İçeriğe geç
Politika

Aristoteles · Politika

IV. Kitap

1288b_21. Bölüm

Bir parçayla sınırlı kalmayıp tek bir cinsin bütününü kuşatan ve o cins bakımından eksiksiz olan bütün tekhnē'lerde ve epistēmē'lerde, her cinse neyin uygun düştüğünü incelemek tek bir epistēmē'nin işidir. Örneğin hangi bedene hangi idmanın yararlı olduğunu, en iyi idmanın hangisi olduğunu (çünkü tabiatça en güzel yaratılmış ve en iyi donatılmış bedene en iyi idmanın uyması zorunludur), çoğu kişiye tek bir idman olarak hangisinin uyduğunu incelemek aynı bilgi dalına düşer; bu da beden eğitiminin işidir. Üstelik biri yarışmacılara yaraşan meleke ve bilgiyi edinmek istemese bile, ona bu ölçüde bir yeti kazandırmak da yine güreş hocasının ve idman hocasının işidir. Aynı şeyin hekimlikte, gemi yapımında, giyim işinde ve başka her tekhnē'de de böyle olduğunu görüyoruz. Öyleyse açıktır ki yönetim biçimleri konusunda da şunları incelemek aynı epistēmē'nin işidir: en iyi yönetim biçimi hangisidir ve dışarıdan hiçbir engel çıkmasa, tam dilediğimiz gibi olsa nasıl bir şey olurdu; hangi yönetim biçimi hangi insanlara uyar (çünkü birçokları için en iyisine ulaşmak belki imkânsızdır; bu yüzden iyi kanun koyucu ve gerçek devlet adamı, hem mutlak olarak en üstün olanı hem de eldeki şartlara göre en iyi olanı gözden kaçırmamalıdır); üçüncü olarak da bir varsayıma dayanan yönetim biçimi. Çünkü verilmiş bir yönetim biçimini de inceleyebilmek, onun başlangıçta nasıl doğabileceğini ve doğduktan sonra hangi yolla en uzun süre korunabileceğini görebilmek gerekir. Demek istediğim şu: diyelim ki bir şehir ne en iyi yönetim biçimiyle yönetiliyor, hatta zorunlu şeylerden bile yoksun, ne de eldeki imkânlarla mümkün olan yönetim biçimiyle; daha kötü bir yönetim biçimiyle yönetiliyor. Bütün bunların yanında, bütün şehirlere en çok uyan yönetim biçimini de bilmek gerekir. Yönetim biçimleri üzerine görüş bildirenlerin çoğu, başka konularda ne kadar iyi konuşursa konuşsun, işte bunu bilmediği için işe yarayanı ıskalar. Çünkü yalnızca en iyiyi değil, mümkün olanı da incelemek gerekir; aynı şekilde daha kolay olanı ve bütün şehirlerde daha çok paylaşılabilecek olanı da. Oysa bugün kimileri yalnızca en yükseğini, bol imkân gerektireni arıyor; kimileri de daha çok herkese uygun bir yönetim biçiminden söz ederken mevcut yönetim biçimlerini bir kenara atıp Lakonya'nın yönetim biçimini

1288b_2

ἐν ἁπάσαις ταῖς τέχναις καὶ ταῖς ἐπιστήμαις ταῖς μὴ κατὰ μόριον γινομέναις, ἀλλὰ περὶ γένος ἕν τι τελείαις οὔσαις, μιᾶς ἐστι θεωρῆσαι τὸ περὶ ἕκαστον γένος ἁρμόττον, οἷον ἄσκησις σώματι ποία τε ποίῳ συμφέρει, καὶ τίς ἀρίστη (τῷ γὰρ κάλλιστα πεφυκότι καὶ κεχορηγημένῳ τὴν ἀρίστην ἀναγκαῖον ἁρμόττειν), καὶ τίς τοῖς πλείστοις μία πᾶσιν (καὶ γὰρ τοῦτο τῆς γυμναστικῆς ἔργον ἐστίν), ἔτι δʼ ἐάν τις μὴ τῆς ἱκνουμένης ἐπιθυμῇ μήθʼ ἕξεως μήτʼ ἐπιστήμης τῶν περὶ τὴν ἀγωνίαν, μηδὲν ἧττον τοῦ παιδοτρίβου καὶ τοῦ γυμναστικοῦ παρασκευάσαι γε καὶ ταύτην ἐστὶ τὴν δύναμιν. ὁμοίως δὲ τοῦτο καὶ περὶ ἰατρικὴν καὶ περὶ ναυπηγίαν καὶ ἐσθῆτα καὶ περὶ πᾶσαν ἄλλην τέχνην ὁρῶμεν συμβαῖνον. ὥστε δῆλον ὅτι καὶ πολιτείαν τῆς αὐτῆς ἐστιν ἐπιστήμης τὴν ἀρίστην θεωρῆσαι τίς ἐστι καὶ ποία τις ἂν οὖσα μάλιστʼ εἴη κατʼ εὐχὴν μηδενὸς ἐμποδίζοντος τῶν ἐκτός, καὶ τίς τίσιν ἁρμόττουσα (πολλοῖς γὰρ τῆς ἀρίστης τυχεῖν ἴσως ἀδύνατον, ὥστε τὴν κρατίστην τε ἁπλῶς καὶ τὴν ἐκ τῶν ὑποκειμένων ἀρίστην οὐ δεῖ λεληθέναι τὸν ἀγαθὸν νομοθέτην καὶ τὸν ὡς ἀληθῶς πολιτικόν), ἔτι δὲ τρίτην τὴν ἐξ ὑποθέσεως (δεῖ γὰρ καὶ τὴν δοθεῖσαν δύνασθαι θεωρεῖν, ἐξ ἀρχῆς τε πῶς ἂν γένοιτο, καὶ γενομένη τίνα τρόπον ἂν σῴζοιτο πλεῖστον χρόνον· λέγω δὲ οἷον εἴ τινι πόλει συμβέβηκε μήτε τὴν ἀρίστην πολιτεύεσθαι πολιτείαν, ἀχορήγητον δὲ εἶναι καὶ τῶν ἀναγκαίων, μήτε τὴν ἐνδεχομένην ἐκ τῶν ὑπαρχόντων, ἀλλά τινα φαυλοτέραν), παρὰ πάντα δὲ ταῦτα τὴν μάλιστα πάσαις ταῖς πόλεσιν ἁρμόττουσαν δεῖ γνωρίζειν, ὥσθʼ οἱ πλεῖστοι τῶν ἀποφαινομένων περὶ πολιτείας, καὶ εἰ τἆλλα λέγουσι καλῶς, τῶν γε χρησίμων διαμαρτάνουσιν. οὐ γὰρ μόνον τὴν ἀρίστην δεῖ θεωρεῖν, ἀλλὰ καὶ τὴν δυνατήν, ὁμοίως δὲ καὶ τὴν ῥᾴω καὶ κοινοτέραν ἁπάσαις· νῦν δʼ οἱ μὲν τὴν ἀκροτάτην καὶ δεομένην πολλῆς χορηγίας ζητοῦσι μόνον, οἱ δὲ μᾶλλον κοινήν τινα λέγοντες, τὰς ὑπαρχούσας ἀναιροῦντες πολιτείας, τὴν Λακωνικὴν

1289a ya da başka birini övüyor.

1289a

ἤ τινα ἄλλην ἐπαινοῦσι·

1289a1Oysa insanların eldeki durumdan yola çıkarak kolayca hem benimseyecekleri hem de katılabilecekleri bir düzen önermek gerekir. Çünkü bir yönetim biçimini düzeltmek onu baştan kurmaktan daha az iş değildir, tıpkı bir şeyi yeniden öğrenmenin baştan öğrenmekten daha az iş olmadığı gibi. Bu yüzden devlet adamı, sayılanlara ek olarak, daha önce de söylendiği gibi, mevcut yönetim biçimlerine de yardım edebilmelidir. Yönetim biçiminin kaç türü olduğunu bilmeyen biri bunu yapamaz. Oysa bugün kimileri tek bir demokrasi, tek bir oligarşi olduğunu sanıyor; bu doğru değildir. Öyleyse yönetim biçimleri arasındaki farkları, bunların kaç tane olduğunu ve kaç şekilde birleştiğini gözden kaçırmamak gerekir. Bundan sonra yine aynı phronēsis'le hem en iyi kanunları hem de her yönetim biçimine uyan kanunları görmek gerekir. Çünkü kanunlar yönetim biçimlerine göre konmalıdır, herkes de böyle koyar; yönetim biçimleri kanunlara göre konmaz. Yönetim biçimi, bir şehirde makamların düzenidir: makamların nasıl dağıtıldığını, yönetim biçiminde egemen olanın ne olduğunu ve her topluluğun gayesinin ne olduğunu belirler. Kanunlar ise yönetim biçiminin ne olduğunu gösteren şeylerden ayrıdır; yöneticiler onlara göre yönetmeli ve onları çiğneyenleri gözetim altında tutmalıdır. Şu hâlde açıktır ki kanun koymak için de her yönetim biçiminin farklarını ve tarifini bilmek zorunludur. Çünkü aynı kanunlar bütün oligarşilere ya da bütün demokrasilere yarayamaz, madem ki demokrasi de oligarşi de tek değil, birden çoktur.

2. Bölüm

Yönetim biçimleri üzerine ilk incelememizde şöyle bir ayrım yapmıştık: üç doğru yönetim biçimi vardır, krallık, aristokrasi ve politeia; bunların da üç sapması vardır: krallığın sapması tiranlık, aristokrasininki oligarşi, politeia'nınki demokrasi. Aristokrasi ve krallık hakkında konuşuldu; çünkü en iyi yönetim biçimini incelemek, bu adlarla anılan yönetim biçimleri hakkında konuşmakla aynı şeydir, zira ikisi de gerekli imkânlarla donanmış bir aretē üzerine kurulmak ister. Aristokrasiyle krallığın birbirinden ne bakımdan ayrıldığı ve ne zaman krallığı benimsemek gerektiği de daha önce belirlendi. Geriye, bütün yönetim biçimlerinin ortak adıyla anılan politeia'yı ve öteki yönetim biçimlerini, yani oligarşiyi, demokrasiyi ve tiranlığı ele almak kalıyor. Bu sapmalardan hangisinin en kötü, hangisinin ikinci olduğu da açıktır. Çünkü ilk ve en ilahî yönetim biçiminin sapması zorunlu olarak en kötüsüdür. Krallık ise ya yalnızca adıyla krallıktır, gerçekte

1289a1

χρὴ δὲ τοιαύτην εἰσηγεῖσθαι τάξιν ἧς ῥᾳδίως ἐκ τῶν ὑπαρχόντων καὶ πεισθήσονται καὶ δυνήσονται κοινωνεῖν, ὡς ἔστιν οὐκ ἔλαττον ἔργον τὸ ἐπανορθῶσαι πολιτείαν ἢ κατασκευάζειν ἐξ ἀρχῆς, ὥσπερ καὶ τὸ μεταμανθάνειν ἢ μανθάνειν ἐξ ἀρχῆς· διὸ πρὸς τοῖς εἰρημένοις καὶ ταῖς ὑπαρχούσαις πολιτείαις δεῖ δύνασθαι βοηθεῖν τὸν πολιτικόν, καθάπερ ἐλέχθη καὶ πρότερον. τοῦτο δὲ ἀδύνατον ἀγνοοῦντα πόσα πολιτείας ἔστιν εἴδη. νῦν δὲ μίαν δημοκρατίαν οἴονταί τινες εἶναι καὶ μίαν ὀλιγαρχίαν· οὐκ ἔστι δὲ τοῦτʼ ἀληθές. ὥστε δεῖ τὰς διαφορὰς μὴ λανθάνειν τὰς τῶν πολιτειῶν, πόσαι, καὶ συντίθενται ποσαχῶς. μετὰ δὲ ταῦτα τῆς αὐτῆς φρονήσεως ταύτης καὶ νόμους τοὺς ἀρίστους ἰδεῖν καὶ τοὺς ἑκάστῃ τῶν πολιτειῶν ἁρμόττοντας. πρὸς γὰρ τὰς πολιτείας τοὺς νόμους δεῖ τίθεσθαι καὶ τίθενται πάντες, ἀλλʼ οὐ τὰς πολιτείας πρὸς τοὺς νόμους. πολιτεία μὲν γάρ ἐστι τάξις ταῖς πόλεσιν ἡ περὶ τὰς ἀρχάς, τίνα τρόπον νενέμηνται, καὶ τί τὸ κύριον τῆς πολιτείας καὶ τί τὸ τέλος ἑκάστης τῆς κοινωνίας ἐστίν· νόμοι δʼ οἱ κεχωρισμένοι τῶν δηλούντων τὴν πολιτείαν, καθʼ οὓς δεῖ τοὺς ἄρχοντας ἄρχειν καὶ φυλάττειν τοὺς παραβαίνοντας αὐτούς. ὥστε δῆλον ὅτι τὰς διαφορὰς ἀναγκαῖον καὶ τὸν ὁρισμὸν ἔχειν τῆς πολιτείας ἑκάστης καὶ πρὸς τὰς τῶν νόμων θέσεις· οὐ γὰρ οἷόν τε τοὺς αὐτοὺς νόμους συμφέρειν ταῖς ὀλιγαρχίαις οὐδὲ ταῖς δημοκρατίαις πάσαις, εἴπερ δὴ πλείους καὶ μὴ μία δημοκρατία μηδὲ ὀλιγαρχία μόνον ἔστιν. ἐπεὶ δʼ ἐν τῇ πρώτῃ μεθόδῳ περὶ τῶν πολιτειῶν διειλόμεθα τρεῖς μὲν τὰς ὀρθὰς πολιτείας, βασιλείαν ἀριστοκρατίαν πολιτείαν, τρεῖς δὲ τὰς τούτων παρεκβάσεις, τυραννίδα μὲν βασιλείας ὀλιγαρχίαν δὲ ἀριστοκρατίας δημοκρατίαν δὲ πολιτείας, καὶ περὶ μὲν ἀριστοκρατίας καὶ βασιλείας εἴρηται (τὸ γὰρ περὶ τῆς ἀρίστης πολιτείας θεωρῆσαι ταὐτὸ καὶ περὶ τούτων ἐστὶν εἰπεῖν τῶν ὀνομάτων· βούλεται γὰρ ἑκατέρα κατʼ ἀρετὴν συνεστάναι κεχορηγημένην), ἔτι δὲ τί διαφέρουσιν ἀλλήλων ἀριστοκρατία καὶ βασιλεία, καὶ πότε δεῖ βασιλείαν νομίζειν, διώρισται πρότερον, λοιπὸν περὶ πολιτείας διελθεῖν τῆς τῷ κοινῷ προσαγορευομένης ὀνόματι, καὶ περὶ τῶν ἄλλων πολιτειῶν, ὀλιγαρχίας τε καὶ δημοκρατίας καὶ τυραννίδος. φανερὸν μὲν οὖν καὶ τούτων τῶν παρεκβάσεων τίς χειρίστη καὶ δευτέρα τίς. ἀνάγκη γὰρ τὴν μὲν τῆς πρώτης καὶ θειοτάτης παρέκβασιν εἶναι χειρίστην, τὴν δὲ βασιλείαν ἀναγκαῖον ἢ τοὔνομα μόνον ἔχειν οὐκ

1289b öyle değildir,

1289b

οὖσαν,

1289b1 ya da kralın çok büyük bir üstünlüğüne dayanır. Bu yüzden en kötüsü olan tiranlık, yönetim biçimi olmaktan en uzak olanıdır; ikinci sırada oligarşi gelir (çünkü oligarşi aristokrasiden çok uzaktır); en ılımlısı ise demokrasidir. Daha önce gelenlerden biri de bu görüşü dile getirmişti, ama bizimle aynı şeye bakarak değil. O, bütün yönetim biçimleri iyi olduğunda, yani oligarşi de ötekiler de iyi olduğunda demokrasinin en kötüsü, hepsi kötü olduğunda ise en iyisi olduğuna hükmetmişti. Biz ise bunların bütünüyle hatalı olduğunu söylüyoruz: bir oligarşinin ötekinden daha iyi olduğunu söylemek doğru değildir, ancak daha az kötü olduğu söylenebilir. Ama böyle bir değerlendirmeyi şimdilik bırakalım. Bizim önce yönetim biçimlerinin kaç farklı türü olduğunu ayırmamız gerekir, madem ki demokrasinin de oligarşinin de birden çok türü vardır. Sonra hangisinin en yaygın, en iyi yönetim biçiminden sonra hangisinin en çok tercihe değer olduğunu; aristokratik ve iyi kurulmuş ama şehirlerin çoğuna uymayan başka bir yönetim biçimi varsa onun hangisi olduğunu; sonra ötekilerden hangisinin kimler için tercihe değer olduğunu (çünkü belki kimileri için demokrasi oligarşiden daha zorunludur, kimileri için de oligarşi demokrasiden); bunlardan sonra da bu yönetim biçimlerini, yani demokrasinin ve oligarşinin her bir türünü kurmak isteyen kişinin bunu nasıl yapması gerektiğini ele almalıyız. Son olarak, bütün bunlara elden geldiğince kısaca değindikten sonra, yönetim biçimlerinin hem genel olarak hem de her birinin ayrı ayrı nelerle yıkılıp nelerle korunduğunu ve bunların en çok hangi sebeplerle meydana geldiğini incelemeye çalışmalıyız.

3. Bölüm

Birden çok yönetim biçiminin bulunmasının sebebi, her şehrin sayıca birden çok parçası olmasıdır. Önce bütün şehirlerin hanelerden oluştuğunu görüyoruz. Sonra bu kalabalığın bir kısmının zengin, bir kısmının yoksul, bir kısmının da orta hâlli olması zorunludur; zenginlerin de yoksulların da bir kısmı ağır silahlıdır, bir kısmı silahsız. Halkın da bir kısmının çiftçi, bir kısmının çarşı esnafı, bir kısmının zanaatkâr olduğunu görüyoruz. İleri gelenler arasında da hem zenginlik hem de mal varlığının büyüklüğü bakımından farklar vardır; örneğin at beslemek bakımından. Çünkü zengin olmayanların bunu yapması kolay değildir; bu yüzden eski zamanlarda gücü atlarında olan şehirlerde oligarşi vardı. Bunlar komşularına karşı savaşlarda at kullanırlardı; Eretrialılar, Khalkisliler, Maiandros kıyısındaki Magnesialılar ve Asya'daki başka birçokları gibi. Zenginliğe dayanan farkların yanında kimi soya dayanan,

1289b1

ἢ διὰ πολλὴν ὑπεροχὴν εἶναι τὴν τοῦ βασιλεύοντος· ὥστε τὴν τυραννίδα χειρίστην οὖσαν πλεῖστον ἀπέχειν πολιτείας, δεύτερον δὲ τὴν ὀλιγαρχίαν (ἡ γὰρ ἀριστοκρατία διέστηκεν ἀπὸ ταύτης πολὺ τῆς πολιτείας), μετριωτάτην δὲ τὴν δημοκρατίαν. ἤδη μὲν οὖν τις ἀπεφήνατο καὶ τῶν πρότερον οὕτως, οὐ μὴν εἰς ταὐτὸ βλέψας ἡμῖν. ἐκεῖνος μὲν γὰρ ἔκρινε πασῶν μὲν οὐσῶν ἐπιεικῶν, οἷον ὀλιγαρχίας τε χρηστῆς καὶ τῶν ἄλλων, χειρίστην δημοκρατίαν, φαύλων δὲ ἀρίστην· ἡμεῖς δὲ ὅλως ταύτας ἐξημαρτημένας εἶναί φαμεν, καὶ βελτίω μὲν ὀλιγαρχίαν ἄλλην ἄλλης οὐ καλῶς ἔχειν λέγειν, ἧττον δὲ φαύλην. ἀλλὰ περὶ μὲν τῆς τοιαύτης κρίσεως ἀφείσθω τὰ νῦν· ἡμῖν δὲ πρῶτον μὲν διαιρετέον πόσαι διαφοραὶ τῶν πολιτειῶν, εἴπερ ἔστιν εἴδη πλείονα τῆς τε δημοκρατίας καὶ τῆς ὀλιγαρχίας, ἔπειτα τίς κοινοτάτη καὶ τίς αἱρετωτάτη μετὰ τὴν ἀρίστην πολιτείαν, κἂν εἴ τις ἄλλη τετύχηκεν ἀριστοκρατικὴ καὶ συνεστῶσα καλῶς, ἀλλʼ οὐ ταῖς πλείσταις ἁρμόττουσα πόλεσι, τίς ἐστιν, ἔπειτα καὶ τῶν ἄλλων τίς τίσιν αἱρετή (τάχα γὰρ τοῖς μὲν ἀναγκαία δημοκρατία μᾶλλον ὀλιγαρχίας, τοῖς δʼ αὕτη μᾶλλον ἐκείνης), μετὰ δὲ ταῦτα τίνα τρόπον δεῖ καθιστάναι τὸν βουλόμενον ταύτας τὰς πολιτείας, λέγω δὲ δημοκρατίας τε καθʼ ἕκαστον εἶδος καὶ πάλιν ὀλιγαρχίας· τέλος δέ, πάντων τούτων ὅταν ποιησώμεθα συντόμως τὴν ἐνδεχομένην μνείαν, πειρατέον ἐπελθεῖν τίνες φθοραὶ καὶ τίνες σωτηρίαι τῶν πολιτειῶν καὶ κοινῇ καὶ χωρὶς ἑκάστης, καὶ διὰ τίνας αἰτίας ταῦτα μάλιστα γίνεσθαι πέφυκεν. τοῦ μὲν οὖν εἶναι πλείους πολιτείας αἴτιον ὅτι πάσης ἔστι μέρη πλείω πόλεως τὸν ἀριθμόν. πρῶτον μὲν γὰρ ἐξ οἰκιῶν συγκειμένας πάσας ὁρῶμεν τὰς πόλεις, ἔπειτα πάλιν τούτου τοῦ πλήθους τοὺς μὲν εὐπόρους ἀναγκαῖον εἶναι τοὺς δʼ ἀπόρους τοὺς δὲ μέσους, καὶ τῶν εὐπόρων δὲ καὶ τῶν ἀπόρων τὸ μὲν ὁπλιτικὸν τὸ δὲ ἄνοπλον. καὶ τὸν μὲν γεωργικὸν δῆμον ὁρῶμεν ὄντα, τὸν δʼ ἀγοραῖον, τὸν δὲ βάναυσον. καὶ τῶν γνωρίμων εἰσὶ διαφοραὶ καὶ κατὰ τὸν πλοῦτον καὶ τὰ μεγέθη τῆς οὐσίας, οἷον ἱπποτροφίας (τοῦτο γὰρ οὐ ῥᾴδιον μὴ πλουτοῦντας ποιεῖν· διόπερ ἐπὶ τῶν ἀρχαίων χρόνων ὅσαις πόλεσιν ἐν τοῖς ἵπποις ἡ δύναμις ἦν, ὀλιγαρχίαι παρὰ τούτοις ἦσαν· ἐχρῶντο δὲ πρὸς τοὺς πολέμους ἵπποις πρὸς τοὺς ἀστυγείτονας, οἷον Ἐρετριεῖς καὶ Χαλκιδεῖς καὶ Μάγνητες οἱ ἐπὶ Μαιάνδρῳ καὶ τῶν ἄλλων πολλοὶ περὶ τὴν Ἀσίαν)· ἔτι πρὸς ταῖς κατὰ πλοῦτον διαφοραῖς ἐστιν ἡ μὲν κατὰ γένος ἡ δὲ

1290a kimi aretē'ye dayanan farklar da vardır;

1290a

κατʼ ἀρετήν,

1290a1 aristokrasiyi ele aldığımız yerde şehrin parçası diye sayılan buna benzer başka bir şey varsa o da bunlara eklenir. Orada her şehrin kaç zorunlu parçadan oluştuğunu ayırmıştık. Bu parçaların bazen hepsi yönetime katılır, bazen daha azı, bazen daha çoğu. Öyleyse açıktır ki birbirinden tür bakımından farklı birden çok yönetim biçiminin olması zorunludur; çünkü bu parçalar da birbirinden tür bakımından farklıdır. Yönetim biçimi makamların düzenidir; makamları da herkes ya katılanların gücüne göre ya da onlar arasındaki ortak bir eşitliğe göre, örneğin yoksulların, zenginlerin ya da ikisinin ortak bir eşitliğine göre dağıtır. Öyleyse parçaların üstünlüklerine ve farklarına göre ne kadar düzen varsa o kadar yönetim biçimi olması zorunludur.

Ama en çok iki yönetim biçimi varmış gibi görünür. Rüzgârlar için kimine kuzey, kimine güney rüzgârı denip ötekilerin bunların sapmaları sayılması gibi, yönetim biçimlerinde de iki tane olduğu söylenir: halk yönetimi ve oligarşi. Aristokrasiyi bir çeşit oligarşi sayarak oligarşinin bir türü kabul ederler, politeia denen yönetim biçimini de demokrasinin; tıpkı rüzgârlarda batı rüzgârını kuzeyin, doğu rüzgârını da güneyin bir türü saydıkları gibi. Bazılarının dediğine göre armonilerde de durum böyledir: orada da iki tür kabul edilir, Dor ve Frig; öteki dizilere de kimine Dor, kimine Frig adı verilir. Yönetim biçimleri hakkında insanlar çoğunlukla böyle düşünmeye alışmıştır. Ama bizim ayırdığımız gibi düşünmek daha doğru ve daha iyidir: iyi kurulmuş yönetim biçimi bir ya da iki tanedir, ötekiler ise sapmalardır. Müzikteki sapmalar iyi ayarlanmış armoniden, yönetimdeki sapmalar en iyi yönetim biçiminden sapar; daha gergin ve daha despotça olanlar oligarşik, gevşek ve yumuşak olanlar ise halkçıdır.

