III. Kitap
1274b_21. Bölüm
Yönetim biçimini, her birinin ne olduğunu ve nasıl bir şey olduğunu inceleyen kişinin bakması gereken ilk şey hemen hemen şudur: Şehir nedir? Çünkü bugün bu konuda anlaşmazlık var: Kimi, bir işi şehrin yaptığını söylüyor; kimi de onu yapanın şehir değil, oligarşi ya da tiran olduğunu. Oysa devlet adamının da kanun koyucunun da bütün uğraşının şehirle ilgili olduğunu görüyoruz; yönetim biçimi de şehirde oturanların bir tür düzenidir. Şehir, bir bütün olup birçok parçadan oluşan başka her şey gibi bileşik bir şey olduğuna göre, önce vatandaşı araştırmamız gerektiği açıktır; çünkü şehir bir vatandaşlar topluluğudur.
τῷ περὶ πολιτείας ἐπισκοποῦντι, καὶ τίς ἑκάστη καὶ ποία τις, σχεδὸν πρώτη σκέψις περὶ πόλεως ἰδεῖν, τί ποτέ ἐστιν ἡ πόλις. νῦν γὰρ ἀμφισβητοῦσιν, οἱ μὲν φάσκοντες τὴν πόλιν πεπραχέναι τὴν πρᾶξιν, οἱ δʼ οὐ τὴν πόλιν ἀλλὰ τὴν ὀλιγαρχίαν ἢ τὸν τύραννον· τοῦ δὲ πολιτικοῦ καὶ τοῦ νομοθέτου πᾶσαν ὁρῶμεν τὴν πραγματείαν οὖσαν περὶ πόλιν, ἡ δὲ πολιτεία τῶν τὴν πόλιν οἰκούντων ἐστὶ τάξις τις. ἐπεὶ δʼ ἡ πόλις τῶν συγκειμένων, καθάπερ ἄλλο τι τῶν ὅλων μὲν συνεστώτων δʼ ἐκ πολλῶν μορίων, δῆλον ὅτι πρότερον ὁ πολίτης ζητητέος· ἡ γὰρ πόλις πολιτῶν τι πλῆθός ἐστιν.
1275aÖyleyse kime vatandaş denmesi gerektiğini ve vatandaşın kim olduğunu incelemeliyiz. Çünkü vatandaş da çoğu zaman tartışma konusudur; kimin vatandaş olduğunda herkes anlaşmaz: Demokraside vatandaş olan biri oligarşide çoğu zaman vatandaş değildir. Bu adı başka bir yoldan alanları, örneğin sonradan vatandaşlık verilenleri, bir yana bırakalım. Vatandaş, bir yerde oturduğu için vatandaş değildir; çünkü yerleşik yabancılar ve köleler de oturdukları yeri paylaşırlar. Hukuki haklara, dava açabilecek ve kendisine dava açılabilecek ölçüde katılanlar da yalnızca bu yüzden vatandaş olmazlar. Bu hak, antlaşmalarla birbirine bağlanmış şehirlerin insanlarına da tanınır [çünkü bu haklar onlarda da vardır]; hatta birçok yerde yerleşik yabancılar bu hakka bile tam olarak sahip değildir, kendilerine bir hami tutmak zorundadırlar; dolayısıyla böyle bir ortaklığa ancak eksik biçimde katılırlar. Bunlar, yaşları yüzünden henüz kütüğe yazılmamış çocuklarla görevlerden muaf tutulmuş yaşlılara benzer: Bunların da bir bakıma vatandaş olduğunu söylemeliyiz, ama tam anlamıyla değil; ilkine "henüz yetişmemiş", ikincisine "yaşını başını almış" gibi bir kayıt eklemek gerekir (hangi kaydı eklediğimizin önemi yok, ne demek istediğimiz açık). Çünkü biz tam anlamıyla vatandaşı, düzeltme gerektiren böyle bir eksiği olmayanı arıyoruz; yoksa haklarından yoksun bırakılmış olanlar ve sürgünler hakkında da aynı türden güçlükler ortaya atılıp çözülebilir. Tam anlamıyla vatandaşı hiçbir şey, yargıya ve yönetime katılması kadar iyi tarif etmez. Yönetim makamlarının bir kısmı süreyle sınırlıdır; bazılarında aynı kişinin iki kez görev yapmasına hiç izin verilmez ya da ancak belli bir süre geçtikten sonra izin verilir. Bir başka makam ise süresizdir; örneğin yargıcın ve meclis üyesinin makamı. Belki biri, bu gibilerin yönetici olmadığını, dolayısıyla yönetime de katılmadığını söyleyebilir; ama en çok yetkiye sahip olanları yönetimden yoksun saymak gülünç olur. Bunun bir önemi olmasın; tartışma bir ad üzerinedir: Yargıçla meclis üyesinin ortak yanının, yani ikisine birden ne denmesi gerektiğinin bir adı yoktur. Ayrımı belirlemek için buna "süresiz makam" diyelim. Böylece bu şekilde katılanları vatandaş sayıyoruz.
Vatandaş denen herkese en iyi uyacak vatandaş tarifi aşağı yukarı budur. Ama şunu gözden kaçırmamak gerekir: Dayandıkları şeylerin türce farklı olduğu, birinin birinci, öbürünün ikinci, bir başkasının ondan sonra geldiği şeylerde, bunlar bu nitelikleriyle ele alındığında ya hiç ortak bir yan bulunmaz ya da pek az bulunur. Yönetim biçimlerinin de türce birbirinden farklı olduğunu, bazılarının sonra,
ὥστε τίνα χρὴ καλεῖν πολίτην καὶ τίς ὁ πολίτης ἐστὶ σκεπτέον. καὶ γὰρ ὁ πολίτης ἀμφισβητεῖται πολλάκις· οὐ γὰρ τὸν αὐτὸν ὁμολογοῦσι πάντες εἶναι πολίτην· ἔστι γάρ ὅστις ἐν δημοκρατίᾳ πολίτης ὢν ἐν ὀλιγαρχίᾳ πολλάκις οὐκ ἔστι πολίτης. τοὺς μὲν οὖν ἄλλως πως τυγχάνοντας ταύτης τῆς προσηγορίας, οἷον τοὺς ποιητοὺς πολίτας, ἀφετέον· ὁ δὲ πολίτης οὐ τῷ οἰκεῖν που πολίτης ἐστίν (καὶ γὰρ μέτοικοι καὶ δοῦλοι κοινωνοῦσι τῆς οἰκήσεως), οὐδʼ οἱ τῶν δικαίων μετέχοντες οὕτως ὥστε καὶ δίκην ὑπέχειν καὶ δικάζεσθαι (τοῦτο γὰρ ὑπάρχει καὶ τοῖς ἀπὸ συμβόλων κοινωνοῦσιν [καὶ γὰρ ταῦτα τούτοις ὑπάρχει]· πολλαχοῦ μὲν οὖν οὐδὲ τούτων τελέως οἱ μέτοικοι μετέχουσιν, ἀλλὰ νέμειν ἀνάγκη προστάτην, ὥστε ἀτελῶς πως μετέχουσι τῆς τοιαύτης κοινωνίας), ἀλλὰ καθάπερ καὶ παῖδας τοὺς μήπω διʼ ἡλικίαν ἐγγεγραμμένους καὶ τοὺς γέροντας τοὺς ἀφειμένους φατέον εἶναι μέν πως πολίτας, οὐχ ἁπλῶς δὲ λίαν ἀλλὰ προστιθέντας τοὺς μὲν ἀτελεῖς τοὺς δὲ παρηκμακότας ἤ τι τοιοῦτον ἕτερον (οὐδὲν γὰρ διαφέρει· δῆλον γὰρ τὸ λεγόμενον). ζητοῦμεν γὰρ τὸν ἁπλῶς πολίτην καὶ μηδὲν ἔχοντα τοιοῦτον ἔγκλημα διορθώσεως δεόμενον, ἐπεὶ καὶ περὶ τῶν ἀτίμων καὶ φυγάδων ἔστι τὰ τοιαῦτα καὶ διαπορεῖν καὶ λύειν. πολίτης δʼ ἁπλῶς οὐδενὶ τῶν ἄλλων ὁρίζεται μᾶλλον ἢ τῷ μετέχειν κρίσεως καὶ ἀρχῆς. τῶν δʼ ἀρχῶν αἱ μέν εἰσι διῃρημέναι κατὰ χρόνον, ὥστʼ ἐνίας μὲν ὅλως δὶς τὸν αὐτὸν οὐκ ἔξεστιν ἄρχειν, ἢ διὰ τινῶν ὡρισμένων χρόνων· ὁ δʼ ἀόριστος, οἷον ὁ δικαστὴς καὶ ⟨ὁ⟩ ἐκκλησιαστής. τάχα μὲν οὖν ἂν φαίη τις οὐδʼ ἄρχοντας εἶναι τοὺς τοιούτους, οὐδὲ μετέχειν διὰ ταῦτʼ ἀρχῆς· καίτοι γελοῖον τοὺς κυριωτάτους ἀποστερεῖν ἀρχῆς. ἀλλὰ διαφερέτω μηδέν· περὶ ὀνόματος γὰρ ὁ λόγος· ἀνώνυμον γὰρ τὸ κοινὸν ἐπὶ δικαστοῦ καὶ ἐκκλησιαστοῦ, τί δεῖ ταῦτʼ ἄμφω καλεῖν. ἔστω δὴ διορισμοῦ χάριν ἀόριστος ἀρχή. τίθεμεν δὴ πολίτας τοὺς οὕτω μετέχοντας. ὁ μὲν οὖν μάλιστʼ ἂν ἐφαρμόσας πολίτης ἐπὶ πάντας τοὺς λεγομένους πολίτας σχεδὸν τοιοῦτός ἐστιν· δεῖ δὲ μὴ λανθάνειν ὅτι τῶν πραγμάτων ἐν οἷς τὰ ὑποκείμενα διαφέρει τῷ εἴδει, καὶ τὸ μὲν αὐτῶν ἐστι πρῶτον τὸ δὲ δεύτερον τὸ δʼ ἐχόμενον, ἢ τὸ παράπαν οὐδὲν ἔνεστιν, ᾗ τοιαῦτα, τὸ κοινόν, ἢ γλίσχρως. τὰς δὲ πολιτείας ὁρῶμεν εἴδει διαφερούσας ἀλλήλων, καὶ τὰς μὲν ὑστέρας τὰς δὲ
1275b bazılarının önce geldiğini
προτέρας οὔσας·
1275b1 görüyoruz; çünkü hatalı olanların, doğru yoldan sapmış olanların, hatasız olanlardan sonra gelmesi zorunludur ("sapmış" derken ne kastettiğimiz ileride açıklanacak). Dolayısıyla vatandaşın da her yönetim biçiminde başka olması zorunludur. Bu yüzden tarif ettiğimiz vatandaş en çok demokraside vatandaştır; öteki yönetim biçimlerinde de öyle olabilir, ama olması zorunlu değildir. Çünkü bazılarında halk yoktur, düzenli halk meclisi toplanmaz, yalnızca özel olarak çağrılan kurullar toplanır; davalara da bölüm bölüm bakılır. Örneğin Lakedaimon'da sözleşme davalarına eforlardan her biri ayrı ayrı bakar, cinayet davalarına ihtiyarlar meclisi, başka davalara da belki başka bir makam. Kartaca'da da durum aynı değildir: Orada bütün davalara belli makamlar bakar. Ama vatandaş tarifimizi düzeltmek mümkündür. Öteki yönetim biçimlerinde meclis üyesi ve yargıç olan, süresiz makam sahibi değil, makamı belirli olan kişidir; çünkü müzakere etme ve yargılama görevi ya bunların hepsine ya bazılarına, ya her konuda ya bazı konularda verilmiştir. Vatandaşın kim olduğu buradan açıktır: Müzakere eden ya da yargılayan bir makama katılma hakkı olan kişiye artık o şehrin vatandaşı diyoruz; şehir de, kabaca söylemek gerekirse, hayatın kendine yetmesi için yeterli sayıda böyle insandan oluşan topluluktur.
2. Bölüm
Uygulamada vatandaşı, yalnız ana babadan birinin değil, ikisinin de vatandaş olduğu kişi diye tarif ederler; bazıları bunu daha da geriye götürür, örneğin iki, üç ya da daha fazla kuşak dedeye kadar. Tarif böyle, siyasi ve kestirme bir yoldan yapılınca, bazıları şu güçlüğü ortaya atar: O üçüncü ya da dördüncü kuşaktaki ata nasıl vatandaş olmuştur? Leontinoili Gorgias, belki kısmen gerçekten şaşırdığından, kısmen de alay ederek şöyle demiştir: Havanlar nasıl havancıların yaptığı şeylerse, Larisalılar da zanaatkârların yaptığı kişilerdir; çünkü "Larisa yapanlar" vardır. [Söz oyunu iki yönlüdür: larisa bir tür kabın adıdır; Larisa'da bazı yöneticilere de "zanaatkâr" (dēmiourgos) denirdi.] Oysa mesele basittir: Eğer o atalar, söylediğimiz tarife göre yönetime katılıyorlarsa, vatandaştılar. Zaten "vatandaş babadan ya da vatandaş anneden doğmuş olmak" ölçütünü şehre ilk yerleşenlere ya da onu kuranlara uygulamak mümkün değildir.
Ama belki şu daha büyük bir güçlük doğurur: Yönetim biçimi değiştiğinde vatandaşlığa katılanlar. Örneğin Kleisthenes, Atina'da tiranlar kovulduktan sonra böyle yapmış, birçok yabancıyı ve köle kökenli yerleşik yabancıyı kabilelere yazmıştı. Bunlar hakkındaki anlaşmazlık, kimin vatandaş olduğu değil, haksız yere mi yoksa hakça mı vatandaş olduklarıdır. Gerçi biri bunun üstüne şu soruyu da sorabilir:
τὰς γὰρ ἡμαρτημένας καὶ παρεκβεβηκυίας ἀναγκαῖον ὑστέρας εἶναι τῶν ἀναμαρτήτων (τὰς δὲ παρεκβεβηκυίας πῶς λέγομεν, ὕστερον ἔσται φανερόν). ὥστε καὶ τὸν πολίτην ἕτερον ἀναγκαῖον εἶναι τὸν καθʼ ἑκάστην πολιτείαν. διόπερ ὁ λεχθεὶς ἐν μὲν δημοκρατίᾳ μάλιστʼ ἐστὶ πολίτης, ἐν δὲ ταῖς ἄλλαις ἐνδέχεται μέν, οὐ μὴν ἀναγκαῖον. ἐν ἐνίαις γὰρ οὐκ ἔστι δῆμος, οὐδʼ ἐκκλησίαν νομίζουσιν ἀλλὰ συγκλήτους, καὶ τὰς δίκας δικάζουσι κατὰ μέρος, οἷον ἐν Λακεδαίμονι τὰς τῶν συμβολαίων δικάζει τῶν ἐφόρων ἄλλος ἄλλας, οἱ δὲ γέροντες τὰς φονικάς, ἑτέρα δʼ ἴσως ἀρχή τις ἑτέρας. οὐ τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ περὶ Καρχηδόνα· πάσας γὰρ ἀρχαί τινες κρίνουσι τὰς δίκας. ἀλλʼ ἔχει διόρθωσιν ὁ τοῦ πολίτου διορισμός. ἐν γὰρ ταῖς ἄλλαις πολιτείαις οὐχ ὁ ἀόριστος ἄρχων ἐκκλησιαστής ἐστι καὶ δικαστής, ἀλλὰ ὁ κατὰ τὴν ἀρχὴν ὡρισμένος· τούτων γὰρ ἢ πᾶσιν ἢ τισὶν ἀποδέδοται τὸ βουλεύεσθαι καὶ δικάζειν ἢ περὶ πάντων ἢ περὶ τινῶν. τίς μὲν οὖν ἐστιν ὁ πολίτης, ἐκ τούτων φανερόν· ᾧ γὰρ ἐξουσία κοινωνεῖν ἀρχῆς βουλευτικῆς ἢ κριτικῆς, πολίτην ἤδη λέγομεν εἶναι ταύτης τῆς πόλεως, πόλιν δὲ τὸ τῶν τοιούτων πλῆθος ἱκανὸν πρὸς αὐτάρκειαν ζωῆς, ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν. ὁρίζονται δὲ πρὸς τὴν χρῆσιν πολίτην τὸν ἐξ ἀμφοτέρων πολιτῶν καὶ μὴ θατέρου μόνον, οἷον πατρὸς ἢ μητρός, οἱ δὲ καὶ τοῦτʼ ἐπὶ πλέον ζητοῦσιν, οἷον ἐπὶ πάππους δύο ἢ τρεῖς ἢ πλείους. οὕτω δὲ ὁριζομένων πολιτικῶς καὶ ταχέως, ἀποροῦσί τινες τὸν τρίτον ἐκεῖνον ἢ τέταρτον, πῶς ἔσται πολίτης. Γοργίας μὲν οὖν ὁ Λεοντῖνος, τὰ μὲν ἴσως ἀπορῶν τὰ δʼ εἰρωνευόμενος, ἔφη, καθάπερ ὅλμους εἶναι τοὺς ὑπὸ τῶν ὁλμοποιῶν πεποιημένους, οὕτω καὶ Λαρισαίους τοὺς ὑπὸ τῶν δημιουργῶν πεποιημένους· εἶναι γάρ τινας λαρισοποιούς. ἔστι δʼ ἁπλοῦν. εἰ γὰρ μετεῖχον κατὰ τὸν ῥηθέντα διορισμὸν τῆς πολιτείας, ἦσαν πολῖται· καὶ γὰρ οὐδὲ δυνατὸν ἐφαρμόττειν τὸ ἐκ πολίτου ἢ ἐκ πολίτιδος ἐπὶ τῶν πρώτων οἰκησάντων ἢ κτισάντων. ἀλλʼ ἴσως ἐκεῖνο μᾶλλον ἔχει ἀπορίαν, ὅσοι μετέσχον μεταβολῆς γενομένης πολιτείας, οἷον Ἀθήνησιν ἐποίησε Κλεισθένης μετὰ τὴν τῶν τυράννων ἐκβολήν· πολλοὺς γὰρ ἐφυλέτευσε ξένους καὶ δούλους μετοίκους. τὸ δʼ ἀμφισβήτημα πρὸς τούτους ἐστὶν οὐ τίς πολίτης, ἀλλὰ πότερον ἀδίκως ἢ δικαίως. καίτοι κἂν τοῦτό τις ἔτι προσαπορήσειεν,
1276a Hakça vatandaş olmayan kişi vatandaş değil midir? Bunu soran, "haksız" ile "yanlış" aynı anlama geliyormuş gibi düşünür. Oysa bazılarının haksız yere yönettiğini de görüyoruz; bunlar için yönettiklerini, ama hakça yönetmediklerini söyleriz. Vatandaş da belli bir makamla tarif edilir (böyle bir makama katılan vatandaştır, demiştik); dolayısıyla bunların da vatandaş olduğunu söylemek gerektiği açıktır.
3. Bölüm
Hakça vatandaş olup olmadıkları meselesi ise daha önce sözünü ettiğimiz anlaşmazlığa bağlanır. Bazıları, bir işi ne zaman şehrin yaptığını, ne zaman şehrin yapmadığını tartışır; örneğin oligarşiden ya da tiranlıktan bir demokrasi doğduğunda. O zaman bazıları, sözleşmeyi şehrin değil tiranın yaptığını öne sürerek borçlarını ödemek istemez; buna benzer başka birçok yükümlülüğü de tanımazlar. Onlara göre bazı yönetim biçimleri ortak yarara değil, zora dayanır. Ama eğer bazı demokrasiler de aynı şekilde zora dayanıyorsa, bu yönetim biçiminin yaptıklarının da oligarşinin ve tiranlığın yaptıkları kadar bu şehre ait olduğunu söylemek gerekir. Bu tartışma, şehrin ne zaman aynı kaldığını, ne zaman aynı değil de başka bir şehir olduğunu nasıl söylememiz gerektiği güçlüğüyle yakından ilgili görünüyor. Bu güçlüğü araştırmanın en yüzeysel yolu yere ve insanlara bakmaktır; çünkü yer ile insanlar birbirinden ayrılabilir, insanların bir kısmı bir yere, bir kısmı başka bir yere yerleşebilir.
Bu güçlüğü pek ağır saymamak gerekir; çünkü "şehir" birçok anlamda söylendiğinden, böyle bir soruyu çözmek bir bakıma kolaydır. Benzer bir soru, aynı yerde oturan insanlar için de sorulabilir: Bunlar ne zaman tek bir şehir sayılmalıdır? Bunu surlar belirlemez elbette; yoksa bütün Peloponnesos'u tek bir surla çevirmek mümkün olurdu. Babil de belki böyle bir yerdir, sınırları bir şehirden çok bir kavmin sınırlarına benzeyen her yer de. Söylendiğine göre Babil düşman eline geçtikten üç gün sonra bile şehrin bir kısmı bunu fark etmemişti.
Ama bu güçlüğü incelemek başka bir fırsatta yararlı olacaktır; çünkü şehrin büyüklüğü, yani ne kadar büyük olması ve tek bir kavimden mi yoksa birkaç kavimden mi oluşmasının daha yararlı olduğu, devlet adamının gözünden kaçmamalıdır. Şimdiki soru şudur: Aynı yerde aynı insanlar oturmaya devam ediyorsa, bir kısmı sürekli ölüp bir kısmı sürekli doğsa da, sakinlerin soyu aynı kaldığı sürece şehrin aynı olduğunu mu söylemeliyiz? Tıpkı suyun bir kısmı sürekli gelip bir kısmı sürekli akıp gittiği hâlde ırmaklara ve pınarlara aynı ırmak, aynı pınar demeye alışık olduğumuz gibi. Yoksa insanların bu sebepten ötürü aynı kaldığını,
ἆρʼ εἰ μὴ δικαίως πολίτης, οὐ πολίτης, ὡς ταὐτὸ δυναμένου τοῦ τʼ ἀδίκου καὶ τοῦ ψευδοῦς. ἐπεὶ δʼ ὁρῶμεν καὶ ἄρχοντάς τινας ἀδίκως, οὓς ἄρχειν μὲν φήσομεν ἀλλʼ οὐ δικαίως, ὁ δὲ πολίτης ἀρχῇ τινὶ διωρισμένος ἐστίν (ὁ γὰρ κοινωνῶν τῆς τοιᾶσδε ἀρχῆς πολίτης ἐστίν, ὡς ἔφαμεν), δῆλον ὅτι πολίτας μὲν εἶναι φατέον καὶ τούτους· περὶ δὲ τοῦ δικαίως ἢ μὴ δικαίως συνάπτει πρὸς τὴν εἰρημένην πρότερον ἀμφισβήτησιν. ἀποροῦσι γάρ τινες πόθʼ ἡ πόλις ἔπραξε καὶ πότε οὐχ ἡ πόλις, οἷον ὅταν ἐξ ὀλιγαρχίας ἢ τυραννίδος γένηται δημοκρατία (τότε γὰρ οὔτε τὰ συμβόλαια ἔνιοι βούλονται διαλύειν, ὡς οὐ τῆς πόλεως ἀλλὰ τοῦ τυράννου λαβόντος, οὔτʼ ἄλλα πολλὰ τῶν τοιούτων, ὡς ἐνίας τῶν πολιτειῶν τῷ κρατεῖν οὔσας, ἀλλὰ οὐ διὰ τὸ κοινῇ συμφέρον)· εἴπερ οὖν καὶ δημοκρατοῦνταί τινες κατὰ τὸν τρόπον τοῦτον, ὁμοίως τῆς πόλεως φατέον εἶναι ταύτης τὰς τῆς πολιτείας ταύτης πράξεις καὶ τὰς ἐκ τῆς ὀλιγαρχίας καὶ τῆς τυραννίδος. ἔοικε δʼ οἰκεῖος ὁ λόγος εἶναι τῆς ἀπορίας ταύτης πως ποτὲ χρὴ λέγειν τὴν πόλιν εἶναι τὴν αὐτὴν ἢ μὴ τὴν αὐτὴν ἀλλʼ ἑτέραν. ἡ μὲν οὖν ἐπιπολαιοτάτη τῆς ἀπορίας ζήτησις περὶ τὸν τόπον καὶ τοὺς ἀνθρώπους ἐστίν· ἐνδέχεται γὰρ διαζευχθῆναι τὸν τόπον καὶ τοὺς ἀνθρώπους, καὶ τοὺς μὲν ἕτερον τοὺς δʼ ἕτερον οἰκῆσαι τόπον. ταύτην μὲν οὖν πραοτέραν θετέον τὴν ἀπορίαν, πολλαχῶς γὰρ τῆς πόλεως λεγομένης, ἐστί πως εὐμάρεια τῆς τοιαύτης ζητήσεως· ὁμοίως δὲ καὶ τῶν τὸν αὐτὸν κατοικούντων ἀνθρώπων πότε δεῖ νομίζειν μίαν εἶναι τὴν πόλιν; οὐ γὰρ δὴ τοῖς τείχεσιν· εἴη γὰρ ἂν Πελοποννήσῳ περιβαλεῖν ἓν τεῖχος. τοιαύτη δʼ ἴσως ἐστὶ καὶ Βαβυλὼν καὶ πᾶσα ἥτις ἔχει περιγραφὴν μᾶλλον ἔθνους ἢ πόλεως· ἧς γέ φασιν ἑαλωκυίας τρίτην ἡμέραν οὐκ αἰσθέσθαι τι μέρος τῆς πόλεως. ἀλλὰ περὶ μὲν ταύτης τῆς ἀπορίας εἰς ἄλλον καιρὸν χρήσιμος ἡ σκέψις (περὶ γὰρ μεγέθους τῆς πόλεως, τό τε πόσον καὶ πότερον ἔθνος ἓν ἢ πλείω συμφέρει, δεῖ μὴ λανθάνειν τὸν πολιτικόν)· ἀλλὰ τῶν αὐτῶν κατοικούντων τὸν αὐτὸν τόπον, πότερον ἕως ἂν ᾖ τὸ γένος ταὐτὸ τῶν κατοικούντων, τὴν αὐτὴν εἶναι φατέον πόλιν, καίπερ αἰεὶ τῶν μὲν φθειρομένων τῶν δὲ γινομένων, ὥσπερ καὶ ποταμοὺς εἰώθαμεν λέγειν τοὺς αὐτοὺς καὶ κρήνας τὰς αὐτάς, καίπερ αἰεὶ τοῦ μὲν ἐπιγινομένου νάματος τοῦ δʼ ὑπεξιόντος, ἢ τοὺς μὲν ἀνθρώπους φατέον εἶναι τοὺς αὐτοὺς διὰ τὴν τοιαύτην αἰτίαν, τὴν δὲ
1276b şehrin ise başka bir şehir olduğunu mu söylemeliyiz?
πόλιν ἑτέραν;
1276b1 Çünkü şehir bir tür ortaklıksa, yani vatandaşların bir yönetim biçiminde ortaklığıysa, yönetim biçimi türce başkalaşıp değiştiğinde şehrin de aynı kalmaması zorunlu görünecektir. Nitekim bir koronun, çoğu zaman aynı insanlardan oluşsa da, bir kez komedi korosu, bir kez tragedya korosu olduğunda başka bir koro olduğunu söyleriz. Başka her ortaklık ve bileşim için de, bileşimin türü başkaysa, aynı şeyi söyleriz; örneğin aynı seslerden oluşan bir armoni, bir kez Dor, bir kez Frig makamında olduğunda başka bir armonidir. Durum böyleyse, şehrin aynı olup olmadığını söylerken her şeyden önce yönetim biçimine bakmak gerektiği açıktır. Şehre başka bir ad vermek de aynı adı korumak da mümkündür; orada ister aynı insanlar otursun, ister büsbütün başka insanlar. Şehir başka bir yönetim biçimine geçtiğinde eski yükümlülükleri yerine getirmenin hakça olup olmadığı ise ayrı bir konudur.
4. Bölüm
Şimdi söylediklerimizle bağlantılı olarak şunu incelemek gerekir: İyi insanın aretē'siyle erdemli vatandaşın aretē'sini aynı mı saymalıyız, yoksa ayrı mı? Bu konuyu araştıracaksak, önce vatandaşın aretē'sini ana hatlarıyla ele almalıyız. Nasıl gemici gemideki ortaklığın üyelerinden biriyse, vatandaş için de aynı şeyi söyleriz. Gemicilerin görevleri birbirine benzemez: Kimi kürekçi, kimi dümenci, kimi pruva gözcüsüdür, kimi de bu türden başka bir ad taşır. Bu yüzden her birinin aretē'sinin en kesin tarifi kendine özgü olacaktır, ama hepsine uyan ortak bir tarif de bulunacaktır. Çünkü yolculuğun selameti hepsinin işidir; gemicilerin her biri bunu ister. Aynı şekilde, vatandaşlar birbirine benzemese de, onların işi ortaklığın selametidir; bu ortaklık da yönetim biçimidir. Bu yüzden vatandaşın aretē'si zorunlu olarak yönetim biçimine göredir. Öyleyse yönetim biçiminin birçok türü varsa, erdemli vatandaşın tek bir aretē'si, yani tam aretē olamayacağı açıktır; oysa iyi insanın tek bir aretē'ye, tam aretē'ye göre iyi olduğunu söyleriz.
