İçeriğe geç
Politika

Aristoteles · Politika

V. Kitap

1301a_21. Bölüm

Ele almayı kararlaştırdığımız öteki konuların hemen hepsi hakkında konuşuldu. Bundan sonra şunları incelemeliyiz: yönetim biçimleri hangi sebeplerle değişir, bu sebepler kaç tanedir ve nasıl şeylerdir; her yönetim biçimini yıkan şeyler nelerdir; yönetim biçimleri çoğunlukla hangisinden hangisine geçer; onları hem genel olarak hem de her birini ayrı ayrı koruyan şeyler nelerdir; son olarak da her yönetim biçimi en çok hangi yollarla ayakta tutulabilir.

İşe şunu kabul ederek başlamalıyız: daha önce de söylendiği gibi, birçok yönetim biçiminin ortaya çıkmasının sebebi, herkesin adalette, yani orantıya göre eşitlikte uzlaşması, ama bunu tutturamamasıdır. Halk yönetimi, herhangi bir bakımdan eşit olanların her bakımdan eşit olduklarını sanmalarından doğdu (hepsi aynı ölçüde hür olduğu için her bakımdan eşit olduklarını düşünürler). Oligarşi ise tek bir bakımdan eşit olmayanların hiçbir bakımdan eşit olmadıklarını varsaymalarından doğdu (mal varlığı bakımından eşit olmadıkları için her bakımdan eşitsiz olduklarını varsayarlar). Sonra birinciler, eşit oldukları için her şeyden eşit pay almayı hak ettiklerini düşünür; ötekiler ise eşit olmadıkları için fazlasını kapmaya çalışır, çünkü fazlası eşit olmayandır. Demek ki bütün bu yönetim biçimlerinde bir tür adalet vardır, ama mutlak anlamda yanılmışlardır. Bu yüzden iki taraftan her biri, kendi anlayışına uygun bir payla yönetime katılamadığında iç çekişmeye girişir. Gerçi iç çekişmeye girişmekte en çok hakkı olanlar aretē bakımından üstün olanlardır, ama bunu en az yapanlar da onlardır;

1301a_2

περὶ μὲν οὖν τῶν ἄλλων ὧν προειλόμεθα σχεδὸν εἴρηται περὶ πάντων· ἐκ τίνων δὲ μεταβάλλουσιν αἱ πολιτεῖαι καὶ πόσων καὶ ποίων, καὶ τίνες ἑκάστης πολιτείας φθοραί, καὶ ἐκ ποίων εἰς ποίας μάλιστα μεθίστανται, ἔτι δὲ σωτηρίαι τίνες καὶ κοινῇ καὶ χωρὶς ἑκάστης εἰσίν, ἔτι δὲ διὰ τίνων ἂν μάλιστα σῴζοιτο τῶν πολιτειῶν ἑκάστη, σκεπτέον ἐφεξῆς τοῖς εἰρημένοις. δεῖ δὲ πρῶτον ὑπολαβεῖν τὴν ἀρχήν, ὅτι πολλαὶ γεγένηνται πολιτεῖαι πάντων μὲν ὁμολογούντων τὸ δίκαιον καὶ τὸ κατʼ ἀναλογίαν ἴσον, τούτου δʼ ἁμαρτανόντων, ὥσπερ εἴρηται καὶ πρότερον. δῆμος μὲν γὰρ ἐγένετο ἐκ τοῦ ἴσους ὁτιοῦν ὄντας οἴεσθαι ἁπλῶς ἴσους εἶναι (ὅτι γὰρ ἐλεύθεροι πάντες ὁμοίως, ἁπλῶς ἴσοι εἶναι νομίζουσιν), ὀλιγαρχία δὲ ἐκ τοῦ ἀνίσους ἕν τι ὄντας ὅλως εἶναι ἀνίσους ὑπολαμβάνειν (κατʼ οὐσίαν γὰρ ἄνισοι ὄντες ἁπλῶς ἄνισοι ὑπολαμβάνουσιν εἶναι). εἶτα οἱ μὲν ὡς ἴσοι ὄντες πάντων τῶν ἴσων ἀξιοῦσι μετέχειν· οἱ δʼ ὡς ἄνισοι ὄντες πλεονεκτεῖν ζητοῦσιν, τὸ γὰρ πλεῖον ἄνισον. ἔχουσι μὲν οὖν τι πᾶσαι δίκαιον, ἡμαρτημέναι δʼ ἁπλῶς εἰσιν. καὶ διὰ ταύτην τὴν αἰτίαν, ὅταν μὴ κατὰ τὴν ὑπόληψιν ἣν ἑκάτεροι τυγχάνουσιν ἔχοντες μετέχωσι τῆς πολιτείας, στασιάζουσιν. πάντων δὲ δικαιότατα μὲν ἂν στασιάζοιεν, ἥκιστα δὲ τοῦτο πράττουσιν, οἱ κατʼ ἀρετὴν διαφέροντες·

1301b çünkü yalnız onları mutlak anlamda eşitsiz saymak akla en yatkın olandır. Bir de soyları bakımından üstün olanlar vardır; bu eşitsizlik yüzünden kendilerini eşit payla yetinecek kişiler saymazlar, çünkü ataları aretē ve zenginlik sahibi olanlar soylu sayılır.

İç çekişmelerin ilkeleri ve deyim yerindeyse kaynakları, yani insanları çekişmeye iten şeyler bunlardır. Bu yüzden değişmeler de iki şekilde olur. Bazen yönetim biçiminin kendisine yönelirler: mevcut düzeni bir başkasıyla değiştirmek isterler; mesela demokrasiden oligarşiye ya da oligarşiden demokrasiye, yahut bunlardan politeia'ya ve aristokrasiye ya da onlardan bunlara geçmek. Bazen de mevcut yönetim biçimine yönelmezler; aynı düzenin sürmesini tercih ederler, ama onun kendi ellerinde olmasını isterler; mesela oligarşinin ya da monarşinin. Bir de daha çok ya da daha az olması üzerine çekişirler: oligarşi olan bir yönetimin daha çok ya da daha az oligarşik, demokrasi olan bir yönetimin daha çok ya da daha az demokratik olması için; öteki yönetim biçimlerinde de benzer şekilde, ya sıkılaştırılsınlar ya gevşetilsinler diye. Ayrıca yönetim biçiminin yalnız bir parçasını oynatmak için çekişirler; mesela bir makam kurmak ya da kaldırmak için. Nitekim bazılarına göre Lakedaimon'da Lysandros krallığı, Kral Pausanias da eforluğu kaldırmaya kalkışmıştır. Epidamnos'ta da yönetim biçimi kısmen değişti: kabile başkanlarının yerine bir meclis kurdular; ama bir makam için oylama yapılırken Hēliaia'ya yönetici kesimden yalnız makam sahiplerinin gitmesi hâlâ zorunludur; bu yönetim biçiminde tek bir başyöneticinin bulunması da oligarşik bir özellikti. İç çekişmenin sebebi her yerde eşitsizliktir, yani eşit olmayanlara orantılı bir pay tanınmamasıdır (eşitler arasında ömür boyu süren bir krallık, örneğin, eşitsizliktir); çünkü genel olarak insanlar eşitlik peşinde koştukları için çekişmeye girişir. Eşitlik iki türlüdür: biri sayıca eşitlik, öteki değere göre eşitliktir. Sayıca eşitlik derken miktar ya da büyüklük bakımından aynı ve eşit olanı, değere göre eşitlik derken oranca eşit olanı kastediyorum. Mesela sayıca eşit bir farkla üç ikiyi, iki de biri aşar; oranca ise dört ikiyi, iki de biri aşar, çünkü iki dördün, bir de ikinin eşit bir parçasıdır: ikisi de yarıdır. İnsanlar mutlak adaletin değere göre olan adalet olduğunda uzlaşırlar, ama daha önce söylendiği gibi ayrılığa düşerler: kimileri bir bakımdan eşitlerse her bakımdan eşit olduklarını sanır, kimileri de bir bakımdan eşit değillerse her şeyde eşit olmayan payı hak ettiklerini düşünür. Bu yüzden en çok iki yönetim biçimi ortaya çıkar: halk yönetimi ve oligarşi. Çünkü soyluluk ve aretē azınlıkta bulunur,

1301b

μάλιστα γὰρ εὔλογον ἀνίσους ἁπλῶς εἶναι τούτους μόνον. εἰσὶ δέ τινες οἳ κατὰ γένος ὑπερέχοντες οὐκ ἀξιοῦσι τῶν ἴσων αὑτοὺς διὰ τὴν ἀνισότητα ταύτην· εὐγενεῖς γὰρ εἶναι δοκοῦσιν οἷς ὑπάρχει προγόνων ἀρετὴ καὶ πλοῦτος. ἀρχαὶ μὲν οὖν ὡς εἰπεῖν αὗται καὶ πηγαὶ τῶν στάσεών εἰσιν, ὅθεν στασιάζουσιν· διὸ καὶ αἱ μεταβολαὶ γίνονται διχῶς· ὁτὲ μὲν γὰρ πρὸς τὴν πολιτείαν, ὅπως ἐκ τῆς καθεστηκυίας ἄλλην μεταστήσωσιν, οἷον ἐκ δημοκρατίας ὀλιγαρχίαν ἢ δημοκρατίαν ἐξ ὀλιγαρχίας, ἢ πολιτείαν καὶ ἀριστοκρατίαν ἐκ τούτων, ἢ ταύτας ἐξ ἐκείνων, ὁτὲ δʼ οὐ πρὸς τὴν καθεστηκυῖαν πολιτείαν, ἀλλὰ τὴν μὲν κατάστασιν προαιροῦνται τὴν αὐτήν, διʼ αὑτῶν δʼ εἶναι βούλονται ταύτην, οἷον τὴν ὀλιγαρχίαν ἢ τὴν μοναρχίαν· ἔτι περὶ τοῦ μᾶλλον καὶ ἧττον, οἷον ἢ ὀλιγαρχίαν οὖσαν εἰς τὸ μᾶλλον ὀλιγαρχεῖσθαι ἢ εἰς τὸ ἧττον, ἢ δημοκρατίαν οὖσαν εἰς τὸ μᾶλλον δημοκρατεῖσθαι ἢ εἰς τὸ ἧττον, ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν λοιπῶν πολιτειῶν, ἢ ἵνα ἐπιταθῶσιν ἢ ἀνεθῶσιν· ἔτι πρὸς τὸ μέρος τι κινῆσαι τῆς πολιτείας, οἷον ἀρχήν τινα καταστῆσαι ἢ ἀνελεῖν, ὥσπερ ἐν Λακεδαίμονί φασι Λύσανδρόν τινες ἐπιχειρῆσαι καταλῦσαι τὴν βασιλείαν καὶ Παυσανίαν τὸν βασιλέα τὴν ἐφορείαν, καὶ ἐν Ἐπιδάμνῳ δὲ μετέβαλεν ἡ πολιτεία κατὰ μόριον (ἀντὶ γὰρ τῶν φυλάρχων βουλὴν ἐποίησαν, εἰς δὲ τὴν ἡλιαίαν ἐπάναγκές ἐστιν ἔτι τῶν ἐν τῷ πολιτεύματι βαδίζειν τὰς ἀρχάς, ὅταν ἐπιψηφίζηται ἀρχή τις, ὀλιγαρχικὸν δὲ καὶ ὁ ἄρχων ὁ εἷς ἦν ἐν τῇ πολιτείᾳ ταύτῃ). πανταχοῦ γὰρ διὰ τὸ ἄνισον ἡ στάσις, οὐ μὴ τοῖς ἀνίσοις ὑπάρχει ἀνάλογον (ἀΐδιος γὰρ βασιλεία ἄνισος, ἐὰν ᾖ ἐν ἴσοις)· ὅλως γὰρ τὸ ἴσον ζητοῦντες στασιάζουσιν. ἔστι δὲ διττὸν τὸ ἴσον· τὸ μὲν γὰρ ἀριθμῷ τὸ δὲ κατʼ ἀξίαν ἐστίν. λέγω δὲ ἀριθμῷ μὲν τὸ πλήθει ἢ μεγέθει ταὐτὸ καὶ ἴσον, κατʼ ἀξίαν δὲ τὸ τῷ λόγῳ, οἷον ὑπερέχει κατʼ ἀριθμὸν μὲν ἴσῳ τὰ τρία τοῖν δυοῖν καὶ ταῦτα τοῦ ἑνός, λόγῳ δὲ τὰ τέτταρα τοῖν δυοῖν καὶ ταῦτα τοῦ ἑνός· ἴσον γὰρ μέρος τὰ δύο τῶν τεττάρων καὶ τὸ ἓν τοῖν δυοῖν· ἄμφω γὰρ ἡμίση. ὁμολογοῦντες δὲ τὸ ἁπλῶς εἶναι δίκαιον τὸ κατʼ ἀξίαν, διαφέρονται, καθάπερ ἐλέχθη πρότερον, οἱ μὲν ὅτι, ἐὰν κατὰ τὶ ἴσοι ὦσιν, ὅλως ἴσοι νομίζουσιν εἶναι, οἱ δʼ ὅτι, ἐὰν κατὰ τὶ ἄνισοι, πάντων ἀνίσων ἀξιοῦσιν ἑαυτούς. διὸ καὶ μάλιστα δύο γίνονται πολιτεῖαι, δῆμος καὶ ὀλιγαρχία· εὐγένεια γὰρ καὶ ἀρετὴ