4. Bölüm

Bugün bazılarının yaptığı gibi demokrasiyi düpedüz çoğunluğun egemen olduğu yönetim biçimi diye tanımlamamak gerekir (çünkü oligarşilerde de, her yerde de çoğunluk egemendir); oligarşiyi de yönetim biçimine azınlığın egemen olduğu yer diye tanımlamamak gerekir. Diyelim ki toplam bin üç yüz kişi var, bunlardan bini zengin, ve bu bin kişi, hür olan ve başka bakımlardan kendilerine benzeyen üç yüz yoksula makamlardan pay vermiyor: kimse bunların demokrasiyle yönetildiğini söylemez. Aynı şekilde yoksullar az olsa ama sayıca daha çok olan zenginlerden güçlü olsa ve zengin olan ötekiler makamlardan pay alamasa, kimse buna da oligarşi demez.

1290a1

κἂν εἴ τι δὴ τοιοῦτον ἕτερον εἴρηται πόλεως εἶναι μέρος ἐν τοῖς περὶ τὴν ἀριστοκρατίαν· ἐκεῖ γὰρ διείλομεν ἐκ πόσων μερῶν ἀναγκαίων ἐστὶ πᾶσα πόλις· τούτων γὰρ τῶν μερῶν ὁτὲ μὲν πάντα μετέχει τῆς πολιτείας ὁτὲ δʼ ἐλάττω ὁτὲ δὲ πλείω. φανερὸν τοίνυν ὅτι πλείους ἀναγκαῖον εἶναι πολιτείας, εἴδει διαφερούσας ἀλλήλων· καὶ γὰρ ταῦτʼ εἴδει διαφέρει τὰ μέρη σφῶν αὐτῶν. πολιτεία μὲν γὰρ ἡ τῶν ἀρχῶν τάξις ἐστί, ταύτας δὲ διανέμονται πάντες ἢ κατὰ τὴν δύναμιν τῶν μετεχόντων ἢ κατά τινʼ αὐτῶν ἰσότητα κοινήν, λέγω δʼ οἷον τῶν ἀπόρων ἢ τῶν εὐπόρων ἢ κοινήν τινʼ ἀμφοῖν. ἀναγκαῖον ἄρα πολιτείας εἶναι τοσαύτας ὅσαι περ τάξεις κατὰ τὰς ὑπεροχάς εἰσι καὶ κατὰ τὰς διαφορὰς τῶν μορίων. μάλιστα δὲ δοκοῦσιν εἶναι δύο, καθάπερ ἐπὶ τῶν πνευμάτων λέγεται τὰ μὲν βόρεια τὰ δὲ νότια, τὰ δʼ ἄλλα τούτων παρεκβάσεις, οὕτω καὶ τῶν πολιτειῶν δύο, δῆμος καὶ ὀλιγαρχία. τὴν γὰρ ἀριστοκρατίαν τῆς ὀλιγαρχίας εἶδος τιθέασιν ὡς οὖσαν ὀλιγαρχίαν τινά, καὶ τὴν καλουμένην πολιτείαν δημοκρατίαν, ὥσπερ ἐν τοῖς πνεύμασι τὸν μὲν ζέφυρον τοῦ βορέου, τοῦ δὲ νότου τὸν εὖρον. ὁμοίως δʼ ἔχει καὶ περὶ τὰς ἁρμονίας, ὥς φασί τινες· καὶ γὰρ ἐκεῖ τίθενται εἴδη δύο, τὴν δωριστὶ καὶ τὴν φρυγιστί, τὰ δʼ ἄλλα συντάγματα τὰ μὲν Δώρια τὰ δὲ Φρύγια καλοῦσιν. μάλιστα μὲν οὖν εἰώθασιν οὕτως ὑπολαμβάνειν περὶ τῶν πολιτειῶν· ἀληθέστερον δὲ καὶ βέλτιον ὡς ἡμεῖς διείλομεν, δυοῖν ἢ μιᾶς οὔσης τῆς καλῶς συνεστηκυίας τὰς ἄλλας εἶναι παρεκβάσεις, τὰς μὲν τῆς εὖ κεκραμένης [ἁρμονίασ?] τὰς δὲ τῆς ἀρίστης πολιτείας, ὀλιγαρχικὰς μὲν τὰς συντονωτέρας καὶ δεσποτικωτέρας, τὰς δʼ ἀνειμένας καὶ μαλακὰς δημοτικάς. οὐ δεῖ δὲ τιθέναι δημοκρατίαν, καθάπερ εἰώθασί τινες νῦν, ἁπλῶς οὕτως, ὅπου κύριον τὸ πλῆθος (καὶ γὰρ ἐν ταῖς ὀλιγαρχίαις καὶ πανταχοῦ τὸ πλέον μέρος κύριον), οὐδʼ ὀλιγαρχίαν, ὅπου κύριοι ὀλίγοι τῆς πολιτείας. εἰ γὰρ εἴησαν οἱ πάντες χίλιοι καὶ τριακόσιοι, καὶ τούτων οἱ χίλιοι πλούσιοι, καὶ μὴ μεταδιδοῖεν ἀρχῆς τοῖς τριακοσίοις καὶ πένησιν ἐλευθέροις οὖσι καὶ τἆλλα ὁμοίοις, οὐθεὶς ἂν φαίη δημοκρατεῖσθαι τούτους· ὁμοίως δὲ καὶ εἰ πένητες ὀλίγοι μὲν εἶεν, κρείττους δὲ τῶν εὐπόρων πλειόνων ὄντων, οὐδεὶς ἂν ὀλιγαρχίαν προσαγορεύσειεν οὐδὲ τὴν τοιαύτην, εἰ τοῖς ἄλλοις οὖσι πλουσίοις μὴ μετείη τῶν τιμῶν.

1290a40 O hâlde şöyle demek daha doğrudur:

1290a40

μᾶλλον τοίνυν λεκτέον ὅτι

1290b hürler egemen olduğunda halk yönetimi, zenginler egemen olduğunda oligarşi vardır; ama birincilerin çok, ikincilerin az olduğu görülür, çünkü hürler çok, zenginler azdır. Nitekim makamlar, Etiyopya'da olduğunu söyleyenlerin anlattığı gibi boya ya da güzelliğe göre dağıtılsaydı, bu da bir oligarşi olurdu; çünkü güzellerin de uzun boyluların da sayısı azdır. Yine de bu yönetim biçimlerini yalnız bunlarla belirlemek yeterli değildir. Halk yönetiminin de oligarşinin de birden çok parçası olduğuna göre şunu da ayırt etmek gerekir: az sayıdaki hürler daha kalabalık olan hür olmayanları yönetiyorsa bu halk yönetimi değildir; İyon Denizi'ndeki Apollonia'da ve Thera'da olduğu gibi (bu iki şehrin her birinde makamlar, soylulukça üstün olanların ve kolonileri ilk kuranların elindeydi; bunlar az, ötekiler çoktu). Zenginler sayıca üstün oldukları için yönetiyorsa bu da halk yönetimi değildir; eskiden Kolophon'da olduğu gibi (orada Lidyalılarla savaş çıkmadan önce halkın çoğunluğunun büyük mal varlığı vardı). Demokrasi, hür ve yoksul olanların çoğunluk olarak yönetime egemen olduğu durumdur; oligarşi ise zengin ve daha soylu olanların azınlık olarak egemen olduğu durumdur.

Demek ki birden çok yönetim biçimi olduğu ve bunun sebebi söylendi. Şimdi söylenenlerden de çok yönetim biçimi olduğunu, bunların hangileri olduğunu ve neden böyle olduğunu, daha önce konan ilkeden başlayarak anlatalım. Her şehrin tek bir parçası değil, birden çok parçası olduğunu kabul ediyoruz. Bir hayvanın türlerini ele almak isteseydik, önce her hayvanın sahip olması zorunlu olan şeyleri ayırırdık: bazı duyu organlarını, besini işleyen ve alan organları, yani ağzı ve mideyi, bunlara ek olarak da her hayvanın hareket ettiği organları. Yalnız bunlar olsaydı ama bunların farklı biçimleri bulunsaydı, yani ağzın, midenin, duyu organlarının ve hareket organlarının birden çok cinsi olsaydı, bunların birleşimlerinin sayısı zorunlu olarak birden çok hayvan cinsi meydana getirirdi; çünkü aynı hayvan birden çok ağız çeşidine sahip olamaz, birden çok kulak çeşidine de. Böylece bunların mümkün bütün birleşimleri alınınca hayvan türleri ortaya çıkar; zorunlu organların ne kadar birleşimi varsa hayvanın da o kadar türü olur. Sözünü ettiğimiz yönetim biçimlerinde de durum aynıdır. Çünkü şehirler de, sık sık söylendiği gibi, tek bir parçadan değil birçok parçadan oluşur. Bunlardan biri besin üretimiyle uğraşan kalabalıktır, yani çiftçi denenler.

1290b

δῆμος μέν ἐστιν ὅταν οἱ ἐλεύθεροι κύριοι ὦσιν, ὀλιγαρχία δʼ ὅταν οἱ πλούσιοι, ἀλλὰ συμβαίνει τοὺς μὲν πολλοὺς εἶναι τοὺς δʼ ὀλίγους· ἐλεύθεροι μὲν γὰρ πολλοί, πλούσιοι δʼ ὀλίγοι. καὶ γὰρ ἂν εἰ κατὰ μέγεθος διενέμοντο τὰς ἀρχάς, ὥσπερ ἐν Αἰθιοπίᾳ φασί τινες, ἢ κατὰ κάλλος, ὀλιγαρχία ἦν ἄν· ὀλίγον γὰρ τὸ πλῆθος καὶ τὸ τῶν καλῶν καὶ τὸ τῶν μεγάλων. οὐ μὴν ἀλλʼ οὐδὲ τούτοις μόνον ἱκανῶς ἔχει διωρίσθαι τὰς πολιτείας ταύτας· ἀλλʼ ἐπεὶ πλείονα μόρια καὶ τοῦ δήμου καὶ τῆς ὀλιγαρχίας εἰσίν, ἔτι διαληπτέον ὡς οὔτʼ ἂν οἱ ἐλεύθεροι ὀλίγοι ὄντες πλειόνων καὶ μὴ ἐλευθέρων ἄρχωσι, δῆμος, οἷον ἐν Ἀπολλωνίᾳ τῇ ἐν τῷ Ἰονίῳ καὶ ἐν Θήρᾳ (ἐν τούτων γὰρ ἑκατέρᾳ τῶν πόλεων ἐν ταῖς τιμαῖς ἦσαν οἱ διαφέροντες κατʼ εὐγένειαν καὶ πρῶτοι κατασχόντες τὰς ἀποικίας, ὀλίγοι ὄντες, πολλῶν), οὔτε ἂν οἱ πλούσιοι διὰ τὸ κατὰ πλῆθος ὑπερέχειν, δῆμος, οἷον ἐν Κολοφῶνι τὸ παλαιόν (ἐκεῖ γὰρ ἐκέκτηντο μακρὰν οὐσίαν οἱ πλείους πρὶν γενέσθαι τὸν πόλεμον τὸν πρὸς Λυδούς), ἀλλʼ ἔστι δημοκρατία μὲν ὅταν οἱ ἐλεύθεροι καὶ ἄποροι πλείους ὄντες κύριοι τῆς ἀρχῆς ὦσιν, ὀλιγαρχία δʼ ὅταν οἱ πλούσιοι καὶ εὐγενέστεροι ὀλίγοι ὄντες. ὅτι μὲν οὖν πολιτεῖαι πλείους, καὶ διʼ ἣν αἰτίαν, εἴρηται· διότι δὲ πλείους τῶν εἰρημένων, καὶ τίνες καὶ διὰ τί, λέγωμεν ἀρχὴν λαβόντες τὴν εἰρημένην πρότερον. ὁμολογοῦμεν γὰρ οὐχ ἓν μέρος ἀλλὰ πλείω πᾶσαν ἔχειν πόλιν. ὥσπερ οὖν εἰ ζῴου προῃρούμεθα λαβεῖν εἴδη, πρῶτον ἂν ἀποδιωρίζομεν ἅπερ ἀναγκαῖον πᾶν ἔχειν ζῷον (οἷον ἔνιά τε τῶν αἰσθητηρίων καὶ τὸ τῆς τροφῆς ἐργαστικὸν καὶ δεκτικόν, οἷον στόμα καὶ κοιλίαν, πρὸς δὲ τούτοις, οἷς κινεῖται μορίοις ἕκαστον αὐτῶν)· εἰ δὲ τοσαῦτα εἴη μόνον, τούτων δʼ εἶεν διαφοραί (λέγω δʼ οἷον στόματός τινα πλείω γένη καὶ κοιλίας καὶ τῶν αἰσθητηρίων, ἔτι δὲ καὶ τῶν κινητικῶν μορίων), ὁ τῆς συζεύξεως τῆς τούτων ἀριθμὸς ἐξ ἀνάγκης ποιήσει πλείω γένη ζῴων (οὐ γὰρ οἷόν τε ταὐτὸν ζῷον ἔχειν πλείους στόματος διαφοράς, ὁμοίως δὲ οὐδʼ ὤτων), ὥσθʼ ὅταν ληφθῶσι τούτων πάντες οἱ ἐνδεχόμενοι συνδυασμοί, ποιήσουσιν εἴδη ζῴου, καὶ τοσαῦτʼ εἴδη τοῦ ζῴου ὅσαι περ αἱ συζεύξεις τῶν ἀναγκαίων μορίων εἰσίν—τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον καὶ τῶν εἰρημένων πολιτειῶν. καὶ γὰρ αἱ πόλεις οὐκ ἐξ ἑνὸς ἀλλʼ ἐκ πολλῶν σύγκεινται μερῶν, ὥσπερ εἴρηται πολλάκις. ἓν μὲν οὖν ἐστι τὸ περὶ τὴν τροφὴν πλῆθος, οἱ καλούμενοι γεωργοί,

1291a İkincisi zanaatkâr denen kesimdir; bu kesim, şehrin onlarsız yaşayamayacağı tekhnē'lerle uğraşır; bu tekhnē'lerin bir kısmının zorunlu olarak bulunması gerekir, bir kısmı ise lükse ya da güzel yaşamaya yöneliktir. Üçüncüsü çarşı esnafıdır; çarşı esnafı derken alım satımla, toptan ve perakende ticaretle uğraşanları kastediyorum. Dördüncüsü gündelikçilerdir. Beşincisi şehri savaşta koruyacak olan kesimdir; saldıranlara köle olmak istemiyorlarsa bu kesim ötekilerden hiç de daha az zorunlu değildir. Çünkü tabiatça köle olan bir topluluğa şehir demek imkânsız şeylerden biridir; şehir kendine yeter, köle olan ise kendine yetmez. Bu yüzden Politeia'da bu konu zarifçe ama yetersiz biçimde ele alınmıştır. Sokrates orada şehrin en zorunlu dört kişiden oluştuğunu söyler: dokumacı, çiftçi, ayakkabıcı ve duvarcı. Sonra bunlar yetmiyormuş gibi demirciyi, zorunlu hayvanlara bakanları, bir de tüccarı ve perakendeciyi ekler; bütün bunlar ilk şehrin tamamlayıcısı olur. Sanki her şehir güzel olan için değil de zorunlu ihtiyaçlar için kurulmuş, ayakkabıcılara da çiftçilere de aynı ölçüde muhtaçmış gibi. Savaşan kesime ise ancak ülke büyüyüp komşularınkine dayandığında ve savaşa girdiklerinde şehirde bir yer verir. Oysa dört kişi arasında da, ortakların sayısı ne olursa olsun, adaleti dağıtacak ve hüküm verecek birinin bulunması zorunludur. Bir hayvanın parçası olarak psykhē'yi bedenden daha çok parça sayıyorsak, şehirlerde de zorunlu ihtiyaçlara hizmet edenlerden çok şu kesimleri parça saymak gerekir: savaşan kesimi, yargıdaki adalete katılan kesimi ve bunlara ek olarak siyasi kavrayışın işi olan danışma kesimini. Bu işlerin ayrı ayrı kişilere mi yoksa aynı kişilere mi düştüğü, söylediğimiz bakımından hiç fark etmez; çünkü ağır silahlı askerlik ile çiftçilik çoğu zaman aynı kişilere düşer. Şu hâlde hem bunlar hem ötekiler şehrin parçası sayılacaksa, en azından ağır silahlı kesimin şehrin zorunlu bir parçası olduğu açıktır.

Yedincisi mal varlığıyla kamuya hizmet eden kesimdir; bunlara zenginler diyoruz. Sekizincisi kamu işlerini gören, yani makamlarda hizmet eden kesimdir, madem ki yöneticiler olmadan şehir olamaz. O hâlde yönetebilecek ve bu hizmeti şehre ya sürekli ya da sırayla görecek bazı kişilerin bulunması zorunludur. Geriye az önce ayırdığımız kesimler kalıyor: danışma kesimi ve anlaşmazlığa düşenler arasında neyin hak olduğuna hüküm veren kesim. Bunların şehirlerde bulunması, hem de güzel ve adil biçimde bulunması gerekiyorsa,

1291a

δεύτερον δὲ τὸ καλούμενον βάναυσον (ἔστι δὲ τοῦτο τὸ περὶ τὰς τέχνας ὧν ἄνευ πόλιν ἀδύνατον οἰκεῖσθαι· τούτων δὲ τῶν τεχνῶν τὰς μὲν ἐξ ἀνάγκης ὑπάρχειν δεῖ, τὰς δὲ εἰς τρυφὴν ἢ τὸ καλῶς ζῆν), τρίτον δὲ ⟨τὸ⟩ ἀγοραῖον (λέγω δʼ ἀγοραῖον τὸ περὶ τὰς πράσεις καὶ τὰς ὠνὰς καὶ τὰς ἐμπορίας καὶ καπηλείας διατρῖβον), τέταρτον δὲ τὸ θητικόν, πέμπτον δὲ γένος τὸ προπολεμῆσον, ὃ τούτων οὐθὲν ἧττόν ἐστιν ἀναγκαῖον ὑπάρχειν, εἰ μέλλουσι μὴ δουλεύσειν τοῖς ἐπιοῦσιν. μὴ γὰρ ἓν τῶν ἀδυνάτων ᾖ πόλιν ἄξιον εἶναι καλεῖν τὴν φύσει δούλην· αὐτάρκης γὰρ ἡ πόλις, τὸ δὲ δοῦλον οὐκ αὔταρκες. διόπερ ἐν τῇ Πολιτείᾳ κομψῶς τοῦτο, οὐχ ἱκανῶς δὲ εἴρηται. φησὶ γὰρ ὁ Σωκράτης ἐκ τεττάρων τῶν ἀναγκαιοτάτων πόλιν συγκεῖσθαι, λέγει δὲ τούτους ὑφάντην καὶ γεωργὸν καὶ σκυτοτόμον καὶ οἰκοδόμον· πάλιν δὲ προστίθησιν, ὡς οὐκ αὐτάρκων τούτων, χαλκέα καὶ τοὺς ἐπὶ τοῖς ἀναγκαίοις βοσκήμασιν, ἔτι δʼ ἔμπορόν τε καὶ κάπηλον· καὶ ταῦτα πάντα γίνεται πλήρωμα τῆς πρώτης πόλεως, ὡς τῶν ἀναγκαίων τε χάριν πᾶσαν πόλιν συνεστηκυῖαν, ἀλλʼ οὐ τοῦ καλοῦ μᾶλλον, ἴσον τε δεομένην σκυτέων τε καὶ γεωργῶν. τὸ δὲ προπολεμοῦν οὐ πρότερον ἀποδίδωσι μέρος πρὶν ἢ τῆς χώρας αὐξομένης καὶ τῆς τῶν πλησίον ἁπτομένης εἰς πόλεμον καταστῶσιν. ἀλλὰ μὴν καὶ ἐν τοῖς τέτταρσι καὶ τοῖς ὁποσοισοῦν κοινωνοῖς ἀναγκαῖον εἶναί τινα τὸν ἀποδώσοντα καὶ κρινοῦντα τὸ δίκαιον. εἴπερ οὖν καὶ ψυχὴν ἄν τις θείη ζῴου μόριον μᾶλλον ἢ σῶμα, καὶ πόλεων τὰ τοιαῦτα μᾶλλον θετέον τῶν εἰς τὴν ἀναγκαίαν χρῆσιν συντεινόντων, τὸ πολεμικὸν καὶ τὸ μετέχον δικαιοσύνης δικαστικῆς, πρὸς δὲ τούτοις τὸ βουλευόμενον, ὅπερ ἐστὶ συνέσεως πολιτικῆς ἔργον. καὶ ταῦτʼ εἴτε κεχωρισμένως ὑπάρχει τισὶν εἴτε τοῖς αὐτοῖς, οὐθὲν διαφέρει πρὸς τὸν λόγον· καὶ γὰρ ὁπλιτεύειν καὶ γεωργεῖν συμβαίνει τοῖς αὐτοῖς πολλάκις. ὥστε εἴπερ καὶ ταῦτα καὶ ἐκεῖνα θετέα μόρια τῆς πόλεως, φανερὸν ὅτι τό γε ὁπλιτικὸν ἀναγκαῖόν ἐστι μόριον τῆς πόλεως. ἕβδομον δὲ τὸ ταῖς οὐσίαις λειτουργοῦν, ὃ καλοῦμεν εὐπόρους. ὄγδοον δὲ τὸ δημιουργικὸν καὶ τὸ περὶ τὰς ἀρχὰς λειτουργοῦν, εἴπερ ἄνευ ἀρχόντων ἀδύνατον εἶναι πόλιν. ἀναγκαῖον οὖν εἶναί τινας τοὺς δυναμένους ἄρχειν καὶ λειτουργοῦντας ἢ συνεχῶς ἢ κατὰ μέρος τῇ πόλει ταύτην τὴν λειτουργίαν. λοιπὰ δὲ περὶ ὧν τυγχάνομεν διωρικότες ἀρτίως, τὸ βουλευόμενον καὶ τὸ κρῖνον περὶ τῶν δικαίων τοῖς ἀμφισβητοῦσιν. εἴπερ οὖν ταῦτα δεῖ γινέσθαι ταῖς πόλεσι, καὶ καλῶς γενέσθαι καὶ δικαίως,

1291b siyasi aretē'den pay almış bazı kişilerin de bulunması zorunludur. Birçoklarına göre öteki işlevler aynı kişilerde bir arada bulunabilir; örneğin savaşanlar, çiftçiler ve zanaatkârlar aynı kişiler olabilir, danışanlar ve hüküm verenler de. Herkes aretē'ye sahip olduğunu da iddia eder, makamların çoğunu yürütebileceğini sanır. Ama aynı kişilerin hem yoksul hem zengin olması imkânsızdır. Bu yüzden şehrin parçaları denince en çok bunlar akla gelir: zenginler ve yoksullar. Ayrıca çoğunlukla zenginler az, yoksullar çok olduğu için bu ikisi şehrin parçaları arasında birbirine zıt parçalar olarak görünür. Bu yüzden yönetim biçimlerini de bunlardan hangisinin üstün olduğuna göre kurarlar ve iki yönetim biçimi var gibi görünür: demokrasi ve oligarşi.

Birden çok yönetim biçimi olduğu ve bunun hangi sebeplerle olduğu daha önce söylendi. Şimdi demokrasinin de oligarşinin de birden çok türü olduğunu anlatalım. Bu, söylenenlerden de açıktır. Çünkü hem halkın hem de ileri gelenler denenlerin birden çok türü vardır. Halkın bir türü çiftçilerdir, bir başkası tekhnē'lerle uğraşanlar, bir başkası alım satımla uğraşan çarşı esnafı, bir başkası denizle uğraşanlar; bunların da kimi savaş gemilerinde, kimi ticarette, kimi yolcu taşımacılığında, kimi balıkçılıkta çalışır. Birçok yerde bunların her biri kalabalık bir kesimdir; örneğin Taras'ta ve Byzantion'da balıkçılar, Atina'da kadırga tayfası, Aigina'da ve Khios'ta tüccarlar, Tenedos'ta kayıkçılar. Bunlara ek olarak elleriyle çalışanlar, boş vakit bulamayacak kadar az mal varlığı olanlar, anne ve babadan yalnız biri hür olanlar ve kalabalığın buna benzer başka bir türü varsa o. İleri gelenlerin türleri ise zenginlik, soyluluk, aretē, terbiye ve aynı türden bir farka dayanan benzerleridir.

Demokrasinin ilk türü, eşitliğe en çok dayandığı söylenen türdür. Böyle bir demokrasinin kanunu eşitliği şöyle anlar: yoksullar zenginlerden hiçbir bakımdan üstün olmayacak, ikisinden hiçbiri egemen olmayacak, ikisi de benzer konumda olacak. Çünkü bazılarının sandığı gibi hürriyet ve eşitlik en çok demokraside bulunuyorsa, bu en çok herkesin yönetime en geniş ölçüde ve eşit biçimde katılmasıyla gerçekleşir. Halk daha kalabalık olduğuna ve çoğunluğun kanaati egemen olduğuna göre, bunun bir demokrasi olması zorunludur. Demokrasinin bir türü budur. [Bir başkası,] makamların bir mülk ölçütüne bağlı olduğu, ama bu ölçütün düşük tutulduğu türdür; bu mülkü edinen katılabilmeli, yitiren ise katılamamalıdır.

