştır. Anlatıldığına göre Lykurgos, Kral Kharilaos'un vasiliğini bırakıp yurt dışına çıktığında zamanının çoğunu akrabalık bağları yüzünden Girit'te geçirmiştir; çünkü Lyktoslular Lakonların kolonisiydi. Koloni kurmaya gidenler, oranın o zamanki halkında yerleşik bir kanun düzeni buldular. Bu yüzden perioikoi bugün de bu kanunları aynen uygular; kanun düzenini ilk kuranın Minos olduğuna inanırlar. Ada tabiatça Helenler üzerinde hâkimiyet kurmaya uygun görünüyor, konumu da elverişli: Bütün denize hâkimdir, Helenlerin de neredeyse hepsi bu denizin kıyılarına yerleşmiştir. Bir yanda Peloponnesos'a, öbür yanda Asya'da Triopion burnu civarına ve Rodos'a pek uzak değildir. Bu yüzden Minos deniz hâkimiyetini ele geçirdi; adaların bir kısmını boyunduruğu altına aldı, bir kısmına yerleşimciler gönderdi. Sonunda Sicilya'ya saldırdı ve hayatı orada, Kamikos yakınlarında son buldu.

Girit düzeni Lakon düzenine benzer. Lakonların toprağını helotlar,

1271b1

πρὸς γὰρ μέρος ἀρετῆς ἡ πᾶσα σύνταξις τῶν νόμων ἐστί, τὴν πολεμικήν· αὕτη γὰρ χρησίμη πρὸς τὸ κρατεῖν. τοιγαροῦν ἐσῴζοντο μὲν πολεμοῦντες, ἀπώλλυντο δὲ ἄρξαντες διὰ τὸ μὴ ἐπίστασθαι σχολάζειν μηδὲ ἠσκηκέναι μηδεμίαν ἄσκησιν ἑτέραν κυριωτέραν τῆς πολεμικῆς. τούτου δὲ ἁμάρτημα οὐκ ἔλαττον· νομίζουσι μὲν γὰρ γίνεσθαι τἀγαθὰ τὰ περιμάχητα διʼ ἀρετῆς μᾶλλον ἢ κακίας, καὶ τοῦτο μὲν καλῶς, ὅτι μέντοι ταῦτα κρείττω τῆς ἀρετῆς ὑπολαμβάνουσιν, οὐ καλῶς. φαύλως δʼ ἔχει καὶ περὶ τὰ κοινὰ χρήματα τοῖς Σπαρτιάταις. οὔτε γὰρ ἐν τῷ κοινῷ τῆς πόλεως ἔστιν οὐδὲν πολέμους μεγάλους ἀναγκαζομένοις πολεμεῖν, εἰσφέρουσί τε κακῶς· διὰ γὰρ τὸ τῶν Σπαρτιατῶν εἶναι τὴν πλείστην γῆν οὐκ ἐξετάζουσιν ἀλλήλων τὰς εἰσφοράς. ἀποβέβηκέ τε τοὐναντίον τῷ νομοθέτῃ τοῦ συμφέροντος· τὴν μὲν γὰρ πόλιν πεποίηκεν ἀχρήματον, τοὺς δʼ ἰδιώτας φιλοχρημάτους. περὶ μὲν οὖν τῆς Λακεδαιμονίων πολιτείας ἐπὶ τοσοῦτον εἰρήσθω· ταῦτα γάρ ἐστιν ἃ μάλιστʼ ἄν τις ἐπιτιμήσειεν. ἡ δὲ Κρητικὴ πολιτεία πάρεγγυς μέν ἐστι ταύτης, ἔχει δὲ μικρὰ μὲν οὐ χεῖρον, τὸ δὲ πλεῖον ἧττον γλαφυρῶς. καὶ γὰρ ἔοικε καὶ λέγεταί γε τὰ πλεῖστα μεμιμῆσθαι τὴν Κρητικὴν πολιτείαν ἡ τῶν Λακώνων· τὰ δὲ πλεῖστα τῶν ἀρχαίων ἧττον διήρθρωται τῶν νεωτέρων. φασὶ γὰρ τὸν Λυκοῦργον, ὅτε τὴν ἐπιτροπείαν τὴν Χαριλάου τοῦ βασιλέως καταλιπὼν ἀπεδήμησεν, τότε τὸν πλεῖστον διατρῖψαι χρόνον περὶ Κρήτην διὰ τὴν συγγένειαν· ἄποικοι γὰρ οἱ Λύκτιοι τῶν Λακώνων ἦσαν, κατέλαβον δʼ οἱ πρὸς τὴν ἀποικίαν ἐλθόντες τὴν τάξιν τῶν νόμων ὑπάρχουσαν ἐν τοῖς τότε κατοικοῦσιν. διὸ καὶ νῦν οἱ περίοικοι τὸν αὐτὸν τρόπον χρῶνται αὐτοῖς, ὡς κατασκευάσαντος Μίνω πρώτου τὴν τάξιν τῶν νόμων. δοκεῖ δʼ ἡ νῆσος καὶ πρὸς τὴν ἀρχὴν τὴν Ἑλληνικὴν πεφυκέναι καὶ κεῖσθαι καλῶς· πάσῃ γὰρ ἐπίκειται τῇ θαλάττῃ, σχεδὸν τῶν Ἑλλήνων ἱδρυμένων περὶ τὴν θάλατταν πάντων· ἀπέχει γὰρ τῇ μὲν τῆς Πελοποννήσου μικρόν, τῇ δὲ τῆς Ἀσίας τοῦ περὶ Τριόπιον τόπου καὶ Ῥόδου. διὸ καὶ τὴν τῆς θαλάττης ἀρχὴν κατέσχεν ὁ Μίνως, καὶ τὰς νήσους τὰς μὲν ἐχειρώσατο τὰς δʼ ᾤκισεν, τέλος δὲ ἐπιθέμενος τῇ Σικελίᾳ τὸν βίον ἐτελεύτησεν ἐκεῖ περὶ Καμικόν. ἔχει δʼ ἀνάλογον ἡ Κρητικὴ τάξις πρὸς τὴν Λακωνικήν. γεωργοῦσί τε γὰρ τοῖς μὲν οἱ εἵλωτες

1272a Giritlilerinkini ise perioikoi işler;

1272a

τοῖς δὲ Κρησὶν οἱ περίοικοι,

1272a1 ortak sofralar da her ikisinde vardır. Lakonlar da eskiden bunlara phiditia değil, Giritliler gibi andreia derlerdi; bu da kurumun oradan geldiğini gösterir. Yönetim biçiminin düzeni de öyle. Eforlar, Girit'te kosmos denen yöneticilerle aynı yetkiye sahiptir; tek fark, eforların beş, kosmosların ise on kişi olmasıdır. Lakonların yaşlıları da Giritlilerin meclis (boulē) dediği yaşlılara denktir. Girit'te önceleri krallık da vardı, sonra Giritliler onu kaldırdılar; savaşta komutayı şimdi kosmoslar üstlenir. Halk meclisine herkes katılır, ama bu meclisin yaşlıların ve kosmosların aldığı kararları onaylamaktan başka hiçbir yetkisi yoktur.