1302a

ἐν ὀλίγοις,

1302a1 ötekiler ise çoğunlukta: hiçbir yerde yüz tane soylu ve iyi insan bulunmaz, oysa birçok yerde varlıklılar boldur. Düzeni baştan sona yalnız şu ya da bu eşitliğe göre kurmak kötüdür. Bu, sonuçlardan bellidir: böyle kurulmuş yönetim biçimlerinin hiçbiri kalıcı olmaz. Sebebi şudur: en baştan, işin başlangıcında yapılmış bir hatanın sonunda bir kötülüğe varmaması imkânsızdır. Bu yüzden bazı konularda sayıca eşitliği, bazılarında değere göre eşitliği kullanmak gerekir.

Yine de demokrasi oligarşiden daha güvenlidir ve iç çekişmeye daha az açıktır. Çünkü oligarşilerde iki çekişme baş gösterir: oligarkların kendi aralarındaki çekişme ve bir de halka karşı çekişme. Demokrasilerde ise yalnız oligarşiye karşı çekişme vardır; halkın kendi içinde anmaya değer bir çekişme çıkmaz. Ayrıca ortadakilere dayanan yönetim biçimi, azınlığınkinden çok halk yönetimine yakındır; bu da bu türden yönetim biçimlerinin en güvenlisidir.

2. Bölüm

İç çekişmelerin ve yönetim biçimlerindeki değişmelerin nelerden doğduğunu incelediğimize göre, önce bunların ilkelerini ve sebeplerini küllî olarak ele almalıyız. Bunlar, kabaca söylemek gerekirse, sayıca üçtür; önce her birini kendi başına ana hatlarıyla belirlemeliyiz. Şunları kavramamız gerekiyor: insanlar hangi durumdayken iç çekişmeye girişir, ne uğruna girişir ve üçüncü olarak da siyasi kargaşaların ve birbirlerine karşı çekişmelerin başlangıçları nelerdir. İnsanların değişmeye yatkın olmalarının küllî sebebi en başta, hakkında zaten konuşmuş olduğumuz şey sayılmalıdır. Eşitlik peşinde olanlar, fazlasını kapanlarla eşit oldukları hâlde daha azına sahip olduklarını düşünürlerse; eşitsizlik ve üstünlük peşinde olanlar ise eşit olmadıkları hâlde fazlasını değil de eşitini ya da daha azını aldıklarını varsayarlarsa iç çekişmeye girişirler (bunları istemek kimi zaman adil, kimi zaman da adaletsiz olabilir). Daha aşağıda olanlar eşit olmak için, eşit olanlar da daha üstün olmak için çekişir. İnsanların hangi durumdayken iç çekişmeye girdiği söylendi. Uğrunda çekiştikleri şeyler ise kazanç ve şeref, bir de bunların zıtlarıdır; çünkü insanlar şehirlerde ya kendileri ya da dostları için itibarsızlıktan ve zarardan kaçarken de çekişirler. İnsanları söylenen hâle sokan ve söylenen şeyler için harekete geçiren sebeplerin ve başlangıçların sayısı bir bakıma yedi, bir bakıma daha fazladır. Bunlardan ikisi az önce sayılanlarla aynıdır, ama aynı şekilde değil. İnsanlar kazanç ve şeref yüzünden birbirlerine karşı kışkırır; ama daha önce söylendiği gibi bunları kendileri elde etmek için değil,

1302a1

ταῦτα δʼ ἐν πλείοσιν· εὐγενεῖς γὰρ καὶ ἀγαθοὶ οὐδαμοῦ ἑκατόν, εὔποροι δὲ πολλαχοῦ. τὸ δὲ ἁπλῶς πάντῃ καθʼ ἑκατέραν τετάχθαι τὴν ἰσότητα φαῦλον. φανερὸν δʼ ἐκ τοῦ συμβαίνοντος· οὐδεμία γὰρ μόνιμος ἐκ τῶν τοιούτων πολιτειῶν. τούτου δʼ αἴτιον ὅτι ἀδύνατον ἀπὸ τοῦ πρώτου καὶ τοῦ ἐν ἀρχῇ ἡμαρτημένου μὴ ἀπαντᾶν εἰς τὸ τέλος κακόν τι. διὸ δεῖ τὰ μὲν ἀριθμητικῇ ἰσότητι χρῆσθαι, τὰ δὲ τῇ κατʼ ἀξίαν. ὅμως δὲ ἀσφαλεστέρα καὶ ἀστασίαστος μᾶλλον ἡ δημοκρατία τῆς ὀλιγαρχίας. ἐν μὲν γὰρ ταῖς ὀλιγαρχίαις ἐγγίνονται δύο, ἥ τε πρὸς ἀλλήλους στάσις καὶ ἔτι ἡ πρὸς τὸν δῆμον, ἐν δὲ ταῖς δημοκρατίαις ἡ πρὸς τὴν ὀλιγαρχίαν μόνον, αὐτῷ δὲ πρὸς αὑτόν, ὅ τι καὶ ἄξιον εἰπεῖν, οὐκ ἐγγίνεται τῷ δήμῳ στάσις· ἔτι δὲ ἡ ἐκ τῶν μέσων πολιτεία ἐγγυτέρω τοῦ δήμου ἢ [ἡ] τῶν ὀλίγων· ἥπερ ἐστὶν ἀσφαλεστάτη τῶν τοιούτων πολιτειῶν. ἐπεὶ δὲ σκοποῦμεν ἐκ τίνων αἵ τε στάσεις γίνονται καὶ αἱ μεταβολαὶ περὶ τὰς πολιτείας, ληπτέον καθόλου πρῶτον τὰς ἀρχὰς καὶ τὰς αἰτίας αὐτῶν. εἰσὶ δὴ σχεδὸν ὡς εἰπεῖν τρεῖς τὸν ἀριθμόν, ἃς διοριστέον καθʼ αὑτὰς τύπῳ πρῶτον. δεῖ γὰρ λαβεῖν πῶς τε ἔχοντες στασιάζουσι καὶ τίνων ἕνεκεν, καὶ τρίτον τίνες ἀρχαὶ γίνονται τῶν πολιτικῶν ταραχῶν καὶ τῶν πρὸς ἀλλήλους στάσεων. τοῦ μὲν οὖν αὐτοὺς ἔχειν πως πρὸς τὴν μεταβολὴν αἰτίαν καθόλου μάλιστα θετέον περὶ ἧς ἤδη τυγχάνομεν εἰρηκότες. οἱ μὲν γὰρ ἰσότητος ἐφιέμενοι στασιάζουσιν ἂν νομίζωσιν ἔλαττον ἔχειν ὄντες ἴσοι τοῖς πλεονεκτοῦσιν, οἱ δὲ τῆς ἀνισότητος καὶ τῆς ὑπεροχῆς ἂν ὑπολαμβάνωσιν ὄντες ἄνισοι μὴ πλέον ἔχειν ἀλλʼ ἴσον ἢ ἔλαττον (τούτων δʼ ἔστι μὲν ὀρέγεσθαι δικαίως, ἔστι δὲ καὶ ἀδίκως)· ἐλάττους τε γὰρ ὄντες ὅπως ἴσοι ὦσι στασιάζουσι, καὶ ἴσοι ὄντες ὅπως μείζους. πῶς μὲν οὖν ἔχοντες στασιάζουσιν, εἴρηται· περὶ ὧν δὲ στασιάζουσιν ἐστὶ κέρδος καὶ τιμὴ καὶ τἀναντία τούτοις. καὶ γὰρ ἀτιμίαν φεύγοντες καὶ ζημίαν, ἢ ὑπὲρ αὑτῶν ἢ τῶν φίλων, στασιάζουσιν ἐν ταῖς πόλεσιν. αἱ δʼ αἰτίαι καὶ ἀρχαὶ τῶν κινήσεων, ὅθεν αὐτοί τε διατίθενται τὸν εἰρημένον τρόπον καὶ περὶ τῶν λεχθέντων, ἔστι μὲν ὡς τὸν ἀριθμὸν ἑπτὰ τυγχάνουσιν οὖσαι, ἔστι δʼ ὡς πλείους. ὧν δύο μέν ἐστι ταὐτὰ τοῖς εἰρημένοις, ἀλλʼ οὐχ ὡσαύτως· διὰ κέρδος γὰρ καὶ διὰ τιμὴν καὶ παροξύνονται πρὸς ἀλλήλους οὐχ ἵνα κτήσωνται σφίσιν αὐτοῖς, ὥσπερ εἴρηται πρότερον,

1302a40 başkalarının

1302a40

ἀλλʼ ἑτέρους

1302b kimi haklı, kimi haksız olarak bunlardan fazla pay aldığını gördükleri için. Ayrıca küstahlık, korku, üstünlük, küçümseme ve orantısız büyüme yüzünden; bir başka şekilde de seçim entrikaları, ihmal, küçük şeyler ve benzemezlik yüzünden.