1291b

ἀναγκαῖον καὶ μετέχοντας εἶναί τινας ἀρετῆς τῆς τῶν πολιτικῶν. τὰς μὲν οὖν ἄλλας δυνάμεις τοῖς αὐτοῖς ὑπάρχειν ἐνδέχεσθαι δοκεῖ πολλοῖς, οἷον τοὺς αὐτοὺς εἶναι τοὺς προπολεμοῦντας καὶ γεωργοῦντας καὶ τεχνίτας, ἔτι δὲ τοὺς βουλευομένους τε καὶ κρίνοντας· ἀντιποιοῦνται δὲ καὶ τῆς ἀρετῆς πάντες, καὶ τὰς πλείστας ἀρχὰς ἄρχειν οἴονται δύνασθαι· ἀλλὰ πένεσθαι καὶ πλουτεῖν τοὺς αὐτοὺς ἀδύνατον. διὸ ταῦτα μέρη μάλιστα εἶναι δοκεῖ πόλεως, οἱ εὔποροι καὶ οἱ ἄποροι. ἔτι δὲ διὰ τὸ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ τοὺς μὲν ὀλίγους εἶναι τοὺς δὲ πολλοὺς ταῦτα ἐναντία μέρη φαίνεται τῶν τῆς πόλεως μορίων. ὥστε καὶ τὰς πολιτείας κατὰ τὰς ὑπεροχὰς τούτων καθιστᾶσι, καὶ δύο πολιτεῖαι δοκοῦσιν εἶναι, δημοκρατία καὶ ὀλιγαρχία. ὅτι μὲν οὖν εἰσι πολιτεῖαι πλείους, καὶ διὰ τίνας αἰτίας, εἴρηται πρότερον· ὅτι δὲ ἔστι καὶ δημοκρατίας εἴδη πλείω καὶ ὀλιγαρχίας, λέγωμεν. φανερὸν δὲ τοῦτο καὶ ἐκ τῶν εἰρημένων. εἴδη γὰρ πλείω τοῦ τε δήμου καὶ τῶν λεγομένων γνωρίμων ἔστιν, οἷον δήμου μὲν εἴδη ἓν μὲν οἱ γεωργοί, ἕτερον δὲ τὸ περὶ τὰς τέχνας, ἄλλο δὲ τὸ ἀγοραῖον τὸ περὶ ὠνὴν καὶ πρᾶσιν διατρῖβον, ἄλλο δὲ τὸ περὶ τὴν θάλατταν, καὶ τούτου τὸ μὲν πολεμικὸν τὸ δὲ χρηματιστικὸν τὸ δὲ πορθμευτικὸν τὸ δʼ ἁλιευτικόν (πολλαχοῦ γὰρ ἕκαστα τούτων πολύοχλα, οἷον ἁλιεῖς μὲν ἐν Τάραντι καὶ Βυζαντίῳ, τριηρικὸν δὲ Ἀθήνησιν, ἐμπορικὸν δὲ ἐν Αἰγίνῃ καὶ Χίῳ, πορθμευτικὸν δʼ ἐν Τενέδῳ), πρὸς δὲ τούτοις τὸ χερνητικὸν καὶ τὸ μικρὰν ἔχον οὐσίαν ὥστε μὴ δύνασθαι σχολάζειν, ἔτι τὸ μὴ ἐξ ἀμφοτέρων [πολιτῶν] ἐλεύθερον, κἂν εἴ τι τοιοῦτον ἕτερον πλήθους εἶδος· τῶν δὲ γνωρίμων πλοῦτος εὐγένεια ἀρετὴ παιδεία καὶ τὰ τούτοις λεγόμενα κατὰ τὴν αὐτὴν διαφοράν. δημοκρατία μὲν οὖν ἐστι πρώτη μὲν ἡ λεγομένη μάλιστα κατὰ τὸ ἴσον. ἴσον γάρ φησιν ὁ νόμος ὁ τῆς τοιαύτης δημοκρατίας τὸ μηδὲν μᾶλλον ὑπερέχειν τοὺς ἀπόρους ἢ τοὺς εὐπόρους, μηδὲ κυρίους εἶναι ὁποτερουσοῦν, ἀλλʼ ὁμοίους ἀμφοτέρους. εἴπερ γὰρ ἐλευθερία μάλιστʼ ἔστιν ἐν δημοκρατίᾳ, καθάπερ ὑπολαμβάνουσί τινες, καὶ ἰσότης, οὕτως ἂν εἴη μάλιστα, κοινωνούτων ἁπάντων μάλιστα τῆς πολιτείας ὁμοίως. ἐπεὶ δὲ πλείων ὁ δῆμος, κύριον δὲ τὸ δόξαν τοῖς πλείοσιν, ἀνάγκη δημοκρατίαν εἶναι ταύτην. ἓν μὲν οὖν εἶδος δημοκρατίας τοῦτο, τὸ τὰς ἀρχὰς ἀπὸ τιμημάτων εἴναι, βραχέων δὲ τούτων ὄντων· δεῖ δὲ τῷ κτωμένῳ ἐξουσίαν εἶναι μετέχειν καὶ τὸν ἀποβάλλοντα μὴ μετέχειν·

1292a Bir başka türü, soyu bakımından kusuru bulunmayan bütün vatandaşların katıldığı, ama kanunun yönettiği demokrasidir. Bir başka türü, vatandaş olmanın yettiği, herkesin makamlara katıldığı, ama kanunun yönettiği demokrasidir. Bir başka türü, geri kalan her şeyin aynı olduğu, ama kanunun değil kalabalığın egemen olduğu demokrasidir. Bu, kanun değil halk meclisi kararları egemen olduğunda olur; bu da demagoglar yüzünden olur. Kanuna göre yönetilen demokrasilerde demagog çıkmaz, vatandaşların en iyileri ön plandadır; kanunların egemen olmadığı yerde ise demagoglar türer. Çünkü halk, birçok kişiden bir araya gelmiş tek bir kişi gibi, tek başına hükmeden bir güç olur; zira çoğunluk tek tek değil, hep birlikte egemendir. Homeros "çok başlılık iyi değildir" derken bunu mu, yoksa birden çok yöneticinin her birinin ayrı ayrı yönettiği durumu mu kastediyor, belli değildir. Ama her hâlükârda böyle bir halk tek başına hükmeden olduğu ve kanunun buyruğu altında bulunmadığı için tek başına hüküm sürmeye çalışır ve despotlaşır; böylece dalkavuklar itibar kazanır. Böyle bir halk, tek kişi yönetimleri arasındaki tiranlığın karşılığıdır. Bu yüzden karakterleri de aynıdır: ikisi de daha iyilere despotça davranır; halk meclisinin kararları tiranın buyruklarına, demagog da dalkavuğa denk düşer; bunlar aynıdır, birbirinin karşılığıdır. İkisi de en çok kendi efendisinin yanında güç kazanır: dalkavuklar tiranların yanında, demagoglar da bu tür halkların yanında. Kanunların değil halk meclisi kararlarının egemen olmasının sebebi bunlardır, çünkü her işi halka götürürler. Halk her şeye, onlar da halkın kanaatine egemen olduğu için büyürler; çünkü kalabalık onlara uyar. Ayrıca yöneticileri suçlayanlar, halkın karar vermesi gerektiğini söyler; halk da bu çağrıyı memnuniyetle kabul eder; böylece bütün makamlar çözülür gider. Böyle bir demokrasinin bir yönetim biçimi bile olmadığını söyleyen kişi, eleştirisinde haklı görünür. Çünkü kanunların yönetmediği yerde yönetim biçimi yoktur. Kanun her şeye, makamlar da tek tek durumlara hükmetmeli; ancak buna yönetim biçimi denmelidir. Şu hâlde demokrasi yönetim biçimlerinden biriyse, her şeyin halk meclisi kararlarıyla yürütüldüğü böyle bir düzenin asıl anlamıyla demokrasi bile olmadığı açıktır; çünkü hiçbir meclis kararı küllî olamaz. Demokrasinin türleri bu şekilde belirlenmiş olsun.

5. Bölüm

Oligarşinin türlerine gelince: birincisi, makamların, sayıca çok olan yoksulların katılamayacağı kadar yüksek bir mülk ölçütüne bağlı olduğu, ama bu mülkü edinenin yönetime katılabildiği türdür.

1292a

ἕτερον εἶδος δημοκρατίας τὸ μετέχειν ἅπαντας τοὺς πολίτας ὅσοι ἀνυπεύθυνοι, ἄρχειν δὲ τὸν νόμον· ἕτερον δὲ εἶδος δημοκρατίας τὸ παντὶ μετεῖναι τῶν ἀρχῶν, ἐὰν μόνον ᾖ πολίτης, ἄρχειν δὲ τὸν νόμον· ἕτερον δὲ εἶδος δημοκρατίας τἆλλα μὲν εἶναι ταὐτά, κύριον δʼ εἶναι τὸ πλῆθος καὶ μὴ τὸν νόμον. τοῦτο δὲ γίνεται ὅταν τὰ ψηφίσματα κύρια ᾖ ἀλλὰ μὴ ὁ νόμος· συμβαίνει δὲ τοῦτο διὰ τοὺς δημαγωγούς. ἐν μὲν γὰρ ταῖς κατὰ νόμον δημοκρατουμέναις οὐ γίνεται δημαγωγός, ἀλλʼ οἱ βέλτιστοι τῶν πολιτῶν εἰσιν ἐν προεδρίᾳ· ὅπου δʼ οἱ νόμοι μή εἰσι κύριοι, ἐνταῦθα γίνονται δημαγωγοί. μόναρχος γὰρ ὁ δῆμος γίνεται, σύνθετος εἷς ἐκ πολλῶν· οἱ γὰρ πολλοὶ κύριοί εἰσιν οὐχ ὡς ἕκαστος ἀλλὰ πάντες. Ὅμηρος δὲ ποίαν λέγει οὐκ ἀγαθὸν εἶναι πολυκοιρανίην, πότερον ταύτην ἢ ὅταν πλείους ὦσιν οἱ ἄρχοντες ὡς ἕκαστος, ἄδηλον. ὁ δʼ οὖν τοιοῦτος δῆμος, ἅτε μόναρχος ὤν, ζητεῖ μοναρχεῖν διὰ τὸ μὴ ἄρχεσθαι ὑπὸ νόμου, καὶ γίνεται δεσποτικός, ὥστε οἱ κόλακες ἔντιμοι, καὶ ἔστιν ὁ τοιοῦτος δῆμος ἀνάλογον τῶν μοναρχιῶν τῇ τυραννίδι. διότι καὶ τὸ ἦθος τὸ αὐτό, καὶ ἄμφω δεσποτικὰ τῶν βελτιόνων, καὶ τὰ ψηφίσματα ὥσπερ ἐκεῖ τὰ ἐπιτάγματα, καὶ ὁ δημαγωγὸς καὶ ὁ κόλαξ οἱ αὐτοὶ καὶ ἀνάλογον. καὶ μάλιστα δʼ ἑκάτεροι παρʼ ἑκατέροις ἰσχύουσιν, οἱ μὲν κόλακες παρὰ τοῖς τυράννοις, οἱ δὲ δημαγωγοὶ παρὰ τοῖς δήμοις τοῖς τοιούτοις. αἴτιοι δέ εἰσι τοῦ εἶναι τὰ ψηφίσματα κύρια ἀλλὰ μὴ τοὺς νόμους οὗτοι, πάντα ἀνάγοντες εἰς τὸν δῆμον· συμβαίνει γὰρ αὐτοῖς γίνεσθαι μεγάλοις διὰ τὸ τὸν μὲν δῆμον πάντων εἶναι κύριον, τῆς δὲ τοῦ δήμου δόξης τούτους· πείθεται γὰρ τὸ πλῆθος τούτοις. ἔτι δʼ οἱ ταῖς ἀρχαῖς ἐγκαλοῦντες τὸν δῆμόν φασι δεῖν κρίνειν, ὁ δὲ ἀσμένως δέχεται τὴν πρόκλησιν· ὥστε καταλύονται πᾶσαι αἱ ἀρχαί. εὐλόγως δὲ ἂν δόξειεν ἐπιτιμᾶν ὁ φάσκων τὴν τοιαύτην εἶναι δημοκρατίαν οὐ πολιτείαν. ὅπου γὰρ μὴ νόμοι ἄρχουσιν, οὐκ ἔστι πολιτεία. δεῖ γὰρ τὸν μὲν νόμον ἄρχειν πάντων τῶν δὲ καθʼ ἕκαστα τὰς ἀρχάς, καὶ ταύτην πολιτείαν κρίνειν. ὥστʼ εἴπερ ἐστὶ δημοκρατία μία τῶν πολιτειῶν, φανερὸν ὡς ἡ τοιαύτη κατάστασις, ἐν ᾗ ψηφίσμασι πάντα διοικεῖται, οὐδὲ δημοκρατία κυρίως· οὐθὲν γὰρ ἐνδέχεται ψήφισμα εἶναι καθόλου. τὰ μὲν οὖν τῆς δημοκρατίας εἴδη διωρίσθω τὸν τρόπον τοῦτον. ὀλιγαρχίας δὲ εἴδη ἓν μὲν τὸ ἀπὸ τιμημάτων εἶναι τὰς ἀρχὰς τηλικούτων ὥστε τοὺς ἀπόρους μὴ μετέχειν, πλείους ὄντας, ἐξεῖναι δὲ τῷ κτωμένῳ μετέχειν τῆς πολιτείας,

1292a40 Bir başkası,

1292a40

ἄλλο

1292b makamların yüksek bir mülk ölçütüne bağlı olduğu ve boşalan yerlere yöneticilerin kendilerinin seçim yaptığı türdür (bunu bu ölçütü taşıyan herkesin arasından yaparlarsa daha aristokratik görünür, belli bir kesimin arasından yaparlarsa oligarşik). Oligarşinin bir başka türü, oğlun babanın yerine geçtiği türdür. Dördüncüsü, az önce söylenen durumun bulunduğu ve kanunun değil yöneticilerin yönettiği türdür. Bu tür, oligarşiler arasında, tek kişi yönetimleri arasındaki tiranlığın ve demokrasiler arasında en son söz ettiğimiz demokrasinin karşılığıdır; böyle bir oligarşiye dynasteia, yani bir avuç güçlü ailenin hâkimiyeti derler.

Oligarşinin ve demokrasinin türleri bu kadardır. Ama şunu gözden kaçırmamak gerekir: birçok yerde, kanunlarına bakılırsa halkçı olmayan bir yönetim biçimi, alışkanlıklar ve yaşayış yüzünden halkçı biçimde işler; başka yerlerde de, kanunlarına bakılırsa daha halkçı olan bir yönetim biçimi, yaşayış ve alışkanlıklar yüzünden daha oligarşik yürür. Bu en çok yönetim biçimleri değiştikten sonra olur. Çünkü insanlar yeni düzene bir anda geçmez, önce birbirleri karşısında küçük kazançlarla yetinirler; öyle ki önceden var olan kanunlar yürürlükte kalır, ama iktidar yönetim biçimini değiştirenlerin elindedir.

6. Bölüm

Demokrasinin ve oligarşinin bu kadar türü olduğu, söylenenlerin kendisinden de açıktır. Çünkü halkın sayılan parçalarının ya hepsi yönetime katılır ya da bir kısmı katılır, bir kısmı katılmaz. Çiftçi kesim ve orta derecede mal varlığı olanlar yönetime egemen olduğunda kanunlara göre yönetirler. Çünkü çalışarak geçinebilirler ama boş vakitleri yoktur; bu yüzden kanunu başa geçirir, halk meclisini de yalnız zorunlu olduğunda toplarlar. Ötekiler de kanunların belirlediği mülk ölçütünü edinince yönetime katılabilir; bu yüzden onu edinen herkes katılabilir. Çünkü genel olarak herkesin katılamaması oligarşiktir; öte yandan gelir olmadan boş vakit bulmak imkânsızdır. Demek ki demokrasinin bir türü bu sebeplerle böyledir. Bir başka türü sonraki ayrıma dayanır: soyu bakımından kusuru bulunmayan herkes katılabilir, ama ancak boş vakti olanlar fiilen katılır; bu yüzden böyle bir demokraside de kanunlar yönetir, çünkü gelir yoktur. Üçüncü türde hür olan herkes yönetime katılabilir, ama az önce söylenen sebeple fiilen katılmaz; bu yüzden bunda da kanunun yönetmesi zorunludur.

1292b

δέ, ὅταν ἀπὸ τιμημάτων μακρῶν ὦσιν αἱ ἀρχαὶ καὶ αἱρῶνται αὐτοὶ τοὺς ἐλλείποντας (ἂν μὲν οὖν ἐκ πάντων τούτων τοῦτο ποιῶσι, δοκεῖ τοῦτʼ εἶναι μᾶλλον ἀριστοκρατικόν, ἐὰν δὲ ἐκ τινῶν ἀφωρισμένων, ὀλιγαρχικόν)· ἕτερον δʼ εἶδος ὀλιγαρχίας, ὅταν παῖς ἀντὶ πατρὸς εἰσίῃ, τέταρτον δʼ, ὅταν ὑπάρχῃ τε τὸ νῦν λεχθὲν καὶ ἄρχῃ μὴ ὁ νόμος ἀλλʼ οἱ ἄρχοντες. καὶ ἔστιν ἀντίστροφος αὕτη ἐν ταῖς ὀλιγαρχίαις ὥσπερ ἡ τυραννὶς ἐν ταῖς μοναρχίαις, καὶ περὶ ἧς τελευταίας εἴπαμεν δημοκρατίας ἐν ταῖς δημοκρατίαις· καὶ καλοῦσι δὴ τὴν τοιαύτην ὀλιγαρχίαν δυναστείαν. ὀλιγαρχίας μὲν οὖν εἴδη τοσαῦτα καὶ δημοκρατίας· οὐ δεῖ δὲ λανθάνειν ὅτι πολλαχοῦ συμβέβηκεν ὥστε τὴν μὲν πολιτείαν τὴν κατὰ τοὺς νόμους μὴ δημοτικὴν εἶναι, διὰ δὲ τὸ ἔθος καὶ τὴν ἀγωγὴν πολιτεύεσθαι δημοτικῶς, ὁμοίως δὲ πάλιν παρʼ ἄλλοις τὴν μὲν κατὰ τοὺς νόμους εἶναι πολιτείαν δημοτικωτέραν, τῇ δʼ ἀγωγῇ καὶ τοῖς ἔθεσιν ὀλιγαρχεῖσθαι μᾶλλον. συμβαίνει δὲ τοῦτο μάλιστα μετὰ τὰς μεταβολὰς τῶν πολιτειῶν· οὐ γὰρ εὐθὺς μεταβαίνουσιν, ἀλλὰ ἀγαπῶσι τὰ πρῶτα μικρὰ πλεονεκτοῦντες παρʼ ἀλλήλων, ὥσθʼ οἱ μὲν νόμοι διαμένουσιν οἱ προϋπάρχοντες, κρατοῦσι δʼ οἱ μεταβαλόντες τὴν πολιτείαν. ὅτι δʼ ἔστι τοσαῦτα εἴδη δημοκρατίας καὶ ὀλιγαρχίας, ἐξ αὐτῶν τῶν εἰρημένων φανερόν ἐστιν. ἀνάγκη γὰρ ἢ πάντα τὰ εἰρημένα μέρη τοῦ δήμου κοινωνεῖν τῆς πολιτείας, ἢ τὰ μὲν τὰ δὲ μή. ὅταν μὲν οὖν τὸ γεωργικὸν καὶ τὸ κεκτημένον μετρίαν οὐσίαν κύριον ᾖ τῆς πολιτείας, πολιτεύονται κατὰ νόμους (ἔχουσι γὰρ ἐργαζόμενοι ζῆν, οὐ δύνανται δὲ σχολάζειν, ὥστε τὸν νόμον ἐπιστήσαντες ἐκκλησιάζουσι τὰς ἀναγκαίας ἐκκλησίας), τοῖς δὲ ἄλλοις μετέχειν ἔξεστιν ὅταν κτήσωνται τὸ τίμημα τὸ διωρισμένον ὑπὸ τῶν νόμων· διὸ πᾶσι τοῖς κτησαμένοις ἔξεστι μετέχειν· ὅλως μὲν γὰρ τὸ μὲν μὴ ἐξεῖναι πᾶσιν ὀλιγαρχικόν, τὸ δὲ δὴ ἐξεῖναι σχολάζειν ἀδύνατον μὴ προσόδων οὐσῶν. τοῦτο μὲν οὖν εἶδος ἓν δημοκρατίας διὰ ταύτας τὰς αἰτίας· ἕτερον δὲ εἶδος διὰ τὴν ἐχομένην διαίρεσιν· ἔστι γὰρ καὶ πᾶσιν ἐξεῖναι τοῖς ἀνυπευθύνοις κατὰ τὸ γένος, μετέχειν μέντοι δυναμένους σχολάζειν· διόπερ ἐν τῇ τοιαύτῃ δημοκρατίᾳ οἱ νόμοι ἄρχουσι, διὰ τὸ μὴ εἶναι πρόσοδον. τρίτον δʼ εἶδος τὸ πᾶσιν ἐξεῖναι, ὅσοι ἂν ἐλεύθεροι ὦσι, μετέχειν τῆς πολιτείας, μὴ μέντοι μετέχειν διὰ τὴν προειρημένην αἰτίαν, ὥστʼ ἀναγκαῖον καὶ ἐν ταύτῃ ἄρχειν τὸν νόμον.

1292b40Demokrasinin dördüncü türü,

1292b40

τέταρτον δὲ εἶδος δημοκρατίας

1293a şehirlerde zaman bakımından en son ortaya çıkanıdır. Şehirler başlangıçtakinden çok daha büyüdüğü ve gelir kaynakları bollaştığı için, kalabalığın sayıca üstünlüğü yüzünden herkes yönetimde hak sahibidir; yoksullar da ücret aldıklarından boş vakit bulabildikleri için yönetime fiilen ortak olur, siyasete katılırlar. Hatta en çok boş vakti olan da böyle bir kalabalıktır; çünkü kendi işlerini gözetmek onlara hiç engel olmaz, zenginlere ise engel olur; bu yüzden zenginler çoğu zaman ne halk meclisine katılır ne de mahkemelerde görev alır. Böylece yönetime kanunlar değil, yoksulların kalabalığı egemen olur.

Demek ki demokrasinin türleri bu zorunluluklar yüzünden bu kadar ve bu niteliktedir. Oligarşinin türleri ise şunlardır. Mal varlığı olanlar daha kalabalık, varlıkları ise daha küçük ve pek büyük olmadığında, birinci oligarşi türü ortaya çıkar. Çünkü mülk edinen herkese yönetime katılma imkânı tanırlar; yönetime katılanlar kalabalık olduğu için de insanların değil kanunun egemen olması zorunludur. (Tek kişi yönetiminden ne kadar uzaklaşırlarsa, mal varlıkları da ne işlerini bırakıp boş vakit geçirebilecekleri kadar çok, ne de şehrin sırtından geçinecekleri kadar az olursa, yönetimin kendilerine değil kanuna ait olmasını istemeleri o ölçüde zorunlu olur.) Mal varlığı olanlar öncekinden az sayıda ama varlıkları daha büyük olursa, ikinci oligarşi türü ortaya çıkar. Daha güçlü oldukları için daha fazlasını isterler; bu yüzden yönetime girecekleri ötekilerin arasından kendileri seçerler, ama kanunsuz yönetecek kadar henüz güçlü olmadıklarından kanunu buna göre koyarlar. Sayıca daha da azalıp daha büyük mal varlığına sahip olarak işi ileri götürürlerse, oligarşi üçüncü basamağa çıkar: makamları kendi ellerinde tutarlar, ama ölenlerin yerine oğullarının geçmesini buyuran bir kanuna göre. Mal varlıkları ve çok sayıdaki dostlarıyla artık iyice ağır bastıklarında, böyle bir dynasteia tek kişi yönetimine yakındır; egemen olan kanun değil insanlardır. Oligarşinin dördüncü türü budur ve demokrasinin son türünün karşılığıdır.

7. Bölüm

Demokrasi ve oligarşinin yanında iki yönetim biçimi daha vardır. Bunlardan birini herkes sayar; dört yönetim biçiminden biri olarak da anılmıştır (bu dördü tek kişi yönetimi, oligarşi, demokrasi ve dördüncü olarak aristokrasi denen yönetimdir). Beşincisi ise bütün yönetim biçimlerinin ortak adıyla anılır, ona politeia derler. Ama sık görülmediği için yönetim biçimlerinin türlerini saymaya kalkanların gözünden kaçar; bunlar yönetim biçimleri üzerine yazarken, Platon'un yaptığı gibi, yalnız o dördünü kullanırlar.