Ortak sofralarla ilgili düzen Giritlilerde Lakonlardakinden daha iyidir. Lakedaimon'da herkes kişi başına belirlenen payı getirir; getirmezse, daha önce de söylendiği gibi, kanun onun vatandaşlığa katılmasını engeller. Girit'te ise iş daha ortaklaşadır: Kamu topraklarından elde edilen bütün ürünlerden ve hayvanlardan, ayrıca perioikoi'nin ödediği vergilerden bir kısım tanrılara ve kamu hizmetlerine, bir kısım da ortak sofralara ayrılmıştır; böylece kadın, çocuk, erkek herkes kamudan beslenir. Kanun koyucu az yemenin yararı üzerine çok kafa yormuştur; kadınlar çok çocuk doğurmasın diye onlardan uzak durulmasını da düşünmüş, bunun için erkeklerle birlikteliği getirmiştir. Bunun kötü olup olmadığını incelemek için başka bir fırsat olacaktır. Ortak sofraların Giritlilerde Lakonlardakinden daha iyi düzenlendiği açıktır. Kosmoslarla ilgili düzen ise eforlarınkinden de kötüdür. Eforluk makamının kötü yanı bunlarda da vardır, çünkü kosmos olanlar sıradan kimselerdir; ama orada yönetim biçimine yarayan şey burada yoktur. Sparta'da seçim herkesin içinden yapıldığı için halk en büyük makama katılır ve yönetim biçiminin sürmesini ister. Girit'te ise kosmoslar herkesin içinden değil, belli soylardan seçilir; yaşlılar da kosmosluk yapmış olanlardan seçilir. Bunlar hakkında da Lakedaimon'dakiler için söylenenlerin aynısı söylenebilir: Hesap vermekten muaf olmaları ve ömür boyu görevde kalmaları, hak ettiklerinden büyük bir imtiyazdır; yazılı kurallara göre değil, kendi kanaatlerine göre yönetmeleri de tehlikelidir. Halkın makamlara katılmadığı hâlde sakin durması, düzenin iyi kurulduğunu hiç göstermez. Çünkü kosmosların eforlar gibi kazanç sağlama imkânı yoktur; onları ayartacak olanlardan uzakta, bir adada yaşarlar.

1272a1

καὶ συσσίτια παρʼ ἀμφοτέροις ἔστιν, καὶ τό γε ἀρχαῖον ἐκάλουν οἱ Λάκωνες οὐ φιδίτια ἀλλὰ ἀνδρεῖα, καθάπερ οἱ Κρῆτες, ᾗ καὶ δῆλον ὅτι ἐκεῖθεν ἐλήλυθεν. ἔτι δὲ τῆς πολιτείας ἡ τάξις. οἱ μὲν γὰρ ἔφοροι τὴν αὐτὴν ἔχουσι δύναμιν τοῖς ἐν τῇ Κρήτῃ καλουμένοις κόσμοις, πλὴν οἱ μὲν ἔφοροι πέντε τὸν ἀριθμὸν οἱ δὲ κόσμοι δέκα εἰσίν· οἱ δὲ γέροντες τοῖς γέρουσιν, οὓς καλοῦσιν οἱ Κρῆτες βουλήν, ἴσοι· βασιλεία δὲ πρότερον μὲν ἦν, εἶτα κατέλυσαν οἱ Κρῆτες, καὶ τὴν ἡγεμονίαν οἱ κόσμοι τὴν κατὰ πόλεμον ἔχουσιν· ἐκκλησίας δὲ μετέχουσι πάντες, κυρία δʼ οὐδενός ἐστιν ἀλλʼ ἢ συνεπιψηφίσαι τὰ δόξαντα τοῖς γέρουσι καὶ τοῖς κόσμοις. τὰ μὲν οὖν τῶν συσσιτίων ἔχει βέλτιον τοῖς Κρησὶν ἢ τοῖς Λάκωσιν. ἐν μὲν γὰρ Λακεδαίμονι κατὰ κεφαλὴν ἕκαστος εἰσφέρει τὸ τεταγμένον, εἰ δὲ μή, μετέχειν νόμος κωλύει τῆς πολιτείας, καθάπερ εἴρηται καὶ πρότερον, ἐν δὲ Κρήτῃ κοινοτέρως· ἀπὸ πάντων γὰρ τῶν γινομένων καρπῶν τε καὶ βοσκημάτων δημοσίων, καὶ ἐκ τῶν φόρων οὓς φέρουσιν οἱ περίοικοι, τέτακται μέρος τὸ μὲν πρὸς τοὺς θεοὺς καὶ τὰς κοινὰς λειτουργίας, τὸ δὲ τοῖς συσσιτίοις, ὥστʼ ἐκ κοινοῦ τρέφεσθαι πάντας, καὶ γυναῖκας καὶ παῖδας καὶ ἄνδρας· πρὸς δὲ τὴν ὀλιγοσιτίαν ὡς ὠφέλιμον πολλὰ πεφιλοσόφηκεν ὁ νομοθέτης, καὶ πρὸς τὴν διάζευξιν τῶν γυναικῶν, ἵνα μὴ πολυτεκνῶσι, τὴν πρὸς τοὺς ἄρρενας ποιήσας ὁμιλίαν, περὶ ἧς εἰ φαύλως ἢ μὴ φαύλως, ἕτερος ἔσται τοῦ διασκέψασθαι καιρός. ὅτι δὴ τὰ περὶ τὰ συσσίτια βέλτιον τέτακται τοῖς Κρησὶν ἢ τοῖς Λάκωσι, φανερόν· τὰ δὲ περὶ τοὺς κόσμους ἔτι χεῖρον τῶν ἐφόρων. ὃ μὲν γὰρ ἔχει κακὸν τὸ τῶν ἐφόρων ἀρχεῖον, ὑπάρχει καὶ τούτοις (γίνονται γὰρ οἱ τυχόντες), ὃ δʼ ἐκεῖ συμφέρει πρὸς τὴν πολιτείαν, ἐνταῦθʼ οὐκ ἔστιν. ἐκεῖ μὲν γάρ, διὰ τὸ τὴν αἵρεσιν ἐκ πάντων εἶναι, μετέχων ὁ δῆμος τῆς μεγίστης ἀρχῆς βούλεται μένειν τὴν πολιτείαν· ἐνταῦθα δʼ οὐκ ἐξ ἁπάντων αἱροῦνται τοὺς κόσμους ἀλλʼ ἐκ τινῶν γενῶν, καὶ τοὺς γέροντας ἐκ τῶν κεκοσμηκότων, περὶ ὧν τοὺς αὐτοὺς ἄν τις εἴπειε λόγους καὶ περὶ τῶν ἐν Λακεδαίμονι γινομένων· τὸ γὰρ ἀνυπεύθυνον καὶ τὸ διὰ βίου μεῖζόν ἐστι γέρας τῆς ἀξίας αὐτοῖς, καὶ τὸ μὴ κατὰ γράμματα ἄρχειν ἀλλʼ αὐτογνώμονας ἐπισφαλές. τὸ δʼ ἡσυχάζειν μὴ μετέχοντα τὸν δῆμον οὐδὲν σημεῖον τοῦ τετάχθαι καλῶς. οὐδὲν γὰρ λήμματος ἔστι τοῖς κόσμοις ὥσπερ τοῖς ἐφόροις, πόρρω γʼ