Demek ki erdemli bir vatandaşın, erdemli insanı erdemli kılan aretē'ye sahip olmaması mümkündür; bu açıktır. Ama aynı sonuca, en iyi yönetim biçimiyle ilgili güçlükleri gözden geçirerek başka bir yoldan da varmak mümkündür. Bir şehrin tamamen erdemli insanlardan oluşması imkânsızsa, ama herkesin kendi işini iyi yapması gerekiyorsa —ki bu da aretē'den gelir—, bütün vatandaşların birbirine benzemesi de imkânsız olduğuna göre,
εἴπερ γάρ ἐστι κοινωνία τις ἡ πόλις, ἔστι δὲ κοινωνία πολιτῶν πολιτείας, γινομένης ἑτέρας τῷ εἴδει καὶ διαφερούσης τῆς πολιτείας ἀναγκαῖον εἶναι δόξειεν ἂν καὶ τὴν πόλιν εἶναι μὴ τὴν αὐτήν, ὥσπερ γε καὶ χορὸν ὁτὲ μὲν κωμικὸν ὁτὲ δὲ τραγικὸν ἕτερον εἶναί φαμεν, τῶν αὐτῶν πολλάκις ἀνθρώπων ὄντων, ὁμοίως δὲ καὶ πᾶσαν ἄλλην κοινωνίαν καὶ σύνθεσιν ἑτέραν, ἂν εἶδος ἕτερον ᾖ τῆς συνθέσεως, οἷον ἁρμονίαν τῶν αὐτῶν φθόγγων ἑτέραν εἶναι λέγομεν, ἂν ὁτὲ μὲν ᾖ Δώριος ὁτὲ δὲ Φρύγιος. εἰ δὴ τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον, φανερὸν ὅτι μάλιστα λεκτέον τὴν αὐτὴν πόλιν εἰς τὴν πολιτείαν βλέποντας· ὄνομα δὲ καλεῖν ἕτερον ἢ ταὐτὸν ἔξεστι καὶ τῶν αὐτῶν κατοικούντων αὐτὴν καὶ πάμπαν ἑτέρων ἀνθρώπων. εἰ δὲ δίκαιον διαλύειν ἢ μὴ διαλύειν, ὅταν εἰς ἑτέραν μεταβάλῃ πολιτείαν ἡ πόλις, λόγος ἕτερος. τῶν δὲ νῦν εἰρημένων ἐχόμενόν ἐστιν ἐπισκέψασθαι πότερον τὴν αὐτὴν ἀρετὴν ἀνδρὸς ἀγαθοῦ καὶ πολίτου σπουδαίου θετέον, ἢ μὴ τὴν αὐτήν. ἀλλὰ μὴν εἴ γε τοῦτο τυχεῖν δεῖ ζητήσεως, τὴν τοῦ πολίτου τύπῳ τινὶ πρῶτον ληπτέον. ὥσπερ οὖν ὁ πλωτὴρ εἷς τις τῶν κοινωνῶν ἐστιν, οὕτω καὶ τὸν πολίτην φαμέν. τῶν δὲ πλωτήρων καίπερ ἀνομοίων ὄντων τὴν δύναμιν (ὁ μὲν γάρ ἐστιν ἐρέτης, ὁ δὲ κυβερνήτης, ὁ δὲ πρῳρεύς, ὁ δʼ ἄλλην τινʼ ἔχων τοιαύτην ἐπωνυμίαν) δῆλον ὡς ὁ μὲν ἀκριβέστατος ἑκάστου λόγος ἴδιος ἔσται τῆς ἀρετῆς, ὁμοίως δὲ καὶ κοινός τις ἐφαρμόσει πᾶσιν. ἡ γὰρ σωτηρία τῆς ναυτιλίας ἔργον ἐστὶν αὐτῶν πάντων· τούτου γὰρ ἕκαστος ὀρέγεται τῶν πλωτήρων. ὁμοίως τοίνυν καὶ τῶν πολιτῶν, καίπερ ἀνομοίων ὄντων, ἡ σωτηρία τῆς κοινωνίας ἔργον ἐστί, κοινωνία δʼ ἐστὶν ἡ πολιτεία· διὸ τὴν ἀρετὴν ἀναγκαῖον εἶναι τοῦ πολίτου πρὸς τὴν πολιτείαν. εἴπερ οὖν ἔστι πλείω πολιτείας εἴδη, δῆλον ὡς οὐκ ἐνδέχεται τοῦ σπουδαίου πολίτου μίαν ἀρετὴν εἶναι, τὴν τελείαν· τὸν δʼ ἀγαθὸν ἄνδρα φαμὲν κατὰ μίαν ἀρετὴν εἶναι τὴν τελείαν. ὅτι μὲν οὖν ἐνδέχεται πολίτην ὄντα σπουδαῖον μὴ κεκτῆσθαι τὴν ἀρετὴν καθʼ ἣν σπουδαῖος ἀνήρ, φανερόν· οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ κατʼ ἄλλον τρόπον ἔστι διαποροῦντας ἐπελθεῖν τὸν αὐτὸν λόγον περὶ τῆς ἀρίστης πολιτείας. εἰ γὰρ ἀδύνατον ἐξ ἁπάντων σπουδαίων ὄντων εἶναι πόλιν, δεῖ γʼ ἕκαστον τὸ καθʼ αὑτὸν ἔργον εὖ ποιεῖν, τοῦτο δὲ ἀπʼ ἀρετῆς· ἐπειδὴ ἀδύνατον ὁμοίους εἶναι πάντας τοὺς πολίτας,
1276b40 vatandaşın aretē'siyle iyi insanın aretē'si tek ve aynı olamaz.
οὐκ ἂν
1277a Çünkü erdemli vatandaşın aretē'si herkeste bulunmalıdır (şehrin en iyi şehir olması bunu zorunlu kılar); ama iyi insanın aretē'sinin herkeste bulunması imkânsızdır, meğer ki erdemli şehirde bütün vatandaşların iyi olması zorunlu olsun. Ayrıca şehir birbirine benzemeyen öğelerden oluşur. Nasıl canlı en baştan psykhē ile bedenden, psykhē logos ile istekten, ev karı ile kocadan, mülk efendi ile köleden oluşuyorsa, şehir de aynı şekilde bütün bunlardan ve bunlara ek olarak birbirine benzemeyen başka türlerden oluşur. Bu yüzden bütün vatandaşların aretē'si zorunlu olarak tek bir aretē değildir; tıpkı korodaki koro başıyla yanında duran koristin aretē'sinin bir olmadığı gibi.
Böylece, bunların mutlak olarak aynı olmadığı buradan açıktır. Peki, erdemli bir vatandaşın aretē'siyle erdemli bir insanın aretē'si bazı kişilerde aynı olacak mıdır? Erdemli yöneticinin iyi ve phronēsis sahibi olduğunu söyleriz; vatandaşın ise phronēsis sahibi olması zorunlu değildir. Bazıları, yöneticinin terbiyesinin en baştan başka olduğunu da söyler. Nitekim kralların oğullarının binicilik ve savaş terbiyesi aldıkları görülür; Euripides de şöyle der: "Bana incelikli süsler değil (…), şehrin neye ihtiyacı varsa o." Sanki yöneticiye özgü bir terbiye varmış gibi. İyi yöneticinin aretē'siyle iyi insanın aretē'si aynıysa, yönetilen de vatandaş olduğuna göre, vatandaşın aretē'siyle insanın aretē'si mutlak olarak değil, ancak belli bir vatandaşta aynı olur; çünkü yöneticinin aretē'siyle vatandaşın aretē'si aynı değildir. Belki de bu yüzden Iason, tiran olmadığı zaman aç kaldığını söylemişti; sanki sıradan bir vatandaş olmayı bilmiyormuş gibi.
Öte yandan hem yönetebilmek hem yönetilebilmek övülür; vatandaşın aretē'sinin de iyi yönetebilmek ve iyi yönetilebilmek olduğu düşünülür. Şimdi iyi insanın aretē'sini yönetmeye ait sayarsak, vatandaşınkini ise ikisini birden kapsayan bir aretē sayarsak, ikisi aynı ölçüde övgüye değer olmaz. Oysa ikisinin farklı olduğu kanaati yaygın: Yöneticinin ve yönetilenin aynı şeyleri öğrenmemesi, vatandaşın ise ikisini de bilmesi ve ikisine de katılması gerektiği düşünülüyor. Bunun nasıl olduğu şuradan görülebilir. Bir efendi yönetimi vardır; bunun zorunlu işlerle ilgili olduğunu söylüyoruz. Yöneticinin bu işleri yapmayı bilmesi gerekmez, onlardan yararlanmayı bilmesi gerekir; öbürü ise kölelere yaraşır. "Öbürü" derken hizmet işlerini görebilmeyi kastediyorum. Kölenin birçok türü olduğunu söylüyoruz, çünkü işler de çok çeşitlidir. Bunların bir kısmını el emekçileri oluşturur; bunlar, adlarının da gösterdiği gibi, elleriyle geçinenlerdir;
εἴη μία ἀρετὴ πολίτου καὶ ἀνδρὸς ἀγαθοῦ. τὴν μὲν γὰρ τοῦ σπουδαίου πολίτου δεῖ πᾶσιν ὑπάρχειν (οὕτω γὰρ ἀρίστην ἀναγκαῖον εἶναι τὴν πόλιν), τὴν δὲ τοῦ ἀνδρὸς τοῦ ἀγαθοῦ ἀδύνατον, εἰ μὴ πάντας ἀναγκαῖον ἀγαθοὺς εἶναι τοὺς ἐν τῇ σπουδαίᾳ πόλει πολίτας. ἔτι ἐπεὶ ἐξ ἀνομοίων ἡ πόλις, ὥσπερ ζῷον εὐθὺς ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος, καὶ ψυχὴ ἐκ λόγου καὶ ὀρέξεως, καὶ οἰκία ἐξ ἀνδρὸς καὶ γυναικός, καὶ κτῆσις ἐκ δεσπότου καὶ δούλου, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ πόλις ἐξ ἁπάντων τε τούτων καὶ πρὸς τούτοις ἐξ ἄλλων ἀνομοίων συνέστηκεν εἰδῶν, ἀνάγκη μὴ μίαν εἶναι τὴν τῶν πολιτῶν πάντων ἀρετήν, ὥσπερ οὐδὲ τῶν χορευτῶν κορυφαίου καὶ παραστάτου. διότι μὲν τοίνυν ἁπλῶς οὐχ ἡ αὐτή, φανερὸν ἐκ τούτων· ἀλλʼ ἆρα ἔσται τινὸς ἡ αὐτὴ ἀρετὴ πολίτου τε σπουδαίου καὶ ἀνδρὸς σπουδαίου; φαμὲν δὴ τὸν ἄρχοντα τὸν σπουδαῖον ἀγαθὸν εἶναι καὶ φρόνιμον, τὸν δὲ πολίτην οὐκ ἀναγκαῖον εἶναι φρόνιμον. καὶ τὴν παιδείαν δʼ εὐθὺς ἑτέραν εἶναι λέγουσί τινες ἄρχοντος, ὥσπερ καὶ φαίνονται οἱ τῶν βασιλέων υἱεῖς ἱππικὴν καὶ πολεμικὴν παιδευόμενοι, καὶ Εὐριπίδης φησὶ μή μοι τὰ κόμψʼ […] ἀλλʼ ὧν πόλει δεῖ, ὡς οὖσάν τινα ἄρχοντος παιδείαν. εἰ δὲ ἡ αὐτὴ ἀρετὴ ἄρχοντός τε ἀγαθοῦ καὶ ἀνδρὸς ἀγαθοῦ, πολίτης δʼ ἐστὶ καὶ ὁ ἀρχόμενος, οὐχ ἡ αὐτὴ ἁπλῶς ἂν εἴη πολίτου καὶ ἀνδρός, τινὸς μέντοι πολίτου· οὐ γὰρ ἡ αὐτὴ ἄρχοντος καὶ πολίτου, καὶ διὰ τοῦτʼ ἴσως Ἰάσων ἔφη πεινῆν ὅτε μὴ τυραννοῖ, ὡς οὐκ ἐπιστάμενος ἰδιώτης εἶναι. ἀλλὰ μὴν ἐπαινεῖταί γε τὸ δύνασθαι ἄρχειν καὶ ἄρχεσθαι, καὶ πολίτου δοκεῖ που ἡ ἀρετὴ εἶναι τὸ δύνασθαι καὶ ἄρχειν καὶ ἄρχεσθαι καλῶς. εἰ οὖν τὴν μὲν τοῦ ἀγαθοῦ ἀνδρὸς τίθεμεν ἀρχικήν, τὴν δὲ τοῦ πολίτου ἄμφω, οὐκ ἂν εἴη ἄμφω ἐπαινετὰ ὁμοίως. ἐπεὶ οὖν ποτε δοκεῖ ἀμφότερα, καὶ οὐ ταὐτὰ δεῖν τὸν ἄρχοντα μανθάνειν καὶ τὸν ἀρχόμενον, τὸν δὲ πολίτην ἀμφότερʼ ἐπίστασθαι καὶ μετέχειν ἀμφοῖν, τοὐντεῦθεν ἂν κατίδοι τις. ἔστι γὰρ ἀρχὴ δεσποτική· ταύτην δὲ τὴν περὶ τὰ ἀναγκαῖα λέγομεν, ἃ ποιεῖν ἐπίστασθαι τὸν ἄρχοντα οὐκ ἀναγκαῖον, ἀλλὰ χρῆσθαι μᾶλλον· θάτερον δὲ καὶ ἀνδραποδῶδες. λέγω δὲ θάτερον τὸ δύνασθαι καὶ ὑπηρετεῖν τὰς διακονικὰς πράξεις. δούλου δʼ εἴδη πλείω λέγομεν· αἱ γὰρ ἐργασίαι πλείους. ὧν ἓν μέρος κατέχουσιν οἱ χερνῆτες· οὗτοι δʼ εἰσίν, ὥσπερ σημαίνει καὶ τοὔνομʼ αὐτούς, οἱ ζῶντες ἀπὸ
τῶν χειρῶν,
1277b1 el zanaatkârı da bunların arasındadır. Bu yüzden bazı şehirlerde eskiden, halk yönetiminin en uç biçimi ortaya çıkmadan önce, zanaatkârlar yönetim makamlarına katılmazdı. Yönetilenlerin bu türden işlerini ne iyi insan, ne devlet adamı, ne de iyi vatandaş öğrenmelidir; meğer ki bazen kendi ihtiyacı için, kendi işini görmek için öğrensin. Yoksa artık birinin efendi, öbürünün köle olduğu bir ayrım kalmaz.
Ama bir yönetim daha vardır: Kişinin soyca kendine benzeyenleri, yani hür insanları yönettiği yönetim. Siyasi yönetim dediğimiz budur. Yöneticinin bunu yönetilerek öğrenmesi gerekir; tıpkı süvari komutanlığını bir süvari komutanının emrinde bulunarak, generalliği bir generalin emrinde bulunarak, alay ve bölük komutanlığı yaparak öğrenmesi gibi. Bu yüzden "Yönetilmemiş olan iyi yönetemez" sözü de yerinde bir sözdür. Bu ikisinin aretē'si başkadır, ama iyi vatandaş hem yönetilmeyi hem yönetmeyi bilmeli ve bunları yapabilmelidir; vatandaşın aretē'si de budur: hür insanların yönetimini her iki yönüyle bilmek. İyi insanda da ikisi birden bulunur, yönetmeye özgü itidal ve adalet başka türden olsa bile. Çünkü yönetilen ama hür olan iyi insanın aretē'si, örneğin adaleti, tek bir aretē olmayacak, yöneteceği ve yönetileceği duruma göre türlere ayrılacaktır; bu açıktır. Tıpkı erkeğin itidaliyle cesaretinin kadınınkinden başka olması gibi: Bir erkek, cesur bir kadın kadar cesur olsa korkak görünürdü; bir kadın da iyi bir erkek kadar ağırbaşlı olsa geveze görünürdü. Ev idaresi de erkekte ve kadında başkadır: Birinin işi kazanmak, öbürünün işi korumaktır. Phronēsis ise yöneticiye özgü tek aretē'dir. Çünkü öteki aretē'ler zorunlu olarak hem yönetilenlerde hem yöneticilerde ortak görünüyor; yönetilenin aretē'si ise phronēsis değil, doğru kanaattir. Yönetilen kavalı yapan gibidir, yönetici ise onu kullanan kavalcı gibi. Böylece iyi insanın aretē'siyle erdemli vatandaşın aretē'sinin aynı mı yoksa başka mı olduğu, nasıl aynı ve nasıl başka olduğu buradan açıktır.
5. Bölüm
Vatandaşla ilgili güçlüklerden biri daha kalıyor. Gerçekten vatandaş yalnızca yönetime katılma hakkı olan kişi midir, yoksa zanaatkârları da vatandaş saymalı mıyız? Makamlara hiç katılmayan bu insanları da vatandaş sayarsak, söylediğimiz aretē her vatandaşın aretē'si olamaz, çünkü zanaatkâr da vatandaştır. Yok, böylelerinin hiçbiri vatandaş değilse, her biri hangi kesime konmalı? Çünkü ne yerleşik yabancıdırlar ne de yabancı. Yoksa en azından bu gerekçeyle
ἐν οἷς ὁ βάναυσος τεχνίτης ἐστίν. διὸ παρʼ ἐνίοις οὐ μετεῖχον οἱ δημιουργοὶ τὸ παλαιὸν ἀρχῶν, πρὶν δῆμον γενέσθαι τὸν ἔσχατον. τὰ μὲν οὖν ἔργα τῶν ἀρχομένων οὕτως οὐ δεῖ τὸν ἀγαθὸν οὐδὲ τὸν πολιτικὸν οὐδὲ τὸν πολίτην τὸν ἀγαθὸν μανθάνειν, εἰ μή ποτε χρείας χάριν αὐτῷ πρὸς αὑτόν· οὐ γὰρ ἔτι συμβαίνει γίνεσθαι τὸν μὲν δεσπότην τὸν δὲ δοῦλον. ἀλλʼ ἔστι τις ἀρχὴ καθʼ ἣν ἄρχει τῶν ὁμοίων τῷ γένει καὶ τῶν ἐλευθέρων. ταύτην γὰρ λέγομεν εἶναι τὴν πολιτικὴν ἀρχήν, ἣν δεῖ τὸν ἄρχοντα ἀρχόμενον μαθεῖν, οἷον ἱππαρχεῖν ἱππαρχηθέντα, στρατηγεῖν στρατηγηθέντα καὶ ταξιαρχήσαντα καὶ λοχαγήσαντα. διὸ λέγεται καὶ τοῦτο καλῶς, ὡς οὐκ ἔστιν εὖ ἄρξαι μὴ ἀρχθέντα. τούτων δὲ ἀρετὴ μὲν ἑτέρα, δεῖ δὲ τὸν πολίτην τὸν ἀγαθὸν ἐπίστασθαι καὶ δύνασθαι καὶ ἄρχεσθαι καὶ ἄρχειν, καὶ αὕτη ἀρετὴ πολίτου, τὸ τὴν τῶν ἐλευθέρων ἀρχὴν ἐπίστασθαι ἐπʼ ἀμφότερα. καὶ ἀνδρὸς δὴ ἀγαθοῦ ἄμφω, καὶ εἰ ἕτερον εἶδος σωφροσύνης καὶ δικαιοσύνης ἀρχικῆς. καὶ γὰρ ἀρχομένου μὲν ἐλευθέρου δὲ δῆλον ὅτι οὐ μία ἂν εἴη τοῦ ἀγαθοῦ ἀρετή, οἷον δικαιοσύνη, ἀλλʼ εἴδη ἔχουσα καθʼ ἃ ἄρξει καὶ ἄρξεται, ὥσπερ ἀνδρὸς καὶ γυναικὸς ἑτέρα σωφροσύνη καὶ ἀνδρεία (δόξαι γὰρ ἂν εἶναι δειλὸς ἀνήρ, εἰ οὕτως ἀνδρεῖος εἴη ὥσπερ γυνὴ ἀνδρεία, καὶ γυνὴ λάλος, εἰ οὕτω κοσμία εἴη ὥσπερ ὁ ἀνὴρ ὁ ἀγαθός· ἐπεὶ καὶ οἰκονομία ἑτέρα ἀνδρὸς καὶ γυναικός· τοῦ μὲν γὰρ κτᾶσθαι τῆς δὲ φυλάττειν ἔργον ἐστίν). ἡ δὲ φρόνησις ἄρχοντος ἴδιος ἀρετὴ μόνη. τὰς γὰρ ἄλλας ἔοικεν ἀναγκαῖον εἶναι κοινὰς καὶ τῶν ἀρχομένων καὶ τῶν ἀρχόντων, ἀρχομένου δέ γε οὐκ ἔστιν ἀρετὴ φρόνησις, ἀλλὰ δόξα ἀληθής· ὥσπερ αὐλοποιὸς γὰρ ὁ ἀρχόμενος, ὁ δʼ ἄρχων αὐλητὴς ὁ χρώμενος. πότερον μὲν οὖν ἡ αὐτὴ ἀρετὴ ἀνδρὸς ἀγαθοῦ καὶ πολίτου σπουδαίου ἢ ἑτέρα, καὶ πῶς ἡ αὐτὴ καὶ πῶς ἑτέρα, φανερὸν ἐκ τούτων. περὶ δὲ τὸν πολίτην ἔτι λείπεταί τις τῶν ἀποριῶν. ὡς ἀληθῶς γὰρ πότερον πολίτης ἐστὶν ᾧ κοινωνεῖν ἔξεστιν ἀρχῆς, ἢ καὶ τοὺς βαναύσους πολίτας θετέον; εἰ μὲν οὖν καὶ τούτους θετέον οἷς μὴ μέτεστιν ἀρχῶν, οὐχ οἷόν τε παντὸς εἶναι πολίτου τὴν τοιαύτην ἀρετήν (οὗτος γὰρ πολίτης)· εἰ δὲ μηδεὶς τῶν τοιούτων πολίτης, ἐν τίνι μέρει θετέος ἕκαστος; οὐδὲ γὰρ μέτοικος οὐδὲ ξένος. ἢ διά γε τοῦτον τὸν λόγον
1278a saçma bir sonuç çıkmadığını mı söyleyeceğiz?
οὐδὲν φήσομεν συμβαίνειν ἄτοπον;
1278a1 Çünkü köleler de, azatlılar da sözünü ettiğimiz kesimlerin hiçbirine girmez. Doğrusu şudur: Şehrin onlarsız var olamayacağı herkesi vatandaş saymamak gerekir; nitekim çocuklar da yetişkin erkeklerle aynı şekilde vatandaş değildir: Yetişkinler tam anlamıyla, çocuklar ise bir kayıtla vatandaştır; vatandaştırlar ama henüz yetişmemişlerdir. Eski zamanlarda bazı yerlerde zanaatkârlar köle ya da yabancıydı; bu yüzden bugün de zanaatkârların çoğu öyledir. En iyi şehir ise zanaatkârı vatandaş yapmayacaktır. Zanaatkâr da vatandaşsa, söylediğimiz vatandaş aretē'sinin her vatandaşa, hatta yalnızca hür olmaya değil, zorunlu işlerden muaf olanlara ait olduğunu söylemek gerekir. Zorunlu işleri görenlerden bu hizmeti tek bir kişiye görenler köledir, herkese görenler ise zanaatkârlar ve gündelikçilerdir. Bu konuda durumun ne olduğu, biraz düşününce buradan açıkça görülür[; çünkü söylediğimiz şey bir kez görülünce kendiliğinden açık hâle gelir]. Yönetim biçimleri birden çok olduğundan, vatandaşın da birden çok türü olması zorunludur, özellikle de yönetilen vatandaşın. Dolayısıyla bazı yönetim biçimlerinde zanaatkârın ve gündelikçinin vatandaş olması zorunludur, bazılarında ise imkânsızdır; örneğin aristokratik denen ve makamların aretē'ye ve liyakate göre verildiği bir yönetim biçimi varsa, orada imkânsızdır. Çünkü zanaatkâr ya da gündelikçi hayatı yaşayan biri aretē'nin gerektirdiği işlerle uğraşamaz. Oligarşilerde ise gündelikçi vatandaş olamaz (makamlara katılmak yüksek mülk ölçütlerine bağlıdır), ama zanaatkâr olabilir; çünkü zanaatkârların çoğu da zengindir. Thebai'de, on yıldır çarşı pazar işlerinden uzak durmamış olanın makamlara katılamayacağını söyleyen bir kanun vardı. Birçok yönetim biçiminde kanun yabancılardan bazılarını da vatandaşlığa alır: Bazı demokrasilerde annesi vatandaş olan kişi vatandaştır; birçok yerde gayrimeşru çocuklar için de durum aynıdır. Ama bu gibileri, öz vatandaş azlığından ötürü vatandaş yaparlar (kanunları böyle uygulamalarının sebebi nüfusun azlığıdır); kalabalık arttıkça yavaş yavaş, önce babası ya da annesi köle olanları, sonra yalnızca annesi vatandaş olanları dışarıda bırakırlar, sonunda da yalnızca ana babası ikisi de vatandaş olanları vatandaş sayarlar.
Buradan, vatandaşın birçok türü olduğu ve en çok makamlara ve şereflere katılana vatandaş dendiği açıktır. Homeros da şöyle yazar: "Hor görülmüş bir göçmenmişim gibi." Çünkü şereflere katılmayan kişi yerleşik bir yabancı gibidir. Bunun gizlendiği yerlerde de amaç, birlikte yaşanan insanları aldatmaktır.
οὐδὲ γὰρ οἱ δοῦλοι τῶν εἰρημένων οὐδέν, οὐδʼ οἱ ἀπελεύθεροι. τοῦτο γὰρ ἀληθές, ὡς οὐ πάντας θετέον πολίτας ὧν ἄνευ οὐκ ἂν εἴη πόλις, ἐπεὶ οὐδʼ οἱ παῖδες ὡσαύτως πολῖται καὶ οἱ ἄνδρες, ἀλλʼ οἱ μὲν ἁπλῶς οἱ δʼ ἐξ ὑποθέσεως· πολῖται μὲν γάρ εἰσιν, ἀλλʼ ἀτελεῖς. ἐν μὲν οὖν τοῖς ἀρχαίοις χρόνοις παρʼ ἐνίοις ἦν δοῦλον τὸ βάναυσον ἢ ξενικόν, διόπερ οἱ πολλοὶ τοιοῦτοι καὶ νῦν· ἡ δὲ βελτίστη πόλις οὐ ποιήσει βάναυσον πολίτην. εἰ δὲ καὶ οὗτος πολίτης, ἀλλὰ πολίτου ἀρετὴν ἣν εἴπομεν λεκτέον οὐ παντός, οὐδʼ ἐλευθέρου μόνον, ἀλλʼ ὅσοι τῶν ἔργων εἰσὶν ἀφειμένοι τῶν ἀναγκαίων. τῶν δʼ ἀναγκαίων οἱ μὲν ἑνὶ λειτουργοῦντες τὰ τοιαῦτα δοῦλοι, οἱ δὲ κοινοὶ βάναυσοι καὶ θῆτες. φανερὸν δʼ ἐντεῦθεν μικρὸν ἐπισκεψαμένοις πῶς ἔχει περὶ αὐτῶν[· αὐτὸ γὰρ φανὲν τὸ λεχθὲν ποιεῖ δῆλον]. ἐπεὶ γὰρ πλείους εἰσὶν αἱ πολιτεῖαι, καὶ εἴδη πολίτου ἀναγκαῖον εἶναι πλείω, καὶ μάλιστα τοῦ ἀρχομένου πολίτου, ὥστʼ ἐν μὲν τινὶ πολιτείᾳ τὸν βάναυσον ἀναγκαῖον εἶναι καὶ τὸν θῆτα πολίτας, ἐν τισὶ δʼ ἀδύνατον, οἷον εἴ τίς ἐστιν ἣν καλοῦσιν ἀριστοκρατικὴν καὶ ἐν ᾗ κατʼ ἀρετὴν αἱ τιμαὶ δίδονται καὶ κατʼ ἀξίαν· οὐ γὰρ οἷόν τʼ ἐπιτηδεῦσαι τὰ τῆς ἀρετῆς ζῶντα βίον βάναυσον ἢ θητικόν. ἐν δὲ ταῖς ὀλιγαρχίαις θῆτα μὲν οὐκ ἐνδέχεται εἶναι πολίτην (ἀπὸ τιμημάτων γὰρ μακρῶν αἱ μεθέξεις τῶν ἀρχῶν), βάναυσον δὲ ἐνδέχεται· πλουτοῦσι γὰρ καὶ οἱ πολλοὶ τῶν τεχνιτῶν. ἐν Θήβαις δὲ νόμος ἦν τὸν διὰ δέκα ἐτῶν μὴ ἀπεσχημένον τῆς ἀγορᾶς μὴ μετέχειν ἀρχῆς. ἐν πολλαῖς δὲ πολιτείαις προσεφέλκει τινὰς καὶ τῶν ξένων ὁ νόμος· ὁ γὰρ ἐκ πολίτιδος ἔν τισι δημοκρατίαις πολίτης ἐστίν, τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον ἔχει καὶ τὰ περὶ τοὺς νόθους παρὰ πολλοῖς. οὐ μὴν ἀλλʼ ἐπεὶ διʼ ἔνδειαν τῶν γνησίων πολιτῶν ποιοῦνται πολίτας τοὺς τοιούτους (διὰ γὰρ ὀλιγανθρωπίαν οὕτω χρῶνται τοῖς νόμοις), εὐποροῦντες δὴ ὄχλου κατὰ μικρὸν παραιροῦνται τοὺς ἐκ δούλου πρῶτον ἢ δούλης, εἶτα τοὺς ἀπὸ γυναικῶν, τέλος δὲ μόνον τοὺς ἐξ ἀμφοῖν ἀστῶν πολίτας ποιοῦσιν. ὅτι μὲν οὖν εἴδη πλείω πολίτου, φανερὸν ἐκ τούτων, καὶ ὅτι λέγεται μάλιστα πολίτης ὁ μετέχων τῶν τιμῶν, ὥσπερ καὶ Ὅμηρος ἐποίησεν ὡς εἴ τινʼ ἀτίμητον μετανάστην· ὥσπερ μέτοικος γάρ ἐστιν ὁ τῶν τιμῶν μὴ μετέχων. ἀλλʼ ἐστὶν ὅπου τὸ τοιοῦτον ἐπικεκρυμμένον ἐστίν, ἀπάτης χάριν τῶν συνοικούντων ἐστίν.