1293a

ἡ τελευταία τοῖς χρόνοις ἐν ταῖς πόλεσι γεγενημένη. διὰ γὰρ τὸ μείζους γεγονέναι πολὺ τὰς πόλεις τῶν ἐξ ὑπαρχῆς καὶ προσόδων ὑπάρχειν εὐπορίας, μετέχουσι μὲν πάντες τῆς πολιτείας διὰ τὴν ὑπεροχὴν τοῦ πλήθους, κοινωνοῦσι δὲ καὶ πολιτεύονται διὰ τὸ δύνασθαι σχολάζειν καὶ τοὺς ἀπόρους, λαμβάνοντας μισθόν. καὶ μάλιστα δὲ σχολάζει τὸ τοιοῦτον πλῆθος· οὐ γὰρ ἐμποδίζει αὐτοὺς οὐθὲν ἡ τῶν ἰδίων ἐπιμέλεια, τοὺς δὲ πλουσίους ἐμποδίζει, ὥστε πολλάκις οὐ κοινωνοῦσι τῆς ἐκκλησίας οὐδὲ τοῦ δικάζειν. διὸ γίνεται τὸ τῶν ἀπόρων πλῆθος κύριον τῆς πολιτείας, ἀλλʼ οὐχ οἱ νόμοι. τὰ μὲν οὖν τῆς δημοκρατίας εἴδη τοσαῦτα καὶ τοιαῦτα διὰ ταύτας τὰς ἀνάγκας ἐστίν, τάδε δὲ τῆς ὀλιγαρχίας· ὅταν μὲν πλείους ἔχωσιν οὐσίαν, ἐλάττω δὲ καὶ μὴ πολλὴν λίαν, τὸ τῆς πρώτης ὀλιγαρχίας εἶδός ἐστιν· ποιοῦσι γὰρ ἐξουσίαν μετέχειν τῷ κτωμένῳ, καὶ διὰ τὸ πλῆθος εἶναι τῶν μετεχόντων τοῦ πολιτεύματος ἀνάγκη μὴ τοὺς ἀνθρώπους ἀλλὰ τὸν νόμον εἶναι κύριον (ὅσῳ γὰρ ἂν πλεῖον ἀπέχωσι τῆς μοναρχίας, καὶ μήτε τοσαύτην ἔχωσιν οὐσίαν ὥστε σχολάζειν ἀμελοῦντες μήθʼ οὕτως ὀλίγην ὥστε τρέφεσθαι ἀπὸ τῆς πόλεως, ἀνάγκη τὸν νόμον ἀξιοῦν αὐτοῖς ἄρχειν, ἀλλὰ μὴ αὐτούς)· ἐὰν δὲ δὴ ἐλάττους ὦσιν οἱ τὰς οὐσίας ἔχοντες ἢ οἱ τὸ πρότερον, πλείω δέ, τὸ τῆς δευτέρας ὀλιγαρχίας γίνεται εἶδος· μᾶλλον γὰρ ἰσχύοντες πλεονεκτεῖν ἀξιοῦσιν, διὸ αὐτοὶ μὲν αἱροῦνται ἐκ τῶν ἄλλων τοὺς εἰς τὸ πολίτευμα βαδίζοντας, διὰ δὲ τὸ μήπω οὕτως ἰσχυροὶ εἶναι ὥστʼ ἄνευ νόμου ἄρχειν τὸν νόμον τίθενται τοιοῦτον. ἐὰν δʼ ἐπιτείνωσι τῷ ἐλάττονες ὄντες μείζονας οὐσίας ἔχειν, ἡ τρίτη ἐπίδοσις γίνεται τῆς ὀλιγαρχίας, τὸ διʼ αὑτῶν μὲν τὰς ἀρχὰς ἔχειν, κατὰ νόμον δὲ τὸν κελεύοντα τῶν τελευτώντων διαδέχεσθαι τοὺς υἱεῖς. ὅταν δὲ ἤδη πολὺ ὑπερτείνωσι ταῖς οὐσίαις καὶ ταῖς πολυφιλίαις, ἐγγὺς ἡ τοιαύτη δυναστεία μοναρχίας ἐστίν, καὶ κύριοι γίνονται οἱ ἄνθρωποι, ἀλλʼ οὐχ ὁ νόμος· καὶ τὸ τέταρτον εἶδος τῆς ὀλιγαρχίας τοῦτʼ ἐστίν, ἀντίστροφον τῷ τελευταίῳ τῆς δημοκρατίας. ἔτι δʼ εἰσὶ δύο πολιτεῖαι παρὰ δημοκρατίαν τε καὶ ὀλιγαρχίαν, ὧν τὴν μὲν ἑτέραν λέγουσί τε πάντες καὶ εἴρηται τῶν τεττάρων πολιτειῶν εἶδος ἕν (λέγουσι δὲ τέτταρας μοναρχίαν ὀλιγαρχίαν δημοκρατίαν, τέταρτον δὲ τὴν καλουμένην ἀριστοκρατίαν)· πέμπτη δʼ ἐστὶν ἣ προσαγορεύεται τὸ κοινὸν ὄνομα πασῶν (πολιτείαν γὰρ καλοῦσιν), ἀλλὰ διὰ τὸ μὴ πολλάκις γίνεσθαι λανθάνει τοὺς πειρωμένους ἀριθμεῖν τὰ τῶν πολιτειῶν εἴδη, καὶ χρῶνται ταῖς τέτταρσι μόνον

1293b

(ὥσπερ Πλάτων) ἐν ταῖς πολιτείαις.

1293b1Aristokrasi adını, ilk kitaplarda ele aldığımız yönetim biçimine vermek doğrudur. Çünkü bu adı ancak, aretē bakımından mutlak olarak en iyi olanlardan kurulan yönetim biçimi hak eder; yoksa belli bir esasa göre iyi sayılan insanların yönetimi değil. İyi insan ile iyi vatandaşın mutlak olarak aynı olduğu tek yönetim biçimi budur; ötekilerde iyi olanlar, kendi yönetim biçimlerine göre iyidir. Bununla birlikte, hem oligarşik yönetimlerden hem de politeia denen yönetimden farklı olan bazı yönetim biçimleri de vardır. Makamlara yalnız servete göre değil liyakate göre de seçim yapılan yerde, bu yönetim biçimi ikisinden de ayrılır ve aristokratik diye anılır. Çünkü aretē'yi ortak bir kaygı edinmeyen şehirlerde de yine iyi tanınan ve değerli sayılan kimseler bulunur. Öyleyse yönetim biçiminin, Kartaca'daki gibi zenginliği, aretē'yi ve halkı birlikte gözettiği yerde yönetim aristokratiktir; Lakedaimonlularınki gibi yalnız ikisini, aretē'yi ve halkı gözettiği, yani bu ikisinin, demokrasi ile aretē'nin bir karışımı olduğu yerlerde de öyledir. Demek ki ilk ve en iyi yönetim biçiminin yanında aristokrasinin bu iki türü vardır; üçüncüsü de politeia denen yönetimlerden oligarşiye daha çok kayanlardır.

8. Bölüm

Geriye politeia diye adlandırılan yönetim biçiminden ve tiranlıktan söz etmek kalıyor. Bu yönetim biçimi de az önce sözü edilen aristokrasiler de sapma olmadığı hâlde onları bu sıraya koyduk. Çünkü gerçekte hepsi en doğru yönetim biçiminin gerisinde kalmıştır; ayrıca sapmalarla birlikte sayılırlar ve baştan söylediğimiz gibi o sapmalar da bunların sapmalarıdır. Tiranlığı en sona bırakmak da yerindedir, çünkü bütün yönetim biçimleri arasında yönetim biçimi olmaktan en uzak olanı odur, bizim incelememiz ise yönetim biçimleri üzerinedir. Sıralamanın sebebi bu kadar. Şimdi politeia'yı ele almalıyız. Oligarşi ve demokrasi hakkındaki ayrımlar yapıldıktan sonra onun ne olduğu daha açık görünür; çünkü politeia, kabaca söylemek gerekirse, oligarşi ile demokrasinin bir karışımıdır. Ama demokrasiye kayanlara politeia, oligarşiye daha çok kayanlara ise aristokrasi demek âdettir; çünkü terbiye ve soyluluk daha çok varlıklıların yanında bulunur. Üstelik varlıklıların, haksızlık edenleri haksızlığa iten şeylere zaten sahip olduğu düşünülür; bu yüzden onlara seçkinler ve ileri gelenler denir. Aristokrasi üstünlüğü vatandaşların en iyilerine vermek istediğine göre, oligarşilerin de daha çok seçkinlerden oluştuğunu söylerler.

1293b1

ἀριστοκρατίαν μὲν οὖν καλῶς ἔχει καλεῖν περὶ ἧς διήλθομεν ἐν τοῖς πρώτοις λόγοις (τὴν γὰρ ἐκ τῶν ἀρίστων ἁπλῶς κατʼ ἀρετὴν πολιτείαν καὶ μὴ πρὸς ὑπόθεσίν τινα ἀγαθῶν ἀνδρῶν μόνην δίκαιον προσαγορεύειν ἀριστοκρατίαν· ἐν μόνῃ γὰρ ἁπλῶς ὁ αὐτὸς ἀνὴρ καὶ πολίτης ἀγαθός ἐστιν, οἱ δʼ ἐν ταῖς ἄλλαις ἀγαθοὶ πρὸς τὴν πολιτείαν εἰσὶ τὴν αὑτῶν)· οὐ μὴν ἀλλʼ εἰσί τινες αἳ πρός τε τὰς ὀλιγαρχουμένας ἔχουσι διαφορὰς [καὶ καλοῦνται ἀριστοκρατίαι] καὶ πρὸς τὴν καλουμένην πολιτείαν. ὅπου γὰρ μὴ μόνον πλουτίνδην ἀλλὰ καὶ ἀριστίνδην αἱροῦνται τὰς ἀρχάς, αὕτη ἡ πολιτεία διαφέρει τε ἀμφοῖν καὶ ἀριστοκρατικὴ καλεῖται. καὶ γὰρ ἐν ταῖς μὴ ποιουμέναις κοινὴν ἐπιμέλειαν ἀρετῆς εἰσὶν ὅμως τινὲς οἱ εὐδοκιμοῦντες καὶ δοκοῦντες εἶναι ἐπιεικεῖς. ὅπου οὖν ἡ πολιτεία βλέπει εἴς τε πλοῦτον καὶ ἀρετὴν καὶ δῆμον, οἷον ἐν Καρχηδόνι, αὕτη ἀριστοκρατική ἐστιν, καὶ ἐν αἷς εἰς τὰ δύο μόνον, οἷον ἡ Λακεδαιμονίων, εἴς τε ἀρετὴν καὶ δῆμον, καὶ ἔστι μίξις τῶν δύο τούτων, δημοκρατίας τε καὶ ἀρετῆς. ἀριστοκρατίας μὲν οὖν παρὰ τὴν πρώτην τὴν ἀρίστην πολιτείαν ταῦτα δύο εἴδη, καὶ τρίτον ὅσαι τῆς καλουμένης πολιτείας ῥέπουσι πρὸς τὴν ὀλιγαρχίαν μᾶλλον. λοιπὸν δʼ ἐστὶν ἡμῖν περί τε τῆς ὀνομαζομένης πολιτείας εἰπεῖν καὶ περὶ τυραννίδος. ἐτάξαμεν δʼ οὕτως οὐκ οὖσαν οὔτε ταύτην παρέκβασιν οὔτε τὰς ἄρτι ῥηθείσας ἀριστοκρατίας, ὅτι τὸ μὲν ἀληθὲς πᾶσαι διημαρτήκασι τῆς ὀρθοτάτης πολιτείας, ἔπειτα καταριθμοῦνται μετὰ τούτων εἰσί τʼ αὐτῶν αὗται παρεκβάσεις ἅσπερ ἐν τοῖς κατʼ ἀρχὴν εἴπομεν. τελευταῖον δὲ περὶ τυραννίδος εὔλογόν ἐστι ποιήσασθαι μνείαν διὰ τὸ πασῶν ἥκιστα ταύτην εἶναι πολιτείαν, ἡμῖν δὲ τὴν μέθοδον εἶναι περὶ πολιτείας. διʼ ἣν μὲν οὖν αἰτίαν τέτακται τὸν τρόπον τοῦτον, εἴρηται· νῦν δὲ δεικτέον ἡμῖν περὶ πολιτείας. φανερωτέρα γὰρ ἡ δύναμις αὐτῆς διωρισμένων τῶν περὶ ὀλιγαρχίας καὶ δημοκρατίας. ἔστι γὰρ ἡ πολιτεία ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν μίξις ὀλιγαρχίας καὶ δημοκρατίας. εἰώθασι δὲ καλεῖν τὰς μὲν ἀποκλινούσας [ὡς] πρὸς τὴν δημοκρατίαν πολιτείας, τὰς δὲ πρὸς τὴν ὀλιγαρχίαν μᾶλλον ἀριστοκρατίας διὰ τὸ μᾶλλον ἀκολουθεῖν παιδείαν καὶ εὐγένειαν τοῖς εὐπορωτέροις. ἔτι δὲ δοκοῦσιν ἔχειν οἱ εὔποροι ὧν ἕνεκεν οἱ ἀδικοῦντες ἀδικοῦσιν· ὅθεν καὶ καλοὺς κἀγαθοὺς καὶ γνωρίμους τούτους προσαγορεύουσιν. ἐπεὶ οὖν ἡ ἀριστοκρατία βούλεται τὴν ὑπεροχὴν ἀπονέμειν τοῖς ἀρίστοις τῶν πολιτῶν, καὶ τὰς ὀλιγαρχίας εἶναί φασιν ἐκ τῶν καλῶν κἀγαθῶν μᾶλλον.

1294aAma aristokratik olarak değil de kötülerce yönetilen bir şehrin iyi kanunlarla yönetilmesi imkânsız görünür; aynı şekilde iyi kanunlarla yönetilmeyen bir şehrin aristokratik olarak yönetilmesi de. Kanunların iyi konmuş olup da onlara uyulmaması iyi kanun düzeni (eunomia) sayılmaz. Bu yüzden iyi kanun düzeninin bir yanının konmuş kanunlara uyulması, öbür yanının da uyulan kanunların iyi konmuş olması olduğunu kabul etmeliyiz (çünkü kötü konmuş kanunlara da uyulabilir). Bu da iki şekilde olabilir: kanunlar ya o insanlar için mümkün olanların en iyisidir ya da mutlak olarak en iyisidir.

Aristokrasinin asıl belirtisi, şereflerin aretē'ye göre dağıtılmasıdır (çünkü aristokrasinin ölçütü aretē, oligarşininki zenginlik, halk yönetimininki hürriyettir). Çoğunluğun kararının geçerli olması ise hepsinde vardır: oligarşide de, aristokraside de, halk yönetimlerinde de yönetime katılanların büyük kısmı neye karar verirse o geçerlidir. Ne var ki çoğu şehirde bu yönetim biçimi türüne [aristokrasi] denir; çünkü buradaki karışım yalnız varlıklıları ve yoksulları, zenginlikle hürriyeti gözetir (hemen her yerde varlıklılar seçkinlerin yerini tutuyor sayılır). Ama yönetimde eşit pay iddiasında bulunan üç şey vardır: hürriyet, zenginlik ve aretē (soyluluk denen dördüncüsü bu son ikisine bağlıdır, çünkü soyluluk eskiden beri süren zenginlik ve aretē'dir). Öyleyse açıktır ki iki unsurun, varlıklılarla yoksulların karışımına politeia, üçünün karışımına ise, gerçek ve ilk aristokrasi bir yana, ötekilerden çok aristokrasi demek gerekir. Böylece tek kişi yönetimi, demokrasi ve oligarşinin yanında başka yönetim biçimi türlerinin de bulunduğu, bunların neler olduğu, aristokrasilerin ve politeia'ların birbirinden ne bakımdan ayrıldığı söylenmiş oldu; birbirlerinden pek uzak olmadıkları da açıktır.

9. Bölüm

Söylenenlerin ardından, politeia denen yönetim biçiminin demokrasi ve oligarşinin yanında nasıl ortaya çıktığını ve nasıl kurulması gerektiğini anlatalım. Bu sırada demokrasiyi ve oligarşiyi neyle belirlediklerini de görmüş olacağız. Çünkü önce bu ikisini ayıran noktaları tespit etmeli, sonra ikiye bölünmüş bir nişanın yarılarını birleştirir gibi her birinden birer parça alıp bunları bir araya getirmeliyiz. Bir araya getirmenin ve karıştırmanın üç yolu vardır. Birincisi, iki tarafın kanunla koyduğu şeylerin ikisini birden almaktır; mesela mahkemelerde görev yapma konusunda. Oligarşilerde varlıklılara mahkemede görev yapmazlarsa ceza konur, yoksullara ise hiçbir ücret verilmez; demokrasilerde yoksullara ücret verilir, varlıklılara hiçbir ceza konmaz. Bunların ortak ve orta noktası ikisini birden uygulamaktır; bu yüzden bu, politeia'ya uygun düşer, çünkü ikisinden karışmıştır.

1294a

δοκεῖ δʼ εἶναι τῶν ἀδυνάτων τὸ εὐνομεῖσθαι τὴν μὴ ἀριστοκρατουμένην πόλιν ἀλλὰ πονηροκρατουμένην, ὁμοίως δὲ καὶ ἀριστοκρατεῖσθαι τὴν μὴ εὐνομουμένην. οὐκ ἔστι δὲ εὐνομία τὸ εὖ κεῖσθαι τοὺς νόμους, μὴ πείθεσθαι δέ. διὸ μίαν μὲν εὐνομίαν ὑποληπτέον εἶναι τὸ πείθεσθαι τοῖς κειμένοις νόμοις, ἑτέραν δὲ τὸ καλῶς κεῖσθαι τοὺς νόμους οἷς ἐμμένουσιν (ἔστι γὰρ πείθεσθαι καὶ κακῶς κειμένοις). τοῦτο δὲ ἐνδέχεται διχῶς· ἢ γὰρ τοῖς ἀρίστοις τῶν ἐνδεχομένων αὐτοῖς, ἢ τοῖς ἁπλῶς ἀρίστοις. δοκεῖ δὲ ἀριστοκρατία μὲν εἶναι μάλιστα τὸ τὰς τιμὰς νενεμῆσθαι κατʼ ἀρετήν (ἀριστοκρατίας μὲν γὰρ ὅρος ἀρετή, ὀλιγαρχίας δὲ πλοῦτος, δήμου δʼ ἐλευθερία)· τὸ δʼ ὅ τι ἂν δόξῃ τοῖς πλείοσιν, ἐν πάσαις ὑπάρχει· καὶ γὰρ ἐν ὀλιγαρχίᾳ καὶ ἐν ἀριστοκρατίᾳ καὶ ἐν δήμοις, ὅ τι ἂν δόξῃ τῷ πλείονι μέρει τῶν μετεχόντων τῆς πολιτείας, τοῦτʼ ἐστὶ κύριον. ἐν μὲν οὖν ταῖς πλείσταις πόλεσι τοῦτο τῆς πολιτείας εἶδος καλεῖται· μόνον γὰρ ἡ μίξις στοχάζεται τῶν εὐπόρων καὶ τῶν ἀπόρων, πλούτου καὶ ἐλευθερίας· (σχεδὸν γὰρ παρὰ τοῖς πλείστοις οἱ εὔποροι τῶν καλῶν κἀγαθῶν δοκοῦσι κατέχειν χώραν)· ἐπεὶ δὲ τρία ἐστὶ τὰ ἀμφισβητοῦντα τῆς ἰσότητος τῆς πολιτείας, ἐλευθερία πλοῦτος ἀρετή (τὸ γὰρ τέταρτον, ὃ καλοῦσιν εὐγένειαν, ἀκολουθεῖ τοῖς δυσίν· ἡ γὰρ εὐγένειά ἐστιν ἀρχαῖος πλοῦτος καὶ ἀρετή), φανερὸν ὅτι τὴν μὲν τοῖν δυοῖν μίξιν, τῶν εὐπόρων καὶ τῶν ἀπόρων, πολιτείαν λεκτέον, τὴν δὲ τῶν τριῶν ἀριστοκρατίαν μάλιστα τῶν ἄλλων παρὰ τὴν ἀληθινὴν καὶ πρώτην. ὅτι μὲν οὖν ἔστι καὶ ἕτερα πολιτείας εἴδη παρὰ μοναρχίαν τε καὶ δημοκρατίαν καὶ ὀλιγαρχίαν, εἴρηται, καὶ ποῖα ταῦτα, καὶ τί διαφέρουσιν ἀλλήλων αἵ τʼ ἀριστοκρατίαι καὶ αἱ πολιτεῖαι [τῆς ἀριστοκρατίας]· καὶ ὅτι οὐ πόρρω αὗται ἀλλήλων, φανερόν. τίνα δὲ τρόπον γίνεται παρὰ δημοκρατίαν καὶ ὀλιγαρχίαν ἡ καλουμένη πολιτεία, καὶ πῶς αὐτὴν δεῖ καθιστάναι, λέγωμεν ἐφεξῆς τοῖς εἰρημένοις. ἅμα δὲ δῆλον ἔσται καὶ οἷς ὁρίζονται τὴν δημοκρατίαν καὶ τὴν ὀλιγαρχίαν· ληπτέον γὰρ τὴν τούτων διαίρεσιν, εἶτα ἐκ τούτων ἀφʼ ἑκατέρας ὥσπερ σύμβολον λαμβάνοντας συνθετέον. εἰσὶ δὲ ὅροι τρεῖς τῆς συνθέσεως καὶ μίξεως. ἢ γὰρ ἀμφότερα ληπτέον ἃ ἑκάτεροι νομοθετοῦσιν, οἷον περὶ τοῦ δικάζειν (ἐν μὲν γὰρ ταῖς ὀλιγαρχίαις τοῖς εὐπόροις ζημίαν τάττουσιν ἂν μὴ δικάζωσι, τοῖς δʼ ἀπόροις οὐδένα μισθόν, ἐν δὲ ταῖς δημοκρατίαις τοῖς μὲν ἀπόροις μισθόν, τοῖς δʼ εὐπόροις οὐδεμίαν ζημίαν· κοινὸν δὲ καὶ μέσον τούτων ἀμφότερα ταῦτα, διὸ καὶ

1294b

πολιτικόν, μέμεικται γὰρ ἐξ ἀμφοῖν)·

1294b1Bir araya getirmenin bir yolu budur. İkincisi, iki tarafın koyduğu şartların ortasını almaktır. Mesela halk meclisine katılmak için bir taraf hiç mülk ölçütü aramaz ya da pek düşük bir ölçüt arar, öbür taraf yüksek bir ölçüt arar; ortak olan bunların hiçbiri değil, iki ölçütün ortasıdır. Üçüncüsü, iki düzenlemeden, bir kısmını oligarşik kanundan, bir kısmını demokratik kanundan almaktır. Demek istediğim şu: makamların kurayla verilmesi demokratik, seçimle verilmesi oligarşik görünür; mülk ölçütüne bağlı olmaması demokratik, bağlı olması oligarşik görünür. O hâlde her birinden birer şey almak aristokrasiye ve politeia'ya uygundur: oligarşiden makamların seçimle verilmesini, demokrasiden mülk ölçütüne bağlı olmamasını.

Karıştırmanın yolu budur. Demokrasi ile oligarşinin iyi karıştırıldığının ölçütü ise aynı yönetim biçimine hem demokrasi hem oligarşi denebilmesidir. Çünkü böyle diyenlerin bunu, karışım iyi yapıldığı için dediği açıktır. Orta olan şeyin durumu da budur: uçların ikisi de onda görünür. Lakedaimonluların yönetim biçiminde olan da budur. Birçokları onun bir demokrasi olduğunu söylemeye çalışır, çünkü düzeninde birçok demokratik unsur vardır. Önce çocukların yetiştirilmesi: zenginlerin çocukları yoksulların çocuklarıyla aynı biçimde yetiştirilir ve yoksulların çocuklarının da alabileceği türden bir terbiye alır. Sonraki yaşta da durum aynıdır; yetişkin olduklarında da aynı yol izlenir, öyle ki zengin ile yoksul hiçbir şekilde ayırt edilmez: ortak sofralarda yemek herkes için aynıdır, zenginler de yoksullardan herhangi birinin edinebileceği türden giysiler giyer. Bir de en büyük iki makamdan birinin üyelerini halk seçer, öbürüne kendisi girer: yaşlılar meclisinin üyelerini seçerler, eforluğa ise kendileri katılırlar. Başkaları ise oligarşik unsurları çok olduğu için ona oligarşi der: mesela bütün makamlar seçimle verilir, hiçbiri kurayla verilmez; ölüm ve sürgün cezalarına az sayıda kişi karar verir; buna benzer daha birçok şey vardır. İyi karıştırılmış bir politeia hem iki biçim birden hem de hiçbiri gibi görünmeli; ayakta kalmasını da dışarıdan değil kendinden almalıdır. Kendinden alması da, dışarıda onu isteyenlerin daha çok olmasıyla değil (bu kötü bir yönetim biçiminde de olabilir), şehrin parçalarından hiçbirinin başka bir yönetim biçimini asla istememesiyle olmalıdır. Politeia'nın ve aynı şekilde aristokrasi diye adlandırılan yönetim biçimlerinin nasıl kurulması gerektiği böylece söylenmiş oldu.

1294b1

εἷς μὲν οὖν οὗτος τοῦ συνδυασμοῦ τρόπος, ἕτερος δὲ τὸ ⟨τὸ⟩ μέσον λαμβάνειν ὧν ἑκάτεροι τάττουσιν, οἷον ἐκκλησιάζειν οἱ μὲν ἀπὸ τιμήματος οὐθενὸς ἢ μικροῦ πάμπαν, οἱ δʼ ἀπὸ μακροῦ τιμήματος, κοινὸν δέ γε οὐδέτερον, ἀλλὰ τὸ μέσον ἑκατέρου τίμημα τούτων. τρίτον δʼ ἐκ δυοῖν ταγμάτοιν, τὰ μὲν ἐκ τοῦ ὀλιγαρχικοῦ νόμου τὰ δʼ ἐκ τοῦ δημοκρατικοῦ. λέγω δʼ οἷον δοκεῖ δημοκρατικὸν μὲν εἶναι τὸ κληρωτὰς εἶναι τὰς ἀρχάς, τὸ δʼ αἱρετὰς ὀλιγαρχικόν, καὶ δημοκρατικὸν μὲν τὸ μὴ ἀπὸ τιμήματος, ὀλιγαρχικὸν δὲ τὸ ἀπὸ τιμήματος· ἀριστοκρατικὸν τοίνυν καὶ πολιτικὸν τὸ ἐξ ἑκατέρας ἑκάτερον λαβεῖν, ἐκ μὲν τῆς ὀλιγαρχίας τὸ αἱρετὰς ποιεῖν τὰς ἀρχάς, ἐκ δὲ τῆς δημοκρατίας τὸ μὴ ἀπὸ τιμήματος. ὁ μὲν οὖν τρόπος τῆς μίξεως οὗτος· τοῦ δʼ εὖ μεμεῖχθαι δημοκρατίαν καὶ ὀλιγαρχίαν ὅρος, ὅταν ἐνδέχηται λέγειν τὴν αὐτὴν πολιτείαν δημοκρατίαν καὶ ὀλιγαρχίαν. δῆλον γὰρ ὅτι τοῦτο πάσχουσιν οἱ λέγοντες διὰ τὸ μεμεῖχθαι καλῶς· πέπονθε δὲ τοῦτο καὶ τὸ μέσον, ἐμφαίνεται γὰρ ἑκάτερον ἐν αὐτῷ τῶν ἄκρων· ὅπερ συμβαίνει περὶ τὴν Λακεδαιμονίων πολιτείαν. πολλοὶ γὰρ ἐγχειροῦσι λέγειν ὡς δημοκρατίας οὔσης διὰ τὸ δημοκρατικὰ πολλὰ τὴν τάξιν ἔχειν, οἷον πρῶτον τὸ περὶ τὴν τροφὴν τῶν παίδων (ὁμοίως γὰρ οἱ τῶν πλουσίων τρέφονται τοῖς τῶν πενήτων, καὶ παιδεύονται τὸν τρόπον τοῦτον ὃν ἂν δύναιντο καὶ τῶν πενήτων οἱ παῖδες), ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῆς ἐχομένης ἡλικίας, καὶ ὅταν ἄνδρες γένωνται, τὸν αὐτὸν τρόπον (οὐθὲν γὰρ διάδηλος ὁ πλούσιος καὶ ὁ πένης οὕτω) τὰ περὶ τὴν τροφὴν ταὐτὰ πᾶσιν ἐν τοῖς συσσιτίοις, καὶ τὴν ἐσθῆτα οἱ πλούσιοι τοιαύτην οἵαν ἄν τις παρασκευάσαι δύναιτο καὶ τῶν πενήτων ὁστισοῦν· ἔτι τὸ δύο τὰς μεγίστας ἀρχὰς τὴν μὲν αἱρεῖσθαι τὸν δῆμον, τῆς δὲ μετέχειν (τοὺς μὲν γὰρ γέροντας αἱροῦνται, τῆς δʼ ἐφορείας μετέχουσιν)· οἱ δʼ ὀλιγαρχίαν διὰ τὸ πολλὰ ἔχειν ὀλιγαρχικά, οἷον τὸ πάσας αἱρετὰς εἶναι καὶ μηδεμίαν κληρωτήν, καὶ ὀλίγους εἶναι κυρίους θανάτου καὶ φυγῆς, καὶ ἄλλα τοιαῦτα πολλά. δεῖ δʼ ἐν τῇ πολιτείᾳ τῇ μεμειγμένῃ καλῶς ἀμφότερα δοκεῖν εἶναι καὶ μηδέτερον, καὶ σῴζεσθαι διʼ αὑτῆς καὶ μὴ ἔξωθεν, καὶ διʼ αὑτῆς μὴ τῷ πλείους ἔξωθεν εἶναι τοὺς βουλομένους (εἴη γὰρ ἂν καὶ πονηρᾷ πολιτείᾳ τοῦθʼ ὑπάρχον)· ἀλλὰ τῷ μηδʼ ἂν βούλεσθαι πολιτείαν ἑτέραν μηθὲν τῶν τῆς πόλεως μορίων ὅλως. τίνα μὲν οὖν τρόπον δεῖ καθιστάναι πολιτείαν, ὁμοίως δὲ καὶ τὰς ὀνομαζομένας ἀριστοκρατίας, νῦν εἴρηται.