3. Bölüm

Bunlardan küstahlığın ve kazancın ne etkisi olduğu ve nasıl sebep oldukları aşağı yukarı açıktır. Makam sahipleri küstahlık edip fazlasını kaptığında insanlar hem birbirlerine karşı hem de onlara bu yetkiyi veren yönetim biçimlerine karşı ayaklanır; bu açgözlülük de kimi zaman özel mallardan, kimi zaman kamu mallarından yapılır. Şerefin de ne etkisi olduğu ve nasıl iç çekişmeye sebep olduğu bellidir: insanlar hem kendileri itibarsız bırakıldıklarında hem de başkalarının şereflendirildiğini gördüklerinde ayaklanır. Birileri değerlerine aykırı olarak şereflendirildiğinde ya da itibarsız bırakıldığında bu haksızca, değerlerine göre olduğunda ise haklı olarak olur. Üstünlük yüzünden çekişme ise biri (tek kişi ya da birkaç kişi) şehre ve yönetici kesimin gücüne oranla fazla güç kazandığında çıkar; çünkü böylelerinden çoğunlukla monarşi ya da dynasteia doğar. Bu yüzden bazı yerlerde, mesela Argos'ta ve Atina'da, ostrakismos uygulamak âdettir. Oysa böyle aşırı üstün kişilerin ortaya çıkmamasına baştan bakmak, çıkmalarına göz yumup sonradan çare aramaktan daha iyidir. Korku yüzünden ayaklananlar ise hem haksızlık etmiş olup ceza görmekten korkanlar hem de haksızlığa uğramak üzereyken buna uğramadan önce davranmak isteyenlerdir; nitekim Rodos'ta ileri gelenler, kendilerine açılan davalar yüzünden halka karşı birleşmişti. Küçümseme yüzünden de insanlar hem çekişmeye hem saldırıya girişir: mesela oligarşilerde yönetime katılmayanlar çoğunlukta olduğunda (kendilerini daha güçlü sanırlar), demokrasilerde de varlıklılar düzensizliği ve başıboşluğu küçümsediğinde. Nitekim Thebai'de Oinophyta muharebesinden sonra kötü yönetildiği için demokrasi yıkıldı; Megaralıların demokrasisi de düzensizlik ve başıboşluk yüzünden yenilgiye uğradıklarında yıkıldı; Gelon'un tiranlığından önce Syrakusai'de ve ayaklanmadan önce Rodos'ta halk yönetimi de böyle yıkıldı.

Orantısız büyüme yüzünden de yönetim biçimlerinde değişmeler olur. Beden parçalardan oluşur ve uyumunun korunması için orantılı büyümesi gerekir; yoksa bozulur: mesela ayak dört arşın, bedenin geri kalanı iki karış olursa. Bazen, yalnız kemiyet bakımından değil keyfiyet bakımından da orantısız büyürse, başka bir hayvanın biçimine bile dönüşebilir. Şehir de böyle parçalardan oluşur

1302b

ὁρῶντες τοὺς μὲν δικαίως τοὺς δʼ ἀδίκως πλεονεκτοῦντας τούτων· ἔτι διὰ ὕβριν, διὰ φόβον, διὰ ὑπεροχήν, διὰ καταφρόνησιν, διὰ αὔξησιν τὴν παρὰ τὸ ἀνάλογον· ἔτι δὲ ἄλλον τρόπον διʼ ἐριθείαν, διʼ ὀλιγωρίαν, διὰ μικρότητα, διὰ ἀνομοιότητα. Τούτων δὲ ὕβρις μὲν καὶ κέρδος τίνα ἔχουσι δύναμιν καὶ πῶς αἴτια, σχεδόν ἐστι φανερόν· ὑβριζόντων τε γὰρ τῶν ἐν ταῖς ἀρχαῖς καὶ πλεονεκτούντων στασιάζουσι καὶ πρὸς ἀλλήλους καὶ πρὸς τὰς πολιτείας τὰς διδούσας τὴν ἐξουσίαν· ἡ δὲ πλεονεξία γίνεται ὁτὲ μὲν ἀπὸ τῶν ἰδίων ὁτὲ δὲ ἀπὸ τῶν κοινῶν. —δῆλον δὲ καὶ ἡ τιμή, καὶ τί δύναται καὶ πῶς αἰτία στάσεως· καὶ γὰρ αὐτοὶ ἀτιμαζόμενοι καὶ ἄλλους ὁρῶντες τιμωμένους στασιάζουσιν· ταῦτα δὲ ἀδίκως μὲν γίνεται ὅταν παρὰ τὴν ἀξίαν ἢ τιμῶνταί τινες ἢ ἀτιμάζωνται, δικαίως δὲ ὅταν κατὰ τὴν ἀξίαν. —διʼ ὑπεροχὴν δέ, ὅταν τις ᾖ τῇ δυνάμει μείζων (ἢ εἷς ἢ πλείους) ἢ κατὰ τὴν πόλιν καὶ τὴν δύναμιν τοῦ πολιτεύματος· γίνεσθαι γὰρ εἴωθεν ἐκ τῶν τοιούτων μοναρχία ἢ δυναστεία· διὸ ἐνιαχοῦ εἰώθασιν ὀστρακίζειν, οἷον ἐν Ἄργει καὶ Ἀθήνησιν· καίτοι βέλτιον ἐξ ἀρχῆς ὁρᾶν ὅπως μὴ ἐνέσονται τοσοῦτον ὑπερέχοντες, ἢ ἐάσαντας γενέσθαι ἰᾶσθαι ὕστερον. —διὰ δὲ φόβον στασιάζουσιν οἵ τε ἠδικηκότες, δεδιότες μὴ δῶσι δίκην, καὶ οἱ μέλλοντες ἀδικεῖσθαι, βουλόμενοι φθάσαι πρὶν ἀδικηθῆναι, ὥσπερ ἐν Ῥόδῳ συνέστησαν οἱ γνώριμοι ἐπὶ τὸν δῆμον διὰ τὰς ἐπιφερομένας δίκας. —διὰ καταφρόνησιν δὲ καὶ στασιάζουσι καὶ ἐπιτίθενται, οἷον ἔν τε ταῖς ὀλιγαρχίαις, ὅταν πλείους ὦσιν οἱ μὴ μετέχοντες τῆς πολιτείας (κρείττους γὰρ οἴονται εἶναι), καὶ ἐν ταῖς δημοκρατίαις οἱ εὔποροι καταφρονήσαντες τῆς ἀταξίας καὶ ἀναρχίας, οἷον καὶ ἐν Θήβαις μετὰ τὴν ἐν Οἰνοφύτοις μάχην κακῶς πολιτευομένων ἡ δημοκρατία διεφθάρη, καὶ ἡ Μεγαρέων διʼ ἀταξίαν καὶ ἀναρχίαν ἡττηθέντων, καὶ ἐν Συρακούσαις πρὸ τῆς Γέλωνος τυραννίδος, καὶ ἐν Ῥόδῳ ὁ δῆμος πρὸ τῆς ἐπαναστάσεως. γίνονται δὲ καὶ διʼ αὔξησιν τὴν παρὰ τὸ ἀνάλογον μεταβολαὶ τῶν πολιτειῶν. ὥσπερ γὰρ σῶμα ἐκ μερῶν σύγκειται καὶ δεῖ αὐξάνεσθαι ἀνάλογον ἵνα μένῃ ἡ συμμετρία, εἰ δὲ μή, φθείρεται, ὅταν ὁ μὲν ποὺς τεττάρων πηχῶν ᾖ τὸ δʼ ἄλλο σῶμα δυοῖν σπιθαμαῖν, ἐνίοτε δὲ κἂν εἰς ἄλλου ζῴου μεταβάλοι μορφήν, εἰ μὴ μόνον κατὰ τὸ ποσὸν ἀλλὰ καὶ κατὰ τὸ ποιὸν αὐξάνοιτο παρὰ τὸ ἀνάλογον, οὕτω καὶ πόλις σύγκειται

1303a

ἐκ μερῶν,

1303a1 ve bu parçalardan biri çoğu zaman fark edilmeden büyür; mesela demokrasilerde ve politeia'larda yoksulların sayısı. Bu kimi zaman talihin cilvesiyle de olur. Taras'ta, Pers savaşlarından kısa bir süre sonra ileri gelenlerin çoğu İapygialılar karşısında yenilip ölünce politeia'nın yerine demokrasi geldi. Argos'ta ayın yedinci günündeki savaşta Lakonyalı Kleomenes'in eliyle ölenler yüzünden perioikoi'den bazılarını vatandaşlığa almak zorunda kaldılar. Atina'da da Lakedaimon savaşı sırasında karada uğranan yenilgiler yüzünden ileri gelenler azaldı, çünkü askerler vatandaş listesinden toplanıyordu. Bu, demokrasilerde de olur, ama daha seyrek: varlıklılar çoğaldığında ya da mal varlıkları büyüdüğünde demokrasiler oligarşiye ve dynasteia'ya dönüşür. Yönetim biçimleri iç çekişme olmadan da değişir. Seçim entrikaları yüzünden, mesela Heraia'da (orada makamlara seçimle değil kurayla gelinmesini tam da bu yüzden getirdiler, çünkü seçimlerde entrika çevirenleri seçiyorlardı). İhmal yüzünden de: yönetim biçimine dost olmayanların en yetkili makamlara girmesine göz yumulduğunda; nitekim Oreos'ta, makam sahiplerinden biri olan Herakleodoros oligarşiyi yıkıp yerine politeia'yı, hatta demokrasiyi kurdu. Bir de küçük farklar yüzünden. Küçük farklar derken şunu kastediyorum: küçük şey gözden kaçırıldığında âdetlerde büyük bir değişiklik çoğu zaman fark edilmeden gerçekleşir. Nitekim Ambrakia'da mülk ölçütü küçüktü; sonunda hiç mülkü olmayanlar da makamlara gelir oldu, çünkü küçük olan hiç olmayana yakın ya da ondan pek farksız sayıldı.

Soydaş olmamak da, insanlar birbiriyle kaynaşıncaya kadar, iç çekişmeye yol açar. Çünkü şehir rastgele bir kalabalıktan doğmadığı gibi rastgele bir zaman içinde de doğmaz. Bu yüzden ortak yerleşimci ya da sonradan yerleşimci kabul edenlerin çoğu iç çekişmeye düşmüştür. Mesela Akhalar Sybaris'i Troizenlilerle birlikte kurdular; sonra sayıca çoğalınca Troizenlileri kovdular; Sybarislilerin başına gelen lanet de buradan doğdu. Thurioi'de de Sybarisliler kendileriyle birlikte yerleşenlerle çekiştiler: toprağın kendilerine ait olduğunu düşünüp fazla pay isteyince kovuldular. Byzantion'da sonradan gelen yerleşimciler komplo kurarken yakalandılar ve savaşla kovuldular. Antissalılar Khios sürgünlerini kabul ettikten sonra onları savaşarak çıkardılar. Zanklelılar ise Samosluları kabul edip sonunda kendileri kovuldu. Karadeniz'deki Apollonialılar da dışarıdan yerleşimci getirince iç çekişmeye düştüler;