1278a40İyi insanı iyi, erdemli vatandaşı erdemli kılan aretē'nin başka mı yoksa aynı mı sayılması gerektiği
πότερον μὲν οὖν ἑτέραν ἢ τὴν αὐτὴν θετέον,
1278b de söylediklerimizden açıktır: Bazı şehirlerde iyi insanla erdemli vatandaş aynı kişidir, bazılarında başka kişidir; aynı olan da her vatandaş değil, ortak işlerin gözetiminde tek başına ya da başkalarıyla birlikte söz sahibi olan ya da olabilecek olan devlet adamıdır.
6. Bölüm
Bunlar belirlendiğine göre, sırada şunu incelemek var: Tek bir yönetim biçimi mi saymalıyız, yoksa birden çok mu? Birden çoksa, bunlar hangileridir, kaç tanedir, aralarındaki farklar nelerdir? Yönetim biçimi, şehirdeki makamların, özellikle de her şeyin üstünde söz sahibi olan makamın düzenidir. Çünkü her yerde şehirde söz sahibi olan yönetici kesimdir; yönetici kesim de yönetim biçiminin kendisidir. Örneğin demokrasilerde söz sahibi halktır, oligarşilerde ise tersine azınlık; bu ikisinin yönetim biçiminin başka olduğunu da bu yüzden söyleriz. Ötekiler için de aynı şeyi söyleyeceğiz.
Önce şehrin ne için kurulduğunu ve insanı ve hayat ortaklığını ilgilendiren yönetimin kaç türü olduğunu ortaya koymalıyız. İlk incelemelerimizde, ev idaresini ve efendinin yönetimini belirlediğimiz yerde, insanın tabiatça siyasi bir canlı olduğu söylenmişti. Bu yüzden insanlar birbirlerinin yardımına hiç ihtiyaç duymasalar bile birlikte yaşamayı daha az istemezler. Bununla birlikte ortak yarar da, her birine güzel yaşamaktan düştüğü pay ölçüsünde, onları bir araya getirir. Hem herkes için ortaklaşa, hem her biri için ayrı ayrı asıl gaye budur. Ama insanlar yalnızca yaşamak için de bir araya gelir ve siyasi ortaklığı sürdürürler; çünkü yalnızca yaşamanın kendisinde bile belki güzelden bir pay vardır, yeter ki hayatın sıkıntıları pek ağır basmasın. Nitekim insanların çoğunun yaşamaya tutunarak nice çileye katlandığı açıktır; sanki yaşamın kendisinde bir mutluluk ve tabii bir tatlılık varmış gibi.
Yönetimin sözü edilen türlerini ayırt etmek de kolaydır; zaten okul dışına yönelik konuşmalarımızda da bunları sık sık birbirinden ayırırız. Efendinin yönetimi, gerçekte tabiatça köle olanla tabiatça efendi olan için aynı şey yararlı olsa da, yine de esas olarak efendinin yararına yönetir, kölenin yararına ise araz olarak; çünkü köle yok olursa efendinin yönetimi de ayakta kalamaz. Çocuklar, kadın [ve ev idaresi dediğimiz bütün ev] üzerindeki yönetim ise ya yönetilenler için ya da iki tarafın ortak bir yararı içindir. Özünde yönetilenler içindir; tıpkı öteki tekhnē'lerde,
καθʼ ἣν ἀνὴρ ἀγαθός ἐστι καὶ πολίτης σπουδαῖος, δῆλον ἐκ τῶν εἰρημένων, ὅτι τινὸς μὲν πόλεως ὁ αὐτὸς τινὸς δʼ ἕτερος, κἀκεῖνος οὐ πᾶς ἀλλʼ ὁ πολιτικὸς καὶ κύριος ἢ δυνάμενος εἶναι κύριος, ἢ καθʼ αὑτὸν ἢ μετʼ ἄλλων, τῆς τῶν κοινῶν ἐπιμελείας. ἐπεὶ δὲ ταῦτα διώρισται, τὸ μετὰ ταῦτα σκεπτέον, πότερον μίαν θετέον πολιτείαν ἢ πλείους, κἂν εἰ πλείους, τίνες καὶ πόσαι, καὶ διαφοραὶ τίνες αὐτῶν εἰσιν. ἔστι δὲ πολιτεία πόλεως τάξις τῶν τε ἄλλων ἀρχῶν καὶ μάλιστα τῆς κυρίας πάντων. κύριον μὲν γὰρ πανταχοῦ τὸ πολίτευμα τῆς πόλεως, πολίτευμα δʼ ἐστὶν ἡ πολιτεία. λέγω δʼ οἷον ἐν μὲν ταῖς δημοκρατίαις κύριος ὁ δῆμος, οἱ δʼ ὀλίγοι τοὐναντίον ἐν ταῖς ὀλιγαρχίαις, φαμὲν δὲ καὶ πολιτείαν ἑτέραν εἶναι τούτων. τὸν αὐτὸν δὲ τοῦτον ἐροῦμεν λόγον καὶ περὶ τῶν ἄλλων. ὑποθετέον δὴ πρῶτον τίνος χάριν συνέστηκε πόλις, καὶ τῆς ἀρχῆς εἴδη πόσα τῆς περὶ ἄνθρωπον καὶ τὴν κοινωνίαν τῆς ζωῆς. εἴρηται δὴ κατὰ τοὺς πρώτους λόγους, ἐν οἷς περὶ οἰκονομίας διωρίσθη καὶ δεσποτείας, καὶ ὅτι φύσει μέν ἐστιν ἄνθρωπος ζῷον πολιτικόν. διὸ καὶ μηδὲν δεόμενοι τῆς παρὰ ἀλλήλων βοηθείας οὐκ ἔλαττον ὀρέγονται τοῦ συζῆν· οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὸ κοινῇ συμφέρον συνάγει, καθʼ ὅσον ἐπιβάλλει μέρος ἑκάστῳ τοῦ ζῆν καλῶς. μάλιστα μὲν οὖν τοῦτʼ ἐστὶ τέλος, καὶ κοινῇ πᾶσι καὶ χωρίς· συνέρχονται δὲ καὶ τοῦ ζῆν ἕνεκεν αὐτοῦ καὶ συνέχουσι τὴν πολιτικὴν κοινωνίαν, ἴσως γὰρ ἔνεστί τι τοῦ καλοῦ μόριον καὶ κατὰ τὸ ζῆν αὐτὸ μόνον· ἂν μὴ τοῖς χαλεποῖς κατὰ τὸν βίον ὑπερβάλῃ λίαν, δῆλον δʼ ὡς καρτεροῦσι πολλὴν κακοπάθειαν οἱ πολλοὶ τῶν ἀνθρώπων γλιχόμενοι τοῦ ζῆν, ὡς ἐνούσης τινὸς εὐημερίας ἐν αὐτῷ καὶ γλυκύτητος φυσικῆς. ἀλλὰ μὴν καὶ τῆς ἀρχῆς γε τοὺς λεγομένους τρόπους ῥᾴδιον διελεῖν· καὶ γὰρ ἐν τοῖς ἐξωτερικοῖς λόγοις διοριζόμεθα περὶ αὐτῶν πολλάκις. ἡ μὲν γὰρ δεσποτεία, καίπερ ὄντος κατʼ ἀλήθειαν τῷ τε φύσει δούλῳ καὶ τῷ φύσει δεσπότῃ ταὐτοῦ συμφέροντος, ὅμως ἄρχει πρὸς τὸ τοῦ δεσπότου συμφέρον οὐδὲν ἧττον, πρὸς δὲ τὸ τοῦ δούλου κατὰ συμβεβηκός, οὐ γὰρ ἐνδέχεται φθειρομένου τοῦ δούλου σῴζεσθαι τὴν δεσποτείαν. ἡ δὲ τέκνων ἀρχὴ καὶ γυναικὸς [καὶ τῆς οἰκίας πάσης, ἣν δὴ καλοῦμεν οἰκονομικήν] ἤτοι τῶν ἀρχομένων χάριν ἐστὶν ἢ κοινοῦ τινὸς ἀμφοῖν, καθʼ αὑτὸ μὲν τῶν ἀρχομένων, ὥσπερ ὁρῶμεν καὶ τὰς ἄλλας
τέχνας,
1279a1 örneğin hekimlikte ve beden eğitiminde gördüğümüz gibi. Ama bunlar araz olarak kendileri için de olabilir. Hiçbir şey, beden eğitmeninin kimi zaman kendisinin de çalıştırdıklarından biri olmasına engel değildir; tıpkı dümencinin her zaman gemicilerden biri olması gibi. Beden eğitmeni de dümenci de yönettikleri insanların iyiliğini gözetir; ama kendisi de onlardan biri olduğunda, sağlanan yarardan araz olarak pay alır: Dümenci gemicilerden biridir, beden eğitmeni de eğitmen olduğu hâlde çalışanlardan biri olur. Bu yüzden siyasi makamlarda da, yönetim vatandaşların eşitliği ve benzerliği üzerine kurulmuşsa, sırayla yönetmeyi uygun görürler. Eskiden, tabiata uygun olduğu gibi, bu hizmeti sırayla görmeyi ve kendileri yöneticiyken başkasının yararını gözettikleri gibi, bu kez de başkasının kendi iyiliklerini gözetmesini uygun görürlerdi. Şimdi ise ortak mallardan ve makamdan sağlanan çıkarlar yüzünden sürekli yönetmek istiyorlar; sanki yöneticiler, hastalıklı insanlar oldukları hâlde, makamda kaldıkça hep sağlıklı kalıyorlarmış gibi. Öyle olsaydı belki makamların peşinden işte böyle koşarlardı. Şu hâlde, ortak yararı gözeten yönetim biçimlerinin mutlak adalete göre doğru yönetim biçimleri olduğu, yalnızca yöneticilerin kendi yararını gözetenlerin ise hepsinin hatalı ve doğru yönetim biçimlerinden sapma olduğu açıktır; çünkü bunlar efendinin kölesini yönetmesine benzer, şehir ise hür insanların ortaklığıdır.
7. Bölüm
Bunlar belirlendiğine göre, sırada yönetim biçimlerinin kaç tane ve hangileri olduğunu incelemek var; önce de doğru olanlarını, çünkü bunlar belirlenince sapmalar da açıkça görülecektir. Yönetim biçimi ile yönetici kesim aynı şeyi ifade eder; yönetici kesim de şehirde söz sahibi olandır; söz sahibi de ya bir kişi ya birkaç kişi ya da çoğunluk olmak zorundadır. Öyleyse bir kişi, birkaç kişi ya da çoğunluk ortak yarara göre yönettiğinde bu yönetim biçimleri zorunlu olarak doğrudur; bir kişinin, birkaç kişinin ya da kalabalığın kendi özel yararına göre yönettiklerinde ise sapmadır. Çünkü ya yönetime katılanların vatandaş olmadığını söylemek gerekir ya da onların da ortak yarardan pay almaları gerekir. Tek kişi yönetimlerinden ortak yarara bakanına krallık demeye alışmışızdır; birden fazla ama az sayıda kişinin yönetimine aristokrasi deriz; ya en iyiler yönettiği için ya da şehir ve onun ortakları için en iyi olanı gözettiği için. Çoğunluk ortak yarara göre yönettiğinde ise bu yönetim biçimine, bütün yönetim biçimlerinin ortak adıyla, politeia denir. (Bu adlandırma makuldür: Bir kişinin ya da birkaç kişinin aretē bakımından öne çıkması mümkündür, ama daha çok sayıda kişinin her türlü aretē'de
οἷον ἰατρικὴν καὶ γυμναστικήν, κατὰ συμβεβηκὸς δὲ κἂν αὐτῶν εἶεν. οὐδὲν γὰρ κωλύει τὸν παιδοτρίβην ἕνα τῶν γυμναζομένων ἐνίοτʼ εἶναι καὶ αὐτόν, ὥσπερ ὁ κυβερνήτης εἷς ἐστιν ἀεὶ τῶν πλωτήρων· ὁ μὲν οὖν παιδοτρίβης ἢ κυβερνήτης σκοπεῖ τὸ τῶν ἀρχομένων ἀγαθόν, ὅταν δὲ τούτων εἷς γένηται καὶ αὐτός, κατὰ συμβεβηκὸς μετέχει τῆς ὠφελείας. ὁ μὲν γὰρ πλωτήρ, ὁ δὲ τῶν γυμναζομένων εἷς γίνεται, παιδοτρίβης ὤν. διὸ καὶ τὰς πολιτικὰς ἀρχάς, ὅταν ᾖ κατʼ ἰσότητα τῶν πολιτῶν συνεστηκυῖα καὶ καθʼ ὁμοιότητα, κατὰ μέρος ἀξιοῦσιν ἄρχειν, πρότερον μέν, ᾗ πέφυκεν, ἀξιοῦντες ἐν μέρει λειτουργεῖν, καὶ σκοπεῖν τινα πάλιν τὸ αὑτοῦ ἀγαθόν, ὥσπερ πρότερον αὐτὸς ἄρχων ἐσκόπει τὸ ἐκείνου συμφέρον· νῦν δὲ διὰ τὰς ὠφελείας τὰς ἀπὸ τῶν κοινῶν καὶ τὰς ἐκ τῆς ἀρχῆς βούλονται συνεχῶς ἄρχειν, οἷον εἰ συνέβαινεν ὑγιαίνειν ἀεὶ τοῖς ἄρχουσι νοσακεροῖς οὖσιν. καὶ γὰρ ἂν οὕτως ἴσως ἐδίωκον τὰς ἀρχάς. φανερὸν τοίνυν ὡς ὅσαι μὲν πολιτεῖαι τὸ κοινῇ συμφέρον σκοποῦσιν, αὗται μὲν ὀρθαὶ τυγχάνουσιν οὖσαι κατὰ τὸ ἁπλῶς δίκαιον, ὅσαι δὲ τὸ σφέτερον μόνον τῶν ἀρχόντων, ἡμαρτημέναι πᾶσαι καὶ παρεκβάσεις τῶν ὀρθῶν πολιτειῶν· δεσποτικαὶ γάρ, ἡ δὲ πόλις κοινωνία τῶν ἐλευθέρων ἐστίν. διωρισμένων δὲ τούτων ἐχόμενόν ἐστι τὰς πολιτείας ἐπισκέψασθαι, πόσαι τὸν ἀριθμὸν καὶ τίνες εἰσί, καὶ πρῶτον τὰς ὀρθὰς αὐτῶν· καὶ γὰρ αἱ παρεκβάσεις ἔσονται φανεραὶ τούτων διορισθεισῶν. ἐπεὶ δὲ πολιτεία μὲν καὶ πολίτευμα σημαίνει ταὐτόν, πολίτευμα δʼ ἐστὶ τὸ κύριον τῶν πόλεων, ἀνάγκη δʼ εἶναι κύριον ἢ ἕνα ἢ ὀλίγους ἢ τοὺς πολλούς, ὅταν μὲν ὁ εἷς ἢ οἱ ὀλίγοι ἢ οἱ πολλοὶ πρὸς τὸ κοινὸν συμφέρον ἄρχωσι, ταύτας μὲν ὀρθὰς ἀναγκαῖον εἶναι τὰς πολιτείας, τὰς δὲ πρὸς τὸ ἴδιον ἢ τοῦ ἑνὸς ἢ τῶν ὀλίγων ἢ τοῦ πλήθους παρεκβάσεις. ἢ γὰρ οὐ πολίτας φατέον εἶναι τοὺς μετέχοντας, ἢ δεῖ κοινωνεῖν τοῦ συμφέροντος. καλεῖν δʼ εἰώθαμεν τῶν μὲν μοναρχιῶν τὴν πρὸς τὸ κοινὸν ἀποβλέπουσαν συμφέρον βασιλείαν, τὴν δὲ τῶν ὀλίγων μὲν πλειόνων δʼ ἑνὸς ἀριστοκρατίαν (ἢ διὰ τὸ τοὺς ἀρίστους ἄρχειν, ἢ διὰ τὸ πρὸς τὸ ἄριστον τῇ πόλει καὶ τοῖς κοινωνοῦσιν αὐτῆς), ὅταν δὲ τὸ πλῆθος πρὸς τὸ κοινὸν πολιτεύηται συμφέρον, καλεῖται τὸ κοινὸν ὄνομα πασῶν τῶν πολιτειῶν, πολιτεία. (συμβαίνει δʼ εὐλόγως· ἕνα μὲν γὰρ διαφέρειν κατʼ ἀρετὴν ἢ ὀλίγους ἐνδέχεται, πλείους δʼ ἤδη χαλεπὸν
1279b kusursuzluğa ulaşması artık zordur,
ἠκριβῶσθαι πρὸς πᾶσαν ἀρετήν,
1279b1 ama en çok savaş aretē'sinde bu mümkündür, çünkü bu aretē kalabalıkta bulunur. Bu yüzden bu yönetim biçiminde en çok söz sahibi olan, şehir için savaşan kesimdir ve yönetime silahını kendi edinmiş olanlar katılır.) Sözü edilen yönetim biçimlerinin sapmaları şunlardır: krallığınki tiranlık, aristokrasininki oligarşi, politeia'nınki demokrasi. Tiranlık, yalnız tek başına yönetenin yararını gözeten tek kişi yönetimidir; oligarşi varlıklıların, demokrasi de yoksulların yararını gözetir; hiçbiri ortak yararı gözetmez.
8. Bölüm
Bu yönetim biçimlerinin her birinin ne olduğunu biraz daha uzun anlatmak gerekiyor, çünkü bazı aporia'lar barındırıyorlar. Hangi alanda olursa olsun, yalnızca uygulamaya bakmayıp felsefe yapan biri için yerinde olan, hiçbir şeyi gözden kaçırmamak, hiçbir şeyi dışarıda bırakmamak ve her konuda hakikati açığa çıkarmaktır. Tiranlık, söylendiği gibi, siyasi ortaklığı efendinin kölesini yönettiği gibi yöneten tek kişi yönetimidir; oligarşi, yönetimde mülk sahiplerinin söz sahibi olduğu, demokrasi ise tersine, çok mülkü olmayan yoksulların söz sahibi olduğu durumdur. Bu ayırımla ilgili ilk aporia şudur: Diyelim ki çoğunluk varlıklıdır ve şehirde söz sahibi odur; oysa demokrasi, kalabalığın söz sahibi olduğu durum diye tarif ediliyor. Ya da tersine, bir yerde yoksullar varlıklılardan az ama onlardan güçlü olsun ve yönetimde söz sahibi olsunlar; oysa az sayıda kişinin söz sahibi olduğu yere oligarşi denir. Bu durumda yönetim biçimleri doğru tarif edilmemiş gibi görünür.
Öte yandan biri azlığı varlıkla, çokluğu yoksullukla birleştirip yönetim biçimlerini buna göre adlandırsa, yani makamları sayıca az olan varlıklıların tuttuğu yönetime oligarşi, sayıca çok olan yoksulların tuttuğu yönetime demokrasi dese, bu kez başka bir aporia çıkar. Az önce sözünü ettiğimiz yönetim biçimlerine, yani varlıklıların çok, yoksulların az olduğu ve her birinde bunların söz sahibi olduğu yönetim biçimlerine ne ad vereceğiz? Sayılanlardan başka bir yönetim biçimi yok ki. Demek ki bu akıl yürütme şunu açıkça gösteriyor: Az ya da çok kişinin söz sahibi olması bir arazdır; biri oligarşilerin, öteki demokrasilerin arazıdır, çünkü her yerde varlıklılar az, yoksullar çoktur. (Bu yüzden sayılan özellikler bu yönetimler arasındaki farkın sebebi değildir.) Demokrasiyi ve oligarşiyi birbirinden ayıran şey yoksulluk ve zenginliktir.
ἀλλὰ μάλιστα τὴν πολεμικήν· αὕτη γὰρ ἐν πλήθει γίγνεται· διόπερ κατὰ ταύτην τὴν πολιτείαν κυριώτατον τὸ προπολεμοῦν καὶ μετέχουσιν αὐτῆς οἱ κεκτημένοι τὰ ὅπλα.) παρεκβάσεις δὲ τῶν εἰρημένων τυραννὶς μὲν βασιλείας, ὀλιγαρχία δὲ ἀριστοκρατίας, δημοκρατία δὲ πολιτείας. ἡ μὲν γὰρ τυραννίς ἐστι μοναρχία πρὸς τὸ συμφέρον τὸ τοῦ μοναρχοῦντος, ἡ δʼ ὀλιγαρχία πρὸς τὸ τῶν εὐπόρων, ἡ δὲ δημοκρατία πρὸς τὸ συμφέρον τὸ τῶν ἀπόρων· πρὸς δὲ τὸ τῷ κοινῷ λυσιτελοῦν οὐδεμία αὐτῶν. δεῖ δὲ μικρῷ διὰ μακροτέρων εἰπεῖν τίς ἑκάστη τούτων τῶν πολιτειῶν ἐστιν· καὶ γὰρ ἔχει τινὰς ἀπορίας, τῷ δὲ περὶ ἑκάστην μέθοδον φιλοσοφοῦντι καὶ μὴ μόνον ἀποβλέποντι πρὸς τὸ πράττειν οἰκεῖόν ἐστι τὸ μὴ παρορᾶν μηδέ τι καταλείπειν, ἀλλὰ δηλοῦν τὴν περὶ ἕκαστον ἀλήθειαν. ἔστι δὲ τυραννὶς μὲν μοναρχία, καθάπερ εἴρηται, δεσποτικὴ τῆς πολιτικῆς κοινωνίας, ὀλιγαρχία δʼ ὅταν ὦσι κύριοι τῆς πολιτείας οἱ τὰς οὐσίας ἔχοντες, δημοκρατία δὲ τοὐναντίον ὅταν οἱ μὴ κεκτημένοι πλῆθος οὐσίας ἀλλʼ ἄποροι. πρώτη δʼ ἀπορία πρὸς τὸν διορισμόν ἐστιν. εἰ γὰρ εἶεν οἱ πλείους, ὄντες εὔποροι, κύριοι τῆς πόλεως, δημοκρατία δʼ ἐστὶν ὅταν ᾖ κύριον τὸ πλῆθος—ὁμοίως δὲ πάλιν κἂν εἴ που συμβαίνοι τοὺς ἀπόρους ἐλάττους μὲν εἶναι τῶν εὐπόρων, κρείττους δʼ ὄντας κυρίους εἶναι τῆς πολιτείας, ὅπου δʼ ὀλίγον κύριον πλῆθος, ὀλιγαρχίαν εἶναί φασιν—οὐκ ἂν καλῶς δόξειεν διωρίσθαι περὶ τῶν πολιτειῶν. ἀλλὰ μὴν κἄν εἴ τις συνθεὶς τῇ μὲν εὐπορίᾳ τὴν ὀλιγότητα τῇ δʼ ἀπορίᾳ τὸ πλῆθος οὕτω προσαγορεύῃ τὰς πολιτείας, ὀλιγαρχίαν μὲν ἐν ᾗ τὰς ἀρχὰς ἔχουσιν οἱ εὔποροι, ὀλίγοι τὸ πλῆθος ὄντες, δημοκρατίαν δὲ ἐν ᾗ οἱ ἄποροι, πολλοὶ τὸ πλῆθος ὄντες, ἄλλην ἀπορίαν ἔχει. τίνας γὰρ ἐροῦμεν τὰς ἄρτι λεχθείσας πολιτείας, τὴν ἐν ᾗ πλείους οἱ εὔποροι καὶ τὴν ἐν ᾗ ἐλάττους οἱ ἄποροι, κύριοι δʼ ἑκάτεροι τῶν πολιτειῶν, εἴπερ μηδεμία ἄλλη πολιτεία παρὰ τὰς εἰρημένας ἔστιν; ἔοικε τοίνυν ὁ λόγος ποιεῖν δῆλον ὅτι τὸ μὲν ὀλίγους ἢ πολλοὺς εἶναι κυρίους συμβεβηκός ἐστιν, τὸ μὲν ταῖς ὀλιγαρχίαις τὸ δὲ ταῖς δημοκρατίαις, διὰ τὸ τοὺς μὲν εὐπόρους ὀλίγους, πολλοὺς δʼ εἶναι τοὺς ἀπόρους πανταχοῦ (διὸ καὶ οὐ συμβαίνει τὰς ῥηθείσας αἰτίας ⟨αἰτίας⟩ γίνεσθαι διαφορᾶς), ᾧ δὲ διαφέρουσιν ἥ τε δημοκρατία καὶ ἡ ὀλιγαρχία ἀλλήλων πενία καὶ πλοῦτός
ἐστιν,
1280a1 Zenginlikleri sayesinde yönetenler nerede iktidardaysa, az olsunlar çok olsunlar, orası zorunlu olarak oligarşidir; yoksulların yönettiği yer de demokrasidir. Ama daha önce de söylediğimiz gibi, birincilerin az, ikincilerin çok olduğu görülür; çünkü varlıklı olan azdır, hürlükten ise herkes pay alır. İki tarafın da yönetim üzerinde hak iddia etmesinin sebebi budur.
9. Bölüm
Önce oligarşinin ve demokrasinin ölçütü olarak neyi gösterdiklerini, oligarşik adaletin ve demokratik adaletin ne olduğunu ele almalıyız. Herkes bir tür adalete tutunur, ama bir yere kadar gider ve asıl adaleti bütünüyle söylemez. Örneğin adaletin eşitlik olduğu düşünülür, öyledir de; ama herkes için değil, eşitler için. Eşitsizliğin de adalet olduğu düşünülür, gerçekten de öyledir; ama herkes için değil, eşit olmayanlar için. Onlar ise işin bu yanını, yani kimler için olduğunu atlar ve yanlış hüküm verirler. Sebebi, hükmün kendileriyle ilgili olmasıdır; insanların çoğu kendi işlerinde kötü hakemdir. Adalet birileri içindir ve Etik'te daha önce söylendiği gibi, paylaştırılan şeyler ve kendilerine paylaştırılan kişiler bakımından aynı biçimde bölünür. Bu yüzden şeylerin eşitliği üzerinde anlaşırlar ama kişilerin eşitliği konusunda çekişirler. Bunun başlıca sebebi az önce söylediğimiz şeydir: Kendileriyle ilgili konularda kötü hüküm verirler. Bir başka sebep de her iki tarafın adaleti bir yere kadar söylerken onu mutlak olarak söylediklerini sanmalarıdır. Bir bakımdan, örneğin servet bakımından eşit olmayanlar, kendilerini bütünüyle eşit olmayan sanırlar; bir bakımdan, örneğin hürlük bakımından eşit olanlar da bütünüyle eşit.