1272b

ἀποικοῦσιν ἐν νήσῳ τῶν διαφθερούντων.

1272b1Bu kusura buldukları çare ise saçmadır; siyasi bir çare değil, bir avuç güçlünün keyfî yönetimine yakışan bir çaredir. Çoğu zaman bazı kişiler, ya kosmosların kendi meslektaşlarından ya da sıradan vatandaşlardan, birleşip kosmosları görevden kovarlar. Kosmoslar görev süreleri dolmadan da makamı bırakabilirler. Bütün bunların insanların keyfine göre değil, kanuna göre olması daha iyidir; çünkü insanların keyfi güvenilir bir ölçü değildir. Hepsinden kötüsü de güçlülerin kosmosları askıya almasıdır; hesap vermek istemeyen güçlüler bunu sık sık yapar. Bu da gösteriyor ki bu düzende bir yönetim biçiminin bazı özellikleri vardır, ama düzen gerçekte bir yönetim biçimi değil, daha çok bir avuç güçlünün keyfî yönetimidir. Güçlüler halkı ve dostlarını kendi taraflarına toplayıp şehri yöneticisiz bırakmaya, birbirleriyle çekişip savaşmaya alışmışlardır. Oysa böyle bir durumun, böyle bir şehrin bir süreliğine şehir olmaktan çıkmasından ve siyasi topluluğun dağılmasından ne farkı vardır? Bu durumdaki bir şehir, ona saldırmak isteyen ve buna gücü yetenler karşısında tehlikededir. Ama dediğimiz gibi, Girit konumu sayesinde ayakta kalır; uzaklık, yabancıları kovmanın işini görmüştür. Bu yüzden Giritlilerin perioikoi'si sadık kalır, helotlar ise sık sık ayaklanır. Giritlilerin dışarıda bir hâkimiyeti de yoktur. Ama kısa süre önce adaya yabancı bir savaş taşındı ve oradaki kanunların zayıflığını gözler önüne serdi. Bu yönetim biçimi hakkında söyleyeceklerimiz bu kadar.

11. Bölüm

Kartacalıların da iyi yönetildiği ve pek çok bakımdan ötekilerden üstün olduğu düşünülür; bazı yönlerden ise özellikle Lakonlara çok benzerler. Bu üç yönetim biçimi, yani Girit, Lakon ve üçüncü olarak da Kartaca yönetim biçimi, bir bakıma birbirine yakındır ve ötekilerden çok farklıdır. Kartacalılarda pek çok kurum iyi düzenlenmiştir. Bir yönetim biçiminin iyi kurulmuş olduğunun işareti, halkın yönetim düzenine isteyerek bağlı kalması, söze değer bir iç çekişmenin de tiranın da ortaya çıkmamasıdır. Lakon yönetim biçimine benzeyen yanları şunlardır: Derneklerin ortak sofraları phiditia'ya, Yüz Dörtler makamı da eforlara benzer; şu farkla ki bu makam eforluktan kötü değildir, çünkü eforlar sıradan kimselerden çıkar, Kartacalılar ise bu makamı liyakate göre seçerler. Krallar ve Yaşlılar Meclisi de Sparta'daki krallara ve yaşlılara karşılık gelir. Kralların ayrı bir soy oluşturmaması, ama herhangi bir aileden de gelmemesi daha iyidir; öne çıkan bir soy varsa, krallar yaşa göre değil, o soyun içinden seçimle belirlenmelidir. Çünkü büyük işlerde yetkili olup değersiz kimseler olurlarsa çok zarar verirler;