1303a1

ὧν πολλάκις λανθάνει τι αὐξανόμενον, οἷον τὸ τῶν ἀπόρων πλῆθος ἐν ταῖς δημοκρατίαις καὶ πολιτείαις. συμβαίνει δʼ ἐνίοτε τοῦτο καὶ διὰ τύχας, οἷον ἐν Τάραντι ἡττηθέντων καὶ ἀπολομένων πολλῶν γνωρίμων ὑπὸ τῶν Ἰαπύγων μικρὸν ὕστερον τῶν Μηδικῶν δημοκρατία ἐγένετο ἐκ πολιτείας, καὶ ἐν Ἄργει τῶν ἐν τῇ ἑβδόμῃ ἀπολομένων ὑπὸ Κλεομένους τοῦ Λάκωνος ἠναγκάσθησαν παραδέξασθαι τῶν περιοίκων τινάς, καὶ ἐν Ἀθήναις ἀτυχούντων πεζῇ οἱ γνώριμοι ἐλάττους ἐγένοντο διὰ τὸ ἐκ καταλόγου στρατεύεσθαι ὑπὸ τὸν Λακωνικὸν πόλεμον. συμβαίνει δὲ τοῦτο καὶ ἐν ταῖς δημοκρατίαις, ἧττον δέ· πλειόνων γὰρ τῶν εὐπόρων γινομένων ἢ τῶν οὐσιῶν αὐξανομένων μεταβάλλουσιν εἰς ὀλιγαρχίας καὶ δυναστείας. —μεταβάλλουσι δʼ αἱ πολιτεῖαι καὶ ἄνευ στάσεως διά τε τὰς ἐριθείας, ὥσπερ ἐν Ἡραίᾳ (ἐξ αἱρετῶν γὰρ διὰ τοῦτο ἐποίησαν κληρωτάς, ὅτι ᾑροῦντο τοὺς ἐριθευομένους), καὶ διʼ ὀλιγωρίαν, ὅταν ἐάσωσιν εἰς τὰς ἀρχὰς τὰς κυρίας παριέναι τοὺς μὴ τῇ πολιτείᾳ φίλους, ὥσπερ ἐν Ὠρεῷ κατελύθη ἡ ὀλιγαρχία τῶν ἀρχόντων γενομένου Ἡρακλεοδώρου, ὃς ἐξ ὀλιγαρχίας πολιτείαν καὶ δημοκρατίαν κατεσκεύασεν. —ἔτι διὰ τὸ παρὰ μικρόν. λέγω δὲ παρὰ μικρόν, ὅτι πολλάκις λανθάνει μεγάλη γινομένη μετάβασις τῶν νομίμων, ὅταν παρορῶσι τὸ μικρόν, ὥσπερ ἐν Ἀμβρακίᾳ μικρὸν ἦν τὸ τίμημα, τέλος δʼ ἀπʼ οὐθενὸς ἦρχον, ὡς ἔγγιον ἢ μηθὲν διαφέρον τοῦ μηθὲν τὸ μικρόν. στασιωτικὸν δὲ καὶ τὸ μὴ ὁμόφυλον, ἕως ἂν συμπνεύσῃ· ὥσπερ γὰρ οὐδʼ ἐκ τοῦ τυχόντος πλήθους πόλις γίγνεται, οὕτως οὐδʼ ἐν τῷ τυχόντι χρόνῳ· διὸ ὅσοι ἤδη συνοίκους ἐδέξαντο ἢ ἐποίκους, οἱ πλεῖστοι διεστασίασαν· οἷον Τροιζηνίοις Ἀχαιοὶ συνῴκησαν Σύβαριν, εἶτα πλείους οἱ Ἀχαιοὶ γενόμενοι ἐξέβαλον τοὺς Τροιζηνίους, ὅθεν τὸ ἄγος συνέβη τοῖς Συβαρίταις· καὶ ἐν Θουρίοις Συβαρῖται τοῖς συνοικήσασιν (πλεονεκτεῖν γὰρ ἀξιοῦντες ὡς σφετέρας τῆς χώρας ἐξέπεσον)· καὶ Βυζαντίοις οἱ ἔποικοι ἐπιβουλεύοντες φωραθέντες ἐξέπεσον διὰ μάχης· καὶ Ἀντισσαῖοι τοὺς Χίων φυγάδας εἰσδεξάμενοι διὰ μάχης ἐξέβαλον· Ζαγκλαῖοι δὲ Σαμίους ὑποδεξάμενοι ἐξέπεσον αὐτοί· καὶ Ἀπολλωνιᾶται οἱ ἐν τῷ Εὐξείνῳ πόντῳ ἐποίκους ἐπαγαγόμενοι ἐστασίασαν·

1303a35 Syrakusalılar tiranlıktan sonra yabancıları

1303a35

καὶ Συρακούσιοι μετὰ τὰ τυραννικὰ τοὺς ξένους

1303b ve paralı askerleri vatandaş yapınca çekişmeye düşüp çarpıştılar; Amphipolisliler de Khalkisli yerleşimcileri kabul edince çoğu bunlar tarafından kovuldu.

Oligarşilerde çoğunluk, daha önce söylendiği gibi, eşit oldukları hâlde eşit pay alamadıkları için haksızlığa uğradıklarını düşünerek ayaklanır; demokrasilerde ise ileri gelenler, eşit olmadıkları hâlde ancak eşit pay aldıkları için. Şehirler bazen yerleşim yerleri yüzünden de çekişmeye düşer: arazi tek bir şehir olmaya elverişli olmadığında. Mesela Klazomenai'de Khytros'takiler adadakilere karşı, Kolophonlular da Notionlulara karşı çekişti. Atina'da da halk aynı değildir: Peiraieus'ta oturanlar, kentte oturanlardan daha demokrattır. Savaşta, ne kadar küçük olursa olsun, hendekleri geçmek nasıl safları bölüyorsa, her farklılık da öyle bir ayrılık yaratıyor gibidir. En büyük ayrılık belki aretē ile kötülük arasındaki, sonra zenginlik ile yoksulluk arasındakidir; ötekiler de böylece birbirinden daha büyük ya da daha küçüktür. Az önce söylenen [yer farkı] da bunlardan biridir.

4. Bölüm

İç çekişmeler küçük şeyler hakkında değil, küçük şeylerden çıkar; ama insanlar büyük şeyler uğruna çekişir. Küçük çekişmeler de en çok, söz sahibi olanlar arasında çıktıklarında güç kazanır; nitekim eski zamanlarda Syrakusai'de böyle olmuştu. Makamlarda bulunan iki delikanlı bir aşk meselesi yüzünden çekişince yönetim biçimi değişti. Biri yolculuğa çıktığında öteki onun sevgilisini kendine bağlamıştı; o da buna öfkelenip karşılık olarak öbürünün karısını kendisine gelmeye ikna etti. Sonra yönetici kesimden olanları da yanlarına çekerek herkesi birbirine düşürdüler. Bu yüzden böyle şeylere daha başlarken dikkat etmek, önderlerin ve güçlülerin çekişmelerini de çözmek gerekir. Çünkü hata başlangıçta yapılır; başlangıcın da işin yarısı olduğu söylenir; dolayısıyla başlangıçtaki küçük bir hata bile öteki aşamalardaki bütün hatalara denk düşer. Genel olarak ileri gelenlerin çekişmeleri bütün şehri de bunun bedeline ortak eder; nitekim Pers savaşlarından sonra Hestiaia'da iki kardeş babalarının mirasının paylaşımı yüzünden anlaşmazlığa düştüğünde böyle oldu. Daha yoksul olan, kardeşinin mal varlığını ve babalarının bulduğu hazineyi açıklamadığını ileri sürerek halktan yana olanları kendi tarafına çekti; büyük mal varlığı olan öteki de varlıklıları. Delphoi'de de bir evlilik bağından çıkan anlaşmazlık, sonraki bütün iç çekişmelerin başlangıcı oldu.

1303b

καὶ τοὺς μισθοφόρους πολίτας ποιησάμενοι ἐστασίασαν καὶ εἰς μάχην ἦλθον· καὶ Ἀμφιπολῖται δεξάμενοι Χαλκιδέων ἐποίκους ἐξέπεσον ὑπὸ τούτων οἱ πλεῖστοι αὐτῶν. στασιάζουσι δʼ ἐν μὲν ταῖς ὀλιγαρχίαις οἱ πολλοὶ ὡς ἀδικούμενοι, ὅτι οὐ μετέχουσι τῶν ἴσων, καθάπερ εἴρηται πρότερον, ἴσοι ὄντες, ἐν δὲ ταῖς δημοκρατίαις οἱ γνώριμοι, ὅτι μετέχουσι τῶν ἴσων οὐκ ἴσοι ὄντες. στασιάζουσι δὲ ἐνίοτε αἱ πόλεις καὶ διὰ τοὺς τόπους, ὅταν μὴ εὐφυῶς ἔχῃ ἡ χώρα πρὸς τὸ μίαν εἶναι πόλιν, οἷον ἐν Κλαζομεναῖς οἱ ἐπὶ Χύτρῳ πρὸς τοὺς ἐν νήσῳ, καὶ Κολοφώνιοι καὶ Νοτιεῖς· καὶ Ἀθήνησιν οὐχ ὁμοίως εἰσὶν ἀλλὰ μᾶλλον δημοτικοὶ οἱ τὸν Πειραιᾶ οἰκοῦντες τῶν τὸ ἄστυ. ὥσπερ γὰρ ἐν τοῖς πολέμοις αἱ διαβάσεις τῶν ὀχετῶν, καὶ τῶν πάνυ σμικρῶν, διασπῶσι τὰς φάλαγγας, οὕτως ἔοικε πᾶσα διαφορὰ ποιεῖν διάστασιν. μεγίστη μὲν οὖν ἴσως διάστασις ἀρετὴ καὶ μοχθηρία, εἶτα πλοῦτος καὶ πενία, καὶ οὕτως δὴ ἑτέρα ἑτέρας μᾶλλον, ὧν μία καὶ ἡ εἰρημένη ἐστί. Γίγνονται μὲν οὖν αἱ στάσεις οὐ περὶ μικρῶν ἀλλʼ ἐκ μικρῶν, στασιάζουσι δὲ περὶ μεγάλων. μάλιστα δὲ καὶ αἱ μικραὶ ἰσχύουσιν, ὅταν ἐν τοῖς κυρίοις γένωνται, οἷον συνέβη καὶ ἐν Συρακούσαις ἐν τοῖς ἀρχαίοις χρόνοις. μετέβαλε γὰρ ἡ πολιτεία ἐκ δύο νεανίσκων στασιασάντων τῶν ἐν ταῖς ἀρχαῖς ὄντων, περὶ ἐρωτικὴν αἰτίαν. θατέρου γὰρ ἀποδημοῦντος ἅτερος ὤν τὸν ἐρώμενον αὐτοῦ ὑπεποιήσατο, πάλιν δʼ ἐκεῖνος τούτῳ χαλεπήνας τὴν γυναῖκα αὐτοῦ ἀνέπεισεν ὡς αὑτὸν ἐλθεῖν· ὅθεν προσλαμβάνοντες τοὺς ἐν τῷ πολιτεύματι διεστασίασαν πάντας. διόπερ ἀρχομένων εὐλαβεῖσθαι δεῖ τῶν τοιούτων, καὶ διαλύειν τὰς τῶν ἡγεμόνων καὶ δυναμένων στάσεις· ἐν ἀρχῇ γὰρ γίνεται τὸ ἁμάρτημα, ἡ δʼ ἀρχὴ λέγεται ἥμισυ εἶναι παντός, ὥστε καὶ τὸ ἐν αὐτῇ μικρὸν ἁμάρτημα ἀνάλογόν ἐστι πρὸς τὰ ἐν τοῖς ἄλλοις μέρεσιν. ὅλως δὲ αἱ τῶν γνωρίμων στάσεις συναπολαύειν ποιοῦσι καὶ τὴν ὅλην πόλιν, οἷον ἐν Ἑστιαίᾳ συνέβη μετὰ τὰ Μηδικά, δύο ἀδελφῶν περὶ τῆς πατρῴας νομῆς διενεχθέντων· ὁ μὲν γὰρ ἀπορώτερος, ὡς οὐκ ἀποφαίνοντος τὴν οὐσίαν οὐδὲ τὸν θησαυρὸν ὃν εὗρεν ὁ πατήρ, προσηγάγετο τοὺς δημοτικούς, ὁ δʼ ἕτερος ἔχων οὐσίαν πολλὴν τοὺς εὐπόρους. καὶ ἐν Δελφοῖς ἐκ κηδείας γενομένης διαφορᾶς ἀρχὴ πασῶν ἐγένετο τῶν στάσεων τῶν