Ama en önemli noktayı söylemezler. İnsanlar mülkleri için ortaklık kurup bir araya gelmiş olsalardı, şehirden mülkteki payları ölçüsünde pay alırlardı ve o zaman oligarşi yanlılarının görüşü ağır basıyor gibi görünebilirdi: Yüz minalık bir sermayeden, bir mina koyanın geri kalanın hepsini koyanla eşit pay alması adil olmaz, ne ana paradan ne de getiriden. Ama şehir yalnızca yaşamak için değil, daha çok iyi yaşamak için vardır; yoksa kölelerin ve öteki hayvanların da bir şehri olurdu, ama olmaz, çünkü ne saadetten ne de prohairesis'e göre yaşamaktan pay alırlar. Şehir, kimseden haksızlık görmemek için kurulmuş bir ittifak da değildir; alışveriş ve birbirleriyle iş görmek için de var değildir. Öyle olsaydı Tyrrhenler ile Kartacalılar ve birbirleriyle ticaret anlaşması olan bütün halklar tek bir şehrin vatandaşları gibi olurdu. Nitekim aralarında ithal mallara dair sözleşmeler, birbirlerine haksızlık etmemeye dair anlaşmalar ve yazılı ittifak belgeleri vardır. Ama bütün bunlar için ortak makamlar kurulmuş değildir;
καὶ ἀναγκαῖον μέν, ὅπου ἂν ἄρχωσι διὰ πλοῦτον, ἄν τʼ ἐλάττους ἄν τε πλείους, εἶναι ταύτην ὀλιγαρχίαν, ὅπου δʼ οἱ ἄποροι, δημοκρατίαν, ἀλλὰ συμβαίνει, καθάπερ εἴπομεν, τοὺς μὲν ὀλίγους εἶναι τοὺς δὲ πολλούς. εὐποροῦσι μὲν γὰρ ὀλίγοι, τῆς δὲ ἐλευθερίας μετέχουσι πάντες· διʼ ἃς αἰτίας ἀμφισβητοῦσιν ἀμφότεροι τῆς πολιτείας. ληπτέον δὲ πρῶτον τίνας ὅρους λέγουσι τῆς ὀλιγαρχίας καὶ δημοκρατίας, καὶ τί τὸ δίκαιον τό τε ὀλιγαρχικὸν καὶ δημοκρατικόν. πάντες γὰρ ἅπτονται δικαίου τινός, ἀλλὰ μέχρι τινὸς προέρχονται, καὶ λέγουσιν οὐ πᾶν τὸ κυρίως δίκαιον. οἷον δοκεῖ ἴσον τὸ δίκαιον εἶναι, καὶ ἔστιν, ἀλλʼ οὐ πᾶσιν ἀλλὰ τοῖς ἴσοις· καὶ τὸ ἄνισον δοκεῖ δίκαιον εἶναι, καὶ γὰρ ἔστιν, ἀλλʼ οὐ πᾶσιν ἀλλὰ τοῖς ἀνίσοις· οἱ δὲ τοῦτʼ ἀφαιροῦσι, τὸ οἷς, καὶ κρίνουσι κακῶς. τὸ δʼ αἴτιον ὅτι περὶ αὑτῶν ἡ κρίσις· σχεδὸν δʼ οἱ πλεῖστοι φαῦλοι κριταὶ περὶ τῶν οἰκείων. ὥστʼ ἐπεὶ τὸ δίκαιον τισίν, καὶ διῄρηται τὸν αὐτὸν τρόπον ἐπί τε τῶν πραγμάτων καὶ οἷς, καθάπερ εἴρηται πρότερον ἐν τοῖς Ἠθικοῖς, τὴν μὲν τοῦ πράγματος ἰσότητα ὁμολογοῦσι, τὴν δὲ οἷς ἀμφισβητοῦσι, μάλιστα μὲν διὰ τὸ λεχθὲν ἄρτι, διότι κρίνουσι τὰ περὶ αὑτοὺς κακῶς, ἔπειτα δὲ καὶ διὰ τὸ λέγειν μέχρι τινὸς ἑκατέρους δίκαιόν τι νομίζουσι δίκαιον λέγειν ἁπλῶς. οἱ μὲν γὰρ ἂν κατά τι ἄνισοι ὦσιν, οἷον χρήμασιν, ὅλως οἴονται ἄνισοι εἶναι, οἱ δʼ ἂν κατά τι ἴσοι, οἷον ἐλευθερίᾳ, ὅλως ἴσοι. τὸ δὲ κυριώτατον οὐ λέγουσιν. εἰ μὲν γὰρ τῶν κτημάτων χάριν ἐκοινώνησαν καὶ συνῆλθον, τοσοῦτον μετέχουσι τῆς πόλεως ὅσον περ καὶ τῆς κτήσεως, ὥσθʼ ὁ τῶν ὀλιγαρχικῶν λόγος δόξειεν ἂν ἰσχύειν (οὐ γὰρ εἶναι δίκαιον ἴσον μετέχειν τῶν ἑκατὸν μνῶν τὸν εἰσενέγκαντα μίαν μνᾶν τῷ δόντι τὸ λοιπὸν πᾶν, οὔτε τῶν ἐξ ἀρχῆς οὔτε τῶν ἐπιγινομένων)· εἰ δὲ μήτε τοῦ ζῆν μόνον ἕνεκεν ἀλλὰ μᾶλλον τοῦ εὖ ζῆν (καὶ γὰρ ἂν δούλων καὶ τῶν ἄλλων ζῴων ἦν πόλις· νῦν δʼ οὐκ ἔστι, διὰ τὸ μὴ μετέχειν εὐδαιμονίας μηδὲ τοῦ ζῆν κατὰ προαίρεσιν), μήτε συμμαχίας ἕνεκεν, ὅπως ὑπὸ μηδενὸς ἀδικῶνται, μήτε διὰ τὰς ἀλλαγὰς καὶ τὴν χρῆσιν τὴν πρὸς ἀλλήλους—καὶ γὰρ ἂν Τυρρηνοὶ καὶ Καρχηδόνιοι, καὶ πάντες οἷς ἔστι σύμβολα πρὸς ἀλλήλους, ὡς μιᾶς ἂν πολῖται πόλεως ἦσαν· εἰσὶ γοῦν αὐτοῖς συνθῆκαι περὶ τῶν εἰσαγωγίμων καὶ σύμβολα περὶ τοῦ μὴ ἀδικεῖν καὶ γραφαὶ περὶ συμμαχίας. ἀλλʼ οὔτʼ ἀρχαὶ πᾶσιν ἐπὶ
τούτοις κοιναὶ καθεστᾶσιν,
1280b1 her iki tarafın kendi ayrı makamları vardır. Taraflardan hiçbiri ötekinin nasıl insanlar olması gerektiğiyle ilgilenmez; anlaşmaya bağlı olanlardan hiçbirinin adaletsiz olmaması, hiçbir kötü huy taşımaması için de çaba göstermez; tek dertleri birbirlerine haksızlık etmemektir. Oysa iyi bir kanun düzenini önemseyenler siyasi aretē ve kötülük üzerinde dikkatle dururlar. Buradan da açıkça anlaşılır ki adı sözde değil gerçekten şehir olan bir şehir aretē ile ilgilenmelidir. Yoksa ortaklık bir ittifaka dönüşür; uzaktaki müttefiklerin ittifakından yalnızca yer bakımından ayrılır. Kanun da bir sözleşme olur; sofist Lykophron'un dediği gibi, insanların birbirlerine karşı haklarının kefili olur, ama vatandaşları iyi ve adil yapabilecek bir şey olmaz.
Bunun böyle olduğu açıktır. Biri yerleri birleştirip Megaralıların şehrini Korinthosluların şehrine surları birbirine değecek biçimde bitiştirse bile yine tek bir şehir olmaz. Aralarında evlenme hakkı tanısalar da olmaz; oysa bu, şehirlere özgü ortaklık bağlarından biridir. Aynı şekilde, bazı insanlar ayrı ayrı otursalar ama birbirleriyle ilişki kuramayacak kadar uzakta olmasalar, alışverişte birbirlerine haksızlık etmemeye dair kanunları da bulunsa; örneğin biri marangoz, biri çiftçi, biri ayakkabıcı, bir başkası da buna benzer bir iş sahibi olsa ve sayıları on bini bulsa, ama alışveriş ve ittifak gibi şeylerden başka hiçbir şeyde ortaklık kurmasalar, bu durumda da henüz şehir olmaz.
Peki sebebi nedir? Ortaklığın birbirine yakın yerlerde olmaması değil elbette. Bu şekilde ortaklık kurarak bir araya gelseler bile, her biri yine kendi evini bir şehir gibi kullansa ve aralarında bir savunma ittifakı varmış gibi yalnızca haksızlık edenlere karşı birbirlerine yardım etseler, bir araya geldiklerinde de ayrıyken olduğu gibi ilişki kurdukları sürece, meseleye titizlikle bakanlara bu yine bir şehir gibi görünmez. Demek ki şehir, aynı yeri paylaşmak, birbirine haksızlık etmemek ve alışveriş yapmak için kurulmuş bir ortaklık değildir. Şehir olacaksa bunların bulunması zorunludur; ama hepsi bulunsa bile henüz şehir olmaz. Şehir, evlerin ve soyların iyi yaşamak için, eksiksiz ve kendine yeten bir hayat için kurdukları ortaklıktır. Ama bu, insanlar aynı ve tek bir yerde oturmadan ve aralarında evlenmeden olmaz. Bu yüzden şehirlerde hısımlıklar, kardeşlikler, ortak kurbanlar ve birlikte vakit geçirmenin eğlenceleri ortaya çıkmıştır. Bunlar dostluğun eseridir, çünkü dostluk birlikte yaşamaya yönelik prohairesis'tir. Demek ki şehrin gayesi iyi yaşamaktır, bunlar ise gaye için vardır. Şehir, soyların ve köylerin eksiksiz ve kendine yeten bir hayat için kurdukları ortaklıktır;
ἀλλʼ ἕτεραι παρʼ ἑκατέροις, οὔτε τοῦ ποίους τινὰς εἶναι δεῖ φροντίζουσιν ἅτεροι τοὺς ἑτέρους, οὐδʼ ὅπως μηδεὶς ἄδικος ἔσται τῶν ὑπὸ τὰς συνθήκας μηδὲ μοχθηρίαν ἕξει μηδεμίαν, ἀλλὰ μόνον ὅπως μηδὲν ἀδικήσουσιν ἀλλήλους. περὶ δʼ ἀρετῆς καὶ κακίας πολιτικῆς διασκοποῦσιν ὅσοι φροντίζουσιν εὐνομίας. ᾗ καὶ φανερὸν ὅτι δεῖ περὶ ἀρετῆς ἐπιμελὲς εἶναι τῇ γʼ ὡς ἀληθῶς ὀνομαζομένῃ πόλει, μὴ λόγου χάριν. γίγνεται γὰρ ἡ κοινωνία συμμαχία, τῶν ἄλλων τόπῳ διαφέρουσα μόνον, τῶν ἄπωθεν συμμάχων. καὶ ὁ νόμος συνθήκη καί, καθάπερ ἔφη Λυκόφρων ὁ σοφιστής, ἐγγυητὴς ἀλλήλοις τῶν δικαίων, ἀλλʼ οὐχ οἷος ποιεῖν ἀγαθοὺς καὶ δικαίους τοὺς πολίτας. ὅτι δὲ τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον, φανερόν. εἰ γάρ τις καὶ συναγάγοι τοὺς τόπους εἰς ἕν, ὥστε ἅπτεσθαι τὴν Μεγαρέων πόλιν καὶ Κορινθίων τοῖς τείχεσιν, ὅμως οὐ μία πόλις· οὐδʼ εἰ πρὸς ἀλλήλους ἐπιγαμίας ποιήσαιντο· καίτοι τοῦτο τῶν ἰδίων ταῖς πόλεσι κοινωνημάτων ἐστίν. ὁμοίως δʼ οὐδʼ εἴ τινες οἰκοῖεν χωρὶς μέν, μὴ μέντοι τοσοῦτον ἄπωθεν ὥστε μὴ κοινωνεῖν, ἀλλʼ εἴησαν αὐτοῖς νόμοι τοῦ μὴ σφᾶς αὐτοὺς ἀδικεῖν περὶ τὰς μεταδόσεις, οἷον εἰ ὁ μὲν εἴη τέκτων ὁ δὲ γεωργὸς ὁ δὲ σκυτοτόμος ὁ δʼ ἄλλο τι τοιοῦτον, καὶ τὸ πλῆθος εἶεν μύριοι, μὴ μέντοι κοινωνοῖεν ἄλλου μηδενὸς ἢ τῶν τοιούτων, οἷον ἀλλαγῆς καὶ συμμαχίας, οὐδʼ οὕτω πω πόλις. διὰ τίνα δή ποτʼ αἰτίαν; οὐ γὰρ δὴ διὰ τὸ μὴ σύνεγγυς τῆς κοινωνίας. εἰ γὰρ καὶ συνέλθοιεν οὕτω κοινωνοῦντες (ἕκαστος μέντοι χρῷτο τῇ ἰδίᾳ οἰκίᾳ ὥσπερ πόλει) καὶ σφίσιν αὐτοῖς ὡς ἐπιμαχίας οὔσης βοηθοῦντες ἐπὶ τοὺς ἀδικοῦντας μόνον, οὐδʼ οὕτως ἂν εἶναι δόξειεν πόλις τοῖς ἀκριβῶς θεωροῦσιν, εἴπερ ὁμοίως ὁμιλοῖεν συνελθόντες καὶ χωρίς. φανερὸν τοίνυν ὅτι ἡ πόλις οὐκ ἔστι κοινωνία τόπου, καὶ τοῦ μὴ ἀδικεῖν σφᾶς αὐτοὺς καὶ τῆς μεταδόσεως χάριν· ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἀναγκαῖον ὑπάρχειν, εἴπερ ἔσται πόλις, οὐ μὴν οὐδʼ ὑπαρχόντων τούτων ἁπάντων ἤδη πόλις, ἀλλʼ ἡ τοῦ εὖ ζῆν κοινωνία καὶ ταῖς οἰκίαις καὶ τοῖς γένεσι, ζωῆς τελείας χάριν καὶ αὐτάρκους. οὐκ ἔσται μέντοι τοῦτο μὴ τὸν αὐτὸν καὶ ἕνα κατοικούντων τόπον καὶ χρωμένων ἐπιγαμίαις. διὸ κηδεῖαί τʼ ἐγένοντο κατὰ τὰς πόλεις καὶ φατρίαι καὶ θυσίαι καὶ διαγωγαὶ τοῦ συζῆν. τὸ δὲ τοιοῦτον φιλίας ἔργον· ἡ γὰρ τοῦ συζῆν προαίρεσις φιλία. τέλος μὲν οὖν πόλεως τὸ εὖ ζῆν, ταῦτα δὲ τοῦ τέλους χάριν. πόλις δὲ ἡ γενῶν καὶ κωμῶν
κοινωνία ζωῆς τελείας καὶ αὐτάρκους,
1281a1 bu da, dediğimiz gibi, mesut ve güzel yaşamaktır. Öyleyse siyasi ortaklığın birlikte yaşamak için değil, güzel eylemler için var olduğunu kabul etmeliyiz. Bu yüzden böyle bir ortaklığa en çok katkıda bulunanlar, şehirden daha fazla pay alır: hürlük ve soy bakımından onlara eşit ya da onlardan üstün olup siyasi aretē bakımından eşit olmayanlardan da, servet bakımından üstün olup aretē bakımından geride kalanlardan da fazla. Demek ki yönetim biçimleri üzerine çekişenlerin hepsinin adaletin bir parçasını söylediği, söylenenlerden açıkça anlaşılıyor.
10. Bölüm
Şehirde neyin söz sahibi olması gerektiği de bir aporia'dır. Bu ya kalabalık, ya zenginler, ya değerli kişiler, ya herkesten iyi olan tek bir kişi, ya da bir tiran olacaktır. Ama bunların hepsinin bir güçlüğü var gibi görünüyor. Nasıl mı? Yoksullar sayıca çok oldukları için zenginlerin mallarını aralarında paylaşırlarsa, bu adaletsizlik olmaz mı? "Ama Zeus hakkı için, söz sahibi olan bunu adil buldu!" denebilir. O hâlde en uç adaletsizliğe ne demeli? Bir de herkesi hesaba katalım: Çoğunluk azınlığın mallarını aralarında paylaşırsa, şehri yıktıkları açıktır. Oysa aretē kendisine sahip olanı yıkmaz, adalet de şehri yıkan bir şey değildir; demek ki böyle bir kanunun adil olamayacağı da açıktır. Üstelik o zaman tiranın yaptığı her şeyin de zorunlu olarak adil olması gerekirdi; çünkü o da daha güçlü olduğu için zor kullanır, tıpkı kalabalığın zenginlere zor kullanması gibi. Peki azınlığın ve zenginlerin yönetmesi mi adildir? O zaman onlar da aynı şeyi yapıp kalabalığın mallarını yağmalar ve elinden alırlarsa bu adil olur; öyleyse öteki de adil olur. Bütün bunların kötü ve adaletsiz olduğu açıktır. Peki değerli kişiler mi yönetmeli ve her şeyde söz sahibi olmalı? O zaman ötekilerin hepsi zorunlu olarak şereften dışlanmış olur, çünkü siyasi makamlarla şereflendirilmezler. Makamları birer şeref sayarız; hep aynı kişiler yönetirse ötekilerin şereften dışlanması kaçınılmazdır. Peki en erdemli tek kişinin yönetmesi mi daha iyidir? Ama bu daha da oligarşiktir, çünkü şereften dışlananların sayısı daha da artar. Belki biri, kanunun değil de bir insanın söz sahibi olmasının zaten kötü olduğunu söyleyebilir, çünkü insan psykhē'de beliren duygulardan kurtulamaz. Ama kanun da oligarşik ya da demokratik olursa, ortaya koyduğumuz aporia'lar bakımından ne fark eder? Daha önce söylenenler yine aynen ortaya çıkacaktır.
11. Bölüm
Ötekiler başka bir incelemenin konusu olsun. Az sayıdaki en iyilerden çok kalabalığın söz sahibi olması gerektiği görüşü ise savunulabilir görünüyor; bir aporia, belki de bir hakikat barındırıyor. Çünkü çoğunluğu oluşturanların her biri tek başına erdemli bir adam olmasa da,
τοῦτο δʼ ἐστίν, ὡς φαμέν, τὸ ζῆν εὐδαιμόνως καὶ καλῶς. τῶν καλῶν ἄρα πράξεων χάριν θετέον εἶναι τὴν πολιτικὴν κοινωνίαν ἀλλʼ οὐ τοῦ συζῆν. διόπερ ὅσοι συμβάλλονται πλεῖστον εἰς τὴν τοιαύτην κοινωνίαν, τούτοις τῆς πόλεως μέτεστι πλεῖον ἢ τοῖς κατὰ μὲν ἐλευθερίαν καὶ γένος ἴσοις ἢ μείζοσι κατὰ δὲ τὴν πολιτικὴν ἀρετὴν ἀνίσοις, ἢ τοῖς κατὰ πλοῦτον ὑπερέχουσι κατʼ ἀρετὴν δʼ ὑπερεχομένοις. ὅτι μὲν οὖν πάντες οἱ περὶ τῶν πολιτειῶν ἀμφισβητοῦντες μέρος τι τοῦ δικαίου λέγουσι, φανερὸν ἐκ τῶν εἰρημένων. ἔχει δʼ ἀπορίαν τί δεῖ τὸ κύριον εἶναι τῆς πόλεως. ἢ γάρ τοι τὸ πλῆθος, ἢ τοὺς πλουσίους, ἢ τοὺς ἐπιεικεῖς, ἢ τὸν βέλτιστον ἕνα πάντων, ἢ τύραννον. ἀλλὰ ταῦτα πάντα ἔχειν φαίνεται δυσκολίαν. τί γάρ; ἂν οἱ πένητες διὰ τὸ πλείους εἶναι διανέμωνται τὰ τῶν πλουσίων, τοῦτʼ οὐκ ἄδικόν ἐστιν; ἔδοξε γὰρ νὴ Δία τῷ κυρίῳ δικαίως. τὴν οὖν ἀδικίαν τί χρὴ λέγειν τὴν ἐσχάτην; πάλιν τε πάντων ληφθέντων, οἱ πλείους τὰ τῶν ἐλαττόνων ἂν διανέμωνται, φανερὸν ὅτι φθείρουσι τὴν πόλιν. ἀλλὰ μὴν οὐχ ἥ γʼ ἀρετὴ φθείρει τὸ ἔχον αὐτήν, οὐδὲ τὸ δίκαιον πόλεως φθαρτικόν· ὥστε δῆλον ὅτι καὶ τὸν νόμον τοῦτον οὐχ οἷόν τʼ εἶναι δίκαιον. ἔτι καὶ τὰς πράξεις ὅσας ὁ τύραννος ἔπραξεν ἀναγκαῖον εἶναι πάσας δικαίας· βιάζεται γὰρ ὢν κρείττων, ὥσπερ καὶ τὸ πλῆθος τοὺς πλουσίους. ἀλλʼ ἆρα τοὺς ἐλάττους δίκαιον ἄρχειν καὶ τοὺς πλουσίους; ἂν οὖν κἀκεῖνοι ταῦτα ποιῶσι καὶ διαρπάζωσι καὶ ἀφαιρῶνται τὰ κτήματα τοῦ πλήθους, τοῦτʼ ἐστὶ δίκαιον· καὶ θάτερον ἄρα. ταῦτα μὲν τοίνυν ὅτι πάντα φαῦλα καὶ οὐ δίκαια, φανερόν· ἀλλὰ τοὺς ἐπιεικεῖς ἄρχειν δεῖ καὶ κυρίους εἶναι πάντων; οὐκοῦν ἀνάγκη τοὺς ἄλλους ἀτίμους εἶναι πάντας, μὴ τιμωμένους ταῖς πολιτικαῖς ἀρχαῖς· τιμὰς γὰρ λέγομεν εἶναι τὰς ἀρχάς, ἀρχόντων δʼ αἰεὶ τῶν αὐτῶν ἀναγκαῖον εἶναι τοὺς ἄλλους ἀτίμους. ἀλλʼ ἕνα τὸν σπουδαιότατον ἄρχειν βέλτιον; ἀλλʼ ἔτι τοῦτο ὀλιγαρχικώτερον· οἱ γὰρ ἄτιμοι πλείους. ἀλλʼ ἴσως φαίη τις ἂν τὸ κύριον ὅλως ἄνθρωπον εἶναι ἀλλὰ μὴ νόμον φαῦλον, ἔχοντά γε τὰ συμβαίνοντα πάθη περὶ τὴν ψυχήν. ἂν οὖν ᾖ νόμος μὲν ὀλιγαρχικὸς δὲ ἢ δημοκρατικός, τί διοίσει περὶ τῶν ἠπορημένων; συμβήσεται γὰρ ὁμοίως τὰ λεχθέντα πρότερον. Περὶ μὲν οὖν τῶν ἄλλων ἔστω τις ἕτερος λόγος· ὅτι δὲ δεῖ κύριον εἶναι μᾶλλον τὸ πλῆθος ἢ τοὺς ἀρίστους μὲν ὀλίγους δέ, δόξειεν ἂν λύεσθαι καί τινʼ ἔχειν ἀπορίαν, τάχα δὲ κἂν ἀλήθειαν. τοὺς γὰρ πολλούς, ὧν ἕκαστός ἐστιν
οὐ σπουδαῖος ἀνήρ,
1281b1 bir araya geldiklerinde tek tek değil ama hep birlikte o azınlıktan daha iyi olabilirler; tıpkı herkesin bir şey getirdiği sofraların tek bir kişinin masrafıyla kurulan sofralardan daha iyi olması gibi. İnsanlar çok olunca her biri aretē'nin ve phronēsis'in bir parçasına sahiptir; bir araya geldiklerinde kalabalık sanki çok ayaklı, çok elli, pek çok hissi olan tek bir insan gibi olur, huy ve düşünce bakımından da böyledir. Bu yüzden müzik ve şiir eserlerini de çoğunluk daha iyi değerlendirir: Biri bir yanını, öteki başka bir yanını, hepsi birlikte de bütününü değerlendirir. Erdemli adamların çoğunluğun her birinden farkı ise, güzel insanların güzel olmayanlardan, tekhnē ile yapılmış resimlerin de gerçek şeylerden farkı gibidir: Ayrı ayrı dağılmış olanı tek bir şeyde toplamalarıdır. Yoksa ayrı ayrı alındığında, falancanın gözü, filancanın da başka bir uzvu resimdekinden daha güzel olabilir.
Çok kişi ile az sayıdaki erdemli arasındaki bu farkın her halkta ve her kalabalıkta bulunup bulunamayacağı belli değildir; hatta Zeus hakkı için, bazılarında bunun imkânsız olduğu belki de açıktır. Çünkü aynı akıl yürütme hayvanlar için de geçerli olurdu; oysa bazı insanların hayvanlardan, neredeyse, ne farkı var ki? Ama belli bir kalabalık için söylenenin doğru olmasına hiçbir şey engel değildir. Bu yüzden daha önce sözünü ettiğimiz aporia'yı da, ona bağlı olanı da bununla çözmek mümkündür: Hürler, yani vatandaş kalabalığı neyin üzerinde söz sahibi olmalıdır? Bunlar ne zengin olan ne de aretē bakımından herhangi bir itibarı bulunan kimselerdir. Onların en büyük makamlara katılması güvenli değildir, çünkü adaletsizlikleri ve akılsızlıkları yüzünden kimi zaman haksızlık etmeleri, kimi zaman da yanılmaları kaçınılmazdır. Öte yandan onlara hiç pay vermemek ve onları hiçbir şeye katmamak da tehlikelidir, çünkü şereften dışlanmış çok sayıda yoksulun bulunduğu bir şehir zorunlu olarak düşmanla doludur. Geriye, müzakereye ve yargıya katılmaları kalır. Bu yüzden Solon ve başka bazı kanun koyucular onlara makamlara yapılan seçimleri ve yöneticilerden hesap sorma işini verirler, ama tek başlarına makam tutmalarına izin vermezler. Çünkü bir araya geldiklerinde hepsinin yeterli bir hissi vardır ve daha iyilerle karıştıklarında şehirlere yarar sağlarlar; tıpkı arı olmayan bir gıdanın arı olanla karıştırıldığında, bütünü az miktardaki arı gıdadan daha yararlı kılması gibi. Ama tek başına her biri hüküm vermekte eksik kalır.
Siyasi düzenin bu biçiminin ilk aporia'sı şudur: Birinin doğru tedavi edip etmediğine hüküm vermek, tedavi etmek ve hastayı içinde bulunduğu hastalıktan kurtarmak kimin işiyse onun işi gibi görünür; bu da hekimdir.
ὅμως ἐνδέχεται συνελθόντας εἶναι βελτίους ἐκείνων, οὐχ ὡς ἕκαστον ἀλλʼ ὡς σύμπαντας, οἷον τὰ συμφορητὰ δεῖπνα τῶν ἐκ μιᾶς δαπάνης χορηγηθέντων· πολλῶν γὰρ ὄντων ἕκαστον μόριον ἔχειν ἀρετῆς καὶ φρονήσεως, καὶ γίνεσθαι συνελθόντας ὥσπερ ἕνα ἄνθρωπον τὸ πλῆθος, πολύποδα καὶ πολύχειρα καὶ πολλὰς ἔχοντʼ αἰσθήσεις, οὕτω καὶ περὶ τὰ ἤθη καὶ τὴν διάνοιαν. διὸ καὶ κρίνουσιν ἄμεινον οἱ πολλοὶ καὶ τὰ τῆς μουσικῆς ἔργα καὶ τὰ τῶν ποιητῶν· ἄλλοι γὰρ ἄλλο τι μόριον, πάντα δὲ πάντες. ἀλλὰ τούτῳ διαφέρουσιν οἱ σπουδαῖοι τῶν ἀνδρῶν ἑκάστου τῶν πολλῶν, ὥσπερ καὶ τῶν μὴ καλῶν τοὺς καλούς φασι, καὶ τὰ γεγραμμένα διὰ τέχνης τῶν ἀληθινῶν, τῷ συνῆχθαι τὰ διεσπαρμένα χωρὶς εἰς ἕν, ἐπεὶ κεχωρισμένων γε κάλλιον ἔχειν τοῦ γεγραμμένου τουδὶ μὲν τὸν ὀφθαλμὸν ἑτέρου δέ τινος ἕτερον μόριον. εἰ μὲν οὖν περὶ πάντα δῆμον καὶ περὶ πᾶν πλῆθος ἐνδέχεται ταύτην εἶναι τὴν διαφορὰν τῶν πολλῶν πρὸς τοὺς ὀλίγους σπουδαίους, ἄδηλον, ἴσως δὲ νὴ Δία δῆλον ὅτι περὶ ἐνίων ἀδύνατον (ὁ γὰρ αὐτὸς κἂν ἐπὶ τῶν θηρίων ἁρμόσειε λόγος· καίτοι τί διαφέρουσιν ἔνιοι τῶν θηρίων ὡς ἔπος εἰπεῖν;)· ἀλλὰ περὶ τὶ πλῆθος οὐδὲν εἶναι κωλύει τὸ λεχθὲν ἀληθές. διὸ καὶ τὴν πρότερον εἰρημένην ἀπορίαν λύσειεν ἄν τις διὰ τούτων καὶ τὴν ἐχομένην αὐτῆς, τίνων δεῖ κυρίους εἶναι τοὺς ἐλευθέρους καὶ τὸ πλῆθος τῶν πολιτῶν. τοιοῦτοι δʼ εἰσὶν ὅσοι μήτε πλούσιοι μήτε ἀξίωμα ἔχουσιν ἀρετῆς μηδὲ ἕν. τὸ μὲν γὰρ μετέχειν αὐτοὺς τῶν ἀρχῶν τῶν μεγίστων οὐκ ἀσφαλές (διά τε γὰρ ἀδικίαν καὶ διʼ ἀφροσύνην τὰ μὲν ἀδικεῖν ἀνάγκη τὰ δʼ ἁμαρτάνειν αὐτούς)· τὸ δὲ μὴ μεταδιδόναι μηδὲ μετέχειν φοβερόν (ὅταν γὰρ ἄτιμοι πολλοὶ καὶ πένητες ὑπάρχωσι, πολεμίων ἀναγκαῖον εἶναι πλήρη τὴν πόλιν ταύτην). λείπεται δὴ τοῦ βουλεύεσθαι καὶ κρίνειν μετέχειν αὐτούς. διόπερ καὶ Σόλων καὶ τῶν ἄλλων τινὲς νομοθετῶν τάττουσιν ἐπί τε τὰς ἀρχαιρεσίας καὶ τὰς εὐθύνας τῶν ἀρχόντων, ἄρχειν δὲ κατὰ μόνας οὐκ ἐῶσιν. πάντες μὲν γὰρ ἔχουσι συνελθόντες ἱκανὴν αἴσθησιν, καὶ μιγνύμενοι τοῖς βελτίοσι τὰς πόλεις ὠφελοῦσιν, καθάπερ ἡ μὴ καθαρὰ τροφὴ μετὰ τῆς καθαρᾶς τὴν πᾶσαν ποιεῖ χρησιμωτέραν τῆς ὀλίγης· χωρὶς δʼ ἕκαστος ἀτελὴς περὶ τὸ κρίνειν ἐστίν. ἔχει δʼ ἡ τάξις αὕτη τῆς πολιτείας ἀπορίαν πρώτην μὲν ὅτι δόξειεν ἂν τοῦ αὐτοῦ εἶναι τὸ κρῖναι τίς ὀρθῶς ἰάτρευκεν, οὗπερ καὶ τὸ ἰατρεῦσαι καὶ ποιῆσαι ὑγιᾶ τὸν κάμνοντα τῆς νόσου τῆς παρούσης· οὗτος δʼ ἐστὶν ὁ ἰατρός.