1272b1

ἣν δὲ ποιοῦνται τῆς ἁμαρτίας ταύτης ἰατρείαν, ἄτοπος καὶ οὐ πολιτικὴ ἀλλὰ δυναστευτική. πολλάκις γὰρ ἐκβάλλουσι συστάντες τινὲς τοὺς κόσμους ἢ τῶν συναρχόντων αὐτῶν ἢ τῶν ἰδιωτῶν· ἔξεστι δὲ καὶ μεταξὺ τοῖς κόσμοις ἀπειπεῖν τὴν ἀρχήν. ταῦτα δὴ πάντα βέλτιον γίνεσθαι κατὰ νόμον ἢ κατʼ ἀνθρώπων βούλησιν· οὐ γὰρ ἀσφαλὴς ὁ κανών. πάντων δὲ φαυλότατον τὸ τῆς ἀκοσμίας τῶν δυνατῶν, ἣν καθιστᾶσι πολλάκις οἳ ἂν μὴ δίκας βούλωνται δοῦναι τῶν δυνατῶν· ᾗ καὶ δῆλον ὡς ἔχει τι πολιτείας ἡ τάξις, ἀλλʼ οὐ πολιτεία ἐστὶν ἀλλὰ δυναστεία μᾶλλον. εἰώθασι δὲ διαλαμβάνοντες τὸν δῆμον καὶ τοὺς φίλους ἀναρχίαν ποιεῖν καὶ στασιάζειν καὶ μάχεσθαι πρὸς ἀλλήλους· καίτοι τί διαφέρει τὸ τοιοῦτον ἢ διά τινος χρόνου μηκέτι πόλιν εἶναι τὴν τοιαύτην, ἀλλὰ λύεσθαι τὴν πολιτικὴν κοινωνίαν; ἔστι δʼ ἐπικίνδυνος οὕτως ἔχουσα πόλις, τῶν βουλομένων ἐπιτίθεσθαι καὶ δυναμένων. ἀλλά, καθάπερ εἴρηται, σῴζεται διὰ τὸν τόπον· ξενηλασίας γὰρ τὸ πόρρω πεποίηκεν. διὸ καὶ τὸ τῶν περιοίκων μένει τοῖς Κρησίν, οἱ δʼ εἵλωτες ἀφίστανται πολλάκις. οὔτε γὰρ ἐξωτερικῆς ἀρχῆς κοινωνοῦσιν οἱ Κρῆτες, νεωστί τε πόλεμος ξενικὸς διαβέβηκεν εἰς τὴν νῆσον, ὃς πεποίηκε φανερὰν τὴν ἀσθένειαν τῶν ἐκεῖ νόμων. περὶ μὲν οὖν ταύτης εἰρήσθω τοσαῦθʼ ἡμῖν τῆς πολιτείας. πολιτεύεσθαι δὲ δοκοῦσι καὶ Καρχηδόνιοι καλῶς καὶ πολλὰ περιττῶς πρὸς τοὺς ἄλλους, μάλιστα δʼ ἔνια παραπλησίως τοῖς Λάκωσιν. αὗται γὰρ αἱ τρεῖς πολιτεῖαι ἀλλήλαις τε σύνεγγύς πώς εἰσι καὶ τῶν ἄλλων πολὺ διαφέρουσιν, ἥ τε Κρητικὴ καὶ ἡ Λακωνικὴ καὶ τρίτη τούτων ἡ τῶν Καρχηδονίων. καὶ πολλὰ τῶν τεταγμένων ἔχει παρʼ αὐτοῖς καλῶς· σημεῖον δὲ πολιτείας συντεταγμένης τὸ τὸν δῆμον ἑκουσίον διαμένειν ἐν τῇ τάξει τῆς πολιτείας, καὶ μήτε στάσιν, ὅ τι καὶ ἄξιον εἰπεῖν, γεγενῆσθαι μήτε τύραννον. ἔχει δὲ παραπλήσια τῇ Λακωνικῇ πολιτείᾳ τὰ μὲν συσσίτια τῶν ἑταιριῶν τοῖς φιδιτίοις, τὴν δὲ τῶν ἑκατὸν καὶ τεττάρων ἀρχὴν τοῖς ἐφόροις (πλὴν ὃ οὐ χεῖρον· οἱ μὲν ἐκ τῶν τυχόντων εἰσί, ταύτην δʼ αἱροῦνται τὴν ἀρχὴν ἀριστίνδην), τοὺς δὲ βασιλεῖς καὶ τὴν γερουσίαν ἀνάλογον τοῖς ἐκεῖ βασιλεῦσι καὶ γέρουσιν· καὶ βέλτιον δὲ τοὺς βασιλεῖς μήτε καθʼ αὑτὸ εἶναι γένος μήτε τοῦτο τὸ τυχόν, εἰ δέ τι διαφέρει, ἐκ τούτων αἱρετοὺς μᾶλλον ἢ καθʼ ἡλικίαν. μεγάλων γὰρ κύριοι καθεστῶτες, ἂν εὐτελεῖς ὦσι

1273a

μεγάλα βλάπτουσι,

1273a1 nitekim Lakedaimonluların şehrine de zarar vermişlerdir.

Sapmalar yüzünden eleştirilebilecek noktaların çoğu, sözü edilen bütün yönetim biçimlerinde ortaktır. Aristokrasinin ve politeia'nın temel ilkesinden sapmalara gelince, bunların bir kısmı daha çok halk yönetimine, bir kısmı oligarşiye kayar. Bazı meseleleri halkın önüne getirip bazılarını getirmeme yetkisi, hepsi aynı görüşteyse krallarla yaşlılardadır; aynı görüşte değillerse bu meselelerde de halk yetkilidir. Bunların halka sunduğu meselelerde halk, yöneticilerin kararını yalnızca dinlemekle kalmaz; karar verme yetkisi halktadır ve sunulan önerilere dileyen itiraz edebilir. Öteki yönetim biçimlerinde böyle bir şey yoktur. Pek çok önemli işte yetkili olan beşli kurulların üyelerini kendilerinin seçmesi, en büyük makam olan Yüzler'i de bu kurulların seçmesi, ayrıca bu kurulların ötekilerden daha uzun süre görevde kalması oligarşiktir; çünkü görevden ayrıldıktan sonra da, göreve gelmeden önce de yönetirler. Ücret almamaları ve kurayla seçilmemeleri ise aristokratik sayılmalıdır; buna benzer başka bir şey varsa o da. Bütün davaların makamlarca görülmesi de öyledir; Lakedaimon'daki gibi bazı davaları bir makamın, bazılarını bir başkasının görmesi söz konusu değildir. Kartacalıların düzeni aristokrasiden en çok oligarşiye doğru sapar; bunun sebebi, çoğunluğun da paylaştığı bir düşüncedir. Yöneticilerin yalnız liyakate göre değil, zenginliğe göre de seçilmesi gerektiğini düşünürler; çünkü yoksul birinin iyi yönetmesi ve boş vakit bulması imkânsızdır. Madem zenginliğe göre seçmek oligarşik, aretē'ye göre seçmek aristokratiktir, Kartacalıların yönetim biçimini kurarken uydukları düzen üçüncü bir düzen olmalıdır. Çünkü seçimlerde, özellikle de en büyük makamlara, kralların ve komutanların seçiminde, bu ikisine birden bakarlar.

Ama aristokrasiden bu sapmayı kanun koyucunun bir hatası saymak gerekir. Çünkü en baştan gözetilmesi gereken en zorunlu şeylerden biri, en iyilerin yalnız yönetimdeyken değil, sıradan vatandaş olarak yaşarken de boş vakit bulabilmesi ve onurlarına yakışmayan hiçbir şeye mecbur kalmamasıdır. Boş vakit için varlığa da bakmak gerekiyorsa bile, en büyük makamların, krallığın ve komutanlığın satın alınabilir olması kötüdür. Çünkü bu kanun zenginliği aretē'den daha itibarlı kılar, bütün şehri de para düşkünü yapar. Şehirde yetkili olanlar neyi değerli sayarsa, öteki vatandaşların kanaati de zorunlu olarak onlarınkine uyar. Aretē'nin en yüksek itibarı görmediği bir yerde ise