1304a

ὕστερον·

1304a1 Damat, gelini almaya geldiğinde uğursuz bir işaret gördüğünü düşünüp onu almadan çekip gitti; kızın akrabaları da hakarete uğradıklarını düşünerek, o kurban keserken kutsal eşyadan bazılarını onun eşyalarının arasına koydular, sonra da onu tapınak soyguncusu diye öldürdüler. Mytilene'de de mirasçı kızlar yüzünden çıkan bir iç çekişme, birçok kötülüğün ve Atinalılarla yapılan savaşın başlangıcı oldu; Pakhes bu savaşta şehirlerini ele geçirdi. Varlıklılardan Timophanes iki kız bırakmıştı; bunları oğullarına almak isteyip geri çevrilen Deksandros iç çekişmeyi başlattı ve Atina'nın proksenosu olduğu için Atinalıları kışkırttı. Phokis'te de Mnason'un babası Mnaseas ile Onomarkhos'un babası Euthykrates arasında bir mirasçı kız yüzünden çıkan iç çekişme, Phokisliler için Kutsal Savaş'ın başlangıcı oldu. Epidamnos'ta da yönetim biçimi bir evlilik meselesi yüzünden değişti: biri bir kızla [oğlu için] gizlice nişan yapmıştı; nişanlının babası makam sahiplerinden biri olunca onu para cezasına çarptırdı; öteki de hakarete uğradığını düşünerek yönetimin dışında kalanları yanına aldı.

Bir makam ya da şehrin bir parçası itibar kazandığında ya da büyüdüğünde de yönetim biçimleri oligarşiye, halk yönetimine ve politeia'ya dönüşür. Mesela Areios Pagos Meclisi, Pers savaşlarında itibar kazanınca yönetim biçimini daha sıkı hâle getirmiş görünüyordu. Buna karşılık donanmadaki kalabalık, Salamis zaferine ve bu zafer yoluyla denizdeki güce dayanan önderliğe sebep olunca demokrasiyi daha güçlü kıldı. Argos'ta ileri gelenler, Mantineia'da Lakedaimonlulara karşı yapılan muharebede itibar kazanınca halk yönetimini yıkmaya kalkıştılar. Syrakusai'de halk, Atinalılara karşı savaştaki zaferin sebebi olunca politeia'dan demokrasiye geçti. Khalkis'te halk, ileri gelenlerle birlikte tiran Phoksos'u ortadan kaldırınca yönetimi hemen ele aldı. Ambrakia'da da yine aynı şekilde halk, tiran Periandros'u ona saldıranlarla birlikte kovunca yönetimi kendine çevirdi. Genel olarak şu gözden kaçmamalıdır: şehrin güç kazanmasına sebep olanlar, ister sıradan kişiler, ister makamlar, ister kabileler, kısacası ister bir parça, ister herhangi bir kalabalık olsun, iç çekişmeyi harekete geçirir. Çünkü ya şereflendirilmelerini kıskananlar çekişmeyi başlatır ya da bunlar üstünlükleri yüzünden eşit payla yetinmek istemezler. Şehrin zıt sayılan parçaları, mesela zenginler ve halk, birbirine denk düştüğünde

1304a1

ὁ μὲν γὰρ οἰωνισάμενός τι σύμπτωμα, ὡς ἦλθεν ἐπὶ τὴν νύμφην, οὐ λαβὼν ἀπῆλθεν, οἱ δʼ ὡς ὑβρισθέντες ἐνέβαλον τῶν ἱερῶν χρημάτων θύοντος, κἄπειτα ὡς ἱερόσυλον ἀπέκτειναν. καὶ περὶ Μυτιλήνην δὲ ἐξ ἐπικλήρων στάσεως γενομένης πολλῶν ἐγένετο ἀρχὴ κακῶν καὶ τοῦ πολέμου τοῦ πρὸς Ἀθηναίους, ἐν ᾧ Πάχης ἔλαβε τὴν πόλιν αὐτῶν· Τιμοφάνους γὰρ τῶν εὐπόρων τινὸς καταλιπόντος δύο θυγατέρας, ὁ περιωσθεὶς καὶ οὐ λαβὼν τοῖς υἱέσιν αὑτοῦ Δέξανδρος ἦρξε τῆς στάσεως καὶ τοὺς Ἀθηναίους παρώξυνε, πρόξενος ὢν τῆς πόλεως. καὶ ἐν Φωκεῦσιν ἐξ ἐπικλήρου στάσεως γενομένης περὶ Μνασέαν τὸν Μνάσωνος πατέρα καὶ Εὐθυκράτη τὸν Ὀνομάρχου, ἡ στάσις αὕτη ἀρχὴ τοῦ ἱεροῦ πολέμου κατέστη τοῖς Φωκεῦσιν. μετέβαλε δὲ καὶ ἐν Ἐπιδάμνῳ ἡ πολιτεία ἐκ γαμικῶν· ὑπομνηστευσάμενος γάρ τις θυγατέρα, ὡς ἐζημίωσεν αὐτὸν ὁ τοῦ ὑπομνηστευθέντος πατήρ, γενόμενος τῶν ἀρχόντων, ἅτερος συμπαρέλαβε τοὺς ἐκτὸς τῆς πολιτείας ὡς ἐπηρεασθείς. μεταβάλλουσι δὲ καὶ εἰς ὀλιγαρχίαν καὶ εἰς δῆμον καὶ εἰς πολιτείαν ἐκ τοῦ εὐδοκιμῆσαί τι ἢ αὐξηθῆναι ἢ ἀρχεῖον ἢ μόριον τῆς πόλεως, οἷον ἡ ἐν Ἀρείῳ πάγῳ βουλὴ εὐδοκιμήσασα ἐν τοῖς Μηδικοῖς ἔδοξε συντονωτέραν ποιῆσαι τὴν πολιτείαν, καὶ πάλιν ὁ ναυτικὸς ὄχλος γενόμενος αἴτιος τῆς περὶ Σαλαμῖνα νίκης καὶ διὰ ταύτης τῆς ἡγεμονίας διὰ τὴν κατὰ θάλατταν δύναμιν τὴν δημοκρατίαν ἰσχυροτέραν ἐποίησεν, καὶ ἐν Ἄργει οἱ γνώριμοι εὐδοκιμήσαντες περὶ τὴν ἐν Μαντινείᾳ μάχην τὴν πρὸς Λακεδαιμονίους ἐπεχείρησαν καταλύειν τὸν δῆμον, καὶ ἐν Συρακούσαις ὁ δῆμος αἴτιος γενόμενος τῆς νίκης τοῦ πολέμου τοῦ πρὸς Ἀθηναίους ἐκ πολιτείας εἰς δημοκρατίαν μετέβαλεν, καὶ ἐν Χαλκίδι Φόξον τὸν τύραννον μετὰ τῶν γνωρίμων ὁ δῆμος ἀνελὼν εὐθὺς εἴχετο τῆς πολιτείας, καὶ ἐν Ἀμβρακίᾳ πάλιν ὡσαύτως Περίανδρον συνεκβαλὼν τοῖς ἐπιθεμένοις ὁ δῆμος τὸν τύραννον εἰς ἑαυτὸν περιέστησε τὴν πολιτείαν. καὶ ὅλως δὴ δεῖ τοῦτο μὴ λανθάνειν, ὡς οἱ δυνάμεως αἴτιοι γενόμενοι, καὶ ἰδιῶται καὶ ἀρχαὶ καὶ φυλαὶ καὶ ὅλως μέρος καὶ ὁποινοῦν πλῆθος, στάσιν κινοῦσιν· ἢ γὰρ οἱ τούτοις φθονοῦντες τιμωμένοις ἄρχουσι τῆς στάσεως, ἢ οὗτοι διὰ τὴν ὑπεροχὴν οὐ θέλουσι μένειν ἐπὶ τῶν ἴσων. κινοῦνται δʼ αἱ πολιτεῖαι καὶ ὅταν τἀναντία εἶναι δοκοῦντα μέρη τῆς πόλεως ἰσάζῃ

1304b

ἀλλήλοις,

1304b1 ve aralarında orta kesim hiç olmadığında ya da pek küçük kaldığında da yönetim biçimleri sarsılır. Çünkü parçalardan biri çok üstün olursa, geri kalanı açıkça daha güçlü olana karşı tehlikeye atılmak istemez. Bu yüzden aretē bakımından üstün olanlar da, deyim yerindeyse, iç çekişme çıkarmaz; çünkü çoğunluğa karşı azdırlar. Bütün yönetim biçimleri için iç çekişmelerin ve değişmelerin ilkeleri ve sebepleri küllî olarak böyledir. İnsanlar yönetim biçimlerini kimi zaman zorla, kimi zaman hileyle sarsar. Zorla, ya hemen baştan ya da sonradan zorlayarak. Hile de iki türlüdür. Bazen önce kandırıp yönetim biçimini halkın isteğiyle değiştirirler, sonra da onu halkın isteğine karşın zorla ellerinde tutarlar. Nitekim Dörtyüzler zamanında, Pers kralının Lakedaimonlulara karşı savaş için para sağlayacağını söyleyerek halkı kandırdılar; bu yalanı söyledikten sonra da yönetimi ellerinde tutmaya çalıştılar. Bazen de hem baştan ikna ederler hem de sonradan yeniden ikna edip isteyerek boyun eğenlere hükmederler. Demek ki bütün yönetim biçimlerinde değişmeler genel olarak söylenen sebeplerden olur.

5. Bölüm

Şimdi her yönetim biçimi türünde olup bitenleri bunlara göre ayırarak incelemeliyiz. Demokrasiler en çok demagogların pervasızlığı yüzünden değişir. Bir yandan mal varlığı olanlara tek tek iftira atıp onları birleşmeye iterler (çünkü ortak korku en büyük düşmanları bile bir araya getirir), öte yandan kalabalığı topluca onların üzerine salarlar. Bunun birçok yerde böyle olduğunu görmek mümkündür. Kos'ta kötü demagoglar türeyince demokrasi değişti, çünkü ileri gelenler birleşti. Rodos'ta da öyle oldu: demagoglar halka ücret sağlıyor, trierarkhlara borçlu olunan paranın ödenmesini de engelliyorlardı; trierarkhlar da kendilerine açılan davalar yüzünden birleşip halk yönetimini yıkmak zorunda kaldılar. Herakleia'da da koloni kurulduktan hemen sonra halk yönetimi demagoglar yüzünden yıkıldı: onlardan haksızlık gören ileri gelenler şehirden kaçıyordu; sonra kaçanlar toplanıp geri döndüler ve halk yönetimini yıktılar. Megara'daki demokrasi de buna yakın bir şekilde yıkıldı: demagoglar, el koyacakları mallar olsun diye ileri gelenlerin çoğunu sürdüler; sonunda sürgünlerin sayısı çok arttı; sürgünler geri dönüp halkı savaşta yendi ve oligarşiyi kurdu.