1281b40Aynı şey öteki tecrübe alanları ve tekhnē'ler için de geçerlidir.
ὁμοίως δὲ τοῦτο καὶ
περὶ τὰς ἄλλας ἐμπειρίας καὶ τέχνας. ὥσπερ οὖν ἰατρὸν δεῖ διδόναι τὰς εὐθύνας ἐν ἰατροῖς, οὕτω καὶ τοὺς ἄλλους ἐν τοῖς ὁμοίοις. ἰατρὸς δʼ ὅ τε δημιουργὰς καὶ ὁ ἀρχιτεκτονικὸς καὶ τρίτος ὁ πεπαιδευμένος περὶ τὴν τέχνην (εἰσὶ γάρ τινες τοιοῦτοι καὶ περὶ πάσας ὡς εἰπεῖν τὰς τέχνας)· ἀποδίδομεν δὲ τὸ κρίνειν οὐδὲν ἧττον τοῖς πεπαιδευμένοις ἢ τοῖς εἰδόσιν. ἔπειτα καὶ περὶ τὴν αἵρεσιν τὸν αὐτὸν ἂν δόξειεν ἔχειν τρόπον. καὶ γὰρ τὸ ἑλέσθαι ὀρθῶς τῶν εἰδότων ἔργον ἐστίν, οἷον γεωμέτρην τε τῶν γεωμετρικῶν καὶ κυβερνήτην τῶν κυβερνητικῶν. εἰ γὰρ καὶ περὶ ἐνίων ἔργων καὶ τεχνῶν μετέχουσι καὶ τῶν ἰδιωτῶν τινες, ἀλλʼ οὔ τι τῶν εἰδότων γε μᾶλλον. ὥστε κατὰ μὲν τοῦτον τὸν λόγον οὐκ ἂν εἴη τὸ πλῆθος ποιητέον κύριον οὔτε τῶν ἀρχαιρεσιῶν οὔτε τῶν εὐθυνῶν. ἀλλʼ ἴσως οὐ πάντα ταῦτα λέγεται καλῶς διά τε τὸν πάλαι λόγον, ἂν ᾖ τὸ πλῆθος μὴ λίαν ἀνδραποδῶδες (ἔσται γὰρ ἕκαστος μὲν χείρων κριτὴς τῶν εἰδότων, ἅπαντες δὲ συνελθόντες ἢ βελτίους ἢ οὐ χείρους), καὶ ὅτι περὶ ἐνίων οὔτε μόνον ὁ ποιήσας οὔτʼ ἄριστʼ ἂν κρίνειεν, ὅσων τἆργα γινώσκουσι καὶ οἱ μὴ ἔχοντες τὴν τέχνην, οἷον οἰκίαν οὐ μόνον ἐστὶ γνῶναι τοῦ ποιήσαντος, ἀλλὰ καὶ βέλτιον ὁ χρώμενος αὐτῇ κρινεῖ (χρῆται δʼ ὁ οἰκονόμος), καὶ πηδάλιον κυβερνήτης τέκτονος, καὶ θοίνην ὁ δαιτυμὼν ἀλλʼ οὐχ ὁ μάγειρος. ταύτην μὲν οὖν τὴν ἀπορίαν τάχα δόξειέ τις ἂν οὕτω λύειν ἱκανῶς· ἄλλη δʼ ἐστὶν ἐχομένη ταύτης. δοκεῖ γὰρ ἄτοπον εἶναι τὸ μειζόνων εἶναι κυρίους τοὺς φαύλους τῶν ἐπιεικῶν, αἱ δʼ εὔθυναι καὶ αἱ τῶν ἀρχῶν αἱρέσεις εἰσὶ μέγιστον· ἃς ἐν ἐνίαις πολιτείαις, ὥσπερ εἴρηται, τοῖς δήμοις ἀποδιδόασιν· ἡ γὰρ ἐκκλησία κυρία πάντων τῶν τοιούτων ἐστίν. καίτοι τῆς μὲν ἐκκλησίας μετέχουσι καὶ βουλεύουσι καὶ δικάζουσιν ἀπὸ μικρῶν τιμημάτων καὶ τῆς τυχούσης ἡλικίας, ταμιεύουσι δὲ καὶ στρατηγοῦσι καὶ τὰς μεγίστας ἀρχὰς ἄρχουσιν ἀπὸ μεγάλων. ὁμοίως δή τις ἂν λύσειε καὶ ταύτην τὴν ἀπορίαν. ἴσως γὰρ ἔχει καὶ ταῦτʼ ὀρθῶς. οὐ γὰρ ὁ δικαστὴς οὐδʼ ὁ βουλευτὴς οὐδʼ ὁ ἐκκλησιαστὴς ἄρχων ἐστίν, ἀλλὰ τὸ δικαστήριον καὶ ἡ βουλὴ καὶ ὁ δῆμος· τῶν δὲ ῥηθέντων ἕκαστος μόριόν ἐστι τούτων (λέγω δὲ μόριον τὸν βουλευτὴν καὶ τὸν ἐκκλησιαστὴν καὶ τὸν δικαστήν)· ὥστε δικαίως κύριον μειζόνων τὸ πλῆθος· ἐκ γὰρ πολλῶν ὁ δῆμος καὶ ἡ βουλὴ καὶ τὸ δικαστήριον. καὶ τὸ τίμημα δὲ πλεῖον τὸ πάντων τούτων ἢ τὸ τῶν καθʼ ἕνα καὶ κατʼ ὀλίγους μεγάλας ἀρχὰς ἀρχόντων. ταῦτα μὲν οὖν διωρίσθω
1282a Hekimin hekimlere hesap vermesi gerektiği gibi, ötekiler de kendi benzerlerine hesap vermelidir. Hekim denince de üç kişi anlaşılır: işi uygulayan, uygulamayı yöneten usta hekim ve üçüncü olarak o tekhnē üzerine genel bir eğitim almış kişi (hemen hemen bütün tekhnē'lerde böyle kişiler vardır); hüküm verme hakkını da bilenlere olduğu kadar eğitim almış olanlara da veririz. Sonra, seçim için de durum aynı görünür: Doğru seçmek de bilenlerin işidir; örneğin geometriciyi geometriyi bilenler, dümenciyi dümenciliği bilenler seçer. Bazı işlerde ve tekhnē'lerde sıradan insanlardan bazıları da seçime katılsa bile, bilenlerden daha çok söz sahibi değildirler. Bu akıl yürütmeye göre kalabalık ne makam seçimlerinde ne de hesap sormada söz sahibi kılınmalıdır. Ama belki bunların hepsi doğru söylenmiş değildir. Bir yandan, daha önceki gerekçe yüzünden: Kalabalık pek köle ruhlu değilse, her biri tek başına bilenlerden daha kötü bir hakem olsa da, hepsi bir araya geldiğinde ya daha iyi ya da daha kötü olmayan bir hakem olur. Öte yandan, bazı şeylerde ne tek hakem ne de en iyi hakem onları yapandır; bunlar, eserlerini o tekhnē'ye sahip olmayanların da tanıyabildiği şeylerdir. Örneğin bir evi tanımak yalnızca onu yapanın işi değildir; onu kullanan, yani ev idarecisi, daha da iyi değerlendirir. Dümeni de marangozdan iyi dümenci, ziyafeti de aşçıdan iyi sofradaki konuk değerlendirir.
Bu aporia'nın böylece yeterince çözüldüğü düşünülebilir. Ama buna bağlı başka bir aporia daha var. Kötü insanların değerli insanlardan daha önemli işlerde söz sahibi olması garip görünür; hesap sorma ve makamlara seçim ise en önemli işlerdir. Bazı yönetim biçimlerinde, söylendiği gibi, bunları halka verirler, çünkü bu türden bütün işlerde halk meclisi söz sahibidir. Oysa halk meclisine katılmak, konsey üyeliği ve yargıçlık yapmak için düşük bir mülk değeri yeter ve yaş sınırı yoktur; hazinedarlık, komutanlık ve en büyük makamlar ise yüksek mülk değerine bağlıdır. Bu aporia da benzer biçimde çözülebilir; belki bu düzen de doğrudur. Yönetici olan, tek tek yargıç, konsey üyesi ya da meclis üyesi değildir; mahkeme, konsey ve halktır. Sözü edilen kişilerin her biri bunların yalnızca bir parçasıdır (parça derken konsey üyesini, meclis üyesini ve yargıcı kastediyorum). Bu yüzden kalabalığın daha önemli işlerde söz sahibi olması adildir, çünkü halk da, konsey de, mahkeme de çok kişiden oluşur. Bunların hepsinin toplam mülk değeri de, büyük makamları tek başına ya da birkaç kişi olarak tutanlarınkinden fazladır. Bu konuda bu kadar belirleme yeter.
περὶ τὰς ἄλλας ἐμπειρίας καὶ τέχνας. ὥσπερ οὖν ἰατρὸν δεῖ διδόναι τὰς εὐθύνας ἐν ἰατροῖς, οὕτω καὶ τοὺς ἄλλους ἐν τοῖς ὁμοίοις. ἰατρὸς δʼ ὅ τε δημιουργὰς καὶ ὁ ἀρχιτεκτονικὸς καὶ τρίτος ὁ πεπαιδευμένος περὶ τὴν τέχνην (εἰσὶ γάρ τινες τοιοῦτοι καὶ περὶ πάσας ὡς εἰπεῖν τὰς τέχνας)· ἀποδίδομεν δὲ τὸ κρίνειν οὐδὲν ἧττον τοῖς πεπαιδευμένοις ἢ τοῖς εἰδόσιν. ἔπειτα καὶ περὶ τὴν αἵρεσιν τὸν αὐτὸν ἂν δόξειεν ἔχειν τρόπον. καὶ γὰρ τὸ ἑλέσθαι ὀρθῶς τῶν εἰδότων ἔργον ἐστίν, οἷον γεωμέτρην τε τῶν γεωμετρικῶν καὶ κυβερνήτην τῶν κυβερνητικῶν. εἰ γὰρ καὶ περὶ ἐνίων ἔργων καὶ τεχνῶν μετέχουσι καὶ τῶν ἰδιωτῶν τινες, ἀλλʼ οὔ τι τῶν εἰδότων γε μᾶλλον. ὥστε κατὰ μὲν τοῦτον τὸν λόγον οὐκ ἂν εἴη τὸ πλῆθος ποιητέον κύριον οὔτε τῶν ἀρχαιρεσιῶν οὔτε τῶν εὐθυνῶν. ἀλλʼ ἴσως οὐ πάντα ταῦτα λέγεται καλῶς διά τε τὸν πάλαι λόγον, ἂν ᾖ τὸ πλῆθος μὴ λίαν ἀνδραποδῶδες (ἔσται γὰρ ἕκαστος μὲν χείρων κριτὴς τῶν εἰδότων, ἅπαντες δὲ συνελθόντες ἢ βελτίους ἢ οὐ χείρους), καὶ ὅτι περὶ ἐνίων οὔτε μόνον ὁ ποιήσας οὔτʼ ἄριστʼ ἂν κρίνειεν, ὅσων τἆργα γινώσκουσι καὶ οἱ μὴ ἔχοντες τὴν τέχνην, οἷον οἰκίαν οὐ μόνον ἐστὶ γνῶναι τοῦ ποιήσαντος, ἀλλὰ καὶ βέλτιον ὁ χρώμενος αὐτῇ κρινεῖ (χρῆται δʼ ὁ οἰκονόμος), καὶ πηδάλιον κυβερνήτης τέκτονος, καὶ θοίνην ὁ δαιτυμὼν ἀλλʼ οὐχ ὁ μάγειρος. ταύτην μὲν οὖν τὴν ἀπορίαν τάχα δόξειέ τις ἂν οὕτω λύειν ἱκανῶς· ἄλλη δʼ ἐστὶν ἐχομένη ταύτης. δοκεῖ γὰρ ἄτοπον εἶναι τὸ μειζόνων εἶναι κυρίους τοὺς φαύλους τῶν ἐπιεικῶν, αἱ δʼ εὔθυναι καὶ αἱ τῶν ἀρχῶν αἱρέσεις εἰσὶ μέγιστον· ἃς ἐν ἐνίαις πολιτείαις, ὥσπερ εἴρηται, τοῖς δήμοις ἀποδιδόασιν· ἡ γὰρ ἐκκλησία κυρία πάντων τῶν τοιούτων ἐστίν. καίτοι τῆς μὲν ἐκκλησίας μετέχουσι καὶ βουλεύουσι καὶ δικάζουσιν ἀπὸ μικρῶν τιμημάτων καὶ τῆς τυχούσης ἡλικίας, ταμιεύουσι δὲ καὶ στρατηγοῦσι καὶ τὰς μεγίστας ἀρχὰς ἄρχουσιν ἀπὸ μεγάλων. ὁμοίως δή τις ἂν λύσειε καὶ ταύτην τὴν ἀπορίαν. ἴσως γὰρ ἔχει καὶ ταῦτʼ ὀρθῶς. οὐ γὰρ ὁ δικαστὴς οὐδʼ ὁ βουλευτὴς οὐδʼ ὁ ἐκκλησιαστὴς ἄρχων ἐστίν, ἀλλὰ τὸ δικαστήριον καὶ ἡ βουλὴ καὶ ὁ δῆμος· τῶν δὲ ῥηθέντων ἕκαστος μόριόν ἐστι τούτων (λέγω δὲ μόριον τὸν βουλευτὴν καὶ τὸν ἐκκλησιαστὴν καὶ τὸν δικαστήν)· ὥστε δικαίως κύριον μειζόνων τὸ πλῆθος· ἐκ γὰρ πολλῶν ὁ δῆμος καὶ ἡ βουλὴ καὶ τὸ δικαστήριον. καὶ τὸ τίμημα δὲ πλεῖον τὸ πάντων τούτων ἢ τὸ τῶν καθʼ ἕνα καὶ κατʼ ὀλίγους μεγάλας ἀρχὰς ἀρχόντων. ταῦτα μὲν οὖν διωρίσθω
τοῦτον τὸν τρόπον·
1282b1İlk sözünü ettiğimiz aporia ise her şeyden çok şunu açıkça gösterir: Doğru konmuş kanunlar söz sahibi olmalıdır; yönetici ise, bir kişi de olsa birden çok kişi de olsa, ancak kanunların kesinlikle söyleyemediği konularda söz sahibi olmalıdır, çünkü her şeyi küllî hükümlerle belirlemek kolay değildir. Ama doğru konmuş kanunların nasıl olması gerektiği henüz hiç belli değildir; eskiden ortaya atılan aporia hâlâ yerinde durmaktadır. Çünkü kanunlar da zorunlu olarak yönetim biçimleriyle birlikte ve onlar gibi ya kötü ya iyi, ya adil ya adaletsiz olur. Yalnız şu kadarı açıktır: Kanunlar yönetim biçimine göre konmalıdır. Öyleyse doğru yönetim biçimlerine göre konmuş kanunların zorunlu olarak adil, sapmış yönetim biçimlerine göre konmuş olanların ise adaletsiz olduğu açıktır.
12. Bölüm
Bütün epistēmē'lerde ve tekhnē'lerde gaye bir iyidir; en büyük iyi de en çok, hepsinin en başta geleninde, yani siyaset yetisinde bulunur. Siyasi iyi adalettir, adalet de ortak yarardır. Herkes adaletin bir tür eşitlik olduğunu düşünür ve bir yere kadar, ahlak konularını ele aldığımız felsefi incelemelerle de hemfikirdir: Adaletin, belli kişilere düşen belli bir şey olduğunu ve eşitlere eşit pay düşmesi gerektiğini söylerler. Ama neyde eşitlik, neyde eşitsizlik olduğu gözden kaçmamalıdır; çünkü bu bir aporia barındırır ve siyaset felsefesinin konusudur. Belki biri, insanlar başka hiçbir bakımdan farklı olmayıp birbirine benzeseler bile, herhangi bir iyide üstünlüğe göre makamların eşitsiz paylaştırılması gerektiğini söyleyebilir; çünkü farklı olanlar için adalet de, değere göre düşen pay da başkadır. Ama bu doğruysa, ten rengi, boy ya da iyilerden herhangi biri bakımından üstün olanlar siyasi haklarda fazla pay alır. Bu apaçık bir yanlış değil mi? Bu, öteki epistēmē'lerde ve yetilerde açıkça görülür: Tekhnē'leri aynı düzeyde olan flütçüler arasında soyca daha üstün olanlara daha iyi flüt verilmez, çünkü daha iyi çalmayacaklardır; aletlerdeki üstünlük de işte üstün olana verilmelidir. Söylenen henüz açık değilse, biraz daha ileri götürünce daha da açık olacaktır. Diyelim ki biri flüt çalmada üstün ama soyluluk ya da güzellik bakımından çok geride olsun. Bunların her biri, yani soyluluk ve güzellik, flüt çalmaktan daha büyük bir iyi olsa ve başkaları bunlarda, orantılı olarak, onun flüt çalmadaki üstünlüğünden daha büyük bir üstünlüğe sahip olsa bile, en iyi flütler yine ona verilmelidir.
ἡ δὲ πρώτη λεχθεῖσα ἀπορία ποιεῖ φανερὸν οὐδὲν οὕτως ἕτερον ὡς ὅτι δεῖ τοὺς νόμους εἶναι κυρίους κειμένους ὀρθῶς, τὸν ἄρχοντα δέ, ἄν τε εἷς ἄν τε πλείους ὦσι, περὶ τούτων εἶναι κυρίους περὶ ὅσων ἐξαδυνατοῦσιν οἱ νόμοι λέγειν ἀκριβῶς διὰ τὸ μὴ ῥᾴδιον εἶναι καθόλου διορίσαι περὶ πάντων. ὁποίους μέντοι τινὰς εἶναι δεῖ τοὺς ὀρθῶς κειμένους νόμους, οὐδέν πω δῆλον, ἀλλʼ ἔτι μένει τὸ πάλαι διαπορηθέν. ἅμα γὰρ καὶ ὁμοίως ταῖς πολιτείαις ἀνάγκη καὶ τοὺς νόμους φαύλους ἢ σπουδαίους εἶναι, καὶ δικαίους ἢ ἀδίκους. πλὴν τοῦτό γε φανερόν, ὅτι δεῖ πρὸς τὴν πολιτείαν κεῖσθαι τοὺς νόμους. ἀλλὰ μὴν εἰ τοῦτο, δῆλον ὅτι τοὺς μὲν κατὰ τὰς ὀρθὰς πολιτείας ἀναγκαῖον εἶναι δικαίους τοὺς δὲ κατὰ τὰς παρεκβεβηκυίας οὐ δικαίους. ἐπεὶ δʼ ἐν πάσαις μὲν ταῖς ἐπιστήμαις καὶ τέχναις ἀγαθὸν τὸ τέλος, μέγιστον δὲ καὶ μάλιστα ἐν τῇ κυριωτάτῃ πασῶν, αὕτη δʼ ἐστὶν ἡ πολιτικὴ δύναμις, ἔστι δὲ τὸ πολιτικὸν ἀγαθὸν τὸ δίκαιον, τοῦτο δʼ ἐστὶ τὸ κοινῇ συμφέρον, δοκεῖ δὴ πᾶσιν ἴσον τι τὸ δίκαιον εἶναι, καὶ μέχρι γέ τινος ὁμολογοῦσι τοῖς κατὰ φιλοσοφίαν λόγοις, ἐν οἷς διώρισται περὶ τῶν ἠθικῶν (τὶ γὰρ καὶ τισὶ τὸ δίκαιον, καὶ δεῖν τοῖς ἴσοις ἴσον εἶναι φασιν), ποίων δὴ ἰσότης ἐστὶ καὶ ποίων ἀνισότης, δεῖ μὴ λανθάνειν. ἔχει γὰρ τοῦτʼ ἀπορίαν καὶ φιλοσοφίαν πολιτικήν. ἴσως γὰρ ἂν φαίη τις κατὰ παντὸς ὑπεροχὴν ἀγαθοῦ δεῖν ἀνίσως νενεμῆσθαι τὰς ἀρχάς, εἰ πάντα τὰ λοιπὰ μηδὲν διαφέροιεν ἀλλʼ ὅμοιοι τυγχάνοιεν ὄντες· τοῖς γὰρ διαφέρουσιν ἕτερον εἶναι τὸ δίκαιον καὶ τὸ κατʼ ἀξίαν. ἀλλὰ μὴν εἰ τοῦτʼ ἀληθές, ἔσται καὶ κατὰ χρῶμα καὶ κατὰ μέγεθος καὶ καθʼ ὁτιοῦν τῶν ἀγαθῶν πλεονεξία τις τῶν πολιτικῶν δικαίων τοῖς ὑπερέχουσιν. ἢ τοῦτο ἐπιπόλαιον τὸ ψεῦδος; φανερὸν δʼ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἐπιστημῶν καὶ δυνάμεων· τῶν γὰρ ὁμοίων αὐλητῶν τὴν τέχνην οὐ δοτέον πλεονεξίαν τῶν αὐλῶν τοῖς εὐγενεστέροις (οὐδὲν γὰρ αὐλήσουσι βέλτιον), δεῖ δὲ τῷ κατὰ τὸ ἔργον ὑπερέχοντι διδόναι καὶ τῶν ὀργάνων τὴν ὑπεροχήν. εἰ δὲ μήπω δῆλον τὸ λεγόμενον, ἔτι μᾶλλον αὐτὸ προαγαγοῦσιν ἔσται φανερόν. εἰ γὰρ εἴη τις ὑπερέχων μὲν κατὰ τὴν αὐλητικήν, πολὺ δʼ ἐλλείπων κατʼ εὐγένειαν ἢ κάλλος, εἰ καὶ μεῖζον ἕκαστον ἐκείνων ἀγαθόν ἐστι τῆς αὐλητικῆς (λέγω δὲ τήν τʼ εὐγένειαν καὶ τὸ κάλλος), καὶ κατὰ τὴν ἀναλογίαν ὑπερέχουσι πλέον τῆς αὐλητικῆς ἢ ἐκεῖνος κατὰ τὴν αὐλητικήν, ὅμως τούτῳ δοτέον τοὺς διαφέροντας
τῶν αὐλῶν.
1283a1 Çünkü zenginlikteki ve soyluluktaki üstünlük işe bir katkı yapmalıydı, oysa hiçbir katkı yapmaz.
Üstelik bu akıl yürütmeye göre her iyi her iyiyle kıyaslanabilir olurdu. Çünkü belli bir boy başka bir iyiden daha değerliyse, genel olarak boy da hem zenginlikle hem hürlükle yarışabilir olur. Böylece biri boy bakımından, bir başkasının aretē bakımından üstün olduğundan daha çok üstünse, genel olarak aretē boydan çok daha üstün bir iyi olsa da, her şey kıyaslanabilir olurdu. Çünkü belli bir miktar başka bir miktardan daha iyiyse, belli bir miktarın da ona eşit olacağı açıktır. Ama bu imkânsız olduğuna göre, siyasette de insanların makamlar için her türlü eşitsizliğe dayanarak çekişmemesi makuldür. Biri yavaş, öteki hızlıysa, bu yüzden birinin daha çok, ötekinin daha az pay alması gerekmez; bu fark ancak beden yarışmalarında ödüllendirilir. Çekişme, şehri meydana getiren unsurlar üzerinden yapılmalıdır. Bu yüzden soylular, hürler ve zenginler şeref üzerinde hak iddia etmekte haklıdır. Çünkü şehirde hür insanlar ve vergi ödeyecek mülk sahipleri bulunmalıdır; tümüyle yoksullardan oluşan bir şehir olamaz, tıpkı kölelerden oluşan bir şehir olamayacağı gibi. Ama bunlar gerekiyorsa, adaletin ve siyasi aretē'nin de gerektiği açıktır, çünkü bunlar olmadan da şehir ayakta tutulamaz. Yalnız şu fark var: İlk sayılanlar olmadan şehir var olamaz, bunlar olmadan ise iyi yönetilemez.
13. Bölüm
Şehrin var olması bakımından bunların hepsinin ya da hiç değilse bazılarının hak iddiasında haklı olduğu düşünülebilir; ama iyi bir hayat bakımından, daha önce de söylendiği gibi, en haklı iddia terbiyenin ve aretē'nin olurdu. Yalnız bir tek şeyde eşit olanların her şeyde eşit pay almaması, bir tek şeyde eşit olmayanların da her şeyde eşitsiz pay almaması gerektiğine göre, bu ilkeye dayanan bütün yönetim biçimleri zorunlu olarak sapmadır. Daha önce de söylendi: Hepsi bir bakıma haklı olarak çekişir, ama mutlak anlamda hepsi haklı değildir. Zenginler, ülke topraklarında daha büyük payları olduğu için hak iddia eder, toprak ise ortak bir şeydir; ayrıca sözleşmelerde çoğu zaman daha güvenilirdirler. Hürler ve soylular birbirine yakın gerekçelerle hak iddia eder: Soylular soysuzlardan daha çok vatandaştır ve soyluluk her halkın kendi yurdunda değer görür; bir de iyi insanlardan gelenlerin daha iyi olması beklenir, çünkü soyluluk soyun aretē'sidir. Aynı şekilde aretē'nin de haklı olarak hak iddia ettiğini söyleyeceğiz; çünkü adaletin ortaklığa dair bir aretē olduğunu ve öteki aretē'lerin hepsinin zorunlu olarak onunla birlikte geldiğini söylüyoruz. Ama çoğunluk da azınlığa karşı hak iddia eder; çünkü çoğunluk bir bütün olarak azınlıkla karşılaştırılınca hem daha güçlü, hem daha zengin, hem de daha iyidir.