1295a10. Bölüm

Geriye tiranlıktan söz etmek kalıyordu. Bunu, üzerine söylenecek çok şey olduğu için değil, o da incelememizde payını alsın diye yapıyoruz; çünkü onu da yönetim biçimlerinden biri sayıyoruz. Krallığı ilk kitaplarda ele almıştık. Orada en çok krallık denen krallığı incelemiş, şehirler için zararlı mı yoksa yararlı mı olduğunu, kimi ve nereden getirip başa geçirmek gerektiğini, bunun nasıl yapılacağını araştırmıştık. Krallığı incelerken tiranlığın iki türünü de ayırmıştık, çünkü bunların niteliği bir bakıma krallığınkiyle iç içe geçer: bu iki yönetimin ikisi de kanuna dayanır. Bazı barbar kavimlerde mutlak yetkili tek yöneticiler seçerler; eskiden, eski Yunanlılar arasında da bu şekilde tek başına yöneten kimseler çıkardı, bunlara aisymnētēs derlerdi. Bu yönetimler arasında bazı farklar vardır; ama kanuna dayandıkları ve isteyerek boyun eğenleri yönettikleri için krallık niteliğindeydiler, efendi gibi ve kendi keyiflerine göre yönettikleri için de tiranlık niteliğindeydiler. Tiranlığın üçüncü türü ise en çok tiranlık sayılan türdür; mutlak krallığın karşılığıdır. Kendisine eşit ve kendisinden üstün olan herkesi, kimseye hesap vermeden, yönetilenlerin değil kendi yararına yöneten tek kişi yönetimi zorunlu olarak böyle bir tiranlıktır. Bu yüzden istemeyerek katlanılan bir yönetimdir; çünkü hür insanlardan hiçbiri böyle bir yönetime isteyerek katlanmaz. Tiranlığın türleri, söylenen sebeplerden ötürü, bunlardır ve bu kadardır.

11. Bölüm

Peki çoğu şehir ve çoğu insan için en iyi yönetim biçimi ve en iyi hayat hangisidir? Bunu sıradan insanları aşan bir aretē'ye, iyi bir tabiat ve talihin sağladığı imkânlar isteyen bir terbiyeye ya da insanın dilediği gibi kurulan bir yönetim biçimine göre değil, çoğu insanın paylaşabileceği bir hayata ve çoğu şehrin sahip olabileceği bir yönetim biçimine göre ölçmeliyiz. Çünkü az önce sözünü ettiğimiz, aristokrasi denen yönetim biçimleri, ya çoğu şehrin erişemeyeceği kadar uzakta kalır ya da politeia denen yönetime yakındır (bu yüzden ikisinden tek bir yönetimmiş gibi söz etmek gerekir). Bütün bunlar hakkındaki yargı da aynı temel öğelere dayanır. Etik'te söylenen doğruysa, yani mesut hayat aretē'ye uygun ve engelsiz yaşanan hayatsa ve aretē bir orta ise, en iyi hayatın orta hayat, yani her birinin ulaşabileceği ortayı tutturan hayat olması zorunludur. Aynı ölçütlerin şehrin aretē'si ve kötülüğü için de, yönetim biçimi için de geçerli olması zorunludur; çünkü yönetim biçimi, şehrin bir tür hayatıdır.

1295a

περὶ δὲ τυραννίδος ἦν ἡμῖν λοιπὸν εἰπεῖν, οὐχ ὡς ἐνούσης πολυλογίας περὶ αὐτήν, ἀλλʼ ὅπως λάβῃ τῆς μεθόδου τὸ μέρος, ἐπειδὴ καὶ ταύτην τίθεμεν τῶν πολιτειῶν τι μέρος. περὶ μὲν οὖν βασιλείας διωρίσαμεν ἐν τοῖς πρώτοις λόγοις, ἐν οἷς περὶ τῆς μάλιστα λεγομένης βασιλείας ἐποιούμεθα τὴν σκέψιν, πότερον ἀσύμφορος ἢ συμφέρει ταῖς πόλεσιν, καὶ τίνα καὶ πόθεν δεῖ καθιστάναι, καὶ πῶς· τυραννίδος δʼ εἴδη δύο μὲν διείλομεν ἐν οἷς περὶ βασιλείας ἐπεσκοποῦμεν, διὰ τὸ τὴν δύναμιν ἐπαλλάττειν πως αὐτῶν καὶ πρὸς τὴν βασιλείαν, διὰ τὸ κατὰ νόμον εἶναι ἀμφοτέρας ταύτας τὰς ἀρχάς (ἔν τε γὰρ τῶν βαρβάρων τισὶν αἱροῦνται αὐτοκράτορας μονάρχους, καὶ τὸ παλαιὸν ἐν τοῖς ἀρχαίοις Ἕλλησιν ἐγίγνοντό τινες μόναρχοι τὸν τρόπον τοῦτον, οὓς ἐκάλουν αἰσυμνήτας), ἔχουσι δέ τινας πρὸς ἀλλήλας αὗται διαφοράς, ἦσαν δὲ διὰ μὲν τὸ κατὰ νόμον βασιλικαὶ καὶ διὰ τὸ μοναρχεῖν ἑκόντων, τυραννικαὶ δὲ διὰ τὸ δεσποτικῶς ἄρχειν καὶ κατὰ τὴν αὑτῶν γνώμην· τρίτον δὲ εἶδος τυραννίδος, ἥπερ μάλιστʼ εἶναι δοκεῖ τυραννίς, ἀντίστροφος οὖσα τῇ παμβασιλείᾳ. τοιαύτην δʼ ἀναγκαῖον εἶναι τυραννίδα τὴν μοναρχίαν ἥτις ἀνυπεύθυνος ἄρχει τῶν ὁμοίων καὶ βελτιόνων πάντων πρὸς τὸ σφέτερον αὐτῆς συμφέρον, ἀλλὰ μὴ πρὸς τὸ τῶν ἀρχομένων. διόπερ ἀκούσιος· οὐθεὶς γὰρ ἑκὼν ὑπομένει τῶν ἐλευθέρων τὴν τοιαύτην ἀρχήν. τυραννίδος μὲν οὖν εἴδη ταῦτα καὶ τοσαῦτα διὰ τὰς εἰρημένας αἰτίας. τίς δʼ ἀρίστη πολιτεία καὶ τίς ἄριστος βίος ταῖς πλείσταις πόλεσι καὶ τοῖς πλείστοις τῶν ἀνθρώπων, μήτε πρὸς ἀρετὴν συγκρίνουσι τὴν ὑπὲρ τοὺς ἰδιώτας, μήτε πρὸς παιδείαν ἣ φύσεως δεῖται καὶ χορηγίας τυχηρᾶς, μήτε πρὸς πολιτείαν τὴν κατʼ εὐχὴν γινομένην, ἀλλὰ βίον τε τὸν τοῖς πλείστοις κοινωνῆσαι δυνατὸν καὶ πολιτείαν ἧς τὰς πλείστας πόλεις ἐνδέχεται μετασχεῖν; καὶ γὰρ ἃς καλοῦσιν ἀριστοκρατίας, περὶ ὧν νῦν εἴπομεν, τὰ μὲν ἐξωτέρω πίπτουσι ταῖς πλείσταις τῶν πόλεων, τὰ δὲ γειτνιῶσι τῇ καλουμένῃ πολιτείᾳ (διὸ περὶ ἀμφοῖν ὡς μιᾶς λεκτέον). ἡ δὲ δὴ κρίσις περὶ ἁπάντων τούτων ἐκ τῶν αὐτῶν στοιχείων ἐστίν. εἰ γὰρ καλῶς ἐν τοῖς Ἠθικοῖς εἴρηται τὸ τὸν εὐδαίμονα βίον εἶναι τὸν κατʼ ἀρετὴν ἀνεμπόδιστον, μεσότητα δὲ τὴν ἀρετήν, τὸν μέσον ἀναγκαῖον εἶναι βίον βέλτιστον, ⟨τὸ⟩ τῆς ἑκάστοις ἐνδεχομένης τυχεῖν μεσότητος· τοὺς δὲ αὐτοὺς τούτους ὅρους ἀναγκαῖον εἶναι καὶ πόλεως ἀρετῆς καὶ κακίας καὶ πολιτείας· ἡ γὰρ πολιτεία

1295b

βίος τίς ἐστι πόλεως.

1295b1Her şehirde şehrin üç parçası vardır: çok varlıklılar, çok yoksullar ve üçüncü olarak bu ikisinin ortasında olanlar. Ölçülü olanın ve orta olanın en iyisi olduğunda herkes birleştiğine göre, talihin bağışladığı şeylere sahip olmakta da orta derecenin hepsinden iyi olduğu açıktır. Çünkü böyle biri logos'a en kolay boyun eğer; aşırı güzel, aşırı güçlü, aşırı soylu ya da aşırı zengin olanın, ya da bunların tersi olarak aşırı yoksul, aşırı zayıf ya da büsbütün itibarsız olanın ise logos'un peşinden gitmesi zordur. Birinciler daha çok küstah ve büyük çapta kötü, ikinciler fazlasıyla hilekâr ve küçük çapta kötü olur; haksızlıkların da bir kısmı küstahlıktan, bir kısmı hilekârlıktan doğar. Üstelik orta kesim, makamdan kaçmaya da makam peşinde koşmaya da en az eğilimli olandır; bunların ikisi de şehirlere zarar verir. Bundan başka, güç, zenginlik, dostlar ve bu türden başka talih bağışlarında üstün olanlar ne yönetilmek ister ne de yönetilmeyi bilir. Bu daha çocukken, evde başlar: şımartıldıkları için okulda bile yönetilmeye alışmazlar. Bunlardan aşırı ölçüde yoksun olanlar ise fazlasıyla alçalmıştır. Böylece birileri yönetmeyi bilmez, yalnız köle gibi yönetilmeyi bilir; ötekiler hiçbir yönetime boyun eğmeyi bilmez, yalnız efendi gibi yönetmeyi bilir. Ortaya hür insanların değil, kölelerin ve efendilerin şehri çıkar; bir yanda kıskananlar, öbür yanda küçümseyenler. Bu da dostluktan ve siyasi topluluktan son derece uzaktır, çünkü topluluk dostluğa dayanır: insanlar düşmanlarıyla yolu bile paylaşmak istemez. Şehir ise mümkün olduğunca eşit ve benzer insanlardan oluşmak ister; bu da en çok orta kesimde bulunur. Öyleyse, tabiatça şehrin kendilerinden oluştuğunu söylediğimiz bu insanlardan kurulan şehrin en iyi şekilde yönetilmesi zorunludur. Şehirlerde vatandaşlar arasında en çok güvende olanlar da bunlardır. Çünkü ne yoksullar gibi başkalarının malını arzularlar ne de yoksulların zenginlerinkini arzuladığı gibi başkaları onlarınkini arzular; kimseye tuzak kurmadıkları ve kimse de onlara tuzak kurmadığı için tehlikesizce yaşarlar. Bu yüzden Phokylides şu dileği yerinde dile getirmiştir:

Ortadakiler için pek çok şey en iyisidir; şehirde orta olmak isterim.

Demek ki siyasi topluluğun da en iyisi orta kesime dayanan topluluktur. Orta kesimin kalabalık olduğu ve mümkünse öbür iki kesimin toplamından, değilse hiç olmazsa birinden güçlü olduğu şehirlerin iyi yönetilmesi mümkündür. Çünkü orta kesim hangi yana katılırsa teraziyi o yana eğer ve iki zıt aşırılığın ortaya çıkmasını engeller. Bu yüzden yönetime katılanların orta ve yeterli bir mal varlığına sahip olması en büyük talihtir.

1295b1

ἐν ἁπάσαις δὴ ταῖς πόλεσιν ἔστι τρία μέρη τῆς πόλεως, οἱ μὲν εὔποροι σφόδρα, οἱ δὲ ἄποροι σφόδρα, οἱ δὲ τρίτοι οἱ μέσοι τούτων. ἐπεὶ τοίνυν ὁμολογεῖται τὸ μέτριον ἄριστον καὶ τὸ μέσον, φανερὸν ὅτι καὶ τῶν εὐτυχημάτων ἡ κτῆσις ἡ μέση βελτίστη πάντων. ῥᾴστη γὰρ τῷ λόγῳ πειθαρχεῖν, ὑπέρκαλον δὲ ἢ ὑπερίσχυρον ἢ ὑπερευγενῆ ἢ ὑπερπλούσιον ⟨ὄντα⟩, ἢ τἀναντία τούτοις, ὑπέρπτωχον ἢ ὑπερασθενῆ ἢ σφόδρα ἄτιμον, χαλεπὸν τῷ λόγῳ ἀκολουθεῖν· γίγνονται γὰρ οἱ μὲν ὑβρισταὶ καὶ μεγαλοπόνηροι μᾶλλον, οἱ δὲ κακοῦργοι καὶ μικροπόνηροι λίαν, τῶν δʼ ἀδικημάτων τὰ μὲν γίγνεται διʼ ὕβριν τὰ δὲ διὰ κακουργίαν. ἔτι δὲ ἥκισθʼ οὗτοι φυγαρχοῦσι καὶ σπουδαρχοῦσιν, ταῦτα δʼ ἀμφότερα βλαβερὰ ταῖς πόλεσιν. πρὸς δὲ τούτοις οἱ μὲν ἐν ὑπεροχαῖς εὐτυχημάτων ὄντες, ἰσχύος καὶ πλούτου καὶ φίλων καὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων, ἄρχεσθαι οὔτε βούλονται οὔτε ἐπίστανται (καὶ τοῦτʼ εὐθὺς οἴκοθεν ὑπάρχει παισὶν οὖσιν· διὰ γὰρ τὴν τρυφὴν οὐδʼ ἐν τοῖς διδασκαλείοις ἄρχεσθαι σύνηθες αὐτοῖς), οἱ δὲ καθʼ ὑπερβολὴν ἐν ἐνδείᾳ τούτων ταπεινοὶ λίαν. ὥσθʼ οἱ μὲν ἄρχειν οὐκ ἐπίστανται, ἀλλʼ ἄρχεσθαι δουλικὴν ἀρχήν, οἱ δʼ ἄρχεσθαι μὲν οὐδεμίαν ἀρχήν, ἄρχειν δὲ δεσποτικὴν ἀρχήν. γίνεται οὖν δούλων καὶ δεσποτῶν πόλις, ἀλλʼ οὐκ ἐλευθέρων, καὶ τῶν μὲν φθονούντων τῶν δὲ καταφρονούντων· ἃ πλεῖστον ἀπέχει φιλίας καὶ κοινωνίας πολιτικῆς· ἡ γὰρ κοινωνία φιλικόν· οὐδὲ γὰρ ὁδοῦ βούλονται κοινωνεῖν τοῖς ἐχθροῖς. βούλεται δέ γε ἡ πόλις ἐξ ἴσων εἶναι καὶ ὁμοίων ὅτι μάλιστα, τοῦτο δʼ ὑπάρχει μάλιστα τοῖς μέσοις. ὥστʼ ἀναγκαῖον ἄριστα πολιτεύεσθαι ταύτην τὴν πόλιν ἐστὶν ἐξ ὧν φαμὲν φύσει τὴν σύστασιν εἶναι τῆς πόλεως. καὶ σῴζονται δʼ ἐν ταῖς πόλεσιν οὗτοι μάλιστα τῶν πολιτῶν. οὔτε γὰρ αὐτοὶ τῶν ἀλλοτρίων, ὥσπερ οἱ πένητες, ἐπιθυμοῦσιν, οὔτε τῆς τούτων ἕτεροι, καθάπερ τῆς τῶν πλουσίων οἱ πένητες ἐπιθυμοῦσιν· καὶ διὰ τὸ μήτʼ ἐπιβουλεύεσθαι μήτʼ ἐπιβουλεύειν ἀκινδύνως διάγουσιν. διὰ τοῦτο καλῶς ηὔξατο Φωκυλίδης πολλὰ μέσοισιν ἄριστα· μέσος θέλω ἐν πόλει εἶναι. δῆλον ἄρα ὅτι καὶ ἡ κοινωνία ἡ πολιτικὴ ἀρίστη ἡ διὰ τῶν μέσων, καὶ τὰς τοιαύτας ἐνδέχεται εὖ πολιτεύεσθαι πόλεις ἐν αἷς δὴ πολὺ τὸ μέσον καὶ κρεῖττον, μάλιστα μὲν ἀμφοῖν, εἰ δὲ μή, θατέρου μέρους· προστιθέμενον γὰρ ποιεῖ ῥοπὴν καὶ κωλύει γίνεσθαι τὰς ἐναντίας ὑπερβολάς. διόπερ εὐτυχία μεγίστη τοὺς πολιτευομένους οὐσίαν ἔχειν μέσην καὶ ἱκανήν,

1296a Çünkü kimilerinin çok şeye, kimilerinin hiçbir şeye sahip olmadığı yerde ya halk yönetiminin en uç biçimi, ya katıksız bir oligarşi ya da bu iki aşırılığın yüzünden tiranlık doğar. Tiranlık hem en taşkın demokrasiden hem de oligarşiden doğar; orta kesimin ve ona yakın olanların yönetiminden ise çok daha seyrek doğar. Bunun sebebini sonra, yönetim biçimlerindeki değişmeleri ele alırken söyleyeceğiz. Orta yönetim biçiminin en iyisi olduğu ise açıktır, çünkü iç çekişmeden uzak kalan tek yönetim odur: orta kesimin kalabalık olduğu yerde vatandaşlar arasında iç çekişme ve bölünme en az görülür. Büyük şehirler de aynı sebepten, yani orta kesim kalabalık olduğu için, iç çekişmeye daha az düşer. Küçük şehirlerde ise herkesi iki kesime ayırıp ortada kimseyi bırakmamak kolaydır; hemen herkes ya yoksul ya varlıklıdır. Demokrasilerin oligarşilerden daha güvenli ve daha uzun ömürlü olması da orta kesim sayesindedir (çünkü orta kesim demokrasilerde oligarşilerdekinden hem daha kalabalıktır hem de şereflerden daha çok pay alır). Orta kesim olmadan yoksullar sayıca ağır bastığında ise işler kötüye gider ve bu yönetimler çabucak yıkılır. En iyi kanun koyucuların orta kesimden vatandaşlar olmasını da bunun bir işareti saymak gerekir: Solon bunlardandı (şiirlerinden anlaşılır), Lykurgos da (çünkü kral değildi), Kharondas da, öbürlerinin de hemen hepsi.

Çoğu yönetim biçiminin neden ya demokratik ya oligarşik olduğu da bundan anlaşılır. Bunlarda orta kesim çoğu zaman küçük olduğundan, hangi taraf ağır basarsa, ister mal varlığı olanlar ister halk olsun, ortanın dışına çıkarak yönetimi kendi tarafına çeker; böylece ya halk yönetimi ya oligarşi doğar. Ayrıca halk ile varlıklılar arasında iç çekişmeler ve kavgalar olduğundan, karşısındakini yenmek hangi tarafa nasip olursa, o taraf ortak ve eşit bir yönetim kurmaz; yönetimdeki üstünlüğü zaferin ödülü olarak alır, biri demokrasi, öbürü oligarşi kurar. Üstelik Yunanistan'ın önderliğini üstlenmiş olan iki şehir de kendi yönetim biçimlerine bakarak, biri şehirlerde demokrasiler, öbürü oligarşiler kurdu; şehirlerin değil kendi yararlarını gözettiler. Bütün bu sebeplerle orta yönetim biçimi ya hiç ortaya çıkmaz ya da nadiren ve az yerde çıkar. Önderlik etmiş olanlar arasında bu düzeni kurmaya razı olan yalnız bir adam çıktı. Şehirlerde yaşayanlar arasında da eşitliği istememek artık bir alışkanlık hâline gelmiştir;

1296a

ὡς ὅπου οἱ μὲν πολλὰ σφόδρα κέκτηνται οἱ δὲ μηθέν, ἢ δῆμος ἔσχατος γίγνεται ἢ ὀλιγαρχία ἄκρατος, ἢ τυραννὶς διʼ ἀμφοτέρας τὰς ὑπερβολάς· καὶ γὰρ ἐκ δημοκρατίας τῆς νεανικωτάτης καὶ ἐξ ὀλιγαρχίας γίγνεται τυραννίς, ἐκ δὲ τῶν μέσων καὶ τῶν σύνεγγυς πολὺ ἧττον. τὴν δʼ αἰτίαν ὕστερον ἐν τοῖς περὶ τὰς μεταβολὰς τῶν πολιτειῶν ἐροῦμεν. ὅτι δʼ ἡ μέση βελτίστη, φανερόν· μόνη γὰρ ἀστασίαστος· ὅπου γὰρ πολὺ τὸ διὰ μέσου, ἥκιστα στάσεις καὶ διαστάσεις γίγνονται τῶν πολιτῶν. καὶ αἱ μεγάλαι πόλεις ἀστασιαστότεραι διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν, ὅτι πολὺ τὸ μέσον· ἐν δὲ ταῖς μικραῖς ῥᾴδιόν τε διαλαβεῖν εἰς δύο πάντας, ὥστε μηθὲν καταλιπεῖν μέσον, καὶ πάντες σχεδὸν ἄποροι ἢ εὔποροί εἰσι. καὶ αἱ δημοκρατίαι δὲ ἀσφαλέστεραι τῶν ὀλιγαρχιῶν εἰσι καὶ πολυχρονιώτεραι διὰ τοὺς μέσους (πλείους τε γάρ εἰσι καὶ μᾶλλον μετέχουσι τῶν τιμῶν ἐν ταῖς δημοκρατίαις ἢ ταῖς ὀλιγαρχίαις), ἐπεὶ ὅταν ἄνευ τούτων τῷ πλήθει ὑπερτείνωσιν οἱ ἄποροι, κακοπραγία γίνεται καὶ ἀπόλλυνται ταχέως. σημεῖον δὲ δεῖ νομίζειν καὶ τὸ τοὺς βελτίστους νομοθέτας εἶναι τῶν μέσων πολιτῶν· Σόλων τε γὰρ ἦν τούτων (δηλοῖ δʼ ἐκ τῆς ποιήσεως) καὶ Λυκοῦργος (οὐ γὰρ ἦν βασιλεύς) καὶ Χαρώνδας καὶ σχεδὸν οἱ πλεῖστοι τῶν ἄλλων. φανερὸν δʼ ἐκ τούτων καὶ διότι αἱ πλεῖσται πολιτεῖαι αἱ μὲν δημοκρατικαί εἰσιν αἱ δʼ ὀλιγαρχικαί. διὰ γὰρ τὸ ἐν ταύταις πολλάκις ὀλίγον εἶναι τὸ μέσον, αἰεὶ ὁπότεροι ἂν ὑπερέχωσιν, εἴθʼ οἱ τὰς οὐσίας ἔχοντες εἴθʼ ὁ δῆμος, οἱ τὸ μέσον ἐκβαίνοντες καθʼ αὑτοὺς ἄγουσι τὴν πολιτείαν, ὥστε ἢ δῆμος γίγνεται ἢ ὀλιγαρχία. πρὸς δὲ τούτοις διὰ τὸ στάσεις γίγνεσθαι καὶ μάχας πρὸς ἀλλήλους τῷ δήμῳ καὶ τοῖς εὐπόροις, ὁποτέροις ἂν μᾶλλον συμβῇ κρατῆσαι τῶν ἐναντίων, οὐ καθιστᾶσι κοινὴν πολιτείαν οὐδʼ ἴσην, ἀλλὰ τῆς νίκης ἆθλον τὴν ὑπεροχὴν τῆς πολιτείας λαμβάνουσιν, καὶ οἱ μὲν δημοκρατίαν οἱ δʼ ὀλιγαρχίαν ποιοῦσιν. ἔτι δὲ καὶ τῶν ἐν ἡγεμονίᾳ γενομένων τῆς Ἑλλάδος πρὸς τὴν παρʼ αὑτοῖς ἑκάτεροι πολιτείαν ἀποβλέποντες οἱ μὲν δημοκρατίας ἐν ταῖς πόλεσι καθίστασαν οἱ δʼ ὀλιγαρχίας, οὐ πρὸς τὸ τῶν πόλεων συμφέρον σκοποῦντες ἀλλὰ πρὸς τὸ σφέτερον αὐτῶν, ὥστε διὰ ταύτας τὰς αἰτίας ἢ μηδέποτε τὴν μέσην γίνεσθαι πολιτείαν ἢ ὀλιγάκις καὶ παρʼ ὀλίγοις· εἷς γὰρ ἀνὴρ συνεπείσθη μόνος τῶν πρότερον ἐφʼ ἡγεμονίᾳ γενομένων ταύτην ἀποδοῦναι τὴν τάξιν, ἤδη δὲ καὶ τοῖς ἐν ταῖς πόλεσιν ἔθος

1296b

καθέστηκε μηδὲ βούλεσθαι τὸ ἴσον,

1296b1 ya yönetmeye çalışırlar ya da yenik düşünce boyun eğerler. Hangi yönetim biçiminin en iyisi olduğu ve hangi sebeple öyle olduğu bunlardan açıktır. Öteki yönetim biçimlerine gelince, demokrasinin de oligarşinin de birden çok türü olduğunu söylediğimize göre, en iyisi belirlendikten sonra, birinin daha iyi öbürünün daha kötü olmasına göre hangisini birinci, hangisini ikinci koymak ve bu sırayla devam etmek gerektiğini görmek zor değildir. Çünkü en iyisine en yakın olanın daha iyi, ortadan daha çok uzaklaşmış olanın daha kötü olması zorunludur; tabii belli şartlara göre değerlendirme yapılmıyorsa. "Belli şartlara göre" derken şunu kastediyorum: çoğu zaman, başka bir yönetim biçimi daha çok tercih edilmeye değer olsa da, bazıları için bir başkasının daha yararlı olmasına hiçbir şey engel değildir.