1304b1

οἷον οἱ πλούσιοι καὶ ὁ δῆμος, μέσον δʼ ᾖ μηθὲν ἢ μικρὸν πάμπαν· ἂν γὰρ πολὺ ὑπερέχῃ ὁποτερονοῦν τῶν μερῶν, πρὸς τὸ φανερῶς κρεῖττον τὸ λοιπὸν οὐ θέλει κινδυνεύειν. διὸ καὶ οἱ κατʼ ἀρετὴν διαφέροντες οὐ ποιοῦσι στάσιν ὡς εἰπεῖν· ὀλίγοι γὰρ γίγνονται πρὸς πολλούς. καθόλου μὲν οὖν περὶ πάσας τὰς πολιτείας αἱ ἀρχαὶ καὶ αἰτίαι τῶν στάσεων καὶ τῶν μεταβολῶν τοῦτον ἔχουσι τὸν τρόπον· κινοῦσι δὲ τὰς πολιτείας ὁτὲ μὲν διὰ βίας ὁτὲ δὲ διʼ ἀπάτης, διὰ βίας μὲν ἢ εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς ἢ ὕστερον ἀναγκάζοντες. καὶ γὰρ ἡ ἀπάτη διττή. ὁτὲ μὲν γὰρ ἐξαπατήσαντες τὸ πρῶτον ἑκόντων μεταβάλλουσι τὴν πολιτείαν, εἶθʼ ὕστερον βίᾳ κατέχουσιν ἀκόντων, οἷον ἐπὶ τῶν Τετρακοσίων τὸν δῆμον ἐξηπάτησαν φάσκοντες τὸν βασιλέα χρήματα παρέξειν πρὸς τὸν πόλεμον τὸν πρὸς Λακεδαιμονίους, ψευσάμενοι δὲ κατέχειν ἐπειρῶντο τὴν πολιτείαν· ὁτὲ δὲ ἐξ ἀρχῆς τε πείσαντες καὶ ὕστερον πάλιν πεισθέντων ἑκόντων ἄρχουσιν αὐτῶν. ἁπλῶς μὲν οὖν περὶ πάσας τὰς πολιτείας ἐκ τῶν εἰρημένων συμβέβηκε γίνεσθαι τὰς μεταβολάς. καθʼ ἕκαστον δʼ εἶδος πολιτείας ἐκ τούτων μερίζοντας τὰ συμβαίνοντα δεῖ θεωρεῖν. αἱ μὲν οὖν δημοκρατίαι μάλιστα μεταβάλλουσι διὰ τὴν τῶν δημαγωγῶν ἀσέλγειαν· τὰ μὲν γὰρ ἰδίᾳ συκοφαντοῦντες τοὺς τὰς οὐσίας ἔχοντας συστρέφουσιν αὐτούς (συνάγει γὰρ καὶ τοὺς ἐχθίστους ὁ κοινὸς φόβος), τὰ δὲ κοινῇ τὸ πλῆθος ἐπάγοντες. καὶ τοῦτο ἐπὶ πολλῶν ἄν τις ἴδοι γιγνόμενον οὕτω. καὶ γὰρ ἐν Κῷ ἡ δημοκρατία μετέβαλε πονηρῶν ἐγγενομένων δημαγωγῶν (οἱ γὰρ γνώριμοι συνέστησαν)· καὶ ἐν Ῥόδῳ· μισθοφοράν τε γὰρ οἱ δημαγωγοὶ ἐπόριζον, καὶ ἐκώλυον ἀποδιδόναι τὰ ὀφειλόμενα τοῖς τριηράρχοις, οἱ δὲ διὰ τὰς ἐπιφερομένας δίκας ἠναγκάσθησαν συστάντες καταλῦσαι τὸν δῆμον. κατελύθη δὲ καὶ ἐν Ἡρακλείᾳ ὁ δῆμος μετὰ τὸν ἀποικισμὸν εὐθὺς διὰ τοὺς δημαγωγούς· ἀδικούμενοι γὰρ ὑπʼ αὐτῶν οἱ γνώριμοι ἐξέπιπτον, ἔπειτα ἀθροισθέντες οἱ ἐκπίπτοντες καὶ κατελθόντες κατέλυσαν τὸν δῆμον. παραπλησίως δὲ καὶ ἡ ἐν Μεγάροις κατελύθη δημοκρατία· οἱ γὰρ δημαγωγοί, ἵνα χρήματα ἔχωσι δημεύειν, ἐξέβαλον πολλοὺς τῶν γνωρίμων, ἕως πολλοὺς ἐποίησαν τοὺς φεύγοντας, οἱ δὲ κατιόντες ἐνίκησαν μαχόμενοι τὸν δῆμον καὶ κατέστησαν τὴν ὀλιγαρχίαν.

1304b35 Aynı şey

1304b35

συνέβη δὲ ταὐτὸν καὶ περὶ

1305a Kyme'de de, Thrasymakhos'un yıktığı demokrasi zamanında oldu. Başka yerlerdeki değişmeleri inceleyen kişi de onların aşağı yukarı aynı şekilde olduğunu görür. Demagoglar bazen halka yaranmak için ileri gelenlere haksızlık ederek onları birleşmeye iterler: ya mal varlıklarını yeniden paylaştırarak ya da gelirlerini kamu hizmetlerine harcatarak. Bazen de zenginlerin mallarına el koyabilmek için onlara iftira ederler.

Eski zamanlarda aynı kişi hem demagog hem komutan olduğunda demokrasi tiranlığa dönüşürdü; nitekim eski tiranların büyük çoğunluğu demagogluktan gelmedir. O zaman böyle olup da şimdi olmamasının sebebi şudur: o zamanlar demagoglar komutanlık yapanların arasından çıkardı, çünkü henüz kimse konuşmada usta değildi; şimdi ise retorik geliştiği için konuşmasını bilenler demagogluk yapıyor, ama savaş işlerinden anlamadıkları için tiranlığa el uzatmıyorlar; olsa olsa bir yerde kısa süreli böyle bir şey görülmüştür. Eskiden tiranlıklar şimdikinden daha sık çıkıyordu; bunun bir sebebi de bazı kişilere büyük makamların teslim edilmesiydi; nitekim Miletos'ta tiranlık prytanislikten çıktı (çünkü prytanis birçok büyük işte söz sahibiydi). Ayrıca o zamanlar şehirler büyük değildi; halk kırlarda oturuyor, işinden başını kaldıracak vakit bulamıyordu; halkın önderleri de savaşta usta olduklarında tiranlığa el uzatıyordu. Hepsi bunu halkın güvenini kazanarak yapıyordu; bu güvenin kaynağı da zenginlere duydukları düşmanlıktı. Nitekim Atina'da Peisistratos Ovalılara karşı çekişmeye girişerek, Megara'da Theagenes ırmak kıyısında otlatırken yakaladığı varlıklıların hayvanlarını boğazlayarak, Dionysios da Daphnaios'u ve zenginleri suçlayarak tiranlığa layık görüldü; düşmanlığı yüzünden halktan yana biri olduğuna güvenilmişti. Demokrasiler atalardan kalma demokrasiden en yeni demokrasiye de dönüşür: makamlara seçimle, ama mülk ölçütü aranmadan gelinen ve seçimi halkın yaptığı yerde, makam hırsı olanlar demagogluk ederek işi halkın kanunlara bile egemen olacağı noktaya getirir. Bunun olmaması ya da daha az olması için çare, makam sahiplerini bütün halkın değil, kabilelerin seçmesidir. Demokrasilerdeki değişmelerin hemen hepsi bu sebeplerle olur.

6. Bölüm

Oligarşiler en çok, en göze çarpan iki yoldan değişir. Biri, kalabalığa haksızlık ettiklerinde olur: o zaman halka kim önderlik etse yeter; en çok da önder oligarşinin kendi içinden çıktığında. Nitekim Naksos'ta Lygdamis böyleydi; sonradan Naksoslulara

1305a

Κύμην ἐπὶ τῆς δημοκρατίας ἣν κατέλυσε Θρασύμαχος. σχεδὸν δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἄν τις ἴδοι θεωρῶν τὰς μεταβολὰς τοῦτον ἐχούσας τὸν τρόπον. ὁτὲ μὲν γάρ, ἵνα χαρίζωνται, ἀδικοῦντες τοὺς γνωρίμους συνιστᾶσιν, ἢ τὰς οὐσίας ἀναδάστους ποιοῦντες ἢ τὰς προσόδους ταῖς λειτουργίαις, ὁτὲ δὲ διαβάλλοντες, ἵνʼ ἔχωσι δημεύειν τὰ κτήματα τῶν πλουσίων. ἐπὶ δὲ τῶν ἀρχαίων, ὅτε γένοιτο ὁ αὐτὸς δημαγωγὸς καὶ στρατηγός, εἰς τυραννίδα μετέβαλλον· σχεδὸν γὰρ οἱ πλεῖστοι τῶν ἀρχαίων τυράννων ἐκ δημαγωγῶν γεγόνασιν. αἴτιον δὲ τοῦ τότε μὲν γίγνεσθαι νῦν δὲ μή, ὅτι τότε μὲν οἱ δημαγωγοὶ ἦσαν ἐκ τῶν στρατηγούντων (οὐ γάρ πω δεινοὶ ἦσαν λέγειν), νῦν δὲ τῆς ῥητορικῆς ηὐξημένης οἱ δυνάμενοι λέγειν δημαγωγοῦσι μέν, διʼ ἀπειρίαν δὲ τῶν πολεμικῶν οὐκ ἐπιτίθενται, πλὴν εἴ που βραχύ τι γέγονε τοιοῦτον. ἐγίγνοντο δὲ τυραννίδες πρότερον μᾶλλον ἢ νῦν καὶ διὰ τὸ μεγάλας ἀρχὰς ἐγχειρίζεσθαί τισιν, ὥσπερ ἐν Μιλήτῳ ἐκ τῆς πρυτανείας (πολλῶν γὰρ ἦν καὶ μεγάλων κύριος ὁ πρύτανις). ἔτι δὲ διὰ τὸ μὴ μεγάλας εἶναι τότε τὰς πόλεις, ἀλλʼ ἐπὶ τῶν ἀγρῶν οἰκεῖν τὸν δῆμον ἄσχολον ὄντα πρὸς τοῖς ἔργοις, οἱ προστάται τοῦ δήμου, ὅτε πολεμικοὶ γένοιντο, τυραννίδι ἐπετίθεντο. πάντες δὲ τοῦτο ἔδρων ὑπὸ τοῦ δήμου πιστευθέντες, ἡ δὲ πίστις ἦν ἡ ἀπέχθεια ἡ πρὸς τοὺς πλουσίους, οἷον Ἀθήνησί τε Πεισίστρατος στασιάσας πρὸς τοὺς πεδιακούς, καὶ Θεαγένης ἐν Μεγάροις τῶν εὐπόρων τὰ κτήνη ἀποσφάξας, λαβὼν παρὰ τὸν ποταμὸν ἐπινέμοντας, καὶ Διονύσιος κατηγορῶν Δαφναίου καὶ τῶν πλουσίων ἠξιώθη τῆς τυραννίδος, διὰ τὴν ἔχθραν πιστευθεὶς ὡς δημοτικὸς ὤν. μεταβάλλουσι δὲ καὶ ἐκ τῆς πατρίας δημοκρατίας εἰς τὴν νεωτάτην· ὅπου γὰρ αἱρεταὶ μὲν αἱ ἀρχαί, μὴ ἀπὸ τιμημάτων δέ, αἱρεῖται δὲ ὁ δῆμος, δημαγωγοῦντες οἱ σπουδαρχιῶντες εἰς τοῦτο καθιστᾶσιν ὥστε κύριον εἶναι τὸν δῆμον καὶ τῶν νόμων. ἄκος δὲ τοῦ μὴ γίγνεσθαι ἢ τοῦ γίγνεσθαι ἧττον τὸ τὰς φυλὰς φέρειν τοὺς ἄρχοντας, ἀλλὰ μὴ πάντα τὸν δῆμον. τῶν μὲν οὖν δημοκρατιῶν αἱ μεταβολαὶ γίγνονται πᾶσαι σχεδὸν διὰ ταύτας τὰς αἰτίας. αἱ δʼ ὀλιγαρχίαι μεταβάλλουσι διὰ δύο μάλιστα τρόπους τοὺς φανερωτάτους, ἕνα μὲν ἐὰν ἀδικῶσι τὸ πλῆθος· πᾶς γὰρ ἱκανὸς γίνεται προστάτης, μάλιστα δʼ ὅταν ἐξ αὐτῆς συμβῇ τῆς ὀλιγαρχίας γίνεσθαι τὸν ἡγεμόνα, καθάπερ ἐν Νάξῳ Λύγδαμις, ὃς καὶ ἐτυράννησεν ὕστερον τῶν