1273a1

καὶ ἔβλαψαν ἤδη τὴν πόλιν τὴν τῶν Λακεδαιμονίων. τὰ μὲν οὖν πλεῖστα τῶν ἐπιτιμηθέντων ἂν διὰ τὰς παρεκβάσεις κοινὰ τυγχάνει πάσαις ὄντα ταῖς εἰρημέναις πολιτείαις· τῶν δὲ παρὰ τὴν ὑπόθεσιν τῆς ἀριστοκρατίας καὶ τῆς πολιτείας τὰ μὲν εἰς δῆμον ἐκκλίνει μᾶλλον, τὰ δʼ εἰς ὀλιγαρχίαν. τοῦ μὲν γὰρ τὰ μὲν προσάγειν τὰ δὲ μὴ προσάγειν πρὸς τὸν δῆμον οἱ βασιλεῖς κύριοι μετὰ τῶν γερόντων, ἂν ὁμογνωμονῶσι πάντες, εἰ δὲ μή, καὶ τούτων ὁ δῆμος. ἃ δʼ ἂν εἰσφέρωσιν οὗτοι, οὐ διακοῦσαι μόνον ἀποδιδόασι τῷ δήμῳ τὰ δόξαντα τοῖς ἄρχουσιν, ἀλλὰ κύριοι κρίνειν εἰσὶ καὶ τῷ βουλομένῳ τοῖς εἰσφερομένοις ἀντειπεῖν ἔξεστιν, ὅπερ ἐν ταῖς ἑτέραις πολιτείαις οὐκ ἔστιν. τὸ δὲ τὰς πενταρχίας κυρίας οὔσας πολλῶν καὶ μεγάλων ὑφʼ αὑτῶν αἱρετὰς εἶναι, καὶ τὴν τῶν ἑκατὸν ταύτας αἱρεῖσθαι, τὴν μεγίστην ἀρχήν, ἔτι δὲ ταύτας πλείονα ἄρχειν χρόνον τῶν ἄλλων (καὶ γὰρ ἐξεληλυθότες ἄρχουσι καὶ μέλλοντες) ὀλιγαρχικόν, τὸ δὲ ἀμίσθους καὶ μὴ κληρωτὰς ἀριστοκρατικὸν θετέον, καὶ εἴ τι τοιοῦτον ἕτερον, καὶ τὸ τὰς δίκας ὑπὸ τῶν ἀρχείων δικάζεσθαι πάσας (καὶ μὴ ἄλλας ὑπʼ ἄλλων, καθάπερ ἐν Λακεδαίμονι). παρεκβαίνει δὲ τῆς ἀριστοκρατίας ἡ τάξις τῶν Καρχηδονίων μάλιστα πρὸς τὴν ὀλιγαρχίαν κατά τινα διάνοιαν ἣ συνδοκεῖ τοῖς πολλοῖς· οὐ γὰρ μόνον ἀριστίνδην ἀλλὰ καὶ πλουτίνδην οἴονται δεῖν αἱρεῖσθαι τοὺς ἄρχοντας· ἀδύνατον γὰρ τὸν ἀποροῦντα καλῶς ἄρχειν καὶ σχολάζειν. εἴπερ οὖν τὸ μὲν αἱρεῖσθαι πλουτίνδην ὀλιγαρχικὸν τὸ δὲ κατʼ ἀρετὴν ἀριστοκρατικόν, αὕτη τις ἂν εἴη τάξις τρίτη, καθʼ ἥνπερ συντέτακται [καὶ] τοῖς Καρχηδονίοις τὰ περὶ τὴν πολιτείαν· αἱροῦνται γὰρ εἰς δύο ταῦτα βλέποντες, καὶ μάλιστα τὰς μεγίστας, τούς τε βασιλεῖς καὶ τοὺς στρατηγούς. δεῖ δὲ νομίζειν ἁμάρτημα νομοθέτου τὴν παρέκβασιν εἶναι τῆς ἀριστοκρατίας ταύτην. ἐξ ἀρχῆς γὰρ τοῦθʼ ὁρᾶν ἐστι τῶν ἀναγκαιοτάτων, ὅπως οἱ βέλτιστοι δύνωνται σχολάζειν καὶ μηδὲν ἀσχημονεῖν, μὴ μόνον ἄρχοντες ἀλλὰ μηδʼ ἰδιωτεύοντες. εἰ δὲ δεῖ βλέπειν καὶ πρὸς εὐπορίαν χάριν σχολῆς, φαῦλον τὸ τὰς μεγίστας ὠνητὰς εἶναι τῶν ἀρχῶν, τήν τε βασιλείαν καὶ τὴν στρατηγίαν. ἔντιμον γὰρ ὁ νόμος οὗτος ποιεῖ τὸν πλοῦτον μᾶλλον τῆς ἀρετῆς, καὶ τὴν πόλιν ὅλην φιλοχρήματον. ὅ τι δʼ ἂν ὑπολάβῃ τίμιον εἶναι τὸ κύριον, ἀνάγκη καὶ τὴν τῶν ἄλλων πολιτῶν δόξαν ἀκολουθεῖν τούτοις. ὅπου δὲ μὴ μάλιστα ἀρετὴ τιμᾶται, ταύτην

1273b yönetim biçimi sağlam bir aristokrasi olamaz.

1273b

οὐχ οἷόν τε βεβαίως ἀριστοκρατεῖσθαι τὴν πολιτείαν.

1273b1Makamı parayla alanların, para harcayarak yönetime geldikten sonra kazanç sağlamaya alışması da olağandır. Yoksul ama dürüst biri bile kazanç peşine düşmek isterken, ondan daha kötü biri, üstelik para harcamışken, bunu istemeyecek mi? Bunu beklemek saçma olur. Bu yüzden en iyi yönetebilecek olanlar yönetmelidir. Kanun koyucu dürüst insanların varlıklı olmasını gözden çıkarmış olsa bile, hiç değilse yönetimdeyken boş vakit bulmalarını sağlamaya özen gösterse daha iyi olurdu. Aynı kişinin birden çok makamda bulunması da kötü görünebilir; Kartacalılarda ise bu itibar gören bir şeydir. Oysa her iş, tek bir kişiye verildiğinde en iyi şekilde yapılır. Kanun koyucu bunun böyle olmasını gözetmeli, aynı kişiye hem aulos çalmayı hem ayakkabı dikmeyi buyurmamalıdır. Bu yüzden şehrin küçük olmadığı yerlerde makamlara daha çok kişinin katılması hem vatandaşlar arası yönetime daha uygun hem de daha demokratiktir. Çünkü dediğimiz gibi bu daha ortaklaşadır, işlerin her biri de böylece daha iyi ve daha çabuk görülür. Bu, ordu ve donanma işlerinde açıkça görülür: Bu ikisinde de yönetmek ve yönetilmek, denebilir ki herkesin sırasıyla payına düşer. Kartacalılar, yönetim biçimleri oligarşik olduğu hâlde, bunun tehlikelerinden en iyi şekilde kurtulurlar: Halkın bir kısmını sürekli olarak çevredeki şehirlere gönderip zenginleştirirler. Bu yolla yarayı sarar, yönetim biçimini kalıcı kılarlar. Ama bu talihin işidir; oysa iç çekişmeden uzak kalmayı kanun koyucuya borçlu olmaları gerekir. Şimdiki durumda bir felaket olur da yönetilenlerin çoğunluğu ayaklanırsa, kanunlarda sükûneti geri getirecek hiçbir çare yoktur. Haklı olarak itibar gören Lakedaimon, Girit ve Kartaca yönetim biçimleri hakkında söyleyeceklerimiz bunlardır.