12. Bölüm

Sırada, hangi yönetim biçiminin kimlere, hangi türünün hangi tür insanlara yararlı olduğunu incelemek var. Önce hepsi için geçerli olan küllî bir kural koymalıyız: şehrin, yönetim biçiminin sürmesini isteyen kesimi, istemeyen kesiminden güçlü olmalıdır. Her şehir keyfiyet ve kemiyetten oluşur. Keyfiyet derken hürriyeti, zenginliği, terbiyeyi ve soyluluğu; kemiyet derken sayıca üstünlüğü kastediyorum. Keyfiyet, şehri oluşturan parçalardan birinde, kemiyet ise bir başkasında bulunabilir; mesela soysuzlar soylulardan ya da yoksullar zenginlerden sayıca fazla olabilir, ama kemiyetçe üstünlükleri keyfiyetçe geride kalışlarını karşılayacak kadar olmayabilir. Bu yüzden ikisini birbiriyle karşılaştırmak gerekir. Yoksulların kalabalığının bu oranı aştığı yerde tabiatı gereği demokrasi olur ve demokrasinin her türü, halkın hangi kesiminin üstün olduğuna göre belirlenir: mesela çiftçilerin sayısı ağır basarsa ilk demokrasi, zanaatkârların ve ücretle çalışanlarınki ağır basarsa sonuncusu ortaya çıkar; aradaki türler de aynı şekilde. Varlıklıların ve ileri gelenlerin keyfiyetçe üstünlüğünün kemiyetçe eksikliğinden daha ağır bastığı yerde ise oligarşi olur ve oligarşinin her türü de aynı şekilde, oligarşik kesim içinde hangi grubun üstün olduğuna göre belirlenir.

Kanun koyucu, yönetim biçimine orta kesimi daima katmalıdır. Kanunları oligarşik koyuyorsa orta kesimi gözetmeli, demokratik koyuyorsa orta kesimi bu kanunlarla kendi tarafına çekmelidir. Orta kesimin sayısının iki ucun toplamından, ya da hiç olmazsa birinden fazla olduğu yerde kalıcı bir politeia mümkündür.

1296b1

ἀλλʼ ἢ ἄρχειν ζητεῖν ἢ κρατουμένους ὑπομένειν. τίς μὲν οὖν ἀρίστη πολιτεία, καὶ διὰ τίνʼ αἰτίαν, ἐκ τούτων φανερόν· τῶν δʼ ἄλλων πολιτειῶν, ἐπειδὴ πλείους δημοκρατίας καὶ πλείους ὀλιγαρχίας φαμὲν εἶναι, ποίαν πρώτην θετέον καὶ δευτέραν καὶ τοῦτον δὴ τὸν τρόπον ἐχομένην τῷ τὴν μὲν εἶναι βελτίω τὴν δὲ χείρω, διωρισμένης τῆς ἀρίστης οὐ χαλεπὸν ἰδεῖν. ἀεὶ γὰρ ἀναγκαῖον εἶναι βελτίω τὴν ἐγγύτατα ταύτης, χείρω δὲ τὴν ἀφεστηκυῖαν τοῦ μέσου πλεῖον, ἂν μὴ πρὸς ὑπόθεσιν κρίνῃ τις. λέγω δὲ τὸ πρὸς ὑπόθεσιν, ὅτι πολλάκις, οὔσης ἄλλης πολιτείας αἱρετωτέρας, ἐνίοις οὐδὲν κωλύει συμφέρειν ἑτέραν μᾶλλον εἶναι πολιτείαν. τίς δὲ πολιτεία τίσι καὶ ποία συμφέρει ποίοις, ἐχόμενόν ἐστι τῶν εἰρημένων διελθεῖν. ληπτέον δὴ πρῶτον περὶ πασῶν καθόλου ταὐτόν· δεῖ γὰρ κρεῖττον εἶναι τὸ βουλόμενον μέρος τῆς πόλεως τοῦ μὴ βουλομένου μένειν τὴν πολιτείαν. ἔστι δὲ πᾶσα πόλις ἔκ τε τοῦ ποιοῦ καὶ ποσοῦ. λέγω δὲ ποιὸν μὲν ἐλευθερίαν πλοῦτον παιδείαν εὐγένειαν, ποσὸν δὲ τὴν τοῦ πλήθους ὑπεροχήν. ἐνδέχεται δὲ τὸ μὲν ποιὸν ὑπάρχειν ἑτέρῳ μέρει τῆς πόλεως, ἐξ ὧν συνέστηκε μερῶν ἡ πόλις, ἄλλῳ δὲ μέρει τὸ ποσόν, οἷον πλείους τὸν ἀριθμὸν εἶναι τῶν γενναίων τοὺς ἀγεννεῖς ἢ τῶν πλουσίων τοὺς ἀπόρους, μὴ μέντοι τοσοῦτον ὑπερέχειν τῷ ποσῷ ὅσον λείπεται τῷ ποιῷ. διὸ ταῦτα πρὸς ἄλληλα συγκριτέον. ὅπου μὲν οὖν ὑπερέχει τὸ τῶν ἀπόρων πλῆθος τὴν εἰρημένην ἀναλογίαν, ἐνταῦθα πέφυκεν εἶναι δημοκρατίαν, καὶ ἕκαστον εἶδος δημοκρατίας κατὰ τὴν ὑπεροχὴν τοῦ δήμου ἑκάστου, οἷον ἐὰν μὲν τὸ τῶν γεωργῶν ὑπερτείνῃ πλῆθος, τὴν πρώτην δημοκρατίαν, ἐὰν δὲ τὸ τῶν βαναύσων καὶ μισθαρνούντων, τὴν τελευταίαν, ὁμοίως δὲ καὶ τὰς ἄλλας τὰς μεταξὺ τούτων· ὅπου δὲ τὸ τῶν εὐπόρων καὶ γνωρίμων μᾶλλον ὑπερτείνει τῷ ποιῷ ἢ λείπεται τῷ ποσῷ, ἐνταῦθα ὀλιγαρχίαν, καὶ τῆς ὀλιγαρχίας τὸν αὐτὸν τρόπον ἕκαστον εἶδος κατὰ τὴν ὑπεροχὴν τοῦ ὀλιγαρχικοῦ πλήθους. δεῖ δʼ ἀεὶ τὸν νομοθέτην ἐν τῇ πολιτείᾳ προσλαμβάνειν τοὺς μέσους· ἄν τε γὰρ ὀλιγαρχικοὺς τοὺς νόμους τιθῇ, στοχάζεσθαι χρὴ τῶν μέσων, ἐάν τε δημοκρατικούς, προσάγεσθαι τοῖς νόμοις τούτους. ὅπου δὲ τὸ τῶν μέσων ὑπερτείνει πλῆθος ἢ συναμφοτέρων τῶν ἄκρων ἢ καὶ θατέρου μόνον, ἐνταῦθʼ ἐνδέχεται πολιτείαν εἶναι μόνιμον.

1296b40 Çünkü korkulacak bir şey yoktur:

1296b40

οὐθὲν γὰρ φοβερὸν μή

1297a zenginler yoksullarla orta kesime karşı hiçbir zaman anlaşmaz. Hiçbiri öbürüne kul olmak istemez; daha ortak bir yönetim biçimi aradıklarında da bundan başkasını bulamazlar. Sırayla yönetmeye ise birbirlerine güvenmedikleri için katlanmazlar. Oysa her yerde en çok güvenilen kişi hakemdir, hakem de ortada olandır. Yönetim biçimi ne kadar iyi karıştırılırsa o kadar kalıcı olur. Aristokratik yönetim biçimleri kurmak isteyenlerin birçoğu da yalnız varlıklılara daha çok pay vermekle değil, halkı aldatmakla da büyük hata yapar. Çünkü sahte iyiliklerden er geç gerçek bir kötülük doğması zorunludur: zenginlerin açgözlülüğü yönetim biçimini halkınkinden daha çok yıkar.

13. Bölüm

Yönetim biçimlerinde halkı bahaneyle oyalamak için başvurulan hileler beş konudadır: halk meclisi, makamlar, mahkemeler, silahlanma ve beden eğitimi. Halk meclisiyle ilgili hile şudur: meclise katılmak herkese serbesttir, ama katılmayan varlıklılara ceza konur; ya yalnız onlara ya da onlara çok daha ağır olarak. Makamlarda, mülk ölçütünü taşıyanların yemin ederek makamdan kaçınmasına izin verilmez, yoksulların kaçınmasına izin verilir. Mahkemelerde, mahkemede görev yapmayan varlıklılara ceza konur, yoksullara dokunulmaz, ya da Kharondas'ın kanunlarında olduğu gibi birincilere ağır, ikincilere hafif ceza konur. Bazı yerlerde de adını kütüğe yazdıran herkes meclise katılabilir ve mahkemede görev yapabilir, ama yazdırıp da meclise gelmeyen ve mahkemede görev yapmayanlara ağır cezalar konur. Amaç, yoksulların ceza yüzünden adlarını yazdırmaktan kaçınması, yazdırmadıkları için de mahkemede görev yapmaması ve meclise gelmemesidir. Silah edinme ve beden eğitimi konusunda da kanunu aynı yolla koyarlar: yoksulların silah edinmemesine izin verilir, edinmeyen varlıklılara ise ceza konur; beden eğitimi yapmazlarsa yoksullara hiçbir ceza yoktur, varlıklılara vardır. Böylece biri ceza yüzünden katılır, öbürü korkacak bir şeyi olmadığı için katılmaz. Bunlar kanun koymada başvurulan oligarşik hilelerdir. Demokrasilerde ise bunlara karşı başka hileler bulunur: meclise katılan ve mahkemede görev yapan yoksullara ücret sağlanır, varlıklılara ise hiçbir ceza konmaz. Böylece açıktır ki adil bir karışım yapmak isteyen, iki taraftaki uygulamaları bir araya getirmeli, birine ücret, öbürüne ceza koymalıdır. Çünkü böylece herkes katılır; öbür türlü ise yönetim yalnız bir tarafın elinde kalır.

1297a

ποτε συμφωνήσωσιν οἱ πλούσιοι τοῖς πένησιν ἐπὶ τούτους· οὐδέποτε γὰρ ἅτεροι βουλήσονται δουλεύειν τοῖς ἑτέροις, κοινοτέραν δʼ, ἂν ζητῶσιν, οὐδεμίαν εὑρήσουσιν ἄλλην ταύτης. ἐν μέρει γὰρ ἄρχειν οὐκ ἂν ὑπομείνειαν διὰ τὴν ἀπιστίαν τὴν πρὸς ἀλλήλους· πανταχοῦ δὲ πιστότατος ὁ διαιτητής, διαιτητὴς δʼ ὁ μέσος. ὅσῳ δʼ ἂν ἄμεινον ἡ πολιτεία μειχθῇ, τοσούτῳ μονιμωτέρα. διαμαρτάνουσι δὲ πολλοὶ καὶ τῶν τὰς ἀριστοκρατικὰς βουλομένων ποιεῖν πολιτείας, οὐ μόνον ἐν τῷ πλεῖον νέμειν τοῖς εὐπόροις, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ παρακρούεσθαι τὸν δῆμον. ἀνάγκη γὰρ χρόνῳ ποτὲ ἐκ τῶν ψευδῶν ἀγαθῶν ἀληθὲς συμβῆναι κακόν· αἱ γὰρ πλεονεξίαι τῶν πλουσίων ἀπολλύασι μᾶλλον τὴν πολιτείαν ἢ αἱ τοῦ δήμου. ἔστι δʼ ὅσα προφάσεως χάριν ἐν ταῖς πολιτείαις σοφίζονται πρὸς τὸν δῆμον πέντε τὸν ἀριθμόν, περὶ ἐκκλησίαν, περὶ τὰς ἀρχάς, περὶ δικαστήρια, περὶ ὅπλισιν, περὶ γυμνασίαν· περὶ ἐκκλησίαν μὲν τὸ ἐξεῖναι ἐκκλησιάζειν πᾶσι, ζημίαν δὲ ἐπικεῖσθαι τοῖς εὐπόροις ἐὰν μὴ ἐκκλησιάζωσιν, ἢ μόνοις ἢ μείζω πολλῷ, περὶ δὲ τὰς ἀρχὰς τὸ τοῖς μὲν ἔχουσι τίμημα μὴ ἐξεῖναι ἐξόμνυσθαι, τοῖς δʼ ἀπόροις ἐξεῖναι, καὶ περὶ τὰ δικαστήρια τοῖς μὲν εὐπόροις εἶναι ζημίαν ἂν μὴ δικάζωσι, τοῖς δʼ ἀπόροις ἄδειαν, ἢ τοῖς μὲν μεγάλην τοῖς δὲ μικράν, ὥσπερ ἐν τοῖς Χαρώνδου νόμοις. ἐνιαχοῦ δʼ ἔξεστι μὲν πᾶσιν ἀπογραψαμένοις ἐκκλησιάζειν καὶ δικάζειν, ἐὰν δὲ ἀπογραψάμενοι μήτʼ ἐκκλησιάζωσι μήτε δικάζωσιν, ἐπίκεινται μεγάλαι ζημίαι τούτοις, ἵνα διὰ μὲν τὴν ζημίαν φεύγωσι τὸ ἀπογράφεσθαι, διὰ δὲ τὸ μὴ ἀπογράφεσθαι μὴ δικάζωσι μηδʼ ἐκκλησιάζωσιν. τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ περὶ τοῦ ὅπλα κεκτῆσθαι καὶ τοῦ γυμνάζεσθαι νομοθετοῦσιν. τοῖς μὲν γὰρ ἀπόροις ἔξεστι μὴ κεκτῆσθαι, τοῖς δʼ εὐπόροις ἐπιζήμιον μὴ κεκτημένοις, κἂν μὴ γυμνάζωνται, τοῖς μὲν οὐδεμία ζημία, τοῖς δʼ εὐπόροις ἐπιζήμιον, ὅπως οἱ μὲν διὰ τὴν ζημίαν μετέχωσιν, οἱ δὲ διὰ τὸ μὴ φοβεῖσθαι μὴ μετέχωσιν. ταῦτα μὲν οὖν ὀλιγαρχικὰ σοφίσματα τῆς νομοθεσίας· ἐν δὲ ταῖς δημοκρατίαις πρὸς ταῦτʼ ἀντισοφίζονται. τοῖς μὲν γὰρ ἀπόροις μισθὸν πορίζουσιν ἐκκλησιάζουσι καὶ δικάζουσιν, τοῖς δʼ εὐπόροις οὐδεμίαν τάττουσι ζημίαν. ὥστε φανερὸν ὅτι εἴ τις βούλεται μιγνύναι δικαίως, δεῖ τὰ παρʼ ἑκατέροις συνάγειν καὶ τοῖς μὲν μισθὸν πορίζειν τοῖς δὲ ζημίαν· οὕτω γὰρ ἂν κοινωνοῖεν ἅπαντες, ἐκείνως δʼ ἡ πολιτεία γίγνεται

1297b

τῶν ἑτέρων μόνον.

1297b1Politeia yalnız silah taşıyanlardan oluşmalıdır. Mülk ölçütünün miktarına gelince, bunu kesin olarak belirleyip "şu kadar olmalı" demek mümkün değildir; yönetime katılanları katılmayanlardan sayıca fazla kılacak en yüksek miktarın ne olduğuna bakıp onu koymak gerekir. Çünkü yoksullar şereflerden pay almasalar da, kimse onlara küstahça davranmaz ve mallarından bir şey almazsa sessiz durmaya razıdır. Ama bu kolay değildir, çünkü yönetici kesimdekiler her zaman nazik insanlar olmaz. Ayrıca savaş çıktığında yoksullar, yiyecekleri sağlanmazsa savaşa gitmekte ayak sürümeyi âdet edinmişlerdir; biri yiyeceklerini sağlarsa savaşmaya isteklidirler.

Bazı yerlerde politeia yalnız ağır piyade olarak hizmet edenlerden değil, geçmişte hizmet etmiş olanlardan da oluşur. Malieliler'de politeia bunlardan oluşuyordu, makamlara ise fiilen askerlik yapanların arasından seçim yapılıyordu. Yunanlarda krallıklardan sonra kurulan ilk yönetim biçimi de savaşanlardan oluşuyordu; başlangıçta atlılardan. Çünkü savaşta güç ve üstünlük atlılardaydı: düzenli bir savaş dizisi olmadan ağır piyade işe yaramaz, eskilerde ise bu konuda ne tecrübe ne de düzen vardı; bu yüzden güç atlılardaydı. Şehirler büyüyüp silahlı piyade güçlendikçe yönetime katılanların sayısı arttı. Bugün politeia dediğimiz yönetimlere eskilerin demokrasi demesi bundandır. Eski yönetim biçimlerinin oligarşik ve krallığa yakın olması da anlaşılır bir şeydi: nüfus az olduğundan orta kesim kalabalık değildi; halk hem sayıca az hem de düzen bakımından zayıf olduğundan yönetilmeye katlanıyordu.

Böylece şunlar söylenmiş oldu: yönetim biçimlerinin neden birden çok olduğu ve sayılanların dışında başkalarının neden bulunduğu (çünkü ne demokrasi sayıca tektir ne de ötekiler); ayrıca aralarındaki farkların neler olduğu ve hangi sebeple ortaya çıktığı; bunlara ek olarak, genel bir şey söylemek gerekirse, yönetim biçimlerinin en iyisinin hangisi olduğu, ötekilerden de hangisinin hangi insanlara uygun düştüğü.

14. Bölüm

Şimdi sıradaki konuları yine hem genel olarak hem de her yönetim biçimi için ayrı ayrı ele alalım ve onlara uygun bir başlangıç noktası seçelim. Bütün yönetim biçimlerinin üç parçası vardır; iyi bir kanun koyucu, her yönetim biçimi için bu parçaların nasıl düzenlenmesinin yararlı olacağını incelemelidir. Bunlar iyi düzenlenmişse yönetim biçiminin de iyi olması zorunludur; yönetim biçimleri de, bu parçaların her birinde birbirlerinden ayrıldıkları ölçüde birbirinden ayrılır. Bu üç parçadan biri, kamu işleri hakkında müzakere eden organdır;

1297b1

δεῖ δὲ τὴν πολιτείαν εἶναι μὲν ἐκ τῶν τὰ ὅπλα ἐχόντων μόνον· τοῦ δὲ τιμήματος τὸ πλῆθος ἁπλῶς μὲν ὁρισαμένους οὐκ ἔστιν εἰπεῖν τοσοῦτον ⟨δεῖν⟩ ὑπάρχειν, ἀλλὰ σκεψαμένους τὸ ποῖον ἐπιβάλλει μακρότατον ὥστε τοὺς μετέχοντας τῆς πολιτείας εἶναι πλείους τῶν μὴ μετεχόντων, τοῦτο τάττειν. ἐθέλουσι γὰρ οἱ πένητες καὶ μὴ μετέχοντες τῶν τιμῶν ἡσυχίαν ἔχειν, ἐὰν μήτε ὑβρίζῃ τις αὐτοὺς μήτε ἀφαιρῆται μηθὲν τῆς οὐσίας. ἀλλὰ τοῦτο οὐ ῥᾴδιον· οὐ γὰρ ἀεὶ συμβαίνει χαρίεντας εἶναι τοὺς μετέχοντας τοῦ πολιτεύματος. καὶ εἰώθασι δέ, ὅταν πόλεμος ᾖ, ὀκνεῖν, ἂν μὴ λαμβάνωσι τροφήν, ἄποροι δὲ ὦσιν· ἐὰν δὲ πορίζῃ τις τροφήν, βούλονται πολεμεῖν. ἔστι δὲ ἡ πολιτεία παρʼ ἐνίοις οὐ μόνον ἐκ τῶν ὁπλιτευόντων ἀλλὰ καὶ ἐκ τῶν ὡπλιτευκότων· ἐν Μαλιεῦσι δὲ ἡ μὲν πολιτεία ἦν ἐκ τούτων, τὰς δὲ ἀρχὰς ᾑροῦντο ἐκ τῶν στρατευομένων. καὶ ἡ πρώτη δὲ πολιτεία ἐν τοῖς Ἕλλησιν ἐγένετο μετὰ τὰς βασιλείας ἐκ τῶν πολεμούντων, ἡ μὲν ἐξ ἀρχῆς ἐκ τῶν ἱππέων (τὴν γὰρ ἰσχὺν καὶ τὴν ὑπεροχὴν ἐν τοῖς ἱππεῦσιν ὁ πόλεμος εἶχεν· ἄνευ μὲν γὰρ συντάξεως ἄχρηστον τὸ ὁπλιτικόν, αἱ δὲ περὶ τῶν τοιούτων ἐμπειρίαι καὶ τάξεις ἐν τοῖς ἀρχαίοις οὐχ ὑπῆρχον, ὥστʼ ἐν τοῖς ἱππεῦσιν εἶναι τὴν ἰσχύν), αὐξανομένων δὲ τῶν πόλεων καὶ τῶν ἐν τοῖς ὅπλοις ἰσχυσάντων μᾶλλον πλείους μετεῖχον τῆς πολιτείας· διόπερ ἃς νῦν καλοῦμεν πολιτείας, οἱ πρότερον ἐκάλουν δημοκρατίας· ἦσαν δὲ αἱ ἀρχαῖαι πολιτεῖαι εὐλόγως ὀλιγαρχικαὶ καὶ βασιλικαί. διʼ ὀλιγανθρωπίαν γὰρ οὐκ εἶχον πολὺ τὸ μέσον, ὥστʼ ὀλίγοι τε ὄντες τὸ πλῆθος καὶ κατὰ τὴν σύνταξιν φαῦλοι ὑπέμενον τὸ ἄρχεσθαι. διὰ τίνα μὲν οὖν εἰσιν αἰτίαν αἱ πολιτεῖαι πλείους, καὶ διὰ τί παρὰ τὰς λεγομένας ἕτεραι (δημοκρατία τε γὰρ οὐ μία τὸν ἀριθμόν ἐστι, καὶ τῶν ἄλλων ὁμοίως), ἔτι δὲ τίνες αἱ διαφοραὶ καὶ διὰ τίνα αἰτίαν συμβαίνει, πρὸς δὲ τούτοις τίς ἀρίστη τῶν πολιτειῶν ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον εἰπεῖν, καὶ τῶν ἄλλων ποία ποίοις ἁρμόττει τῶν πολιτειῶν, εἴρηται. πάλιν δὲ καὶ κοινῇ καὶ χωρὶς περὶ ἑκάστης λέγωμεν περὶ τῶν ἐφεξῆς, λαβόντες ἀρχὴν τὴν προσήκουσαν αὐτῶν. ἔστι δὴ τρία μόρια τῶν πολιτειῶν πασῶν, περὶ ὧν δεῖ θεωρεῖν τὸν σπουδαῖον νομοθέτην ἑκάστῃ τὸ συμφέρον· ὧν ἐχόντων καλῶς ἀνάγκη τὴν πολιτείαν ἔχειν καλῶς, καὶ τὰς πολιτείας ἀλλήλων διαφέρειν ἐν τῷ διαφέρειν ἕκαστον τούτων. ἔστι δὲ τῶν τριῶν τούτων ἓν μὲν τί τὸ βουλευόμενον

1298a

περὶ τῶν κοινῶν,

1298a1 ikincisi makamlarla ilgili olandır, yani hangi makamların olacağı, nelerde yetkili olacakları ve makam sahiplerinin nasıl seçileceği; üçüncüsü de yargı organıdır.

Müzakere eden organ şu konularda yetkilidir: savaş ve barış, ittifak kurma ve bozma, kanunlar, ölüm, sürgün ve mallara el koyma cezaları, makamlara seçim ve görev sonunda hesap sorma. Bütün bu kararların ya bütün vatandaşlara, ya hepsinin birden bazı kişilere (mesela tek bir makama ya da birden çok makama, ya da farklı kararların farklı makamlara), ya da bir kısmının herkese, bir kısmının bazılarına bırakılması zorunludur.