1305b tiran da oldu.

1305b

Ναξίων.

1305b1İç çekişmenin başkalarından başladığı ikinci yolun da çeşitleri vardır. Bazen yıkılış, varlıklıların kendi aralarından, ama makamlarda bulunmayanlardan gelir; bu, makamlarda bulunanlar pek az olduğunda olur. Massalia'da, İstros'ta, Herakleia'da ve başka şehirlerde olan budur: makamlara katılamayanlar düzeni sarstılar; sonunda önce ağabeyler, daha sonra da küçük kardeşler yönetime girdi. Çünkü bazı yerlerde baba ile oğul, bazı yerlerde de büyük kardeşle küçük kardeş aynı anda makamda bulunamaz. Massalia'da oligarşi böylece politeia'ya daha yakın bir hâl aldı; İstros'ta sonunda halk yönetimine dönüştü; Herakleia'da ise daha az kişiden altı yüz kişiye genişledi. Knidos'ta da oligarşi değişti. Yönetime pek az kişi katılabildiği ve daha önce söylendiği gibi babası makamdaysa oğlu, birkaç kardeş varsa da en büyüğünden başkası makama giremediği için ileri gelenler kendi aralarında çekişmeye düştü. Halk bu çekişmeyi fırsat bildi, ileri gelenlerden birini kendine önder seçti, saldırdı ve üstün geldi; çünkü içinde çekişme olan taraf zayıftır. Erythrai'de de, eski zamanlarda Basilidler'in oligarşisi sırasında, yönetimdekiler işleri iyi gözettiği hâlde halk az kişi tarafından yönetilmeye öfkelenip yönetim biçimini değiştirdi.

Oligarşiler, içlerinden demagogluk yapanların rekabeti yüzünden de kendi içlerinden sarsılır. Demagogluk iki türlüdür. Biri azınlığın kendi içinde olur, çünkü yöneticiler pek az olsa bile aralarından bir demagog çıkar: Atina'da Otuzlar arasında Kharikles'in çevresindekiler Otuzlar'a demagogluk ederek güç kazanmış, Dörtyüzler arasında da Phrynikhos'un çevresindekiler aynı şeyi yapmıştı. Öteki ise oligarşide yer alanlar kalabalığa demagogluk ettiğinde olur. Nitekim Larisa'da şehir muhafızları, kendilerini kalabalık seçtiği için kalabalığa demagogluk ediyordu. Makamlara girme hakkı yüksek mülk ölçütüne ya da siyasi derneklere bağlı olduğu hâlde seçimi bu makamlara girebilenlerin değil de ağır silahlı askerlerin ya da halkın yaptığı bütün oligarşilerde de durum budur; Abydos'ta olan buydu. Mahkemelerin yönetici kesimden kurulmadığı yerlerde de böyledir: davalarda demagogluk ederek yönetim biçimini değiştirirler; Pontos'taki Herakleia'da olan da buydu. Bir de bazıları oligarşiyi daha dar bir kesimin eline çekmeye çalıştığında olur; çünkü eşitlik isteyenler halkı yardıma çağırmak zorunda kalır.

Oligarşide değişmeler, oligarşiye mensup olanlar sefih bir hayat sürüp kendi mallarını tükettiklerinde de olur. Böyleleri yenilik peşine düşer; ya kendileri tiranlığa el uzatırlar ya da başka birini

1305b1

ἔχει δὲ καὶ ἡ ἐξ ἄλλων ἀρχὴ στάσεως διαφοράς. ὁτὲ μὲν γὰρ ἐξ αὐτῶν τῶν εὐπόρων, οὐ τῶν ὄντων δʼ ἐν ταῖς ἀρχαῖς, γίγνεται κατάλυσις, ὅταν ὀλίγοι σφόδρα ὦσιν οἱ ἐν ταῖς τιμαῖς, οἷον ἐν Μασσαλίᾳ καὶ ἐν Ἴστρῳ καὶ ἐν Ἡρακλείᾳ καὶ ἐν ἄλλαις πόλεσι συμβέβηκεν· οἱ γὰρ μὴ μετέχοντες τῶν ἀρχῶν ἐκίνουν, ἕως μετέλαβον οἱ πρεσβύτεροι πρότερον τῶν ἀδελφῶν, ὕστερον δʼ οἱ νεώτεροι πάλιν· οὐ γὰρ ἄρχουσιν ἐνιαχοῦ μὲν ἅμα πατήρ τε καὶ υἱός, ἐνιαχοῦ δὲ ὁ πρεσβύτερος καὶ ὁ νεώτερος ἀδελφός· καὶ ἔνθα μὲν πολιτικωτέρα ἐγένετο ἡ ὀλιγαρχία, ἐν Ἴστρῳ δʼ εἰς δῆμον ἀπετελεύτησεν, ἐν Ἡρακλείᾳ δʼ ἐξ ἐλαττόνων εἰς ἑξακοσίους ἦλθεν· μετέβαλε δὲ καὶ ἐν Κνίδῳ ἡ ὀλιγαρχία στασιασάντων τῶν γνωρίμων αὐτῶν πρὸς αὑτοὺς διὰ τὸ ὀλίγους μετέχειν καί, καθάπερ εἴρηται, εἰ πατήρ, υἱὸν μὴ μετέχειν, μηδʼ εἰ πλείους ἀδελφοί, ἀλλʼ ἢ τὸν πρεσβύτατον· ἐπιλαβόμενος γὰρ στασιαζόντων ὁ δῆμος, καὶ λαβὼν προστάτην ἐκ τῶν γνωρίμων, ἐπιθέμενος ἐκράτησεν, ἀσθενὲς γὰρ τὸ στασιάζον· καὶ ἐν Ἐρυθραῖς δὲ ἐπὶ τῆς τῶν Βασιλιδῶν ὀλιγαρχίας ἐν τοῖς ἀρχαίοις χρόνοις, καίπερ καλῶς ἐπιμελομένων τῶν ἐν τῇ πολιτείᾳ, ὅμως διὰ τὸ ὑπʼ ὀλίγων ἄρχεσθαι ἀγανακτῶν ὁ δῆμος μετέβαλε τὴν πολιτείαν. κινοῦνται δʼ αἱ ὀλιγαρχίαι ἐξ αὑτῶν καὶ διὰ φιλονεικίαν δημαγωγούντων (ἡ δημαγωγία δὲ διττή, ἡ μὲν ἐν αὐτοῖς τοῖς ὀλίγοις—ἐγγίγνεται γὰρ δημαγωγὸς κἂν πάνυ ὀλίγοι ὦσιν, οἷον ἐν τοῖς Τριάκοντα Ἀθήνησιν οἱ περὶ Χαρικλέα ἴσχυσαν τοὺς Τριάκοντα δημαγωγοῦντες, καὶ ἐν τοῖς Τετρακοσίοις οἱ περὶ Φρύνιχον τὸν αὐτὸν τρόπον— ἡ δʼ ὅταν τὸν ὄχλον δημαγωγῶσιν οἱ ἐν τῇ ὀλιγαρχίᾳ ὄντες, οἷον ἐν Λαρίσῃ οἱ πολιτοφύλακες διὰ τὸ αἱρεῖσθαι αὐτοὺς τὸν ὄχλον ἐδημαγώγουν, καὶ ἐν ὅσαις ὀλιγαρχίαις οὐχ οὗτοι αἱροῦνται τὰς ἀρχὰς ἐξ ὧν οἱ ἄρχοντές εἰσιν, ἀλλʼ αἱ μὲν ἀρχαὶ ἐκ τιμημάτων μεγάλων εἰσὶν ἢ ἑταιριῶν, αἱροῦνται δʼ οἱ ὁπλῖται ἢ ὁ δῆμος, ὅπερ ἐν Ἀβύδῳ συνέβαινεν, καὶ ὅπου τὰ δικαστήρια μὴ ἐκ τοῦ πολιτεύματός ἐστι—δημαγωγοῦντες γὰρ πρὸς τὰς κρίσεις μεταβάλλουσι τὴν πολιτείαν, ὅπερ καὶ ἐν Ἡρακλείᾳ ἐγένετο τῇ ἐν τῷ Πόντῳ—ἔτι δʼ ὅταν ἔνιοι εἰς ἐλάττους ἕλκωσι τὴν ὀλιγαρχίαν· οἱ γὰρ τὸ ἴσον ζητοῦντες ἀναγκάζονται βοηθὸν ἐπαγαγέσθαι τὸν δῆμον). γίνονται δὲ μεταβολαὶ τῆς ὀλιγαρχίας καὶ ὅταν ἀναλώσωσι τὰ ἴδια ζῶντες ἀσελγῶς· καὶ γὰρ οἱ τοιοῦτοι καινοτομεῖν ζητοῦσι, καὶ ἢ τυραννίδι ἐπιτίθενται αὐτοὶ ἢ

1306a buna hazırlarlar.

1306a

κατασκευάζουσιν ἕτερον

1306a1 Nitekim Syrakusai'de Hipparinos Dionysios'u hazırladı; Amphipolis'te Kleotimos adında biri Khalkislilerden ek yerleşimciler getirdi, onlar gelince de onları varlıklılara karşı kışkırttı; Aigina'da da Khares'le o pazarlığı yapan adam böyle bir sebeple yönetim biçimini değiştirmeye kalkıştı. Böyleleri kimi zaman bir şeyleri sarsmaya girişir, kimi zaman da kamu malını çalar. Bu yüzden ya bunlar ötekilere karşı ayaklanır ya da hırsızlıklarına karşı koyanlar bunlara karşı ayaklanır; Pontos'taki Apollonia'da olan budur. Kendi içinde uyum olan bir oligarşi ise kolay kolay içeriden çökmez. Pharsalos'taki yönetim biçimi buna işarettir: oradakiler az oldukları hâlde, birbirlerine iyi davrandıkları için çok kişiye hükmederler.