12. Bölüm

Yönetim biçimi hakkında görüş bildirenlerin bazıları hiçbir siyasi işe katılmamış, hayatlarını sıradan vatandaş olarak geçirmişlerdir; bunlardan söz etmeye değer olanların hemen hepsi hakkında konuşuldu. Bazıları ise kendi şehirlerine, bazıları da yabancı şehirlere kanun koyucu olmuş, bizzat siyasi hayatın içinde bulunmuşlardır. Bunların da bazıları yalnızca kanun koymuş, bazıları ise yönetim biçimi de kurmuştur; Lykurgos ve Solon gibi, çünkü bunlar hem kanunlar koydular hem yönetim biçimleri kurdular. Lakedaimonluların yönetim biçiminden söz edildi. Solon'a gelince, bazıları onu değerli bir kanun koyucu sayar: Fazlasıyla katı olan oligarşiyi yıkmış, halkı kölelikten kurtarmış, yönetim biçimini iyi bir karışımla kurarak atalardan kalma demokrasiyi tesis etmiştir. Çünkü onlara göre Areios Pagos Meclisi oligarşik, makamların seçimle doldurulması aristokratik, mahkemeler ise demokratik unsurdur.

1273b1

ἐθίζεσθαι δʼ εὔλογον κερδαίνειν τοὺς ὠνουμένους, ὅταν δαπανήσαντες ἄρχωσιν· ἄτοπον γὰρ εἰ πένης μὲν ὢν ἐπιεικὴς δὲ βουλήσεται κερδαίνειν, φαυλότερος δʼ ὢν οὐ βουλήσεται δαπανήσας. διὸ δεῖ τοὺς δυναμένους ἄριστʼ ἀρχεῖν, τούτους ἄρχειν. βέλτιον δʼ, εἰ καὶ προεῖτο τὴν εὐπορίαν τῶν ἐπιεικῶν ὁ νομοθέτης, ἀλλὰ ἀρχόντων γε ἐπιμελεῖσθαι τῆς σχολῆς. φαῦλον δʼ ἂν δόξειεν εἶναι καὶ τὸ πλείους ἀρχὰς τὸν αὐτὸν ἄρχειν· ὅπερ εὐδοκιμεῖ παρὰ τοῖς Καρχηδονίοις· ἓν γὰρ ὑφʼ ἑνὸς ἔργον ἄριστʼ ἀποτελεῖται. δεῖ δʼ ὅπως γίνηται τοῦθʼ ὁρᾶν τὸν νομοθέτην, καὶ μὴ προστάττειν τὸν αὐτὸν αὐλεῖν καὶ σκυτοτομεῖν. ὥσθʼ ὅπου μὴ μικρὰ ⟨ἡ⟩ πόλις, πολιτικώτερον πλείονας μετέχειν τῶν ἀρχῶν, καὶ δημοτικώτερον· κοινότερόν τε γὰρ καθάπερ εἴπομεν καὶ κάλλιον ἕκαστον ἀποτελεῖται τῶν αὐτῶν καὶ θᾶττον. δῆλον δὲ τοῦτο ἐπὶ τῶν πολεμικῶν καὶ τῶν ναυτικῶν· ἐν τούτοις γὰρ ἀμφοτέροις διὰ πάντων ὡς εἰπεῖν διελήλυθε τὸ ἄρχειν καὶ τὸ ἄρχεσθαι. ὀλιγαρχικῆς δʼ οὔσης τῆς πολιτείας ἄριστα ἐκφεύγουσι τῷ πλουτεῖν αἰεί τι τοῦ δήμου μέρος, ἐκπέμποντες ἐπὶ τὰς πόλεις. τούτῳ γὰρ ἰῶνται καὶ ποιοῦσι μόνιμον τὴν πολιτείαν. ἀλλὰ τουτί ἐστι τύχης ἔργον, δεῖ δὲ ἀστασιάστους εἶναι διὰ τὸν νομοθέτην. νῦν δέ, ἂν ἀτυχία γένηταί τις καὶ τὸ πλῆθος ἀποστῇ τῶν ἀρχομένων, οὐδὲν ἔστι φάρμακον διὰ τῶν νόμων τῆς ἡσυχίας. περὶ μὲν οὖν τῆς Λακεδαιμονίων πολιτείας καὶ Κρητικῆς καὶ τῆς Καρχηδονίων, αἵπερ δικαίως εὐδοκιμοῦσι, τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον. τῶν δὲ ἀποφηναμένων τι περὶ πολιτείας ἔνιοι μὲν οὐκ ἐκοινώνησαν πράξεων πολιτικῶν οὐδʼ ὡντινωνοῦν, ἀλλὰ διετέλεσαν ἰδιωτεύοντες τὸν βίον, περὶ ὧν εἴ τι ἀξιόλογον, εἴρηται σχεδὸν περὶ πάντων, ἔνιοι δὲ νομοθέται γεγόνασιν, οἱ μὲν ταῖς οἰκείαις πόλεσιν οἱ δὲ καὶ τῶν ὀθνείων τισί, πολιτευθέντες αὐτοί· καὶ τούτων οἱ μὲν νόμων ἐγένοντο δημιουργοὶ μόνον, οἱ δὲ καὶ πολιτείας, οἷον καὶ Λυκοῦργος καὶ Σόλων· οὗτοι γὰρ καὶ νόμους καὶ πολιτείας κατέστησαν. περὶ μὲν οὖν τῆς Λακεδαιμονίων εἴρηται, Σόλωνα δʼ ἔνιοι μὲν οἴονται νομοθέτην γενέσθαι σπουδαῖον· ὀλιγαρχίαν τε γὰρ καταλῦσαι λίαν ἄκρατον οὖσαν, καὶ δουλεύοντα τὸν δῆμον παῦσαι, καὶ δημοκρατίαν καταστῆσαι τὴν πάτριον, μείξαντα καλῶς τὴν πολιτείαν· εἶναι γὰρ τὴν μὲν ἐν Ἀρείῳ πάγῳ βουλὴν ὀλιγαρχικόν, τὸ δὲ τὰς ἀρχὰς αἱρετὰς ἀριστοκρατικόν, τὰ δὲ δικαστήρια δημοτικόν.