δεῖ γὰρ εἰς τὸ ἔργον συμβάλλεσθαι τὴν ὑπεροχὴν καὶ τοῦ πλούτου καὶ τῆς εὐγενείας, συμβάλλονται δʼ οὐδέν. ἔτι κατά γε τοῦτον τὸν λόγον πᾶν ἀγαθὸν πρὸς πᾶν ἂν εἴη συμβλητόν. εἰ γὰρ μᾶλλον τὸ τὶ μέγεθος, καὶ ὅλως ἂν τὸ μέγεθος ἐνάμιλλον εἴη καὶ πρὸς πλοῦτον καὶ πρὸς ἐλευθερίαν· ὥστʼ εἰ πλεῖον ὁδὶ διαφέρει κατὰ μέγεθος ἢ ὁδὶ κατʼ ἀρετήν, καὶ πλεῖον ὑπερέχει ὅλως ἀρετὴ μεγέθους, εἴη ἂν συμβλητὰ πάντα. τοσόνδε γὰρ [μέγεθος] εἰ κρεῖττον τοσοῦδε, τοσόνδε δῆλον ὡς ἴσον. ἐπεὶ δὲ τοῦτʼ ἀδύνατον, δῆλον ὡς καὶ ἐπὶ τῶν πολιτικῶν εὐλόγως οὐ κατὰ πᾶσαν ἀνισότητʼ ἀμφισβητοῦσι τῶν ἀρχῶν (εἰ γὰρ οἱ μὲν βραδεῖς οἱ δὲ ταχεῖς, οὐδὲν διὰ τοῦτο δεῖ τοὺς μὲν πλεῖον τοὺς δʼ ἔλαττον ἔχειν, ἀλλʼ ἐν τοῖς γυμνικοῖς ἀγῶσιν ἡ τούτων διαφορὰ λαμβάνει τὴν τιμήν)· ἀλλʼ ἐξ ὧν πόλις συνέστηκεν, ἐν τούτοις ἀναγκαῖον ποιεῖσθαι τὴν ἀμφισβήτησιν. διόπερ εὐλόγως ἀντιποιοῦνται τῆς τιμῆς οἱ εὐγενεῖς καὶ ἐλεύθεροι καὶ πλούσιοι. δεῖ γὰρ ἐλευθέρους τʼ εἶναι καὶ τίμημα φέροντας, οὐ γὰρ ἂν εἴη πόλις ἐξ ἀπόρων πάντων, ὥσπερ οὐδʼ ἐκ δούλων· ἀλλὰ μὴν εἰ δεῖ τούτων, δῆλον ὅτι καὶ δικαιοσύνης καὶ τῆς πολιτικῆς ἀρετῆς, οὐδὲ γὰρ ἄνευ τούτων οἰκεῖσθαι πόλιν δυνατόν· πλὴν ἄνευ μὲν τῶν προτέρων ἀδύνατον εἶναι πόλιν, ἄνευ δὲ τούτων οἰκεῖσθαι καλῶς. πρὸς μὲν οὖν τὸ πόλιν εἶναι δόξειεν ἂν ἢ πάντα ἢ ἔνιά γε τούτων ὀρθῶς ἀμφισβητεῖν, πρὸς μέντοι ζωὴν ἀγαθὴν ἡ παιδεία καὶ ἡ ἀρετὴ μάλιστα δικαίως ἂν ἀμφισβητοίησαν, καθάπερ εἴρηται καὶ πρότερον. ἐπεὶ δʼ οὔτε πάντων ἴσον ἔχειν δεῖ τοὺς ἴσους ἕν τι μόνον ὄντας, οὔτε ἄνισον τοὺς ἀνίσους καθʼ ἕν, ἀνάγκη πάσας εἶναι τὰς τοιαύτας πολιτείας περεκβάσεις. εἴρηται μὲν οὖν καὶ πρότερον ὅτι διαμφισβητοῦσι τρόπον τινὰ δικαίως πάντες, ἁπλῶς δʼ οὐ πάντες δικαίως· οἱ πλούσιοι μὲν ὅτι πλεῖον μέτεστι τῆς χώρας αὐτοῖς, ἡ δὲ χώρα κοινόν, ἔτι πρὸς τὰ συμβόλαια πιστοὶ μᾶλλον ὡς ἐπὶ τὸ πλέον· οἱ δὲ ἐλεύθεροι καὶ εὐγενεῖς ὡς ἐγγὺς ἀλλήλων (πολῖται γὰρ μᾶλλον οἱ γενναιότεροι τῶν ἀγεννῶν, ἡ δʼ εὐγένεια παρʼ ἑκάστοις οἴκοι τίμιος)· ἔτι διότι βελτίους εἰκὸς τοὺς ἐκ βελτιόνων, εὐγένεια γάρ ἐστιν ἀρετὴ γένους· ὁμοίως δὲ φήσομεν δικαίως καὶ τὴν ἀρετὴν ἀμφισβητεῖν, κοινωνικὴν γὰρ ἀρετὴν εἶναί φαμεν τὴν δικαιοσύνην, ᾗ πάσας ἀναγκαῖον ἀκολουθεῖν τὰς ἄλλας· ἀλλὰ μὴν καὶ οἱ πλείους πρὸς τοὺς ἐλάττους, καὶ γὰρ κρείττους καὶ πλουσιώτεροι καὶ βελτίους εἰσίν, ὡς λαμβανομένων τῶν πλειόνων πρὸς τοὺς ἐλάττους.
1283a40Peki, hepsi tek bir şehirde bir arada bulunsa, yani iyiler, zenginler, soylular ve bunların yanında başka bir vatandaş kalabalığı, kimin yönetmesi gerektiği konusunda bir çekişme çıkar mı, çıkmaz mı?
ἆρʼ οὖν
1283b Sözü edilen yönetim biçimlerinin her birinde kimin yönetmesi gerektiği tartışma götürmez; çünkü bu yönetim biçimleri birbirinden söz sahibi olan unsur bakımından ayrılır: Biri yönetimin zenginlerin, öteki erdemli adamların elinde olmasıyla ayrılır; ötekilerin her biri de aynı şekilde. Yine de bütün bu unsurlar aynı zamanda bir arada bulunduğunda nasıl karar verileceğine bakalım. Diyelim ki aretē sahibi olanlar sayıca pek azdır; ayrımı nasıl yapmalı? "Az" sözü yapılacak işe göre mi ölçülmeli, yani şehri yönetmeye yetecek kadar mı oldukları, yoksa kendilerinden bir şehir kurulabilecek kadar kalabalık mı oldukları mı sorulmalı?
Siyasi şerefler için çekişenlerin hepsine karşı bir aporia vardır. Zenginlikleri yüzünden yönetmeyi hak gördüklerini söyleyenler de, soyları yüzünden hak görenler de adil hiçbir şey söylemiyor gibi görünebilir. Çünkü biri tek başına herkesten daha zenginse, aynı hak ilkesine göre bu tek kişinin herkesi yönetmesi gerekecektir; aynı şekilde soylulukta öne çıkan kişinin de, hürlüklerine dayanarak hak iddia edenleri yönetmesi gerekecektir. Aristokrasilerde de, aretē bakımından, belki aynı şey olacaktır: Yönetim kadrosundaki erdemli adamlardan daha iyi tek bir adam varsa, aynı hak ilkesine göre söz sahibi onun olması gerekir. Öyleyse kalabalık, azınlıktan daha güçlü olduğu için söz sahibi olmalıysa, bir kişi ya da birden çok ama çoğunluktan az sayıda kişi ötekilerden daha güçlü olduğunda, söz sahibi kalabalıktan çok bunların olması gerekirdi. Bütün bunlar, insanların kendileri yönetip ötekilerin hepsini kendi yönetimleri altında tutmak için dayandıkları ölçütlerin hiçbirinin doğru olmadığını açıkça gösteriyor gibidir. Nitekim aretē'leri sayesinde yönetim kadrosunda söz sahibi olmayı hak görenlere de, zenginlikleri sayesinde hak görenlere de kalabalıklar adil bir gerekçe gösterebilir: Kalabalığın, tek tek değil ama hep birlikte alındığında, azınlıktan daha iyi ve daha zengin olmasına hiçbir şey engel değildir. Bu yüzden bazılarının araştırıp ortaya attığı bir aporia'ya da bu yolla cevap verilebilir. Bazıları şunu sorar: Sözü edilen durum ortaya çıktığında, en doğru kanunları koymak isteyen kanun koyucu, kanunlarını daha iyilerin yararını mı gözeterek koymalıdır, yoksa çoğunluğun yararını mı? Burada "doğru", "eşitçe doğru" anlamında alınmalıdır; eşitçe doğru olan ise bütün şehrin yararına ve vatandaşların ortak yararına göre doğru olandır. Vatandaş, ortak anlamıyla, yönetmeye ve yönetilmeye katılan kişidir;
εἰ πάντες εἶεν ἐν μιᾷ πόλει, λέγω δʼ οἷον οἵ τʼ ἀγαθοὶ καὶ οἱ πλούσιοι καὶ ⟨οἱ⟩ εὐγενεῖς, ἔτι δὲ πλῆθος ἄλλο τι πολιτικόν, πότερον ἀμφισβήτησις ἔσται τίνας ἄρχειν δεῖ, ἢ οὐκ ἔσται; καθʼ ἑκάστην μὲν οὖν πολιτείαν τῶν εἰρημένων ἀναμφισβήτητος ἡ κρίσις τίνας ἄρχειν δεῖ (τοῖς γὰρ κυρίοις διαφέρουσιν ἀλλήλων, οἷον ἡ μὲν τῷ διὰ πλουσίων ἡ δὲ τῷ διὰ τῶν σπουδαίων ἀνδρῶν εἶναι, καὶ τῶν ἄλλων ἑκάστη τὸν αὐτὸν τρόπον)· ἀλλʼ ὅμως σκοπῶμεν, ὅταν περὶ τὸν αὐτὸν ταῦθʼ ὑπάρχῃ χρόνον, πῶς διοριστέον. εἰ δὴ τὸν ἀριθμὸν εἶεν ὀλίγοι πάμπαν οἱ τὴν ἀρετὴν ἔχοντες, τίνα δεῖ διελεῖν τρόπον; ἢ τὸ ὀλίγοι πρὸς τὸ ἔργον δεῖ σκοπεῖν, εἰ δυνατοὶ διοικεῖν τὴν πόλιν ἢ τοσοῦτοι τὸ πλῆθος ὥστʼ εἶναι πόλιν ἐξ αὐτῶν; ἔστι δὲ ἀπορία τις πρὸς ἅπαντας τοὺς διαμφισβητοῦντας περὶ τῶν πολιτικῶν τιμῶν. δόξαιεν γὰρ ἂν οὐδὲν λέγειν δίκαιον οἱ διὰ τὸν πλοῦτον ἀξιοῦντες ἄρχειν, ὁμοίως δὲ καὶ οἱ κατὰ γένος· δῆλον γὰρ ὡς εἴ τις πάλιν εἷς πλουσιώτερος ἁπάντων ἐστί, δηλονότι κατὰ τὸ αὐτὸ δίκαιον τοῦτον ἄρχειν τὸν ἕνα ἁπάντων δεήσει, ὁμοίως δὲ καὶ τὸν εὐγενείᾳ διαφέροντα τῶν ἀμφισβητούντων διʼ ἐλευθερίαν. ταὐτὸ δὲ τοῦτο ἴσως συμβήσεται καὶ περὶ τὰς ἀριστοκρατίας ἐπὶ τῆς ἀρετῆς· εἰ γάρ τις εἷς ἀμείνων ἀνὴρ εἴη τῶν ἄλλων τῶν ἐν τῷ πολιτεύματι σπουδαίων ὄντων, τοῦτον εἶναι δεῖ κύριον κατὰ ταὐτὸ δίκαιον. οὐκοῦν εἰ καὶ τὸ πλῆθος εἶναί γε δεῖ κύριον διότι κρείττους εἰσὶ τῶν ὀλίγων, κἂν εἷς ἢ πλείους μὲν τοῦ ἑνὸς ἐλάττους δὲ τῶν πολλῶν κρείττους ὦσι τῶν ἄλλων, τούτους ἂν δέοι κυρίους εἶναι μᾶλλον ἢ τὸ πλῆθος. πάντα δὴ ταῦτʼ ἔοικε φανερὸν ποιεῖν ὅτι τούτων τῶν ὅρων οὐδεὶς ὀρθός ἐστι καθʼ ὃν ἀξιοῦσιν αὐτοὶ μὲν ἄρχειν τοὺς δʼ ἄλλους ὑπὸ σφῶν ἄρχεσθαι πάντας. καὶ γὰρ δὴ καὶ πρὸς τοὺς κατʼ ἀρετὴν ἀξιοῦντας κυρίους εἶναι τοῦ πολιτεύματος, ὁμοίως δὲ καὶ τοὺς κατὰ πλοῦτον, ἔχοιεν ἂν λέγειν τὰ πλήθη λόγον τινὰ δίκαιον· οὐδὲν γὰρ κωλύει ποτὲ τὸ πλῆθος εἶναι βέλτιον· τῶν ὀλίγων καὶ πλουσιώτερον, οὐχ ὡς καθʼ ἕκαστον ἀλλʼ ὡς ἀθρόους. διὸ καὶ πρὸς τὴν ἀπορίαν ἣν ζητοῦσι καὶ προβάλλουσί τινες ἐνδέχεται τοῦτον τὸν τρόπον ἀπαντᾶν. ἀποροῦσι γάρ τινες πότερον τῷ νομοθέτῃ νομοθετητέον, βουλομένῳ τίθεσθαι τοὺς ὀρθοτάτους νόμους, πρὸς τὸ τῶν βελτιόνων συμφέρον ἢ πρὸς τὸ τῶν πλειόνων, ὅταν συμβαίνῃ τὸ λεχθέν· τὸ δʼ ὀρθὸν ληπτέον ἴσως· τὸ δʼ ἴσως ὀρθὸν πρὸς τὸ τῆς πόλεως ὅλης συμφέρον καὶ πρὸς τὸ κοινὸν τὸ τῶν πολιτῶν· πολίτης δὲ κοινῇ μὲν ὁ μετέχων τοῦ ἄρχειν καὶ ἄρχεσθαί
ἐστι,
1284a1 ama her yönetim biçiminde başka biridir; en iyi yönetim biçiminde ise aretē'ye uygun bir hayat uğruna yönetilmeye ve yönetmeye gücü yeten ve bunu seçen kişidir.
Ama aretē'deki aşırı üstünlüğüyle ötekilerden o kadar farklı tek bir kişi varsa, ya da birden çok ama bir şehri dolduramayacak kadar az kişi varsa, öyle ki ötekilerin hepsinin aretē'si ve siyasi gücü, bunlar birden çoksa onlarınkiyle, tek kişiyse yalnız onunkiyle kıyaslanamıyorsa, artık bunları şehrin bir parçası saymamak gerekir. Çünkü aretē ve siyasi güç bakımından bu kadar eşitsiz oldukları hâlde eşitlerle bir tutulurlarsa haksızlığa uğramış olurlar; böyle biri insanlar arasında bir tanrı gibi olsa gerektir. Buradan açıktır ki kanun koymak da zorunlu olarak soyca ve güçce eşit olanları ilgilendirir; böyleleri için ise kanun yoktur, çünkü kendileri kanundur. Onlara kanun koymaya kalkan gülünç duruma düşerdi. Belki de Antisthenes'in anlattığı aslanların sözünü söylerlerdi: Tavşanlar halk meclisinde söz alıp herkesin eşit pay alması gerektiğini savunduklarında aslanlar ne dediyse onu. Demokrasiyle yönetilen şehirlerin ostrakismosu koymasının sebebi de budur. Bu şehirler eşitliğin herkesten çok peşinden koşar gibidir; bu yüzden zenginlikleri, çok sayıda dostları ya da başka bir siyasi kudretleri yüzünden güçce öne çıkıyor görünenleri, çömlek kırıklarına yazılan oylarla belli bir süre için şehirden uzaklaştırırlardı. Efsaneye göre Argonautlar da Herakles'i bu tür bir sebeple geride bırakmışlardır: Argo gemisi, ötekilerden çok üstün olduğu için onu öteki tayfayla birlikte taşımak istememiş. Bu yüzden tiranlığı ve Periandros'un Thrasybulos'a verdiği öğüdü kınayanların eleştirisini de mutlak anlamda doğru saymamak gerekir. (Anlatıldığına göre Periandros, öğüt almak için gönderilen habercinin karşısında hiçbir şey söylememiş; yalnız başakların boyu aşanlarını koparıp tarlayı düzlemiş. Haberci olup bitenin sebebini anlamamış ama gördüğünü olduğu gibi aktarmış; Thrasybulos da öne çıkan adamları ortadan kaldırması gerektiğini anlamış.) Bu yalnız tiranların işine yaramaz, yalnız tiranlar da yapmaz; oligarşilerde ve demokrasilerde de durum aynıdır. Çünkü ostrakismos da öne çıkanları budayıp sürgüne göndermekle bir bakıma aynı işi görür. Gücü elinde tutanlar şehirlere ve kavimlere karşı da aynı şeyi yapar: Örneğin Atinalılar Samoslulara, Khioslulara ve Lesboslulara böyle davrandılar (hâkimiyetlerini sağlamlaştırır sağlamlaştırmaz, antlaşmalara aykırı olarak onları ezdiler);
καθʼ ἑκάστην δὲ πολιτείαν ἕτερος, πρὸς δὲ τὴν ἀρίστην ὁ δυνάμενος καὶ προαιρούμενος ἄρχεσθαι καὶ ἄρχειν πρὸς τὸν βίον τὸν κατʼ ἀρετήν. εἰ δέ τις ἔστιν εἷς τοσοῦτον διαφέρων κατʼ ἀρετῆς ὑπερβολήν, ἢ πλείους μὲν ἑνὸς μὴ μέντοι δυνατοὶ πλήρωμα παρασχέσθαι πόλεως, ὥστε μὴ συμβλητὴν εἶναι τὴν τῶν ἄλλων ἀρετὴν πάντων μηδὲ τὴν δύναμιν αὐτῶν τὴν πολιτικὴν πρὸς τὴν ἐκείνων, εἰ πλείους, εἰ δʼ εἷς, τὴν ἐκείνου μόνον, οὐκέτι θετέον τούτους μέρος πόλεως· ἀδικήσονται γὰρ ἀξιούμενοι τῶν ἴσων, ἄνισοι τοσοῦτον κατʼ ἀρετὴν ὄντες καὶ τὴν πολιτικὴν δύναμιν· ὥσπερ γὰρ θεὸν ἐν ἀνθρώποις εἰκὸς εἶναι τὸν τοιοῦτον. ὅθεν δῆλον ὅτι καὶ τὴν νομοθεσίαν ἀναγκαῖον εἶναι περὶ τοὺς ἴσους καὶ τῷ γένει καὶ τῇ δυνάμει, κατὰ δὲ τῶν τοιούτων οὐκ ἔστι νόμος· αὐτοὶ γάρ εἰσι νόμος. καὶ γὰρ γελοῖος ἂν εἴη νομοθετεῖν τις πειρώμενος κατʼ αὐτῶν. λέγοιεν γὰρ ἂν ἴσως ἅπερ Ἀντισθένης ἔφη τοὺς λέοντας δημηγορούντων τῶν δασυπόδων καὶ τὸ ἴσον ἀξιούντων πάντας ἔχειν. διὸ καὶ τίθενται τὸν ὀστρακισμὸν αἱ δημοκρατούμεναι πόλεις, διὰ τὴν τοιαύτην αἰτίαν· αὗται γὰρ δὴ δοκοῦσι διώκειν τὴν ἰσότητα μάλιστα πάντων, ὥστε τοὺς δοκοῦντας ὑπερέχειν δυνάμει διὰ πλοῦτον ἢ πολυφιλίαν ἤ τινα ἄλλην πολιτικὴν ἰσχὺν ὠστράκιζον καὶ μεθίστασαν ἐκ τῆς πόλεως χρόνους ὡρισμένους. μυθολογεῖται δὲ καὶ τοὺς Ἀργοναύτας τὸν Ἡρακλέα καταλιπεῖν διὰ τοιαύτην αἰτίαν· οὐ γὰρ ἐθέλειν αὐτὸν ἄγειν τὴν Ἀργὼ μετὰ τῶν πλωτήρων τῶν ἄλλων, ὡς ὑπερβάλλοντα πολύ. διὸ καὶ τοὺς ψέγοντας τὴν τυραννίδα καὶ τὴν Περιάνδρου Θρασυβούλῳ συμβουλίαν οὐχ ἁπλῶς οἰητέον ὀρθῶς ἐπιτιμᾶν (φασὶ γὰρ τὸν Περίανδρον εἰπεῖν μὲν οὐδὲν πρὸς τὸν πεμφθέντα κήρυκα περὶ τῆς συμβουλίας, ἀφαιροῦντα δὲ τοὺς ὑπερέχοντας τῶν σταχύων ὁμαλῦναι τὴν ἄρουραν· ὅθεν ἀγνοοῦντος μὲν τοῦ κήρυκος τοῦ γιγνομένου τὴν αἰτίαν, ἀπαγγείλαντος δὲ τὸ συμπεσόν, συννοῆσαι τὸν Θρασύβουλον ὅτι δεῖ τοὺς ὑπερέχοντας ἄνδρας ἀναιρεῖν). τοῦτο γὰρ οὐ μόνον συμφέρει τοῖς τυράννοις, οὐδὲ μόνον οἱ τύραννοι ποιοῦσιν, ἀλλʼ ὁμοίως ἔχει καὶ περὶ τὰς ὀλιγαρχίας καὶ τὰς δημοκρατίας· ὁ γὰρ ὀστρακισμὸς τὴν αὐτὴν ἔχει δύναμιν τρόπον τινὰ τῷ κολούειν τοὺς ὑπερέχοντας καὶ φυγαδεύειν. τὸ δʼ αὐτὸ καὶ περὶ τὰς πόλεις καὶ τὰ ἔθνη ποιοῦσιν οἱ κύριοι τῆς δυνάμεως, οἷον Ἀθηναῖοι μὲν περὶ Σαμίους καὶ Χίους καὶ Λεσβίους (ἐπεὶ γὰρ θᾶττον ἐγκρατῶς ἔσχον τὴν ἀρχήν, ἐταπείνωσαν αὐτοὺς παρὰ τὰς συνθήκας),
1284a40 Pers kralı da Medleri, Babillileri ve öteki kavimlerden bir zamanlar hâkim olmuş olmalarıyla kibirlenenleri sık sık budardı.
ὁ δὲ Περσῶν
1284bBu sorun genel olarak bütün yönetim biçimlerini, doğru olanları da ilgilendirir. Sapmış yönetim biçimleri bunu kendi özel yararlarını gözeterek yapar; ama ortak iyiyi gözetenlerde de durum aynıdır. Bu, öteki tekhnē'lerde ve epistēmē'lerde de açıktır: Ressam, ne kadar güzel olursa olsun, çizdiği canlının orantıyı aşan bir ayağı olmasına izin vermez; gemi yapımcısı da kıçın ya da geminin başka bir parçasının orantıyı aşmasına izin vermez; koro hocası da bütün korodan daha gür ve daha güzel sesle söyleyeni koroya almaz. Öyleyse bu bakımdan, kendi yönetimleri şehirlere yararlı olduğu sürece, tek başına yönetenlerin bunu yapıp yine de şehirlerle uyum içinde olmalarına hiçbir engel yoktur. Bu yüzden, herkesçe kabul edilen üstünlükler söz konusu olduğunda, ostrakismosu savunan gerekçenin siyasi bakımdan bir haklılık payı vardır. Elbette kanun koyucunun yönetim biçimini baştan böyle bir tedaviye ihtiyaç duymayacak şekilde kurması daha iyidir; ama ikinci en iyi yol, gerektiğinde bu tür bir düzeltmeyle durumu düzeltmeye çalışmaktır. Şehirlerde olan bu değildi: Kendi yönetim biçimlerinin yararına bakmıyor, ostrakismosu iç çekişmelerin aracı olarak kullanıyorlardı. Sapmış yönetim biçimlerinde bunun o yönetimin özel yararına olduğu ve onun açısından adil olduğu açıktır; belki mutlak anlamda adil olmadığı da açıktır. Ama en iyi yönetim biçiminde büyük bir aporia vardır: Mesele güç, zenginlik ya da çok dost sahibi olmak gibi öteki iyilerdeki üstünlük değildir; biri aretē bakımından öne çıktığında ne yapmak gerekir? Böyle birinin kovulup uzaklaştırılması gerektiğini elbette kimse söylemez; ama onu yönetmeye kalkmak da olmaz: Bu, makamları sırayla paylaşıp Zeus'u da yönetmeyi istemek gibi bir şey olurdu. Geriye, tabiata uygun görünen tek yol kalır: Herkes böyle birine seve seve itaat etmeli, böylece bu tür kişiler şehirlerde ömür boyu kral olmalıdır.
14. Bölüm
Söylenenlerden sonra krallığa geçip onu incelemek belki yerinde olur; çünkü onu doğru yönetim biçimlerinden biri sayıyoruz. İncelenmesi gereken şudur: İyi yönetilecek bir şehir ve ülke için bir kral tarafından yönetilmek yararlı mıdır, yoksa değil de başka bir yönetim biçimi mi daha yararlıdır, ya da bu bazıları için yararlı, bazıları için yararsız mıdır? Önce şunu ayırt etmek gerekir: Krallığın tek bir türü mü vardır, yoksa birbirinden farklı birçok türü mü?
βασιλεὺς Μήδους καὶ Βαβυλωνίους καὶ τῶν ἄλλων τοὺς πεφρονηματισμένους διὰ τὸ γενέσθαι ποτʼ ἐπʼ ἀρχῆς ἐπέκοπτε πολλάκις. τὸ δὲ πρόβλημα καθόλου περὶ πάσας ἐστὶ τὰς πολιτείας, καὶ τὰς ὀρθάς· αἱ μὲν γὰρ παρεκβεβηκυῖαι πρὸς τὸ ἴδιον ἀποσκοποῦσαι τοῦτο δρῶσιν, οὐ μὴν ἀλλὰ περὶ τὰς τὸ κοινὸν ἀγαθὸν ἐπισκοπούσας τὸν αὐτὸν ἔχει τρόπον. δῆλον δὲ τοῦτο καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τεχνῶν καὶ ἐπιστημῶν· οὔτε γὰρ γραφεὺς ἐάσειεν ἂν τὸν ὑπερβάλλοντα πόδα τῆς συμμετρίας ἔχειν τὸ ζῷον, οὐδʼ εἰ διαφέροι τὸ κάλλος, οὔτε ναυπηγὸς πρύμναν ἢ τῶν ἄλλων τι μορίων τῶν τῆς νεώς, οὐδὲ δὴ χοροδιδάσκαλος τὸν μεῖζον καὶ κάλλιον τοῦ παντὸς χοροῦ φθεγγόμενον ἐάσει συγχορεύειν. ὥστε διὰ τοῦτο μὲν οὐδὲν κωλύει τοὺς μονάρχους συμφωνεῖν ταῖς πόλεσιν, εἰ τῆς οἰκείας ἀρχῆς ὠφελίμου ταῖς πόλεσιν οὔσης τοῦτο δρῶσιν. διὸ κατὰ τὰς ὁμολογουμένας ὑπεροχὰς ἔχει τι δίκαιον πολιτικὸν ὁ λόγος ὁ περὶ τὸν ὀστρακισμόν. βέλτιον μὲν οὖν τὸν νομοθέτην ἐξ ἀρχῆς οὕτω συστῆσαι τὴν πολιτείαν ὥστε μὴ δεῖσθαι τοιαύτης ἰατρείας· δεύτερος δὲ πλοῦς, ἂν συμβῇ, πειρᾶσθαι τοιούτῳ τινὶ διορθώματι διορθοῦν. ὅπερ οὐκ ἐγίγνετο περὶ τὰς πόλεις· οὐ γὰρ ἔβλεπον πρὸς τὸ τῆς πολιτείας τῆς οἰκείας συμφέρον, ἀλλὰ στασιαστικῶς ἐχρῶντο τοῖς ὀστρακισμοῖς. ἐν μὲν οὖν ταῖς παρεκβεβηκυίαις πολιτείαις ὅτι μὲν ἰδίᾳ συμφέρει καὶ δίκαιόν ἐστι, φανερόν, ἴσως δὲ καὶ ὅτι οὐχ ἁπλῶς δίκαιον, καὶ τοῦτο φανερόν· ἀλλʼ ἐπὶ τῆς ἀρίστης πολιτείας ἔχει πολλὴν ἀπορίαν, οὐ κατὰ τῶν ἄλλων ἀγαθῶν τὴν ὑπεροχήν, οἷον ἰσχύος καὶ πλούτου καὶ πολυφιλίας, ἀλλὰ ἄν τις γένηται διαφέρων κατʼ ἀρετήν, τί χρὴ ποιεῖν; οὐ γὰρ δὴ φαῖεν ἂν δεῖν ἐκβάλλειν καὶ μεθιστάναι τὸν τοιοῦτον· ἀλλὰ μὴν οὐδʼ ἄρχειν γε τοῦ τοιούτου· παραπλήσιον γὰρ κἂν εἰ τοῦ Διὸς ἄρχειν ἀξιοῖεν, μερίζοντες τὰς ἀρχάς. λείπεται τοίνυν, ὅπερ ἔοικε πεφυκέναι, πείθεσθαι τῷ τοιούτῳ πάντας ἀσμένως, ὥστε βασιλέας εἶναι τοὺς τοιούτους ἀιδίους ἐν ταῖς πόλεσιν. ἴσως δὲ καλῶς ἔχει μετὰ τοὺς εἰρημένους λόγους μεταβῆναι καὶ σκέψασθαι περὶ βασιλείας· φαμὲν γὰρ τῶν ὀρθῶν πολιτειῶν μίαν εἶναι ταύτην. σκεπτέον δὲ πότερον συμφέρει τῇ μελλούσῃ καλῶς οἰκήσεσθαι καὶ πόλει καὶ χώρᾳ βασιλεύεσθαι, ἢ οὔ, ἀλλʼ ἄλλη τις πολιτεία μᾶλλον, ἢ τισὶ μὲν συμφέρει τισὶ δʼ οὐ συμφέρει. δεῖ δὴ πρῶτον διελέσθαι πότερον ἕν τι γένος ἔστιν αὐτῆς ἢ πλείους
ἔχει διαφοράς.
1285a1Krallığın birçok türü kapsadığını ve yönetim tarzının hepsinde aynı olmadığını kavramak kolaydır. Lakonya yönetim biçimindeki krallık, kanuna dayanan krallıkların en başta geleni gibi görünür; ama her şeyde söz sahibi değildir: Kral ancak ülke dışına çıktığında savaş işlerinde önderdir; ayrıca tanrılarla ilgili işler krallara bırakılmıştır. Demek ki bu krallık, sınırsız yetkili ve ömür boyu süren bir tür başkomutanlıktır. Kralın öldürme yetkisi yoktur; ancak eskiden savaş seferlerinde olduğu gibi, belli durumlarda, çarpışmanın kanunuyla bu yetkiye sahiptir. Homeros bunu gösterir: Agamemnon meclislerde kendisine söylenen kötü sözlere katlanıyordu, ama sefere çıkıldığında öldürme yetkisine de sahipti. Nitekim şöyle der:
Savaştan uzak durduğunu gördüğüm kim olursa […] […] onun köpeklerden ve kuşlardan kaçıp kurtulması mümkün olmayacak; çünkü ölüm benim elimdedir.