Herkesin her konuda karar vermesi demokratiktir, çünkü halkın aradığı eşitlik böyle bir eşitliktir. Herkesin karar vermesinin de birden çok yolu vardır. Birincisi, herkesin hep birlikte değil, sırayla karar vermesidir. Miletoslu Telekles'in kurduğu yönetim biçiminde böyledir; başka yönetim biçimlerinde de makam heyetleri bir araya gelip müzakere eder, makamlara ise herkes sırayla, kabilelerden ve en küçük bölümlerden başlayarak, sıra herkese gelinceye kadar girer. Bu durumda vatandaşlar hep birlikte yalnız kanun koymak, yönetim biçimine ilişkin işleri görüşmek ve makam sahiplerinin duyurularını dinlemek için toplanır. İkinci yol, herkesin hep birlikte karar vermesi, ama yalnız makam seçimleri, kanun koyma, savaş ve barış ve hesap sorma için toplanmasıdır; öteki işler hakkında, her biri belli bir işin başına konmuş ve herkesin arasından seçimle ya da kurayla belirlenmiş makamlar müzakere eder. Üçüncü yol, vatandaşların makam seçimleri ve hesap sorma için, bir de savaş ve ittifak hakkında müzakere etmek için toplanması, öteki işleri ise makamların yürütmesidir; bu makamlar, mümkün olduğu ölçüde seçimle belirlenir, bunlar da işin ehli olanların yönetmesi zorunlu olan makamlardır. Dördüncü yol, herkesin toplanıp her konuda müzakere etmesi, makamların ise hiçbir konuda karar vermeyip yalnız ön inceleme yapmasıdır. Bugün en uç demokrasi bu yolla yönetilir; dediğimiz gibi, bu demokrasi hanedan oligarşisinin ve tiranca monarşinin karşılığıdır. Bu yolların hepsi demokratiktir. Bazılarının her konuda karar vermesi ise oligarşiktir. Bunun da birden çok çeşidi vardır. Müzakere edenler daha ılımlı mülk ölçütlerine göre seçilir ve ölçüt ılımlı olduğu için sayıca çok olurlarsa, kanunun yasakladığı şeylere dokunmayıp kanuna uyarlarsa ve mülk ölçütüne erişen herkesin katılması serbestse, böyle bir düzen oligarşidir, ama ölçülü olduğu için politeia'ya çalar. Müzakereye herkes değil de yalnız önceden seçilmiş olanlar katılır,

1298a1

δεύτερον δὲ τὸ περὶ τὰς ἀρχάς, τοῦτο δʼ ἐστὶ τίνας δεῖ καὶ τίνων εἶναι κυρίας, καὶ ποίαν τινὰ δεῖ γίνεσθαι τὴν αἵρεσιν αὐτῶν, τρίτον δέ τί τὸ δικάζον. κύριον δʼ ἐστὶ τὸ βουλευόμενον περὶ πολέμου καὶ εἰρήνης, καὶ συμμαχίας καὶ διαλύσεως, καὶ περὶ νόμων, καὶ περὶ θανάτου καὶ φυγῆς καὶ δημεύσεως, καὶ περὶ ἀρχῶν αἱρέσεως καὶ τῶν εὐθυνῶν. ἀναγκαῖον δʼ ἤτοι πᾶσι τοῖς πολίταις ἀποδίδοσθαι πάσας ταύτας τὰς κρίσεις ἢ τισὶ πάσας (οἷον ἀρχῇ τινὶ μιᾷ ἢ πλείοσιν, ἢ ἑτέραις ἑτέρας) ἢ τινὰς μὲν αὐτῶν πᾶσι τινὰς δὲ τισίν. τὸ μὲν οὖν πάντας καὶ περὶ ἁπάντων δημοτικόν· τὴν τοιαύτην γὰρ ἰσότητα ζητεῖ ὁ δῆμος. εἰσὶ δὲ οἱ τρόποι τοῦ πάντας πλείους, εἷς μὲν τὸ κατὰ μέρος ἀλλὰ μὴ πάντας ἀθρόους (ὥσπερ ἐν τῇ πολιτείᾳ τῇ Τηλεκλέους ἐστὶ τοῦ Μιλησίου· καὶ ἐν ἄλλαις δὲ πολιτείαις βουλεύονται αἱ συναρχίαι συνιοῦσαι, εἰς δὲ τὰς ἀρχὰς βαδίζουσι πάντες κατὰ μέρος ἐκ τῶν φυλῶν καὶ τῶν μορίων τῶν ἐλαχίστων παντελῶς, ἕως ἂν διεξέλθῃ διὰ πάντων), συνιέναι δὲ μόνον περί τε νόμων θέσεως καὶ τῶν περὶ τῆς πολιτείας, καὶ τὰ παραγγελλόμενα ἀκουσομένους ὑπὸ τῶν ἀρχόντων· ἄλλος δὲ τρόπος τὸ πάντας ἀθρόους, συνιέναι δὲ μόνον πρός τε τὰς ἀρχαιρεσίας [αἱρησομένους] καὶ πρὸς τὰς νομοθεσίας καὶ περὶ πολέμου καὶ εἰρήνης καὶ πρὸς εὐθύνας, τὰ δʼ ἄλλα τὰς ἀρχὰς βουλεύεσθαι τὰς ἐφʼ ἑκάστοις τεταγμένας, αἱρετὰς οὔσας ἐξ ἁπάντων ἢ κληρωτάς· ἄλλος δὲ τρόπος τὸ περὶ τὰς ἀρχὰς καὶ τὰς εὐθύνας ἀπαντᾶν τοὺς πολίτας, καὶ περὶ πολέμου βουλευσομένους καὶ συμμαχίας, τὰ δʼ ἄλλα τὰς ἀρχὰς διοικεῖν αἱρετὰς οὔσας, ὅσας ἐνδέχεται, τοιαῦται δʼ εἰσὶν ὅσας ἄρχειν ἀναγκαῖον τοὺς ἐπισταμένους· τέταρτος δὲ τρόπος τὸ πάντας περὶ πάντων βουλεύεσθαι συνιόντας, τὰς δʼ ἀρχὰς περὶ μηθενὸς κρίνειν ἀλλὰ μόνον προανακρίνειν, ὅνπερ ἡ τελευταία δημοκρατία νῦν διοικεῖται τρόπον, ἣν ἀνάλογόν φαμεν εἶναι ὀλιγαρχίᾳ τε δυναστευτικῇ καὶ μοναρχίᾳ τυραννικῇ. οὗτοι μὲν οὖν οἱ τρόποι δημοκρατικοὶ πάντες, τὸ δὲ τινὰς περὶ πάντων ὀλιγαρχικόν. ἔχει δὲ καὶ τοῦτο διαφορὰς πλείους. ὅταν μὲν γὰρ ἀπὸ τιμημάτων μετριωτέρων αἱρετοί τε ὦσι καὶ πλείους διὰ τὴν μετριότητα τοῦ τιμήματος, καὶ περὶ ὧν ὁ νόμος ἀπαγορεύει μὴ κινῶσιν ἀλλʼ ἀκολουθῶσι, καὶ ἐξῇ κτωμένῳ τὸ τίμημα μετέχειν, ὀλιγαρχία μὲν πολιτικὴ δέ ἐστιν ἡ τοιαύτη διὰ τὸ μετριάζειν· ὅταν δὲ μὴ πάντες τοῦ βουλεύεσθαι

1298b

μετέχωσιν ἀλλʼ πρόκριτοι,

1298b1 ama bunlar da önceki durumda olduğu gibi kanuna göre yönetirse, bu oligarşiktir. Müzakerede yetkili olanlar birbirlerini kendileri seçerse, oğul babasının yerine geçerse ve bunlar kanunların da üstünde yetkili olursa, bu düzenin oligarşik olması zorunludur. Bazı konularda bazıları karar verirse, mesela savaş ve barış ile hesap sorma konusunda herkes, öteki konularda ise makam sahipleri karar verirse ve bunlar kurayla değil seçimle gelirse, yönetim biçimi aristokrasidir. Bazı konularda seçimle, bazılarında kurayla gelenler karar verirse, kurayla gelenler de ya doğrudan herkesin arasından ya da önceden seçilmiş adaylar arasından belirlenirse, ya da seçimle ve kurayla gelenler birlikte karar verirse, bunların bir kısmı aristokratik politeia'ya, bir kısmı da saf politeia'ya özgüdür.

Müzakere eden organ yönetim biçimlerine göre böylece ayrılmış olur; her yönetim biçimi de onu söylenen ayrıma göre düzenler. Bugün en çok demokrasi sayılan demokraside, yani halkın kanunların da üstünde yetkili olduğu demokraside, daha iyi müzakere edebilmek için oligarşilerin mahkemelerde yaptığını yapmak yararlıdır. Oligarşiler, mahkemede görev yapmasını istedikleri kişiler görevden kaçmasın diye onlara ceza koyar, halkçılar ise yoksullara ücret verir. İşte bunu halk meclisleri için de yapmak yararlıdır, çünkü herkes birlikte müzakere ettiğinde, halk ileri gelenlerle, ileri gelenler de kalabalıkla birlikte müzakere ettiğinde daha iyi karar verilir. Müzakere edenlerin seçimle ya da her kesimden eşit sayıda olmak üzere kurayla belirlenmesi de yararlıdır. Halktan olanlar öteki vatandaşlardan sayıca çok fazlaysa, ya herkese ücret vermemek, yalnız ileri gelenlerin sayısıyla orantılı olacak kadarına vermek, ya da fazlasını kurayla ayıklamak yararlıdır. Oligarşilerde ise ya kalabalıktan bazılarını da müzakere edenlerin arasına almak, ya da bazı yönetim biçimlerinde ön müzakereciler (probuloi) ve kanun bekçileri denen türden bir makam kurup halka yalnız bunların önceden müzakere ettiği konuları görüştürmek gerekir; böylece halk müzakereye katılır, ama yönetim biçimine ilişkin hiçbir şeyi bozamaz. Ya da halk, önüne getirilen önerilerin ya aynısını oylamalı ya da onlara aykırı hiçbir şey oylamamalıdır; ya da danışmaya herkes katılmalı, müzakere edip karar vermeyi ise makam sahipleri yapmalıdır. Politeia'larda yapılanın tersini de yapmak gerekir: kalabalık bir şeyi reddettiğinde kararı geçerli olmalı, onayladığında ya da mahkûm ettiğinde geçerli olmamalı, iş yeniden makam sahiplerine geri gönderilmelidir. Politeia'larda ise tersine yapılır: azınlık reddettiğinde kararı geçerlidir, onayladığında ya da mahkûm ettiğinde geçerli değildir; bu durumda iş

1298b1

κατὰ νόμον δʼ ἄρχωσιν ὥσπερ καὶ πρότερον, ὀλιγαρχικόν· ὅταν δὲ καὶ αἱρῶνται αὐτοὶ αὑτοὺς οἱ κύριοι τοῦ βουλεύεσθαι, καὶ ὅταν παῖς ἀντὶ πατρὸς εἰσίῃ καὶ κύριοι τῶν νόμων ὦσιν, ὀλιγαρχικὴν ἀναγκαῖον εἶναι τὴν τάξιν ταύτην. ὅταν δὲ τινῶν τινές, οἷον πολέμου μὲν καὶ εἰρήνης καὶ εὐθυνῶν πάντες, τῶν δὲ ἄλλων ἄρχοντες, καὶ οὗτοι αἱρετοί, μὴ κληρωτοί, ἀριστοκρατία ἡ πολιτεία. ἐὰν δʼ ἐνίων μὲν αἱρετοὶ ἐνίων δὲ κληρωτοί, καὶ κληρωτοὶ ἢ ἁπλῶς ἢ ἐκ προκρίτων, ἢ κοινῇ αἱρετοὶ καὶ κληρωτοί, τὰ μὲν πολιτείας ἀριστοκρατικῆς ἐστι τούτων, τὰ δὲ πολιτείας αὐτῆς. διῄρηται μὲν οὖν τὸ βουλευόμενον πρὸς τὰς πολιτείας τοῦτον τὸν τρόπον, καὶ διοικεῖ ἑκάστη πολιτεία κατὰ τὸν εἰρημένον διορισμόν· συμφέρει δὲ δημοκρατίᾳ τῇ μάλιστʼ εἶναι δοκούσῃ δημοκρατίᾳ νῦν (λέγω δὲ τοιαύτην ἐν ᾗ κύριος ὁ δῆμος καὶ τῶν νόμων ἐστίν) πρὸς τὸ βουλεύεσθαι βέλτιον τὸ αὐτὸ ποιεῖν ὅπερ ἐπὶ τῶν δικαστηρίων ἐν ταῖς ὀλιγαρχίαις (τάττουσι γὰρ ζημίαν τούτοις οὓς βούλονται δικάζειν, ἵνα δικάζωσιν, οἱ δὲ δημοτικοὶ μισθὸν τοῖς ἀπόροις), τοῦτο δὴ καὶ περὶ τὰς ἐκκλησίας ποιεῖν (βουλεύσονται γὰρ βέλτιον κοινῇ βουλευόμενοι πάντες, ὁ μὲν δῆμος μετὰ τῶν γνωρίμων, οὗτοι δὲ μετὰ τοῦ πλήθους), συμφέρει δὲ καὶ τὸ αἱρετοὺς εἶναι τοὺς βουλευομένους, ἢ κληρωτοὺς ἴσους ἐκ τῶν μορίων, συμφέρει δέ, κἂν ὑπερβάλλωσι πολὺ κατὰ τὸ πλῆθος οἱ δημοτικοὶ τῶν πολιτικῶν ἢ μὴ πᾶσι διδόναι μισθόν, ἀλλʼ ὅσοι σύμμετροι πρὸς τὸ τῶν γνωρίμων πλῆθος, ἢ ἀποκληροῦν τοὺς πλείους· ἐν δὲ ταῖς ὀλιγαρχίαις ἢ προσαιρεῖσθαί τινας ἐκ τοῦ πλήθους, ἢ κατασκευάσαντας ἀρχεῖον οἷον ἐν ἐνίαις πολιτείαις ἐστὶν οὓς καλοῦσι προβούλους καὶ νομοφύλακας, περὶ τούτων χρηματίζειν περὶ ὧν ἂν οὗτοι προβουλεύσωσιν (οὕτω γὰρ μεθέξει ὁ δῆμος τοῦ βουλεύεσθαι, καὶ λύειν οὐθὲν δυνήσεται τῶν περὶ τὴν πολιτείαν), ἔτι ἢ ταὐτὰ ψηφίζεσθαι τὸν δῆμον ἢ μηθὲν ἐναντίον τοῖς εἰσφερομένοις, ἢ τῆς συμβουλῆς μὲν μεταδιδόναι πᾶσι, βουλεύεσθαι δὲ τοὺς ἄρχοντας. καὶ τὸ ἀντικείμενον δὲ τοῦ ἐν ταῖς πολιτείαις γιγνομένου δεῖ ποιεῖν. ἀποψηφιζόμενον μὲν γὰρ κύριον δεῖ ποιεῖν τὸ πλῆθος, καταψηφιζόμενον δὲ μὴ κύριον, ἀλλʼ ἐπαναγέσθω πάλιν ἐπὶ τοὺς ἄρχοντας. ἐν γὰρ ταῖς πολιτείαις ἀνεστραμμένως ποιοῦσιν· οἱ γὰρ ὀλίγοι ἀποψηφισάμενοι μὲν κύριοι, καταψηφισάμενοι δὲ οὐ κύριοι, ἀλλʼ ἐπανάγεται εἰς τοὺς πλείους

1299a her zaman çoğunluğa geri gönderilir.

1299a

αἰεί.

1299a1Müzakere eden ve yönetim biçiminde yetkili olan organ hakkında bu kadar ayrım yapılmış olsun.

15. Bölüm

Bunun ardından sırada makamlarla ilgili ayrım var. Yönetim biçiminin bu parçasında da birçok fark vardır: kaç makam olacağı, nelerde yetkili olacakları ve süreleri, yani her makamın ne kadar süreceği (bazıları makamları altı aylık, bazıları daha kısa süreli, bazıları bir yıllık, bazıları daha uzun süreli yapar); makamların ömür boyu mu yoksa uzun süreli mi olması gerektiği, ya da bunların hiçbiri olmayıp aynı kişilerin birçok kez mi göreve gelmesi, yoksa aynı kişinin iki kez değil, yalnız bir kez mi görev yapması gerektiği; ayrıca makamlara atama, yani makam sahiplerinin kimlerin arasından, kimler tarafından ve nasıl belirlenmesi gerektiği. Bütün bu konularda kaç türlü yol olabileceğini ayırt edebilmek, sonra da hangi yolların hangi yönetim biçimlerine yararlı olduğunu eşleştirebilmek gerekir. Hangi görevlere makam demek gerektiğini belirlemek de kolay değildir. Çünkü siyasi topluluk birçok görevliye ihtiyaç duyar; bu yüzden seçimle ya da kurayla gelen herkesi makam sahibi saymamak gerekir. Mesela önce rahipler: rahiplik siyasi makamlardan ayrı bir şey sayılmalıdır. Ayrıca koro giderlerini üstlenenler, haberciler ve elçiler de seçimle belirlenir. Görevlerin bir kısmı siyasidir; bunlar ya belli bir iş için bütün vatandaşlar üzerinde yetkilidir, mesela seferdeki askerler üzerinde komutan, ya da bir kesim üzerinde, mesela kadınların ya da çocukların denetçisi. Bir kısmı ev idaresiyle ilgilidir (tahıl ölçücüleri sık sık seçerler); bir kısmı da hizmet görevidir, imkân bulduklarında bunlara köleler koyarlar. Kısaca söylemek gerekirse, asıl makam diye bazı konularda müzakere etme, karar verme ve emretme yetkisi verilen görevlere, özellikle de sonuncusuna sahip olanlara demek gerekir, çünkü emretmek makama en çok yakışan iştir. Ama bu ayrım, uygulamada hemen hemen hiçbir fark yaratmaz (çünkü ad üzerinde çekişenler arasında henüz bir karara varılmış değildir); yalnız kuramsal bir incelemeye konu olabilir.

Bir şehrin var olabilmesi için hangi makamların ve kaç makamın zorunlu olduğu, hangilerinin zorunlu olmasa da iyi bir yönetim biçimi için yararlı olduğu sorusu ise her yönetim biçimi için, özellikle de küçük şehirler için daha çok tartışılabilir. Büyük şehirlerde her makamın tek bir işe bakması hem mümkündür hem de gereklidir. Çünkü vatandaşlar çok olduğundan makamlara giren insanlar da çok olabilir; böylece bazıları uzun aralıklarla göreve gelir, bazıları da yalnız bir kez görev yapar. Ayrıca her iş, birçok işle uğraşan bir görevlinin elinde değil, yalnız onunla uğraşan bir görevlinin elinde daha iyi yürür.

1299a1

περὶ μὲν οὖν τοῦ βουλευομένου καὶ τοῦ κυρίου [δεῖ] τῆς πολιτείας τοῦτον διωρίσθω τὸν τρόπον. ἐχομένη δὲ τούτων ἐστὶν ἡ περὶ τὰς ἀρχὰς διαίρεσις. ἔχει γὰρ καὶ τοῦτο τὸ μόριον τῆς πολιτείας πολλὰς διαφοράς, πόσαι τε ἀρχαί, καὶ κύριαι τίνων, καὶ περὶ χρόνου, πόσος ἑκάστης ἀρχῆς (οἱ μὲν γὰρ ἑξαμήνους, οἱ δὲ διʼ ἐλάττονος, οἱ δʼ ἐνιαυσίας, οἱ δὲ πολυχρονιωτέρας ποιοῦσι τὰς ἀρχάς), καὶ πότερον εἶναι δεῖ τὰς ἀρχὰς ἀιδίους ἢ πολυχρονίους ἢ μηδέτερον ἀλλὰ πλεονάκις τοὺς αὐτούς, ἢ μὴ τὸν αὐτὸν δὶς ἀλλʼ ἅπαξ μόνον, ἔτι δὲ περὶ τὴν κατάστασιν τῶν ἀρχῶν, ἐκ τίνων δεῖ γίνεσθαι καὶ ὑπὸ τίνων καὶ πῶς. περὶ πάντων γὰρ τούτων δεῖ δύνασθαι διελεῖν κατὰ πόσους ἐνδέχεται γενέσθαι τρόπους, κἄπειτα προσαρμόσαι ποίαις ποῖοι πολιτείαις συμφέρουσιν. ἔστι δὲ οὐδὲ τοῦτο διορίσαι ῥᾴδιον, ποίας δεῖ καλεῖν ἀρχάς· πολλῶν γὰρ ἐπιστατῶν ἡ πολιτικὴ κοινωνία δεῖται, διόπερ οὐ πάντας οὔτε τοὺς αἱρετοὺς οὔτε τοὺς κληρωτοὺς ἄρχοντας θετέον, οἷον τοὺς ἱερεῖς πρῶτον (τοῦτο γὰρ ἕτερόν τι παρὰ τὰς πολιτικὰς ἀρχὰς θετέον)· ἔτι δὲ καὶ χορηγοὶ καὶ κήρυκες [δʼ] αἱροῦνται καὶ πρεσβευταί. εἰσὶ δὲ αἱ μὲν πολιτικαὶ τῶν ἐπιμελειῶν, ἢ πάντων τῶν πολιτῶν πρός τινα πρᾶξιν, οἷον στρατηγὸς στρατευομένων, ἢ κατὰ μέρος, οἷον ὁ γυναικονόμος ἢ παιδονόμος· αἱ δʼ οἰκονομικαί (πολλάκις γὰρ αἱροῦνται σιτομέτρας)· αἱ δʼ ὑπηρετικαὶ καὶ πρὸς ἅς, ἂν εὐπορῶσι, τάττουσι δούλους. μάλιστα δʼ ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν ἀρχὰς λεκτέον ταύτας ὅσαις ἀποδέδοται βουλεύσασθαί τε περὶ τινῶν καὶ κρῖναι καὶ ἐπιτάξαι, καὶ μάλιστα τοῦτο· τὸ γὰρ ἐπιτάττειν ἀρχικώτερόν ἐστιν. ἀλλὰ ταῦτα διαφέρει πρὸς μὲν τὰς χρήσεις οὐδὲν ὡς εἰπεῖν (οὐ γάρ πω κρίσις γέγονεν ἀμφισβητούντων περὶ τοῦ ὀνόματος), ἔχει δέ τινʼ ἄλλην διανοητικὴν πραγματείαν. ποῖαι δʼ ἀρχαὶ καὶ πόσαι ἀναγκαῖαι εἰ ἔσται πόλις, καὶ ποῖαι ἀναγκαῖαι μὲν οὔ, χρήσιμοι δὲ πρὸς σπουδαίαν πολιτείαν, μᾶλλον ἄν τις ἀπορήσειε πρὸς ἅπασάν τε δὴ πολιτείαν καὶ δὴ καὶ τὰς μικρὰς πόλεις. ἐν μὲν γὰρ δὴ ταῖς μεγάλαις ἐνδέχεταί τε καὶ δεῖ μίαν τετάχθαι πρὸς ἓν ἔργον (πολλούς τε γὰρ εἰς τὰ ἀρχεῖα ἐνδέχεται βαδίζειν διὰ τὸ πολλοὺς εἶναι τοὺς πολίτας, ὥστε τὰς μὲν διαλείπειν πολὺν χρόνον τὰς δʼ ἅπαξ ἄρχειν, καὶ βέλτιον ἕκαστον ἔργον τυγχάνει τῆς ἐπιμελείας μονοπραγματούσης

1299b

ἢ πολυπραγματούσης)·

1299b1 Küçük şehirlerde ise birçok makamı az kişinin elinde toplamak zorunludur, çünkü nüfus az olduğundan makamlarda çok insan bulundurmak kolay değildir: yoksa bunların yerine kim geçecek? Küçük şehirler de bazen büyüklerle aynı makamlara ve kanunlara ihtiyaç duyar. Ancak büyükler bunlara sık sık ihtiyaç duyar, küçüklerde ise bu ihtiyaç uzun aralıklarla doğar. Bu yüzden birçok görevin aynı anda tek kişiye verilmesine hiçbir engel yoktur (çünkü görevler birbirini engellemez); nüfus azlığı karşısında makamları, hem şiş hem kandil işi gören aletler gibi birkaç işe birden yarayacak biçimde düzenlemek zorunludur. Her şehirde kaç makamın bulunmasının zorunlu olduğunu, kaçının zorunlu olmasa da bulunması gerektiğini söyleyebilirsek, bunu bilen kişi hangi makamları tek bir makamda birleştirmenin uygun olduğunu daha kolay görür. Şu da gözden kaçmamalıdır: hangi işlere her yerde ayrı ayrı birçok makam bakmalı, hangilerinde her yerde tek bir makam yetkili olmalıdır? Mesela düzen ve edep işlerinde çarşıda bir çarşı denetçisi, başka yerlerde başka biri mi olmalı, yoksa her yerde aynı kişi mi? Görevler işe göre mi ayrılmalı, insanlara göre mi? Yani düzen ve edep için tek bir görevli mi olmalı, yoksa çocuklar için ayrı, kadınlar için ayrı biri mi? Bir de yönetim biçimleri bakımından: makamların türü her yönetim biçiminde farklı mıdır, yoksa hiç fark yok mudur? Mesela demokraside, oligarşide, aristokraside ve monarşide yetkili makamlar aynı mıdır da, yalnız bunları dolduranlar eşit ya da benzer insanlar değil, her yönetimde başka insanlar mıdır; yani aristokrasilerde terbiye görmüş olanlar, oligarşilerde zenginler, demokrasilerde hür doğmuş olanlar mı? Yoksa bazı makamlar da tam bu farklara göre farklı mıdır, bazı yerlerde aynı makamlar, bazı yerlerde farklı makamlar mı yararlıdır? Çünkü aynı makamların bir yerde geniş, bir yerde dar yetkili olması uygun düşer.

Bununla birlikte bazı makamlar belli yönetim biçimlerine özgüdür; mesela ön müzakereciler makamı böyledir, bu makam demokratik değildir. Meclis (bulē) ise halka uygundur. Çünkü halk kendi işleriyle uğraşabilsin diye, onun adına önceden müzakere etmekle görevli böyle bir organ bulunmalıdır; bu organ sayıca az kişiden oluşursa oligarşiktir. Ön müzakerecilerin ise sayıca az olması zorunludur; bu yüzden bu makam oligarşiktir. Bu iki makamın birlikte bulunduğu yerde ön müzakereciler meclis üyelerinin üstüne konur, çünkü meclis üyesi halka, ön müzakereci oligarşiye özgüdür. Halkın kendisinin toplanıp her konuyu görüştüğü demokrasilerde ise meclisin gücü de ortadan kalkar.