1273b40 Ama Solon'un

1273b40

ἔοικε δὲ Σόλων

1274a daha önce var olan Meclis'i ve makamların seçimle doldurulmasını yıkmadığı, mahkemeleri herkesin içinden oluşturarak halk yönetimini kurduğu anlaşılıyor. Bu yüzden bazıları onu suçlar: Kurayla oluşan mahkemeyi her konuda yetkili kılarak öbür unsuru yıkmış. Mahkeme güçlenince, halkı bir tirana yaranır gibi pohpohlayanlar yönetim biçimini bugünkü demokrasiye dönüştürdüler. Areios Pagos Meclisi'nin yetkilerini Ephialtes ile Perikles budadı, mahkeme üyelerine ücret ödenmesini Perikles getirdi; demagogların her biri de halkın gücünü bu yolla artırarak işleri bugünkü demokrasiye vardırdı. Ama bunun Solon'un prohairesis'ine göre değil, daha çok bir rastlantı sonucu olduğu anlaşılıyor. Pers Savaşları'nda deniz hâkimiyetini halk sağladığı için halk gururlandı, dürüst insanlar karşı tarafta siyaset güderken de kötü demagogları kendine önder edindi. Nitekim Solon halka yalnızca en zorunlu gücü vermiş görünüyor: yöneticileri seçme ve onlardan hesap sorma gücü. Halk buna bile sahip olmasa köle ve düşman olurdu. Bütün makamları ise ileri gelenlerden ve varlıklılardan, yani pentakosiomedimnoi'den, zeugitai'den ve atlılar denen üçüncü sınıftan oluşturdu; dördüncü sınıfı oluşturan thētes hiçbir makama katılamıyordu.

Kanun koyucular arasında İtalya'daki Lokrislilere kanun koyan Zaleukos ile kendi vatandaşlarına ve İtalya ile Sicilya'daki öteki Khalkis kökenli şehirlere kanun koyan Kataneli Kharondas da vardır. Bazıları bunları birbirine bağlamaya da çalışır. Onlara göre kanun koymada usta ilk kişi Onomakritos'tur; Lokrisli olduğu hâlde kehanet tekhnē'si için gittiği Girit'te yetişmiştir. Thales onun arkadaşı, Lykurgos ile Zaleukos Thales'in öğrencisi, Kharondas da Zaleukos'un öğrencisiymiş. Ama bunu söyleyenler tarihlere pek dikkat etmiyorlar. Korinthoslu Philolaos da Thebailılara kanun koyucu olmuştur. Philolaos Bakkhiadlar soyundandı. Olympia'da yarışı kazanan Diokles'e âşık olmuştu. Diokles annesi Alkyone'nin kendisine duyduğu tutkudan tiksinip şehri terk edince Philolaos da Thebai'ye gitti; ikisinin de hayatı orada son buldu. Mezarları bugün hâlâ gösterilir: Birbirlerinden kolayca görünürler, ama Korinthos toprakları bunlardan birinden görünür, ötekinden görünmez. Anlatılan hikâyeye göre gömülecekleri yeri kendileri böyle seçmişler: Diokles, başına gelenden duyduğu nefret yüzünden Korinthos toprakları mezarından görünmesin diye, Philolaos ise görünsün diye.

1274a

ἐκεῖνα μὲν ὑπάρχοντα πρότερον οὐ καταλῦσαι, τήν τε βουλὴν καὶ τὴν τῶν ἀρχῶν αἵρεσιν, τὸν δὲ δῆμον καταστῆσαι, τὰ δικαστήρια ποιήσας ἐκ πάντων. διὸ καὶ μέμφονταί τινες αὐτῷ· λῦσαι γὰρ θάτερα, κύριον ποιήσαντα τὸ δικαστήριον πάντων, κληρωτὸν ὄν. ἐπεὶ γὰρ τοῦτʼ ἴσχυσεν, ὥσπερ τυράννῳ τῷ δήμῳ χαριζόμενοι τὴν πολιτείαν εἰς τὴν νῦν δημοκρατίαν μετέστησαν· καὶ τὴν μὲν ἐν Ἀρείῳ πάγῳ βουλὴν Ἐφιάλτης ἐκόλουσε καὶ Περικλῆς, τὰ δὲ δικαστήρια μισθοφόρα κατέστησε Περικλῆς, καὶ τοῦτον δὴ τὸν τρόπον ἕκαστος τῶν δημαγωγῶν προήγαγεν αὔξων εἰς τὴν νῦν δημοκρατίαν. φαίνεται δʼ οὐ κατὰ τὴν Σόλωνος γενέσθαι τοῦτο προαίρεσιν, ἀλλὰ μᾶλλον ἀπὸ συμπτώματος (τῆς ναυαρχίας γὰρ ἐν τοῖς Μηδικοῖς ὁ δῆμος αἴτιος γενόμενος ἐφρονηματίσθη καὶ δημαγωγοὺς ἔλαβε φαύλους ἀντιπολιτευομένων τῶν ἐπιεικῶν), ἐπεὶ Σόλων γε ἔοικε τὴν ἀναγκαιοτάτην ἀποδιδόναι τῷ δήμῳ δύναμιν, τὸ τὰς ἀρχὰς αἱρεῖσθαι καὶ εὐθύνειν (μηδὲ γὰρ τούτου κύριος ὢν ὁ δῆμος δοῦλος ἂν εἴη καὶ πολέμιος), τὰς δʼ ἀρχὰς ἐκ τῶν γνωρίμων καὶ τῶν εὐπόρων κατέστησε πάσας, ἐκ τῶν πεντακοσιομεδίμνων καὶ ζευγιτῶν καὶ τρίτου τέλους τῆς καλουμένης ἱππάδος· τὸ δὲ τέταρτον τὸ θητικόν, οἷς οὐδεμιᾶς ἀρχῆς μετῆν. νομοθέται δʼ ἐγένοντο Ζάλευκός τε Λοκροῖς τοῖς ἐπιζεφυρίοις, καὶ Χαρώνδας ὁ Καταναῖος τοῖς αὑτοῦ πολίταις καὶ ταῖς ἄλλαις ταῖς Χαλκιδικαῖς πόλεσι ταῖς περὶ Ἰταλίαν καὶ Σικελίαν. πειρῶνται δέ τινες καὶ συνάγειν ὡς Ὀνομακρίτου μὲν γενομένου πρώτου δεινοῦ περὶ νομοθεσίαν, γυμνασθῆναι δʼ αὐτὸν ἐν Κρήτῃ, Λοκρὸν ὄντα καὶ ἐπιδημοῦντα, κατὰ τέχνην μαντικήν· τούτου δὲ γενέσθαι Θάλητα ἑταῖρον, Θάλητος δʼ ἀκροατὴν Λυκοῦργον καὶ Ζάλευκον, Ζαλεύκου δὲ Χαρώνδαν. ἀλλὰ ταῦτα μὲν λέγουσιν ἀσκεπτότερον τῶν χρόνων ἔχοντες. ἐγένετο δὲ καὶ Φιλόλαος ὁ Κορίνθιος νομοθέτης Θηβαίοις. ἦν δʼ ὁ Φιλόλαος τὸ μὲν γένος τῶν Βακχιαδῶν, ἐραστὴς δὲ γενόμενος Διοκλέους τοῦ νικήσαντος Ὀλυμπίασιν, ὡς ἐκεῖνος τὴν πόλιν ἔλιπε διαμισήσας τὸν ἔρωτα τὸν τῆς μητρὸς Ἀλκυόνης, ἀπῆλθεν εἰς Θήβας· κἀκεῖ τὸν βίον ἐτελεύτησαν ἀμφότεροι. καὶ νῦν ἔτι δεικνύουσι τοὺς τάφους αὐτῶν ἀλλήλοις μὲν εὐσυνόπτους ὄντας, πρὸς δὲ τὴν τῶν Κορινθίων χώραν τὸν μὲν σύνοπτον τὸν δʼ οὐ σύνοπτον· μυθολογοῦσι γὰρ αὐτοὺς οὕτω τάξασθαι τὴν ταφήν, τὸν μὲν Διοκλέα διὰ τὴν ἀπέχθειαν τοῦ πάθους, ὅπως μὴ ἄποπτος ἔσται ἡ Κορινθία ἀπὸ τοῦ χώματος, τὸν δὲ Φιλόλαον ὅπως