Krallığın bir türü budur: ömür boyu başkomutanlık. Bunların bir kısmı soya bağlıdır, bir kısmı seçimle gelir. Bunun yanında bir başka monarşi türü daha vardır: Bazı barbar kavimlerde görülen krallıklar. Bunların hepsinin gücü tiranlıklarınkine yakındır, ama kanuna dayanırlar ve atadan kalmadırlar. Çünkü barbarlar huyca Helenlerden, Asyalılar da Avrupalılardan tabiatça daha köle ruhlu oldukları için, efendice bir yönetime hiç yüksünmeden katlanırlar. Bu yüzden bu krallıklar tiranlığa benzer; ama atadan kalma ve kanuna dayalı oldukları için sağlamdırlar. Muhafızları da aynı sebeple tirana değil krala yaraşır türdendir: Kralları vatandaşlar silahlarıyla korur, tiranları ise yabancı paralı askerler. Çünkü krallar kanuna göre ve kendilerini isteyerek kabul edenleri, tiranlar ise istemeyerek katlananları yönetir; bu yüzden kralların muhafızları vatandaşlardan, tiranlarınki ise vatandaşlara karşıdır.
Monarşinin iki türü bunlardır. Bir başkası da eski Helenler arasında görülen, aisymnetes denen yöneticilerin monarşisidir. Kabaca söylemek gerekirse bu, seçimle gelen bir tiranlıktır; barbarlarınkinden kanuna dayanmamakla değil, yalnız atadan kalma olmamakla ayrılır. Bu makamı kimi ömür boyu, kimi de belli bir süre için ya da belli işler için tutardı. Örneğin Mytilene halkı bir zamanlar, başlarında Antimenides ile şair Alkaios'un bulunduğu sürgünlere karşı Pittakos'u seçmişti. Alkaios, Pittakos'u tiran seçtiklerini sofra şarkılarından birinde gösterir; orada şöyle sitem eder:
Soyu düşük Pittakos'u o ödsüz, bahtı kara şehrin başına tiran diktiler, hep bir ağızdan överek.
1285a1ῥᾴδιον δὴ τοῦτό γε καταμαθεῖν, ὅτι πλείω τε γένη περιέχει καὶ τῆς ἀρχῆς ὁ τρόπος ἐστὶν οὐχ εἷς πασῶν. ἡ γὰρ ἐν τῇ Λακωνικῇ πολιτείᾳ δοκεῖ μὲν εἶναι βασιλεία μάλιστα τῶν κατὰ νόμον, οὐκ ἔστι δὲ κυρία πάντων, ἀλλʼ ὅταν ἐξέλθῃ τὴν χώραν ἡγεμών ἐστι τῶν πρὸς τὸν πόλεμον· ἔτι δὲ τὰ πρὸς τοὺς θεοὺς ἀποδέδοται τοῖς βασιλεῦσιν. αὕτη μὲν οὖν ἡ βασιλεία οἷον στρατηγία τις αὐτοκρατόρων καὶ ἀίδιός ἐστιν· κτεῖναι γὰρ οὐ κύριος, εἰ μὴ ἔν τινι καιρῷ, καθάπερ ἐπὶ τῶν ἀρχαίων ἐν ταῖς πολεμικαῖς ἐξόδοις, ἐν χειρὸς νόμῳ. δηλοῖ δʼ Ὅμηρος· ὁ γὰρ Ἀγαμέμνων κακῶς μὲν ἀκούων ἠνείχετο ἐν ταῖς ἐκκλησίαις, ἐξελθόντων δὲ καὶ κτεῖναι κύριος ἦν· λέγει γοῦν ὃν δέ κʼ ἐγὼν ἀπάνευθε μάχης […] […] οὔ οἱ ἄρκιον ἐσσεῖται φυγέειν κύνας ἠδʼ οἰωνούς· πὰρ γὰρ ἐμοὶ θάνατος. ἓν μὲν οὖν τοῦτʼ εἶδος βασιλείας, στρατηγία διὰ βίου, τούτων δʼ αἱ μὲν κατὰ γένος εἰσὶν αἱ δʼ αἱρεταί· παρὰ ταύτην δʼ ἄλλο μοναρχίας εἶδος, οἷαι παρʼ ἐνίοις εἰσὶ βασιλεῖαι τῶν βαρβάρων. ἔχουσι δʼ αὗται τὴν δύναμιν πᾶσαι παραπλησίαν τυραννίσιν, εἰσὶ δὲ καὶ κατὰ νόμον καὶ πάτριαι· διὰ γὰρ τὸ δουλικώτεροι εἶναι τὰ ἤθη φύσει οἱ μὲν βάρβαροι τῶν Ἑλλήνων, οἱ δὲ περὶ τὴν Ἀσίαν τῶν περὶ τὴν Εὐρώπην, ὑπομένουσι τὴν δεσποτικὴν ἀρχὴν οὐδὲν δυσχεραίνοντες. τυραννικαὶ μὲν οὖν διὰ τὸ τοιοῦτόν εἰσιν, ἀσφαλεῖς δὲ διὰ τὸ πάτριαι καὶ κατὰ νόμον εἶναι. καὶ ἡ φυλακὴ δὲ βασιλικὴ καὶ οὐ τυραννικὴ διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν. οἱ γὰρ πολῖται φυλάττουσιν ὅπλοις τοὺς βασιλεῖς, τοὺς δὲ τυράννους ξενικόν· οἱ μὲν γὰρ κατὰ νόμον καὶ ἑκόντων οἱ δʼ ἀκόντων ἄρχουσιν, ὥσθʼ οἱ μὲν παρὰ τῶν πολιτῶν οἱ δʼ ἐπὶ τοὺς πολίτας ἔχουσι τὴν φυλακήν. δύο μὲν οὖν εἴδη ταῦτα μοναρχίας, ἕτερον δʼ ὅπερ ἦν ἐν τοῖς ἀρχαίοις Ἕλλησιν, οὓς καλοῦσιν αἰσυμνήτας. ἔστι δὲ τοῦθʼ ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν αἱρετὴ τυραννίς, διαφέρουσα δὲ τῆς βαρβαρικῆς οὐ τῷ μὴ κατὰ νόμον ἀλλὰ τῷ μὴ πάτριος εἶναι μόνον. ἦρχον δʼ οἱ μὲν διὰ βίου τὴν ἀρχὴν ταύτην, οἱ δὲ μέχρι τινῶν ὡρισμένων χρόνων ἢ πράξεων, οἷον εἵλοντό ποτε Μυτιληναῖοι Πιττακὸν πρὸς τοὺς φυγάδας ὧν προειστήκεσαν Ἀντιμενίδης καὶ Ἀλκαῖος ὁ ποιητής. δηλοῖ δʼ Ἀλκαῖος ὅτι τύραννον εἵλοντο τὸν Πιττακὸν ἔν τινι τῶν σκολιῶν μελῶν· ἐπιτιμᾷ γὰρ ὅτι τὸν κακοπάτριδα Πίττακον πόλιος τᾶς ἀχόλω καὶ
1285bβαρυδαίμονος ἐστάσαντο τύραννον μέγʼ ἐπαινέοντες ἀόλλεες.
1285b1Bu monarşiler, efendice yönetimler oldukları için tiranlığa, seçimle gelip isteyerek kabul edildikleri için de krallığa benzer; böyleleri bugün de vardır, eskiden de vardı. Krallığa özgü monarşinin dördüncü türü ise kahramanlar çağında görülen, isteyerek kabul edilen, atadan kalma ve kanuna dayanan krallıklardır. İlk krallar, tekhnē'lerle ya da savaşta halka iyilik ettikleri, ya da halkı bir araya topladıkları, ya da ona toprak kazandırdıkları için kral olmuşlardı; halk onları isteyerek kabul ediyor, krallık da haleflerine atadan kalıyordu. Savaşta önderlik ve rahiplere ait olmayan bütün kurbanlar onların elindeydi; bunlara ek olarak davalara da bakarlardı. Bunu kimi yemin etmeden, kimi yemin ederek yapardı; yemin de asanın havaya kaldırılmasıyla edilirdi. Eski zamanlarda krallar şehir işlerini, yurt içindeki ve yurt dışındaki işleri hep birlikte ve kesintisiz yönetiyordu. Ama sonradan bu yetkilerin bir kısmından krallar kendileri vazgeçince, bir kısmını da halk ellerinden alınca, öteki şehirlerde krallara yalnız kurbanlar kaldı; krallıktan söz etmeye değecek yerlerde ise yalnız sınır ötesindeki savaşlarda önderliği ellerinde tuttular.
Demek ki krallığın türleri bunlardır, sayıca dört: Biri kahramanlar çağındaki krallıktır (bu, isteyerek kabul edilirdi ama belli işlerle sınırlıydı: Kral hem komutan hem yargıçtı, tanrılarla ilgili işlerde de söz sahibiydi); ikincisi barbar krallığıdır (bu, soydan gelen ve kanuna dayanan efendice bir yönetimdir); üçüncüsü aisymneteia denen yönetimdir (bu, seçimle gelen bir tiranlıktır); dördüncüsü de Lakonya krallığıdır (bu da kabaca söylemek gerekirse soya bağlı, ömür boyu süren bir başkomutanlıktır). Bunlar birbirinden bu şekilde ayrılır. Krallığın beşinci türü ise, her kavim ve her şehir kendi ortak işlerinde nasıl söz sahibiyse, tek bir kişinin her şeyde öyle söz sahibi olduğu, ev idaresi örneğine göre düzenlenmiş krallıktır. Nasıl ev idaresi bir evin bir tür krallığıysa, mutlak krallık da bir şehrin ya da bir veya birden çok kavmin ev idaresidir.
15. Bölüm
İncelenmesi gereken krallık türleri, kabaca söylemek gerekirse, aşağı yukarı ikidir: bu sonuncusu ve Lakonya krallığı. Ötekilerin çoğu bu ikisinin arasında kalır: Mutlak krallıktan daha az, Lakonya krallığından daha çok şeyde söz sahibidirler. Böylece inceleme aşağı yukarı iki soru üzerinedir. Biri şudur: Şehirlerde ömür boyu bir başkomutan bulunması, bunun da ya soya göre ya sırayla gelmesi yararlı mıdır,
αὗται μὲν οὖν εἰσί τε καὶ ἦσαν διὰ μὲν τὸ δεσποτικαὶ εἶναι τυραννικαί, διὰ δὲ τὸ αἱρεταὶ καὶ ἑκόντων βασιλικαί· τέταρτον δʼ εἶδος μοναρχίας βασιλικῆς αἱ κατὰ τοὺς ἡρωικοὺς χρόνους ἑκούσιαί τε καὶ πάτριαι γιγνόμεναι κατὰ νόμον. διὰ γὰρ τὸ τοὺς πρώτους γενέσθαι τοῦ πλήθους εὐεργέτας κατὰ τέχνας ἢ πόλεμον, ἢ διὰ τὸ συναγαγεῖν ἢ πορίσαι χώραν, ἐγίγνοντο βασιλεῖς ἑκόντων καὶ τοῖς παραλαμβάνουσι πάτριοι. κύριοι δʼ ἦσαν τῆς τε κατὰ πόλεμον ἡγεμονίας καὶ τῶν θυσιῶν, ὅσαι μὴ ἱερατικαί, καὶ πρὸς τούτοις τὰς δίκας ἔκρινον. τοῦτο δʼ ἐποίουν οἱ μὲν οὐκ ὀμνύοντες οἱ δʼ ὀμνύοντες· ὁ δʼ ὅρκος ἦν τοῦ σκήπτρου ἐπανάτασις. οἱ μὲν οὖν ἐπὶ τῶν ἀρχαίων χρόνων καὶ τὰ κατὰ πόλιν καὶ τὰ ἔνδημα καὶ τὰ ὑπερόρια συνεχῶς ἦρχον· ὕστερον δὲ τὰ μὲν αὐτῶν παριέντων τῶν βασιλέων, τὰ δὲ τῶν ὄχλων παραιρουμένων, ἐν μὲν ταῖς ἄλλαις πόλεσιν αἱ θυσίαι κατελείφθησαν τοῖς βασιλεῦσι μόνον, ὅπου δʼ ἄξιον εἰπεῖν εἶναι βασιλείαν, ἐν τοῖς ὑπερορίοις τῶν πολεμικῶν τὴν ἡγεμονίαν μόνον εἶχον. βασιλείας μὲν οὖν εἴδη ταῦτα, τέτταρα τὸν ἀριθμόν, μία μὲν ἡ περὶ τοὺς ἡρωικοὺς χρόνους (αὕτη δʼ ἦν ἑκόντων μέν, ἐπὶ τισὶ δʼ ὡρισμένοις· στρατηγός τε γὰρ ἦν καὶ δικαστὴς ὁ βασιλεύς, καὶ τῶν πρὸς τοὺς θεοὺς κύριος), δευτέρα δʼ ἡ βαρβαρική (αὕτη δʼ ἐστὶν ἐκ γένους ἀρχὴ δεσποτικὴ κατὰ νόμον), τρίτη δὲ ἣν αἰσυμνητείαν προσαγορεύουσιν (αὕτη δʼ ἐστὶν αἱρετὴ τυραννίς), τετάρτη δʼ ἡ Λακωνικὴ τούτων (αὕτη δʼ ἐστὶν ὡς εἰπεῖν ἁπλῶς στρατηγία κατὰ γένος ἀίδιος). αὗται μὲν οὖν τοῦτον τὸν τρόπον διαφέρουσιν ἀλλήλων· πέμπτον δʼ εἶδος βασιλείας, ὅταν ᾖ πάντων κύριος εἷς ὤν, ὥσπερ ἕκαστον ἔθνος καὶ πόλις ἑκάστη τῶν κοινῶν, τεταγμένη κατὰ τὴν οἰκονομικήν. ὥσπερ γὰρ ἡ οἰκονομικὴ βασιλεία τις οἰκίας ἐστίν, οὕτως ἡ παμβασιλεία πόλεως καὶ ἔθνους ἑνὸς ἢ πλειόνων οἰκονομία. Σχεδὸν δὴ δύο ἐστὶν ὡς εἰπεῖν εἴδη βασιλείας περὶ ὧν σκεπτέον, αὕτη τε καὶ ἡ Λακωνική· τῶν γὰρ ἄλλων αἱ πολλαὶ μεταξὺ τούτων εἰσίν· ἐλαττόνων μὲν γὰρ κύριοι τῆς παμβασιλείας, πλειόνων δʼ εἰσὶ τῆς Λακωνικῆς. ὥστε τὸ σκέμμα σχεδὸν περὶ δυοῖν ἐστιν, ἓν μὲν πότερον συμφέρει ταῖς πόλεσι στρατηγὸν ἀίδιον εἶναι, καὶ τοῦτον ἢ κατὰ γένος ἢ κατὰ μέρος,
1286a değil midir? Öteki de şudur: Tek bir kişinin her şeyde söz sahibi olması yararlı mıdır, değil midir? Böyle bir başkomutanlığı incelemek, yönetim biçimlerinden çok kanunlar konusuna girer (çünkü bu, bütün yönetim biçimlerinde bulunabilir); bu yüzden ilk soruyu bir yana bırakalım. Krallığın geri kalan tarzı ise bir yönetim biçimidir; öyleyse onu incelemek ve içerdiği aporia'ların üzerinden geçmek gerekir. Araştırmanın başlangıç noktası şudur: En iyi adam tarafından yönetilmek mi daha yararlıdır, yoksa en iyi kanunlar tarafından mı?
Krallıkla yönetilmenin yararlı olduğunu düşünenlere göre kanunlar yalnız küllî olanı söyler, karşılaşılan durumlara göre buyruk vermez; bu yüzden hangi tekhnē olursa olsun, yazılı kurallara göre yönetmek budalalıktır. (Mısır'da hekimlerin dördüncü günden sonra tedaviyi değiştirmesine izin verilir; daha önce değiştiren, sorumluluğu üstlenerek değiştirir.) Aynı sebeple, yazılı kurallara ve kanunlara göre işleyen yönetim biçiminin en iyisi olmadığı açıktır. Ama yönetenlerde o küllî akıl yürütmenin de bulunması gerekir. Duygu unsuru hiç bulunmayan şey, bu unsuru doğuştan taşıyan şeyden üstündür; kanunda bu unsur yoktur, oysa her insan psykhē'si onu zorunlu olarak taşır. Ama belki biri, buna karşılık insanın cüzî durumlar hakkında daha iyi müzakere edeceğini söyler. O hâlde onun kanun koyucu olması ve kanunların konması gerektiği açıktır; ama kanunlar doğru yoldan saptıkları noktalarda söz sahibi olmamalı, öteki konularda ise söz sahibi olmalıdır. Kanunun hiç ya da iyi karara bağlayamadığı konularda ise yönetmesi gereken en iyi tek kişi midir, yoksa herkes mi? Nitekim bugün de insanlar bir araya gelip yargılar, müzakere eder ve hüküm verirler; bu hükümlerin hepsi de cüzî durumlarla ilgilidir. Bunlardan herhangi biri tek başına karşılaştırılınca belki daha kötüdür; ama şehir çok kişiden oluşur ve herkesin katkısıyla kurulan bir sofra tek kişinin hazırladığı sade bir sofradan nasıl daha güzelse, kalabalık da pek çok konuda herhangi bir tek kişiden daha iyi hüküm verir.
Üstelik çok olan daha zor bozulur: Çok su gibi, kalabalık da azınlıktan daha zor bozulur. Tek kişi öfkeye ya da bu türden başka bir duyguya yenik düştüğünde hükmünün bozulması kaçınılmazdır; çok kişide ise herkesin aynı anda öfkelenip yanılması zor iştir. Kalabalık derken, kanunun zorunlu olarak eksik kaldığı konular dışında kanuna aykırı hiçbir şey yapmayan hürleri kastediyoruz. Bunu çok kişide sağlamak kolay değilse de, diyelim ki birçok kişi hem insan hem vatandaş olarak iyidir: O zaman tek yönetici mi daha zor bozulur, yoksa sayıca çok olup hepsi iyi olanlar mı?
ἢ οὐ συμφέρει, ἓν δὲ πότερον ἕνα συμφέρει κύριον εἶναι πάντων, ἢ οὐ συμφέρει. τὸ μὲν οὖν περὶ τῆς τοιαύτης στρατηγίας ἐπισκοπεῖν νόμων ἔχει μᾶλλον εἶδος ἢ πολιτείας (ἐν ἁπάσαις γὰρ ἐνδέχεται γίγνεσθαι τοῦτο ταῖς πολιτείαις), ὥστʼ ἀφείσθω τὴν πρώτην· ὁ δὲ λοιπὸς τρόπος τῆς βασιλείας πολιτείας εἶδός ἐστιν, ὥστε περὶ τούτου δεῖ θεωρῆσαι καὶ τὰς ἀπορίας ἐπιδραμεῖν τὰς ἐνούσας. ἀρχὴ δʼ ἐστὶ τῆς ζητήσεως αὕτη, πότερον συμφέρει μᾶλλον ὑπὸ τοῦ ἀρίστου ἀνδρὸς ἄρχεσθαι ἢ ὑπὸ τῶν ἀρίστων νόμων. δοκοῦσι δὴ τοῖς νομίζουσι συμφέρειν βασιλεύεσθαι τὸ καθόλου μόνον οἱ νόμοι λέγειν, ἀλλʼ οὐ πρὸς τὰ προσπίπτοντα ἐπιτάττειν, ὥστʼ ἐν ὁποιᾳοῦν τέχνῃ τὸ κατὰ γράμματʼ ἄρχειν ἠλίθιον (καὶ ἐν Αἰγύπτῳ μετὰ τὴν τετρήμερον κινεῖν ἔξεστι τοῖς ἰατροῖς, ἐὰν δὲ πρότερον, ἐπὶ τῷ αὑτοῦ κινδύνῳ). φανερὸν τοίνυν ὡς οὐκ ἔστιν ἡ κατὰ γράμματα καὶ νόμους ἀρίστη πολιτεία, διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν. ἀλλὰ μὴν κἀκεῖνον δεῖ ὑπάρχειν τὸν λόγον, τὸν καθόλου, τοῖς ἄρχουσιν. κρεῖττον δʼ ᾧ μὴ πρόσεστι τὸ παθητικὸν ὅλως ἢ ᾧ συμφυές· τῷ μὲν οὖν νόμῳ τοῦτο οὐχ ὑπάρχει, ψυχὴν δʼ ἀνθρωπίνην ἀνάγκη τοῦτʼ ἔχειν πᾶσαν. ἀλλʼ ἴσως ἂν φαίη τις ὡς ἀντὶ τούτου βουλεύσεται περὶ τῶν καθʼ ἕκαστα κάλλιον. ὅτι μὲν τοίνυν ἀνάγκη νομοθέτην αὐτὸν εἶναι, δῆλον, καὶ κεῖσθαι νόμους, ἀλλὰ μὴ κυρίους ᾗ παρεκβαίνουσιν, ἐπεὶ περὶ τῶν γʼ ἄλλων εἶναι δεῖ κυρίους· ὅσα δὲ μὴ δυνατὸν τὸν νόμον κρίνειν ἢ ὅλως ἢ εὖ, πότερον ἕνα τὸν ἄριστον δεῖ ἄρχειν ἢ πάντας; καὶ γὰρ νῦν συνιόντες δικάζουσι καὶ βουλεύονται καὶ κρίνουσιν, αὗται δʼ αἱ κρίσεις εἰσὶ πᾶσαι περὶ τῶν καθʼ ἕκαστον. καθʼ ἕνα μὲν οὖν συμβαλλόμενος ὁστισοῦν ἴσως χείρων· ἀλλʼ ἐστὶν ἡ πόλις ἐκ πολλῶν, ὥσπερ δʼ ἑστίασις συμφορητὸς καλλίων μιᾶς καὶ ἁπλῆς· διὰ τοῦτο καὶ κρίνει ἄμεινον ὄχλος πολλὰ ἢ εἷς ὁστισοῦν. ἔτι μᾶλλον ἀδιάφθορον τὸ πολύ—καθάπερ ὕδωρ τὸ πλεῖον, οὕτω καὶ τὸ πλῆθος τῶν ὀλίγων ἀδιαφθορώτερον· τοῦ δʼ ἑνὸς ὑπʼ ὀργῆς κρατηθέντος ἤ τινος ἑτέρου πάθους τοιούτου ἀναγκαῖον διεφθάρθαι τὴν κρίσιν, ἐκεῖ δʼ ἔργον ἅμα πάντας ὀργισθῆναι καὶ ἁμαρτεῖν. ἔστω δὲ τὸ πλῆθος οἱ ἐλεύθεροι, μηδὲν παρὰ τὸν νόμον πράττοντες ἀλλʼ ἢ περὶ ὧν ἐκλείπειν ἀναγκαῖον αὐτόν. εἰ δὲ δὴ τοῦτο μὴ ῥᾴδιον ἐν πολλοῖς, ἀλλʼ εἰ πλείους εἶεν ἀγαθοὶ καὶ ἄνδρες καὶ πολῖται, πότερον ὁ εἷς ἀδιαφθορώτερος ἄρχων, ἢ μᾶλλον οἱ πλείους μὲν τὸν ἀριθμὸν ἀγαθοὶ
δὲ πάντες;
1286b1Çok kişinin daha zor bozulacağı açık değil mi? "Ama onlar aralarında çekişmeye düşer, tek kişi ise düşmez" denebilir. Buna karşı belki şu söylenmelidir: Onlar da, o tek kişi gibi, psykhē'ce erdemlidir. Öyleyse hepsi iyi adamlardan oluşan çok kişinin yönetimine aristokrasi, tek kişininkine krallık dersek, aynı nitelikte birçok kişi bulunabildiği sürece, yönetim ister bir güce dayansın ister dayanmasın, şehirler için aristokrasi krallıktan daha çok tercihe değer olur. Belki de eskiden bu yüzden krallarla yönetiliyorlardı: Aretē bakımından çok üstün adamlar bulmak nadirdi, hele o zamanlar küçük şehirlerde yaşadıkları için. Ayrıca kralları yaptıkları iyilikler yüzünden başa getiriyorlardı; iyilik yapmak da iyi adamların işidir. Ama aretē bakımından benzer birçok kişi ortaya çıkınca artık buna katlanmadılar; ortak bir yönetim aradılar ve politeia kurdular. Sonra bunlar kötüleşip ortak mallardan zenginleşmeye başlayınca, oligarşilerin aşağı yukarı buradan doğmuş olması akla yatkındır; çünkü zenginliği şerefli bir şey hâline getirdiler. Oligarşilerden önce tiranlıklara, tiranlıklardan da demokrasiye geçildi: Kazanç hırsıyla yönetimi hep daha az kişiye daralttıkça kalabalığı güçlendirdiler; sonunda kalabalık onlara saldırdı ve demokrasiler doğdu. Şehirler de büyümüş olduğundan, artık demokrasiden başka bir yönetim biçiminin ortaya çıkması belki de kolay değildir.
Şehirler için en iyisinin bir kral tarafından yönetilmek olduğu kabul edilse bile, çocuklar meselesi ne olacak? Kralın soyu da mı krallık etmeli? Ama çocuklar nasıl çıkarlarsa öyle olacaklarından bu zararlıdır. "Ama kral, söz sahibi olduğu hâlde krallığı çocuklarına bırakmaz" denebilir. Buna inanmak pek kolay değildir; çünkü bu zor bir iştir ve insan tabiatını aşan bir aretē ister. Güç konusunda da bir aporia vardır: Kral olacak kişinin, itaat etmek istemeyenleri zorlayabileceği bir silahlı gücü yanında bulundurması mı gerekir, yoksa yönetimini başka nasıl sürdürebilir? Çünkü kanuna göre söz sahibi olsa ve kanuna aykırı hiçbir şeyi kendi dileğine göre yapmasa bile, kanunları koruyabileceği bir güce sahip olması yine de zorunludur. Böyle bir kral hakkında bir belirleme yapmak belki zor değildir: Gücü olmalıdır, ama bu güç tek tek her kişiden de, birkaç kişinin bir araya gelmesinden de üstün, kalabalıktan ise aşağı olmalıdır. Nitekim eskiler de birini aisymnetes ya da tiran adıyla şehrin başına getirdiklerinde ona muhafızları böyle verirlerdi; Dionysios muhafız istediğinde de biri Syrakusalılara ona bu kadar muhafız vermelerini öğütlemişti.
ἢ δῆλον ὡς οἱ πλείους; ἀλλʼ οἱ μὲν στασιάσουσιν ὁ δὲ εἷς ἀστασίαστος. ἀλλὰ πρὸς τοῦτʼ ἀντιθετέον ἴσως ὅτι σπουδαῖοι τὴν ψυχήν, ὥσπερ κἀκεῖνος ὁ εἷς. εἰ δὴ τὴν μὲν τῶν πλειόνων ἀρχὴν ἀγαθῶν δʼ ἀνδρῶν πάντων ἀριστοκρατίαν θετέον, τὴν δὲ τοῦ ἑνὸς βασιλείαν, αἱρετώτερον ἂν εἴη ταῖς πόλεσιν ἀριστοκρατία βασιλείας, καὶ μετὰ δυνάμεως καὶ χωρὶς δυνάμεως οὔσης τῆς ἀρχῆς, ἂν ᾖ λαβεῖν πλείους ὁμοίους. καὶ διὰ τοῦτʼ ἴσως ἐβασιλεύοντο πρότερον, ὅτι σπάνιον ἦν εὑρεῖν ἄνδρας πολὺ διαφέροντας κατʼ ἀρετήν, ἄλλως τε καὶ τότε μικρὰς οἰκοῦντας πόλεις. ἔτι δʼ ἀπʼ εὐεργεσίας καθίστασαν τοὺς βασιλεῖς, ὅπερ ἐστὶν ἔργον τῶν ἀγαθῶν ἀνδρῶν. ἐπεὶ δὲ συνέβαινε γίγνεσθαι πολλοὺς ὁμοίους πρὸς ἀρετήν, οὐκέτι ὑπέμενον ἀλλʼ ἐζήτουν κοινόν τι καὶ πολιτείαν καθίστασαν. ἐπεὶ δὲ χείρους γιγνόμενοι ἐχρηματίζοντο ἀπὸ τῶν κοινῶν, ἐντεῦθέν ποθεν εὔλογον γενέσθαι τὰς ὀλιγαρχίας· ἔντιμον γὰρ ἐποίησαν τὸν πλοῦτον. ἐκ δὲ τούτων πρῶτον εἰς τυραννίδας μετέβαλλον, ἐκ δὲ τῶν τυραννίδων εἰς δημοκρατίαν· αἰεὶ γὰρ εἰς ἐλάττους ἄγοντες διʼ αἰσχροκέρδειαν ἰσχυρότερον τὸ πλῆθος κατέστησαν, ὥστʼ ἐπιθέσθαι καὶ γενέσθαι δημοκρατίας. ἐπεὶ δὲ καὶ μείζους εἶναι συμβέβηκε τὰς πόλεις, ἴσως οὐδὲ ῥᾴδιον ἔτι γίγνεσθαι πολιτείαν ἑτέραν παρὰ δημοκρατίαν. εἰ δὲ δή τις ἄριστον θείη τὸ βασιλεύεσθαι ταῖς πόλεσιν, πῶς ἕξει τὰ περὶ τῶν τέκνων; πότερον καὶ τὸ γένος δεῖ βασιλεύειν; ἀλλὰ γιγνομένων ὁποῖοί τινες ἔτυχον, βλαβερόν. ἀλλʼ οὐ παραδώσει κύριος ὢν τοῖς τέκνοις. ἀλλʼ οὐκ ἔτι τοῦτο ῥᾴδιον πιστεῦσαι· χαλεπὸν γάρ, καὶ μείζονος ἀρετῆς ἢ κατʼ ἀνθρωπίνην φύσιν. ἔχει δʼ ἀπορίαν καὶ περὶ τῆς δυνάμεως, πότερον ἔχειν δεῖ τὸν μέλλοντα βασιλεύειν ἰσχύν τινα περὶ αὑτόν, ᾗ δυνήσεται βιάζεσθαι τοὺς μὴ βουλομένους πειθαρχεῖν, ἢ πῶς ἐνδέχεται τὴν ἀρχὴν διοικεῖν; εἰ γὰρ καὶ κατὰ νόμον εἴη κύριος, μηδὲν πράττων κατὰ τὴν αὑτοῦ βούλησιν παρὰ τὸν νόμον, ὅμως ἀναγκαῖον ὑπάρχειν αὐτῷ δύναμιν ᾗ φυλάξει τοὺς νόμους. τάχα μὲν οὖν τὰ περὶ τὸν βασιλέα τὸν τοιοῦτον οὐ χαλεπὸν διορίσαι· δεῖ γὰρ αὐτὸν μὲν ἔχειν ἰσχύν, εἶναι δὲ τοσαύτην τὴν ἰσχὺν ὥστε ἑκάστου μὲν καὶ ἑνὸς καὶ συμπλειόνων κρείττω τοῦ δὲ πλήθους ἥττω, καθάπερ οἵ τʼ ἀρχαῖοι τὰς φυλακὰς ἐδίδοσαν, ὅτε καθισταῖέν τινα τῆς πόλεως ὃν ἐκάλουν αἰσυμνήτην ἢ τύραννον, καὶ Διονυσίῳ τις, ὅτʼ ᾔτει τοὺς φύλακας, συνεβούλευε τοῖς Συρακουσίοις διδόναι τοσούτους τοὺς φύλακας.