1299b1

ἐν δὲ ταῖς μικραῖς ἀνάγκη συνάγειν εἰς ὀλίγους πολλὰς ἀρχάς (διὰ γὰρ ὀλιγανθρωπίαν οὐ ῥᾴδιόν ἐστι πολλοὺς ἐν ταῖς ἀρχαῖς εἶναι· τίνες γὰρ οἱ τούτοις ἔσονται διαδεξόμενοι πάλιν;). δέονται δʼ ἐνίοτε τῶν αὐτῶν ἀρχῶν καὶ νόμων αἱ μικραὶ ταῖς μεγάλαις· πλὴν αἱ μὲν δέονται πολλάκις τῶν αὐτῶν, ταῖς δʼ ἐν πολλῷ χρόνῳ τοῦτο συμβαίνει, διόπερ οὐθὲν κωλύει πολλὰς ἐπιμελείας ἅμα προστάττειν (οὐ γὰρ ἐμποδιοῦσιν ἀλλήλαις), καὶ πρὸς τὴν ὀλιγανθρωπίαν ἀναγκαῖον τὰ ἀρχεῖα οἷον ὀβελισκολύχνια ποιεῖν. ἐὰν οὖν ἔχωμεν λέγειν πόσας ἀναγκαῖον ὑπάρχειν πάσῃ πόλει, καὶ πόσας οὐκ ἀναγκαῖον μὲν δεῖ δʼ ὑπάρχειν, ῥᾷον ἄν τις εἰδὼς ταῦτα συνίδοι ποίας ἁρμόττει συνάγειν ἀρχὰς εἰς μίαν ἀρχήν. ἁρμόττει δὲ καὶ τοῦτο μὴ λεληθέναι, ποίων δεῖ κατὰ τόπον ἀρχεῖα πολλὰ ἐπιμελεῖσθαι καὶ ποίων πανταχοῦ μίαν ἀρχὴν εἶναι κυρίαν, οἷον εὐκοσμίας πότερον ἐν ἀγορᾷ μὲν ἀγορανόμον, ἄλλον δὲ κατʼ ἄλλον τόπον, ἢ πανταχοῦ τὸν αὐτόν· καὶ πότερον κατὰ τὸ πρᾶγμα δεῖ διαιρεῖν ἢ κατὰ τοὺς ἀνθρώπους, λέγω δʼ οἷον ἕνα τῆς εὐκοσμίας, ἢ παίδων ἄλλον καὶ γυναικῶν· καὶ κατὰ τὰς πολιτείας δέ, πότερον διαφέρει καθʼ ἑκάστην καὶ τὸ τῶν ἀρχῶν γένος ἢ οὐθέν, οἷον ἐν δημοκρατίᾳ καὶ ὀλιγαρχίᾳ καὶ ἀριστοκρατίᾳ καὶ μοναρχίᾳ πότερον αἱ αὐταὶ μέν εἰσιν ἀρχαὶ κύριαι, οὐκ ἐξ ἴσων δʼ οὐδʼ ἐξ ὁμοίων, ἀλλʼ ἑτέρων ἐν ἑτέραις, οἷον ἐν μὲν ταῖς ἀριστοκρατίαις ἐκ πεπαιδευμένων, ἐν δὲ ταῖς ὀλιγαρχίαις ἐκ τῶν πλουσίων, ἐν δὲ ταῖς δημοκρατίαις ἐκ τῶν ἐλευθέρων, ἢ τυγχάνουσι μέν τινες οὖσαι καὶ κατʼ αὐτὰς τὰς διαφορὰς τῶν ἀρχῶν, ἔστι δʼ ὅπου συμφέρουσιν αἱ αὐταὶ καὶ ὅπου διαφέρουσαι (ἔνθα μὲν γὰρ ἁρμόττει μεγάλας ἔνθα δʼ εἶναι μικρὰς τὰς αὐτάς). οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἴδιαί τινες εἰσίν, οἷον ἡ τῶν προβούλων· αὕτη γὰρ οὐ δημοκρατική. βουλὴ δὲ δημοτικόν· δεῖ μὲν γὰρ εἶναί τι τοιοῦτον ᾧ ἐπιμελὲς ἔσται τοῦ δήμου προβουλεύειν, ὅπως ἀσχολῶν ἔσται, τοῦτο δʼ, ἐὰν ὀλίγοι τὸν ἀριθμὸν ὦσιν, ὀλιγαρχικόν· τοὺς δὲ προβούλους ὀλίγους ἀναγκαῖον εἶναι τὸ πλῆθος, ὥστʼ ὀλιγαρχικόν. ἀλλʼ ὅπου ἄμφω αὗται αἱ ἀρχαί, οἱ πρόβουλοι καθεστᾶσιν ἐπὶ τοῖς βουλευταῖς· ὁ μὲν γὰρ βουλευτὴς δημοτικόν, ὁ δὲ πρόβουλος ὀλιγαρχικόν. καταλύεται δὲ καὶ τῆς βουλῆς ἡ δύναμις ἐν ταῖς τοιαύταις δημοκρατίαις ἐν

1300a

αἷς αὐτὸς συνιὼν ὁ δῆμος χρηματίζει περὶ πάντων.

1300a1 Bu da genellikle meclise katılanlara bol ücret verildiğinde olur; çünkü boş vakitleri olunca sık sık toplanır ve her şeye kendileri karar verirler. Çocukların denetçisi, kadınların denetçisi ve bu türden bir görevde yetkili olan başka bir makam sahibi aristokratiktir; demokratik değildir (yoksulların karılarının dışarı çıkmasına nasıl engel olunabilir?), oligarşik de değildir (çünkü oligarşi yöneticilerinin karıları lüks içinde yaşar).

Bunlar hakkında şimdilik bu kadarı söylenmiş olsun; makamlara atama konusunu ise baştan ele almaya çalışmalıyız. Farklar üç noktada ortaya çıkar; bunlar birbiriyle birleştirildiğinde bütün yolların kapsanmış olması zorunludur. Bu üç noktadan biri makam sahiplerini kimlerin atadığı, ikincisi kimlerin arasından atadığı, sonuncusu da hangi yolla atadığıdır. Bu üç noktanın her birinin üç çeşidi vardır. Ya bütün vatandaşlar atar ya da bazıları; ya herkesin arasından ya da belli bir ölçüte göre ayrılmış bazılarının arasından atarlar (mesela mülk ölçütüne, soya, aretē'ye ya da buna benzer başka bir şeye göre; Megara'da sürgünden birlikte dönüp halka karşı birlikte savaşmış olanların arasından atandığı gibi); bu da ya seçimle ya da kurayla olur. Bunlar yine ikişer ikişer birleştirilebilir; yani bazı makamları bazıları, bazılarını herkes atar; bazılarını herkesin arasından, bazılarını bazılarının arasından; bazılarını seçimle, bazılarını kurayla.

Bu farkların her biri dört yol doğurur. Ya herkes herkesin arasından seçimle atar ya da herkes herkesin arasından kurayla atar. Herkesin arasından atama da ya bir defada herkesten yapılır ya da sırayla, mesela kabilelere, demelere ve fratrilere göre, sıra bütün vatandaşlara gelinceye kadar; ya da her seferinde herkesin arasından. Ya da bazı makamlar bu yolla, bazıları öbür yolla atanır. Atayanlar bazılarıysa, bunlar ya herkesin arasından seçimle, ya herkesin arasından kurayla, ya bazılarının arasından seçimle, ya bazılarının arasından kurayla atar; ya da bazı makamlar bu yolla, bazıları öbür yolla atanır, yani bazıları herkesin arasından seçimle, bazıları kurayla, bazıları da bazılarının arasından seçimle, bazıları kurayla. Böylece iki birleştirme dışında on iki yol ortaya çıkar. Bunlardan üç atama yolu demokratiktir: herkesin herkesin arasından seçimle ya da kurayla ya da ikisiyle birden, yani bazı makamları kurayla, bazılarını seçimle ataması. Herkesin birden değil de sırayla atama yapması, herkesin ya da bazılarının arasından, kurayla ya da seçimle ya da ikisiyle birden atama yapması, ya da bazı makamları herkesin, bazılarını bazılarının arasından iki yolla birden ataması (iki yolla birden derken bazılarını kurayla, bazılarını seçimle demek istiyorum) politeia'ya özgüdür. Bazılarının herkesin arasından seçimle ya da kurayla ya da ikisiyle birden (bazı makamları kurayla, bazılarını seçimle) ataması oligarşiktir; iki yolla birden atama daha da oligarşiktir. Bazı makamların herkesin arasından, bazılarının bazılarının arasından atanması,

1300a1

τοῦτο δὲ συμβαίνειν εἴωθεν ὅταν εὐπορία τις ᾖ μισθοῦ τοῖς ἐκκλησιάζουσιν· σχολάζοντες γὰρ συλλέγονταί τε πολλάκις καὶ ἅπαντα αὐτοὶ κρίνουσιν. παιδονόμος δὲ καὶ γυναικονόμος, καὶ εἴ τις ἄλλος ἄρχων κύριός ἐστι τοιαύτης ἐπιμελείας, ἀριστοκρατικόν, δημοκρατικὸν δʼ οὔ (πῶς γὰρ οἷόν τε κωλύειν ἐξιέναι τὰς τῶν ἀπόρων;), οὐδʼ ὀλιγαρχικόν (τρυφῶσι γὰρ αἱ τῶν ὀλιγαρχούντων). ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων ἐπὶ τοσοῦτον εἰρήσθω νῦν, περὶ δὲ τὰς τῶν ἀρχῶν καταστάσεις πειρατέον ἐξ ἀρχῆς διελθεῖν. εἰσὶ δʼ αἱ διαφοραὶ ἐν τρισὶν ὅροις, ὧν συντιθεμένων ἀναγκαῖον πάντας εἰλῆφθαι τοὺς τρόπους. ἔστι δὲ τῶν τριῶν τούτων ἓν μὲν τίνες οἱ καθιστάντες τὰς ἀρχάς, δεύτερον δὲ ἐκ τίνων, λοιπὸν δὲ τίνα τρόπον. ἑκάστου δὲ τῶν τριῶν τούτων διαφοραὶ τρεῖς εἰσιν. ἢ γὰρ πάντες οἱ πολῖται καθιστᾶσιν ἢ τινές, καὶ ἢ ἐκ πάντων ἢ ἐκ τινῶν ἀφωρισμένων (οἷον ἢ τιμήματι ἢ γένει ἢ ἀρετῇ ἤ τινι τοιούτῳ ἄλλῳ, ὥσπερ ἐν Μεγάροις ἐκ τῶν συγκατελθόντων καὶ συμμαχεσαμένων πρὸς τὸν δῆμον)· καὶ ταῦτα ἢ αἱρέσει ἢ κλήρῳ (πάλιν ταῦτα συνδυαζόμενα, λέγω δὲ τὰς μὲν τινὲς τὰς δὲ πάντες, καὶ τὰς μὲν ἐκ πάντων τὰς δʼ ἐκ τινῶν, καὶ τὰς μὲν αἱρέσει τὰς δὲ κλήρῳ). τούτων δʼ ἑκάστης ἔσονται τῆς διαφορᾶς τρόποι τέσσαρες. ἢ γὰρ πάντες ἐκ πάντων αἱρέσει, ἢ πάντες ἐκ πάντων κλήρῳ—καί ἢ ἐξ ἁπάντων, ἢ ὡς ἀνὰ μέρος, οἷον κατὰ φυλὰς καὶ δήμους καὶ φατρίας, ἕως ἂν διέλθῃ διὰ πάντων τῶν πολιτῶν, ἢ ἀεὶ ἐξ ἁπάντων, —ἢ καὶ τὰ μὲν οὕτως τὰ δὲ ἐκείνως· πάλιν εἰ τινὲς οἱ καθιστάντες, ἢ ἐκ πάντων αἱρέσει ἢ ἐκ πάντων κλήρῳ, ἢ ἐκ τινῶν αἱρέσει ἢ ἐκ τινῶν κλήρῳ, ἢ τὰ μὲν οὕτως τὰ δὲ ἐκείνως, λέγω δὲ τὰ μὲν [ἐκ πάντων] αἱρέσει τὰ δὲ κληρῷ ⟨καὶ τὰ μὲν ἐκ τινῶν αἱρέσει τὰ δὲ κληρῷ⟩· ὥστε δώδεκα οἱ τρόποι γίνονται χωρὶς τῶν δύο συνδυασμῶν. τούτων δʼ αἱ μὲν τρεῖς καταστάσεις δημοτικαί, τὸ πάντας ἐκ πάντων αἱρέσει ἢ κλήρῳ [γίνεσθαι] ἢ ἀμφοῖν, τὰς μὲν κλήρῳ τὰς δʼ αἱρέσει τῶν ἀρχῶν· τὸ δὲ μὴ πάντας ἅμα μὲν καθιστάναι, ἐξ ἁπάντων δʼ ἢ ἐκ τινῶν ἢ κλήρῳ ἢ αἱρέσει ἢ ἀμφοῖν, ἢ τὰς μὲν ἐκ πάντων τὰς δʼ ἐκ τινῶν ἀμφοῖν (τὸ δὲ ἀμφοῖν λέγω τὰς μὲν κλήρῳ τὰς δʼ αἱρέσει) πολιτικόν, καὶ τὸ τινὰς ἐκ πάντων ἢ αἱρέσει καθιστάναι ἢ κλήρῳ ἢ ἀμφοῖν (τὰς μὲν κλήρῳ τὰς δʼ αἱρέσει) ὀλιγαρχικόν· ὀλιγαρχικώτερον δὲ καὶ τὸ ἐξ ἀμφοῖν. τὸ δὲ τὰς μὲν ἐκ πάντων τὰς δʼ ἐκ τινῶν πολιτικὸν ἀριστοκρατικῶς,

1300b ya da bazılarının seçimle, bazılarının kurayla atanması aristokrasiye çalan bir politeia düzenidir. Bazılarının bazılarının arasından seçimle ataması oligarşiktir; bazılarının bazılarının arasından kurayla ataması da (uygulamada görülmese de) öyledir, bazılarının bazılarının arasından iki yolla birden ataması da. Bazılarının herkesin arasından ataması ve herkesin bazılarının arasından seçimle ataması ise aristokratiktir. Makamlarla ilgili yolların sayısı bu kadardır ve yönetim biçimlerine göre böyle ayrılır. Hangi yolların kimlere yararlı olduğu ve atamaların nasıl yapılması gerektiği, makamların yetkilerinin neler olduğuyla birlikte açıklık kazanacaktır. Makamın yetkisi derken, mesela gelirler üzerinde yetkili makamı ve şehrin savunması üzerinde yetkili makamı kastediyorum; çünkü komutanlığın ve çarşıdaki sözleşmeler üzerinde yetkili makamın yetkisi başka türdendir.

16. Bölüm

Üç parçadan geriye yargı organını anlatmak kalıyor. Bunun yollarını da aynı esasa göre ele almalıyız. Mahkemeler arasındaki fark üç noktadadır: kimlerden oluştukları, hangi konularda karar verdikleri ve nasıl oluşturuldukları. "Kimlerden" derken herkesten mi, bazılarından mı oluştuklarını; "hangi konularda" derken kaç tür mahkeme olduğunu; "nasıl" derken kurayla mı seçimle mi oluşturulduklarını kastediyorum. Önce kaç tür mahkeme olduğunu ayıralım. Sayıları sekizdir: birincisi görev sonunda hesap soran mahkeme; ikincisi, biri kamuya ait bir şeyde haksızlık ettiğinde bakan mahkeme; üçüncüsü yönetim biçimini ilgilendiren davalara bakan mahkeme; dördüncüsü, cezalar konusunda makam sahipleriyle sıradan kişiler arasındaki anlaşmazlıklara bakan mahkeme; beşincisi büyük tutarlı özel sözleşmelere bakan mahkeme; bunların yanında cinayet mahkemesi ve yabancılar mahkemesi. Cinayet mahkemesinin türleri, ister aynı yargıçlardan ister farklı yargıçlardan oluşsun, şunlardır: kasıtlı cinayetlere bakan, kasıtsız cinayetlere bakan, eylemin kabul edildiği ama haklı olup olmadığının tartışıldığı davalara bakan; dördüncüsü de cinayet yüzünden sürgüne gitmiş olanlara geri dönüşlerinde yöneltilen suçlamalara bakan mahkeme. Atina'da Phreatto'daki mahkeme denen mahkeme böyledir; ama bu tür davalar, büyük şehirlerde bile, bütün zaman içinde pek az görülür. Yabancılar mahkemesinin de bir türü yabancıların yabancılara karşı, bir türü de yabancıların vatandaşlara karşı davalarına bakar. Bütün bunların yanında bir de bir drahmilik, beş drahmilik ya da biraz daha fazla tutarlı küçük sözleşmelere bakan mahkeme vardır. Çünkü bunlar hakkında da karar verilmesi gerekir, ama bunlar kalabalık yargıç heyetlerinin önüne gelmez.

Bunları, cinayet ve yabancılar mahkemelerini bir yana bırakıp siyasi davalara bakan mahkemelerden söz edelim; çünkü bunlar iyi işlemediğinde iç çekişmeler çıkar ve yönetim biçimlerini yerinden oynatan hareketler doğar. Ya sayılan bütün davalarda herkes, seçimle ya da kurayla gelerek karar verir; ya bütün davalarda herkes, bazılarında kurayla, bazılarında seçimle gelerek karar verir; ya da aynı davaların bazılarında yargıçların bir kısmı kurayla, bir kısmı seçimle gelir.

1300b

ἢ τὰς μὲν αἱρέσει τὰς δὲ κληρῷ, τὸ δὲ τινὰς ἐκ τινῶν ⟨αἱρέσει⟩ ὀλιγαρχικὸν καὶ τὸ τινὰς ἐκ τινῶν κλήρῳ (μὴ γινομένου δʼ, ὁμοίως), καὶ τὸ τινὰς ἐκ τινῶν ἀμφοῖν. τὸ δὲ τινὰς ἐξ ἁπάντων τό τε ἐκ τινῶν αἱρέσει πάντας ἀριστοκρατικόν. οἱ μὲν οὖν τρόποι τῶν περὶ τὰς ἀρχὰς τοσοῦτοι τὸν ἀριθμόν εἰσι, καὶ διῄρηνται κατὰ τὰς πολιτείας οὕτως· τίνα δὲ τίσι συμφέρει καὶ πῶς δεῖ γίνεσθαι τὰς καταστάσεις, ἅμα ταῖς δυνάμεσι τῶν ἀρχῶν [καὶ] τίνες εἰσὶν ἔσται φανερόν. λέγω δὲ δύναμιν ἀρχῆς οἷον τὴν κυρίαν τῶν προσόδων καὶ τὴν κυρίαν τῆς φυλακῆς· ἄλλο γὰρ εἶδος δυνάμεως οἷον στρατηγίας καὶ τῆς τῶν περὶ τὴν ἀγορὰν συμβολαίων κυρίας. λοιπὸν δὲ τῶν τριῶν τὸ δικαστικὸν εἰπεῖν. ληπτέον δὲ καὶ τούτων τοὺς τρόπους κατὰ τὴν αὐτὴν ὑπόθεσιν. ἔστι δὲ διαφορὰ τῶν δικαστηρίων ἐν τρισὶν ὅροις, ἐξ ὧν τε καὶ περὶ ὧν καὶ πῶς. λέγω δὲ ἐξ ὧν μέν, πότερον ἐκ πάντων ἢ ἐκ τινῶν· περὶ ὧν δέ, πόσα εἴδη δικαστηρίων· τὸ δὲ πῶς, πότερον κλήρῳ ἢ αἱρέσει. πρῶτον οὖν διαιρείσθω πόσα εἴδη δικαστηρίων. ἔστι δὲ τὸν ἀριθμὸν ὀκτώ, ἓν μὲν εὐθυντικόν, ἄλλο δὲ εἴ τίς τι τῶν κοινῶν ἀδικεῖ, ἕτερον ὅσα εἰς τὴν πολιτείαν φέρει, τέταρτον καὶ ἄρχουσι καὶ ἰδιώταις ὅσα περὶ ζημιώσεων ἀμφισβητοῦσιν, πέμπτον τὸ περὶ τῶν ἰδίων συναλλαγμάτων καὶ ἐχόντων μέγεθος, καὶ παρὰ ταῦτα τό τε φονικὸν καὶ τὸ ξενικόν (φονικοῦ μὲν οὖν εἴδη, ἄν τʼ ἐν τοῖς αὐτοῖς δικασταῖς ἄν τʼ ἐν ἄλλοις, περί τε τῶν ἐκ προνοίας καὶ περὶ τῶν ἀκουσίων, καὶ ὅσα ὁμολογεῖται μέν, ἀμφισβητεῖται δὲ περὶ τοῦ δικαίου, τέταρτον δὲ ὅσα τοῖς φεύγουσι φόνου ἐπὶ καθόδῳ ἐπιφέρεται, οἷον Ἀθήνησι λέγεται καὶ τὸ ἐν Φρεαττοῖ δικαστήριον· συμβαίνει δὲ τὰ τοιαῦτα ἐν τῷ παντὶ χρόνῳ ὀλίγα καὶ ἐν ταῖς μεγάλαις πόλεσιν· τοῦ δὲ ξενικοῦ ἓν μὲν ξένοις πρὸς ξένους, ἄλλο δὲ ξένοις πρὸς ἀστούς), ἔτι δὲ παρὰ πάντα ταῦτα περὶ τῶν μικρῶν συναλλαγμάτων, ὅσα δραχμιαῖα καὶ πεντάδραχμα καὶ μικρῷ πλείονος. δεῖ μὲν γὰρ καὶ περὶ τούτων γίνεσθαι κρίσιν, οὐκ ἐμπίπτει δὲ εἰς δικαστῶν πλῆθος. ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων ἀφείσθω καὶ τῶν φονικῶν καὶ τῶν ξενικῶν, περὶ δὲ τῶν πολιτικῶν λέγωμεν, περὶ ὧν μὴ γινομένων καλῶς διαστάσεις γίνονται καὶ τῶν πολιτειῶν αἱ κινήσεις. ἀνάγκη δʼ ἤτοι πάντας περὶ πάντων κρίνειν τῶν διῃρημένων αἱρέσει ἢ κλήρῳ, ἢ πάντας περὶ πάντων τὰ μὲν κλήρῳ τὰ δʼ αἱρέσει, ἢ περὶ ἐνίων τῶν αὐτῶν τοὺς μὲν κλήρῳ τοὺς δʼ

1301a

αἱρετούς.

1301a1 Bu yollar dört tanedir. Kısmi olanlar da bir o kadardır. Bunlarda da yargıçlar ya bazılarının arasından seçimle gelip bütün davalarda karar verir, ya bazılarının arasından kurayla gelip bütün davalarda karar verir, ya bazı davalarda kurayla, bazılarında seçimle gelir; ya da bazı mahkemeler aynı davalar için kurayla ve seçimle gelenlerden oluşur. Bu yollar, söylendiği gibi, öncekilerin karşılığıdır. Ayrıca bunlar da ikişer ikişer birleştirilebilir: mesela bazı mahkemelerin yargıçları herkesin, bazılarınınki bazılarının, bazılarınınki de her ikisinin arasından gelir (mesela aynı mahkemenin yargıçlarının bir kısmı herkesin, bir kısmı bazılarının arasından gelirse); bu da ya kurayla ya seçimle ya da ikisiyle birden olur. Mahkemelerin kaç yolla oluşturulabileceği böylece söylenmiş oldu. Bunlardan ilkleri, yani herkesin arasından gelip bütün davalara bakanlar demokratiktir; ikinciler, yani bazılarının arasından gelip bütün davalara bakanlar oligarşiktir; üçüncüler, yani bir kısmı herkesin, bir kısmı bazılarının arasından gelenler ise aristokratik ve politeia'ya özgüdür.

1301a1

οὗτοι μὲν οὖν οἱ τρόποι τέτταρες τὸν ἀριθμόν· τοσοῦτοι δʼ ἕτεροι καὶ οἱ κατὰ μέρος. πάλιν γὰρ ἐκ τινῶν καὶ οἱ δικάζοντες περὶ πάντων αἱρέσει, ἢ ἐκ τινῶν περὶ πάντων κλήρῳ, ἢ τὰ μὲν κλήρῳ τὰ δὲ αἱρέσει, ἢ ἔνια δικαστήρια περὶ τῶν αὐτῶν ἐκ κληρωτῶν καὶ αἱρετῶν. οὗτοι μὲν οὖν, ὥσπερ ἐλέχθησαν, οἱ τρόποι ἀντίστροφοι τοῖς εἰρημένοις· ἔτι δὲ τὰ αὐτὰ συνδυαζόμενα, λέγω δʼ οἷον τὰ μὲν ἐκ πάντων τὰ δʼ ἐκ τινῶν τὰ δʼ ἐξ ἀμφοῖν (οἷον εἰ τοῦ αὐτοῦ δικαστηρίου εἶεν οἱ μὲν ἐκ πάντων οἱ δʼ ἐκ τινῶν), καὶ ἢ κλήρῳ ἢ αἱρέσει ἢ ἀμφοῖν. ὅσους μὲν οὖν ἐνδέχεται τρόπους εἶναι τὰ δικαστήρια, εἴρηται· τούτων δὲ τὰ μὲν πρῶτα δημοτικά, ὅσα ἐκ πάντων περὶ πάντων, τὰ δὲ δεύτερα ὀλιγαρχικά, ὅσα ἐκ τινῶν περὶ πάντων, τὰ δὲ τρίτα ἀριστοκρατικὰ καὶ πολιτικά, ὅσα τὰ μὲν ἐκ πάντων τὰ δʼ ἐκ τινῶν.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…