1274b

ἄποπτος.

1274b1İşte Thebai'de bu sebeple yaşadılar. Philolaos Thebailılara başka bazı konularda ve çocuk yapma konusunda da kanunlar koydu; Thebailılar bunlara evlat edinme kanunları der. Kura paylarının sayısı korunsun diye konmuş bu kanun ona özgüdür. Kharondas'a özgü hiçbir şey yoktur, yalancı tanıklık davaları hariç (çünkü yalancı tanığın kovuşturulmasını ilk o getirmiştir); ama kanunlarının titizliği bakımından bugünkü kanun koyuculardan bile daha inceliklidir.

Phaleas'a özgü olan, mülklerin eşitlenmesidir. Platon'a özgü olanlar ise kadınların, çocukların ve mülkün ortaklığı, kadınların ortak sofraları, ayrıca içkiyle ilgili kanun, yani içki meclislerine ayıkların başkanlık etmesi, bir de savaş eğitiminde insanların alıştırmayla iki elini de aynı ustalıkla kullanır hâle gelmesidir; çünkü ellerden birinin işe yarayıp ötekinin yaramaması doğru değildir. Drakon'un kanunları vardır, ama o kanunlarını var olan bir yönetim biçimine koymuştur. Bu kanunlarda, cezaların ağırlığından gelen sertlik dışında, anmaya değer kendine özgü hiçbir şey yoktur. Pittakos da yönetim biçimi değil, yalnızca kanun yapmıştır. Ona özgü kanun, sarhoşların bir kabahat işlediklerinde ayıklardan daha ağır ceza ödemesidir. Sarhoşlar ayıklardan daha çok taşkınlık yaptığı için, sarhoşlara daha hoşgörülü olmak gerektiğini söyleyen bağışlayıcılığa değil, yararlı olana bakmıştır. Rhegionlu Androdamas da Trakya'daki Khalkislilere kanun koyucu olmuştur. Cinayetlere ve mirasçı kızlara ilişkin kanunlar onundur; ama ona özgü bir şey gösterilemez. Gerek yürürlükteki yönetim biçimleri gerekse bazılarının önerdiği yönetim biçimleri hakkındaki incelememiz bu kadar olsun.

1274b1

ᾤκησαν μὲν οὖν διὰ τὴν τοιαύτην αἰτίαν παρὰ τοῖς Θηβαίοις, νομοθέτης δʼ αὐτοῖς ἐγένετο Φιλόλαος περί τʼ ἄλλων τινῶν καὶ περὶ τῆς παιδοποιίας, οὓς καλοῦσιν ἐκεῖνοι νόμους θετικούς· καὶ τοῦτʼ ἐστὶν ἰδίως ὑπʼ ἐκείνου νενομοθετημένον, ὅπως ὁ ἀριθμὸς σῴζηται τῶν κλήρων. Χαρώνδου δʼ ἴδιον μὲν οὐδέν ἐστι πλὴν αἱ δίκαι τῶν ψευδομαρτυριῶν (πρῶτος γὰρ ἐποίησε τὴν ἐπίσκηψιν), τῇ δʼ ἀκριβείᾳ τῶν νόμων ἐστὶ γλαφυρώτερος καὶ τῶν νῦν νομοθετῶν. Φαλέου δʼ ἴδιον ἡ τῶν οὐσιῶν ἀνομάλωσις, Πλάτωνος δʼ ἥ τε τῶν γυναικῶν καὶ παίδων καὶ τῆς οὐσίας κοινότης καὶ τὰ συσσίτια τῶν γυναικῶν, ἔτι δʼ ὁ περὶ τὴν μέθην νόμος, τὸ τοὺς νήφοντας συμποσιαρχεῖν, καὶ τὴν ἐν τοῖς πολεμικοῖς ἄσκησιν ὅπως ἀμφιδέξιοι γίνωνται κατὰ τὴν μελέτην, ὡς δέον μὴ τὴν μὲν χρήσιμον εἶναι τοῖν χεροῖν τὴν δὲ ἄχρηστον. Δράκοντος δὲ νόμοι μὲν εἰσί, πολιτείᾳ δʼ ὑπαρχούσῃ τοὺς νόμους ἔθηκεν· ἴδιον δʼ ἐν τοῖς νόμοις οὐδὲν ἔστιν ὅ τι καὶ μνείας ἄξιον, πλὴν ἡ χαλεπότης διὰ τὸ τῆς ζημίας μέγεθος. ἐγένετο δὲ καὶ Πιττακὸς νόμων δημιουργὸς ἀλλʼ οὐ πολιτείας· νόμος δʼ ἴδιος αὐτοῦ τὸ τοὺς μεθύοντας, ἄν τι πταίσωσι, πλείω ζημίαν ἀποτίνειν τῶν νηφόντων· διὰ γὰρ τὸ πλείους ὑβρίζειν μεθύοντας ἢ νήφοντας οὐ πρὸς τὴν συγγνώμην ἀπέβλεψεν, ὅτι δεῖ μεθύουσιν ἔχειν μᾶλλον, ἀλλὰ πρὸς τὸ συμφέρον. ἐγένετο δὲ καὶ Ἀνδροδάμας Ῥηγῖνος νομοθέτης Χαλκιδεῦσι τοῖς ἐπὶ Θρᾴκης, οὗ τὰ περί τε τὰ φονικὰ καὶ τὰς ἐπικλήρους ἐστίν· οὐ μὴν ἀλλὰ ἴδιόν γε οὐδὲν αὐτοῦ λέγειν ἔχοι τις ἄν. τὰ μὲν οὖν περὶ τὰς πολιτείας, τάς τε κυρίας καὶ τὰς ὑπὸ τινῶν εἰρημένας, ἔστω τεθεωρημένα τὸν τρόπον τοῦτον.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…