1287a16. Bölüm
Şimdi sözümüz, her şeyi kendi dileğine göre yapan krala gelmiştir; onu incelemek gerekir. Kanuna göre kral denen kişi, dediğimiz gibi, bir yönetim biçimi türü değildir. (Çünkü ömür boyu başkomutanlık bütün yönetim biçimlerinde, örneğin demokraside ve aristokraside de bulunabilir; birçok yer idarede tek bir kişiyi söz sahibi yapar: Epidamnos'ta böyle bir makam vardır, Opus'ta da biraz daha dar yetkili olanı.) Mutlak krallık denen yönetime gelince (bu, kralın her şeyi kendi dileğine göre yönettiği krallıktır), bazılarına göre şehir benzer insanlardan oluşuyorsa, bir kişinin bütün vatandaşlar üzerinde söz sahibi olması tabiata uygun bile değildir. Çünkü tabiatça benzer olanların hakkı da değeri de zorunlu olarak tabiatça aynıdır. Eşit olmayanların eşit yiyecek ya da giysi alması bedenlere zararlıysa, şerefler konusunda da durum böyledir; eşitlerin eşit olmayan pay alması da aynı şekilde zararlıdır. Bu yüzden hiç kimsenin yönetilmekten çok yönetmesi adil değildir; demek ki sırayla yönetmek ve yönetilmek adildir. Bu ise artık kanundur, çünkü düzen kanundur. Öyleyse kanunun yönetmesi, vatandaşlardan herhangi birinin yönetmesinden daha tercihe değerdir. Aynı akıl yürütmeyle, bazı kişilerin yönetmesi daha iyi olsa bile, bunlar kanunların bekçileri ve hizmetkârları olarak atanmalıdır. Çünkü bazı makamların bulunması zorunludur; ama herkes benzer olduğu hâlde bu makamın tek bir kişide olmasının adil olmadığını söylerler. Kaldı ki kanunun belirleyemeyeceği görünen şeyleri bir insan da bilemez. Ama kanun, yöneticileri bu amaçla eğitir ve geri kalan işleri en adil yargılarıyla karara bağlamaları ve idare etmeleri için onlara bırakır. Ayrıca yürürlükteki kanunlardan daha iyi olduğunu tecrübeyle gördükleri şeyleri düzeltmelerine de izin verir. Kanunun yönetmesini isteyen, yalnız tanrının ve nous'un yönetmesini istiyor gibidir; insanın yönetmesini isteyen ise işin içine bir de vahşi hayvanı katar. Çünkü arzu böyle bir şeydir; thymos da yöneticileri, en iyi adamları bile, yoldan çıkarır. Bu yüzden kanun, istekten arınmış nous'tur. Tekhnē'lerden alınan örnek, yani yazılı kurallara göre tedavi edilmenin kötü olduğu, tekhnē sahiplerine başvurmanın daha tercihe değer olduğu örneği ise yanlış görünüyor. Çünkü hekimler dostluk yüzünden akla aykırı hiçbir şey yapmaz, hastaları iyileştirip ücretlerini alırlar; siyasi makamlardakiler ise pek çok şeyi kin ya da kayırma yüzünden yapmaya alışkındır. Nitekim insanlar hekimlerin düşmanlarıyla anlaşıp kazanç uğruna kendilerini öldüreceklerinden şüphelendiklerinde, tedaviyi daha çok yazılı kurallarda ararlar.
περὶ δὲ τοῦ βασιλέως τοῦ κατὰ τὴν αὑτοῦ βούλησιν πάντα πράττοντος ὅ τε λόγος ἐφέστηκε νῦν καὶ ποιητέον τὴν σκέψιν. ὁ μὲν γὰρ κατὰ νόμον λεγόμενος βασιλεὺς οὐκ ἔστιν εἶδος, καθάπερ εἴπομεν, πολιτείας (ἐν πάσαις γὰρ ὑπάρχειν ἐνδέχεται στρατηγίαν ἀίδιον, οἷον ἐν δημοκρατίᾳ καὶ ἀριστοκρατίᾳ, καὶ πολλοὶ ποιοῦσιν ἕνα κύριον τῆς διοικήσεως· τοιαύτη γὰρ ἀρχή τις ἔστι καὶ περὶ Ἐπίδαμνον, καὶ περὶ Ὀποῦντα δὲ κατά τι μέρος ἔλαττον)· περὶ δὲ τῆς παμβασιλείας καλουμένης (αὕτη δʼ ἐστὶ καθʼ ἣν ἄρχει πάντων κατὰ τὴν ἑαυτοῦ βούλησιν ὁ βασιλεύς) δοκεῖ [δέ] τισιν οὐδὲ κατὰ φύσιν εἶναι τὸ κύριον ἕνα πάντων εἶναι τῶν πολιτῶν, ὅπου συνέστηκεν ἐξ ὁμοίων ἡ πόλις· τοῖς γὰρ ὁμοίοις φύσει τὸ αὐτὸ δίκαιον ἀναγκαῖον καὶ τὴν αὐτὴν ἀξίαν κατὰ φύσιν εἶναι, ὥστʼ εἴπερ καὶ τὸ ἴσην ἔχειν τοὺς ἀνίσους τροφὴν ἢ ἐσθῆτα βλαβερὸν τοῖς σώμασιν, οὕτως ἔχειν καὶ τὰ περὶ τὰς τιμάς· ὁμοίως τοίνυν καὶ τὸ ἄνισον τοὺς ἴσους· διόπερ οὐδένα μᾶλλον ἄρχειν ἢ ἄρχεσθαι δίκαιον, καὶ τὸ ἀνὰ μέρος τοίνυν ὡσαύτως. τοῦτο δʼ ἤδη νόμος· ἡ γὰρ τάξις νόμος. τὸν ἄρα νόμον ἄρχειν αἱρετώτερον μᾶλλον ἢ τῶν πολιτῶν ἕνα τινά, κατὰ τὸν αὐτὸν δὲ λόγον τοῦτον, κἂν εἴ τινας ἄρχειν βέλτιον, τούτους καταστατέον νομοφύλακας καὶ ὑπηρέτας τοῖς νόμοις· ἀναγκαῖον γὰρ εἶναί τινας ἀρχάς, ἀλλʼ οὐχ ἕνα τοῦτον εἶναί φασι δίκαιον, ὁμοίων γε ὄντων πάντων. ἀλλὰ μὴν ὅσα γε μὴ δοκεῖ δύνασθαι διορίζειν ὁ νόμος, οὐδʼ ἄνθρωπος ἂν δύναιτο γνωρίζειν. ἀλλʼ ἐπίτηδες παιδεύσας ὁ νόμος ἐφίστησι τὰ λοιπὰ τῇ δικαιοτάτῃ γνώμῃ κρίνειν καὶ διοικεῖν τοὺς ἄρχοντας. ἔτι δʼ ἐπανορθοῦσθαι δίδωσιν ὅ τι ἂν δόξῃ πειρωμένοις ἄμεινον εἶναι τῶν κειμένων. ὁ μὲν οὖν τὸν νόμον κελεύων ἄρχειν δοκεῖ κελεύειν ἄρχειν τὸν θεὸν καὶ τὸν νοῦν μόνους, ὁ δʼ ἄνθρωπον κελεύων προστίθησι καὶ θηρίον· ἥ τε γὰρ ἐπιθυμία τοιοῦτον, καὶ ὁ θυμὸς ἄρχοντας διαστρέφει καὶ τοὺς ἀρίστους ἄνδρας. διόπερ ἄνευ ὀρέξεως νοῦς ὁ νόμος ἐστίν. τὸ δὲ τῶν τεχνῶν εἶναι δοκεῖ παράδειγμα ψεῦδος, ὅτι τὸ κατὰ γράμματα ἰατρεύεσθαι φαῦλον, ἀλλὰ αἱρετώτερον χρῆσθαι τοῖς ἔχουσι τὰς τέχνας. οἱ μὲν γὰρ οὐδὲν διὰ φιλίαν παρὰ τὸν λόγον ποιοῦσιν, ἀλλʼ ἄρνυνται τὸν μισθὸν τοὺς κάμνοντας ὑγιάσαντες· οἱ δʼ ἐν ταῖς πολιτικαῖς ἀρχαῖς πολλὰ πρὸς ἐπήρειαν καὶ χάριν εἰώθασι πράττειν, ἐπεὶ καὶ τοὺς ἰατροὺς ὅταν ὑποπτεύωσι πιστευθέντας τοῖς ἐχθροῖς διαφθείρειν διὰ κέρδος, τότε τὴν ἐκ τῶν γραμμάτων θεραπείαν ζητήσαιεν ἂν μᾶλλον.
1287a40Öte yandan hekimler de hastalandıklarında başka hekimleri, beden eğitimcileri de idman yaparken başka beden eğitimcilerini yanlarına çağırırlar; çünkü hem kendi işleri hakkında hüküm verdikleri hem de bir duygunun etkisinde oldukları için doğruyu ayırt edemeyeceklerini bilirler.
ἀλλὰ μὴν εἰσάγονταί γʼ ἐφʼ ἑαυτοὺς
1287b Demek ki adil olanı arayanlar orta olanı arar; çünkü kanun ortadır. Ayrıca âdetlere dayanan kanunlar, yazılı kanunlardan daha çok söz sahibidir ve daha önemli şeylerle ilgilidir; bu yüzden bir insanın yönetmesi yazılı kanunlardan daha güvenli olsa bile, âdete dayananlardan daha güvenli değildir.
Hem tek bir kişinin pek çok şeyi gözetmesi kolay değildir; demek ki onun atadığı birçok yöneticinin bulunması gerekecektir. O zaman bunların baştan beri var olmasıyla, tek kişinin onları bu şekilde ataması arasında ne fark kalır? Bir de, daha önce söylendiği gibi, erdemli adam daha iyi olduğu için yönetmeye layıksa, iki iyi adam bir kişiden daha iyidir. İşte şu söz de bunu anlatır:
İki kişi birlikte yürüyünce…
Agamemnon'un şu dileği de:
Böyle on danışmanım olsaydı!
Bugün de bazı konularda, kanunun belirleyemediği şeylerde, makamlar tıpkı yargıç gibi hüküm vermeye yetkilidir; çünkü kanunun belirleyebildiği konularda kanunun en iyi şekilde yöneteceğinden ve hüküm vereceğinden kimse şüphe etmez. Ama bazı şeyler kanunlarla kapsanabildiği hâlde bazıları kapsanamadığı için, insanlar en iyi kanunun mu yoksa en iyi adamın mı yönetmesinin daha tercihe değer olduğu konusunda aporia'ya düşer ve araştırmaya koyulur; çünkü üzerinde müzakere edilen şeyler hakkında kanun koymak imkânsızdır. Demek ki bu tür konularda hüküm verecek olanın bir insan olması gerektiğine itiraz etmiyorlar; itirazları, bunun tek bir kişi değil, birçok kişi olması gerektiğidir.
Çünkü kanunla eğitilmiş her yönetici iyi hüküm verir; iki gözü ve iki kulağıyla hüküm veren, iki ayağı ve iki eliyle iş gören bir kişinin, çok gözle, çok kulakla, çok elle ve ayakla iş gören çok kişiden daha iyi görmesi tuhaf görünebilirdi. Nitekim bugün monarklar da kendilerine birçok göz, kulak, el ve ayak edinirler: Kendilerine ve yönetimlerine dost olanları yönetime ortak ederler. Bunlar dost değilse monarkın prohairesis'ine uygun davranmazlar; hem onun hem de yönetiminin dostuysalar, dost eşit ve benzer biridir. Öyleyse monark bunların yönetmesi gerektiğini düşünüyorsa, eşit ve benzer olanların da aynı şekilde yönetmesi gerektiğini düşünüyor demektir. Krallığa itiraz edenlerin söyledikleri aşağı yukarı bunlardır.
17. Bölüm
Ama belki bu, bazı halklar için böyledir, bazıları için böyle değildir. Çünkü tabiatça efendi yönetimine uygun olan bir şey vardır, krallığa uygun olan başka bir şey, politeia'ya uygun olan başka bir şey; adil ve yararlı olan da farklı insanlar için farklıdır. Tiranlığa uygun olan ise tabiatta yoktur; sapma olan öteki yönetim biçimlerine uygun olan da yoktur, çünkü bunlar tabiata aykırı olarak ortaya çıkar.
οἱ ἰατροὶ κάμνοντες ἄλλους ἰατροὺς καὶ οἱ παιδοτρίβαι γυμναζόμενοι παιδοτρίβας, ὡς οὐ δυνάμενοι κρίνειν τὸ ἀληθὲς διὰ τὸ κρίνειν περί τε οἰκείων καὶ ἐν πάθει ὄντες. ὥστε δῆλον ὅτι τὸ δίκαιον ζητοῦντες τὸ μέσον ζητοῦσιν· ὁ γὰρ νόμος τὸ μέσον. ἔτι κυριώτεροι καὶ περὶ κυριωτέρων τῶν κατὰ γράμματα νόμων οἱ κατὰ τὰ ἔθη εἰσίν, ὥστʼ εἰ τῶν κατὰ γράμματα ἄνθρωπος ἄρχων ἀσφαλέστερος, ἀλλʼ οὐ τῶν κατὰ τὸ ἔθος. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ ῥᾴδιον ἐφορᾶν πολλὰ τὸν ἕνα· δεήσει ἄρα πλείονας εἶναι τοὺς ὑπʼ αὐτοῦ καθισταμένους ἄρχοντας, ὥστε τί διαφέρει τοῦτο ἐξ ἀρχῆς εὐθὺς ὑπάρχειν ἢ τὸν ἕνα καταστῆσαι τοῦτον τὸν τρόπον; ἔτι, ὃ καὶ πρότερον εἰρημένον ἐστίν, εἴπερ ὁ ἀνὴρ ὁ σπουδαῖος, διότι βελτίων, ἄρχειν δίκαιος, τοῦ γε ἑνὸς οἱ δύο ἀγαθοὶ βελτίους· τοῦτο γάρ ἐστι τὸ σύν τε δύʼ ἐρχομένω καὶ ἡ εὐχὴ τοῦ Ἀγαμέμνονος τοιοῦτοι δέκα μοι συμφράδμονες. εἰσὶ δὲ καὶ νῦν περὶ ἐνίων αἱ ἀρχαὶ κύριαι κρίνειν, ὥσπερ ὁ δικαστής, περὶ ὧν ὁ νόμος ἀδυνατεῖ διορίζειν, ἐπεὶ περὶ ὧν γε δυνατός, οὐδεὶς ἀμφισβητεῖ περὶ τούτων ὡς οὐκ ἂν ἄριστα ὁ νόμος ἄρξειε καὶ κρίνειεν. ἀλλʼ ἐπειδὴ τὰ μὲν ἐνδέχεται περιληφθῆναι τοῖς νόμοις τὰ δὲ ἀδύνατα, ταῦτʼ ἐστὶν ἃ ποιεῖ διαπορεῖν καὶ ζητεῖν πότερον τὸν ἄριστον νόμον ἄρχειν αἱρετώτερον ἢ τὸν ἄνδρα τὸν ἄριστον· περὶ ὧν γὰρ βουλεύονται νομοθετῆσαι τῶν ἀδυνάτων ἐστίν. οὐ τοίνυν τοῦτό γʼ ἀντιλέγουσιν, ὡς οὐκ ἀναγκαῖον ἄνθρωπον εἶναι τὸν κρινοῦντα περὶ τῶν τοιούτων, ἀλλʼ ὅτι οὐχ ἕνα μόνον ἀλλὰ πολλούς. κρίνει γὰρ ἕκαστος ἄρχων πεπαιδευμένος ὑπὸ τοῦ νόμου καλῶς, ἄτοπον τʼ ἴσως ἂν εἶναι δόξειεν εἰ βέλτιον ἴδοι τις δυοῖν ὄμμασι καὶ δυσὶν ἀκοαῖς κρίνων καὶ πράττων δυσὶ ποσὶ καὶ χερσίν, ἢ πολλοὶ πολλοῖς· ἐπεὶ καὶ νῦν ὀφθαλμοὺς πολλοὺς οἱ μόναρχοι ποιοῦσιν αὑτῶν καὶ ὦτα καὶ χεῖρας καὶ πόδας· τοὺς γὰρ τῇ ἀρχῇ καὶ αὑτοῖς φίλους ποιοῦνται συνάρχους. μὴ φίλοι μὲν οὖν ὄντες οὐ ποιήσουσι κατὰ τὴν τοῦ μονάρχου προαίρεσιν· εἰ δὲ φίλοι κἀκείνου καὶ τῆς ἀρχῆς, ὅ γε φίλος ἴσος καὶ ὅμοιος, ὥστʼ εἰ τούτους οἴεται δεῖν ἄρχειν, τοὺς ἴσους καὶ ὁμοίους ἄρχειν οἴεται δεῖν ὁμοίως. ἃ μὲν οὖν οἱ διαμφισβητοῦντες πρὸς τὴν βασιλείαν λέγουσι, σχεδὸν ταῦτʼ ἐστίν. ἀλλʼ ἴσως ταῦτʼ ἐπὶ μὲν τινῶν ἔχει τὸν τρόπον τοῦτον, ἐπὶ δὲ τινῶν οὐχ οὕτως. ἔστι γάρ τι φύσει δεσποτικὸν καὶ ἄλλο βασιλευτικὸν καὶ ἄλλο πολιτικὸν καὶ δίκαιον καὶ συμφέρον ἄλλο ἄλλοις· τυραννικὸν δʼ οὐκ ἔστι κατὰ φύσιν, οὐδὲ τῶν ἄλλων πολιτειῶν ὅσαι παρεκβάσεις εἰσί· ταῦτα γὰρ γίνεται παρὰ φύσιν.
1287b40 Ama söylenenlerden şu da açıktır: Benzer ve eşit kişiler arasında bir kişinin her şeyde söz sahibi olması ne yararlı ne de adildir; ne kanunlar yokken, kendisi kanun yerine geçerek, ne de kanunlar varken; ne iyi biri iyilerin, ne de iyi olmayan biri iyi olmayanların başında olduğunda; hatta aretē bakımından daha üstün olsa bile, belli bir durum dışında.
ἀλλʼ ἐκ τῶν εἰρημένων
1288a Bu durumun ne olduğunu söylemek gerekir; aslında bir bakıma daha önce de söylendi.
Önce krallığa elverişli, aristokrasiye elverişli ve politeia'ya elverişli halkın hangisi olduğunu belirlemek gerekir. Krallığa elverişli halk, siyasi önderlik için aretē bakımından üstün bir soy yetiştirmeye tabiatça yatkın olandır. Aristokrasiye elverişli halk, aretē'leri sayesinde siyasi yönetimde önderlik edebilen kişilerce hür insanlara yaraşır bir yönetimle yönetilebilecek bir topluluk yetiştirmeye tabiatça yatkın olandır. Politeia'ya elverişli halk ise içinde, makamları değere göre varlıklılara dağıtan kanun uyarınca hem yönetilebilen hem yönetebilen savaşçı bir topluluğun tabiatça yetiştiği halktır. Öyleyse bütün bir soy ya da ötekilerin arasından biri aretē bakımından o kadar öne çıkar ki onun aretē'si ötekilerin hepsininkini aşarsa, o zaman bu soyun kral soyu olması ve her şeyde söz sahibi olması, bu tek kişinin de kral olması adildir. Çünkü daha önce söylendiği gibi, bu yalnız yönetim biçimlerini kuranların, yani aristokrasileri, oligarşileri ve yine demokrasileri kuranların ileri sürmeye alışkın oldukları hak ilkesine göre böyle değildir (hepsi bir üstünlüğe dayanarak hak iddia eder, ama aynı üstünlüğe değil); daha önce söylenene göre de böyledir. Böyle birini öldürmek, sürgüne göndermek ya da ostrakismosla uzaklaştırmak elbette yakışık almaz; onun sırayla yönetilmesini istemek de yakışık almaz. Çünkü parçanın bütünü aşması tabiatta yoktur; böylesine büyük bir üstünlüğe sahip olan kişide ise durum tam budur. Geriye yalnız böyle birine itaat etmek ve onun sırayla değil, mutlak olarak söz sahibi olması kalır. Krallık konusunda, yani hangi farklı türleri olduğu, şehirlere yararlı olup olmadığı, yararlıysa kimlere ve nasıl yararlı olduğu konusunda bu kadar belirleme yeter.
18. Bölüm
Doğru yönetim biçimlerinin üç olduğunu söylüyoruz; bunların en iyisi de zorunlu olarak en iyiler tarafından idare edilenidir. Böylesi de, ya herkesin içinden tek bir kişinin, ya bütün bir soyun ya da bir topluluğun aretē bakımından üstün olduğu ve en çok tercihe değer hayat uğruna bir kısmının yönetilmeye, bir kısmının yönetmeye gücünün yettiği yönetim biçimidir. İlk incelemelerde de en iyi şehirde adamın aretē'siyle vatandaşın aretē'sinin zorunlu olarak aynı olduğu gösterilmişti. Öyleyse açıktır ki bir adam hangi yolla ve hangi araçlarla erdemli oluyorsa, aristokrasiyle ya da krallıkla yönetilen bir şehir de aynı yolla ve aynı araçlarla kurulabilir;
γε φανερὸν ὡς ἐν μὲν τοῖς ὁμοίοις καὶ ἴσοις οὔτε συμφέρον ἐστὶν οὔτε δίκαιον ἕνα κύριον εἶναι πάντων, οὔτε μὴ νόμων ὄντων, ἀλλʼ ὡς αὐτὸν ὄντα νόμον, οὔτε νόμων ὄντων, οὔτε ἀγαθὸν ἀγαθῶν οὔτε μὴ ἀγαθῶν μὴ ἀγαθόν, οὐδʼ ἂν κατʼ ἀρετὴν ἀμείνων ᾖ, εἰ μὴ τρόπον τινά. τίς δʼ ὁ τρόπος, λεκτέον· εἴρηται δέ πως ἤδη καὶ πρότερον. πρῶτον δὲ διοριστέον τί τὸ βασιλευτὸν καὶ τί τὸ ἀριστοκρατικὸν καὶ τί τὸ πολιτικόν. βασιλευτὸν μὲν οὖν τὸ τοιοῦτόν ἐστι πλῆθος ὃ πέφυκε φέρειν γένος ὑπερέχον κατʼ ἀρετὴν πρὸς ἡγεμονίαν πολιτικήν, ἀριστοκρατικὸν δὲ ὃ πέφυκε φέρειν πλῆθος ἄρχεσθαι δυνάμενον τὴν τῶν ἐλευθέρων ἀρχὴν ὑπὸ τῶν κατʼ ἀρετὴν ἡγεμονικῶν πρὸς πολιτικὴν ἀρχήν, πολιτικὸν δὲ ἐν ᾧ πέφυκεν ἐγγίνεσθαι πλῆθος πολεμικὸν δυνάμενον ἄρχεσθαι καὶ ἄρχειν κατὰ νόμον τὸν κατʼ ἀξίαν διανέμοντα τοῖς εὐπόροις τὰς ἀρχάς. ὅταν οὖν ἢ γένος ὅλον ἢ καὶ τῶν ἄλλων ἕνα τινὰ συμβῇ διαφέροντα γενέσθαι κατʼ ἀρετὴν τοσοῦτον ὥσθʼ ὑπερέχειν τὴν ἐκείνου τῆς τῶν ἄλλων πάντων, τότε δίκαιον τὸ γένος εἶναι τοῦτο βασιλικὸν καὶ κύριον πάντων, καὶ βασιλέα τὸν ἕνα τοῦτον. καθάπερ γὰρ εἴρηται πρότερον, οὐ μόνον οὕτως ἔχει κατὰ τὸ δίκαιον ὃ προφέρειν εἰώθασιν οἱ τὰς πολιτείας καθιστάντες, οἵ τε τὰς ἀριστοκρατικὰς καὶ οἱ τὰς ὀλιγαρχικὰς καὶ πάλιν οἱ τὰς δημοκρατικάς (πάντες γὰρ καθʼ ὑπεροχὴν ἀξιοῦσιν, ἀλλὰ ὑπεροχὴν οὐ τὴν αὐτήν), ἀλλὰ ⟨καὶ⟩ κατὰ τὸ πρότερον λεχθέν. οὔτε γὰρ κτείνειν ἢ φυγαδεύειν οὐδʼ ὀστρακίζειν δή που τὸν τοιοῦτον πρέπον ἐστίν, οὔτʼ ἀξιοῦν ἄρχεσθαι κατὰ μέρος· οὐ γὰρ πέφυκε τὸ μέρος ὑπερέχειν τοῦ παντός, τῷ δὲ τὴν τηλικαύτην ὑπερβολὴν ἔχοντι τοῦτο συμβέβηκεν. ὥστε λείπεται μόνον τὸ πείθεσθαι τῷ τοιούτῳ καὶ κύριον εἶναι μὴ κατὰ μέρος τοῦτον ἀλλʼ ἁπλῶς. περὶ μὲν οὖν βασιλείας, τίνας ἔχει διαφοράς, καὶ πότερον οὐ συμφέρει ταῖς πόλεσιν ἢ συμφέρει, καὶ τίσι, καὶ πῶς, διωρίσθω τὸν τρόπον τοῦτον. ἐπεὶ δὲ τρεῖς φαμεν εἶναι τὰς ὀρθὰς πολιτείας, τούτων δʼ ἀναγκαῖον ἀρίστην εἶναι τὴν ὑπὸ τῶν ἀρίστων οἰκονομουμένην, τοιαύτη δʼ ἐστὶν ἐν ᾗ συμβέβηκεν ἢ ἕνα τινὰ συμπάντων ἢ γένος ὅλον ἢ πλῆθος ὑπερέχον εἶναι κατʼ ἀρετήν, τῶν μὲν ἄρχεσθαι δυναμένων τῶν δʼ ἄρχειν πρὸς τὴν αἱρετωτάτην ζωήν, ἐν δὲ τοῖς πρώτοις ἐδείχθη λόγοις ὅτι τὴν αὐτὴν ἀναγκαῖον ἀνδρὸς ἀρετὴν εἶναι καὶ πολίτου τῆς πόλεως τῆς ἀρίστης, φανερὸν ὅτι τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ διὰ τῶν αὐτῶν ἀνήρ τε γίνεται σπουδαῖος καὶ πόλιν συστήσειεν ἄν τις ἀριστοκρατουμένην ἢ βασιλευομένην,
1288a40 bu yüzden erdemli adamı yetiştiren terbiye ve alışkanlıklar, devlet adamını ve kralı yetiştirenlerle aşağı yukarı aynı olacaktır.
ὥστʼ ἔσται
1288b Bunlar belirlendiğine göre artık en iyi yönetim biçimi hakkında, onun tabiatça nasıl doğduğunu ve nasıl kurulduğunu söylemeye çalışmalıyız. [Onun hakkında gereği gibi bir inceleme yapacak kişinin zorunlu olarak…]
καὶ παιδεία καὶ ἔθη ταὐτὰ σχεδὸν τὰ ποιοῦντα σπουδαῖον ἄνδρα καὶ τὰ ποιοῦντα πολιτικὸν καὶ βασιλικόν. διωρισμένων δὲ τούτων περὶ τῆς πολιτείας ἤδη πειρατέον λέγειν τῆς ἀρίστης, τίνα πέφυκε γίγνεσθαι τρόπον καὶ καθίστασθαι πῶς. [ἀνάγκη δὴ τὸν μέλλοντα περὶ αὐτῆς ποιήσασθαι τὴν προσήκουσαν σκέψιν.]