Oligarşiler, oligarşinin içinde ikinci bir oligarşi oluşturduklarında da yıkılır. Bu, bütün yönetici kesim zaten az kişiden ibaretken bu azınlığın hepsinin en yüksek makamlara katılamaması demektir. Bir zamanlar Elis'te olan budur: orada yönetim az kişinin elindeydi, ihtiyarlar meclisine ise pek az kişi girebiliyordu; çünkü doksan üye ömür boyu görevdeydi, seçim de Lakedaimon'daki ihtiyarlarınki gibi birkaç güçlü ailenin işine yarayacak biçimde yapılıyordu. Oligarşilerde değişme hem savaşta hem barışta olur. Savaşta halka güvenmedikleri için paralı askerlere başvurmak zorunda kalırlar. Bu askerleri kime teslim ederlerse çoğu zaman o tiran olur; Korinthos'ta Timophanes gibi. Birkaç kişiye teslim ederlerse bunlar kendilerine bir dynasteia kurar. Bazen de bundan korktukları için, halka başvurmak zorunda kaldıklarından kalabalığa yönetimde pay verirler. Barışta ise birbirlerine güvenmedikleri için muhafızlığı paralı askerlere ve tarafsız bir komutana teslim ederler; bu kişi de bazen iki tarafın birden efendisi olur. Larisa'da Aleuadlar'ın yönetimi sırasında Simos ve çevresi zamanında olan budur; Abydos'ta da biri İphiades'in derneği olan siyasi dernekler zamanında olmuştur.

İç çekişmeler, oligarşinin kendi mensuplarından bazılarının ötekilerce itilip kakılmasından, evlilikler ya da davalar yüzünden çekişmeye sürüklenmesinden de çıkar. Evlilik sebebiyle çıkanlara örnek, daha önce anlatılanlardır; Eretria'da atlıların oligarşisini de evlilik konusunda haksızlığa uğrayan Diagoras yıktı. Herakleia'daki ve Thebai'deki iç çekişme ise bir mahkeme kararından çıktı. İkisinde de zina suçu yüzünden ceza verilmişti; ceza haklıydı, ama veriliş biçimi çekişme doğurdu. Bu cezaları Herakleia'dakiler Eurytion'a,

1306a1

(ὥσπερ Ἱππαρῖνος Διονύσιον ἐν Συρακούσαις, καὶ ἐν Ἀμφιπόλει ᾧ ὄνομα ἦν Κλεότιμος τοὺς ἐποίκους τοὺς Χαλκιδέων ἤγαγε, καὶ ἐλθόντων διεστασίασεν αὐτοὺς πρὸς τοὺς εὐπόρους, καὶ ἐν Αἰγίνῃ ὁ τὴν πρᾶξιν τὴν πρὸς Χάρητα πράξας ἐνεχείρησε μεταβαλεῖν τὴν πολιτείαν διὰ τοιαύτην αἰτίαν)· ὁτὲ μὲν οὖν ἐπιχειροῦσί τι κινεῖν, ὁτὲ δὲ κλέπτουσι τὰ κοινά, ὅθεν πρὸς αὐτοὺς στασιάζουσιν ἢ οὗτοι ἢ οἱ πρὸς τούτους μαχόμενοι κλέπτοντας, ὅπερ ἐν Ἀπολλωνίᾳ συνέβη τῇ ἐν τῷ Πόντῳ. ὁμονοοῦσα δὲ ὀλιγαρχία οὐκ εὐδιάφθορος ἐξ αὑτῆς. σημεῖον δὲ ἡ ἐν Φαρσάλῳ πολιτεία· ἐκεῖνοι γὰρ ὀλίγοι ὄντες πολλῶν κύριοί εἰσι διὰ τὸ χρῆσθαι σφίσιν αὐτοῖς καλῶς. καταλύονται δὲ καὶ ὅταν ἐν τῇ ὀλιγαρχίᾳ ἑτέραν ὀλιγαρχίαν ἐμποιῶσιν. τοῦτο δʼ ἐστὶν ὅταν τοῦ παντὸς πολιτεύματος ὀλίγου ὄντος τῶν μεγίστων ἀρχῶν μὴ μετέχωσιν οἱ ὀλίγοι πάντες, ὅπερ ἐν Ἤλιδι συνέβη ποτέ· τῆς πολιτείας γὰρ διʼ ὀλίγων οὔσης τῶν γερόντων ὀλίγοι πάμπαν ἐγίνοντο διὰ τὸ ἀιδίους εἶναι ἐνενήκοντα ὄντας, τὴν δʼ αἵρεσιν δυναστευτικὴν εἶναι καὶ ὁμοίαν τῇ τῶν ἐν Λακεδαίμονι γερόντων. γίγνεται δὲ μεταβολὴ τῶν ὀλιγαρχιῶν καὶ ἐν πολέμῳ καὶ ἐν εἰρήνῃ, ἐν μὲν πολέμῳ διὰ τὴν πρὸς τὸν δῆμον ἀπιστίαν στρατιώταις ἀναγκαζομένων χρῆσθαι (ᾧ γὰρ ἂν ἐγχειρίσωσιν, οὗτος πολλάκις γίνεται τύραννος, ὥσπερ ἐν Κορίνθῳ Τιμοφάνης· ἂν δὲ πλείους, οὗτοι αὑτοῖς περιποιοῦνται δυναστείαν· ὁτὲ δὲ ταῦτα δεδιότες μεταδιδόασι τῷ πλήθει τῆς πολιτείας διὰ τὸ ἀναγκάζεσθαι τῷ δήμῳ χρῆσθαι)· ἐν δὲ τῇ εἰρήνῃ διὰ τὴν ἀπιστίαν τὴν πρὸς ἀλλήλους ἐγχειρίζουσι τὴν φυλακὴν στρατιώταις καὶ ἄρχοντι μεσιδίῳ, ὃς ἐνίοτε γίνεται κύριος ἀμφοτέρων, ὅπερ συνέβη ἐν Λαρίσῃ ἐπὶ τῆς τῶν Ἀλευαδῶν ἀρχῆς τῶν περὶ Σῖμον, καὶ ἐν Ἀβύδῳ ἐπὶ τῶν ἑταιριῶν ὧν ἦν μία ἡ Ἰφιάδου. γίνονται δὲ στάσεις καὶ ἐκ τοῦ περιωθεῖσθαι ἑτέρους ὑφʼ ἑτέρων τῶν ἐν τῇ ὀλιγαρχίᾳ αὐτῶν καὶ καταστασιάζεσθαι κατὰ γάμους ἢ δίκας, οἷον ἐκ γαμικῆς μὲν αἰτίας αἱ εἰρημέναι πρότερον (καὶ τὴν ἐν Ἐρετρίᾳ δʼ ὀλιγαρχίαν τὴν τῶν ἱππέων Διαγόρας κατέλυσεν ἀδικηθεὶς περὶ γάμον), ἐκ δὲ δικαστηρίου κρίσεως ἡ ἐν Ἡρακλείᾳ στάσις ἐγένετο καὶ ἡ ἐν Θήβαις, ἐπʼ αἰτίᾳ μοιχείας δικαίως μὲν στασιαστικῶς δὲ ποιησαμένων τὴν κόλασιν τῶν μὲν ἐν Ἡρακλείᾳ κατʼ Εὐρυτίωνος,

1306b Thebai'dekiler de Arkhias'a vermişti.

1306b

τῶν δʼ ἐν Θήβαις κατʼ Ἀρχίου

1306b1 Düşmanları onlara öyle diş bilemişti ki, bu adamlar çarşı meydanında boyunduruğa vuruldu. Pek çok oligarşi de aşırı despotça olduğu için, yönetimde yer alanlardan bazıları buna katlanamayınca yıkılmıştır; Knidos'taki ve Khios'taki oligarşi gibi. Politeia denen yönetim biçiminde ve meclis üyeliğinin, yargıçlığın ve öteki makamların mülk ölçütüne bağlı olduğu oligarşilerde değişmeler bir rastlantıdan da doğar. Çünkü mülk ölçütü çoğu zaman ilk konduğunda o günün şartlarına göre ayarlanır: oligarşide az kişi, politeia'da da orta kesim yönetime katılsın diye. Sonra barış ya da başka bir iyi talih yüzünden bolluk gelince aynı mülkler ölçütün kat kat üstünde değer kazanır ve herkes her şeye katılır hâle gelir. Bu değişme bazen adım adım, azar azar ve fark edilmeden olur, bazen de daha hızlı. Oligarşiler işte bu tür sebeplerle değişir ve iç çekişmeye düşer. Genel olarak hem demokrasiler hem oligarşiler bazen zıt yönetim biçimlerine değil, aynı türden yönetim biçimlerine dönüşür; mesela kanuna bağlı demokrasilerden ve oligarşilerden, kanunun değil yöneticilerin egemen olduğu biçimlerine, bunlardan da ötekilere.

7. Bölüm

Aristokrasilerde iç çekişmeler bir yandan makamlara pek az kişinin katılmasından çıkar; bunun oligarşileri de sarstığı söylenmişti. Çünkü aristokrasi de bir bakıma oligarşidir: ikisinde de yönetenler azdır, ama aynı sebeple az değildirler. Aristokrasinin de oligarşi sanılması zaten bu yüzdendir. Bu, kaçınılmaz olarak en çok şu durumlarda olur: aretē bakımından kendilerini ötekilerle eşit sayıp gururlanan kalabalıkça bir kesim bulunduğunda; mesela Lakedaimon'da Partheniai denenler (bunlar da Eşitler'in soyundandı); onları bir komplo kurarken yakalayınca Taras'ı kurmak üzere koloni olarak gönderdiler. Ya da büyük kişiler olup aretē bakımından kimseden aşağı kalmadıkları hâlde, daha itibarlı bazı kişilerce hor görüldüklerinde; Lysandros'un krallarca hor görülmesi gibi. Ya da yiğit bir adam makamlara katılamadığında; Agesilaos zamanında Spartalılara karşı saldırıyı düzenleyen Kinadon gibi. Bir de kimi pek yoksul, kimi pek varlıklı olduğunda. Bu en çok savaş zamanında olur; Lakedaimon'da Messenia savaşı sırasında da olmuştu. Bu, Tyrtaios'un Eunomia

1306b1

(ἐφιλονείκησαν γὰρ αὐτοὺς οἱ ἐχθροὶ ὥστε δεθῆναι ἐν ἀγορᾷ ἐν τῷ κύφωνι). πολλαὶ δὲ καὶ διὰ τὸ ἄγαν δεσποτικὰς εἶναι τὰς ὀλιγαρχίας ὑπὸ τῶν ἐν τῇ πολιτείᾳ τινῶν δυσχερανάντων κατελύθησαν, ὥσπερ ἡ ἐν Κνίδῳ καὶ ἡ ἐν Χίῳ ὀλιγαρχία. γίγνονται δὲ καὶ ἀπὸ συμπτώματος μεταβολαὶ καὶ τῆς καλουμένης πολιτείας καὶ τῶν ὀλιγαρχιῶν ἐν ὅσαις ἀπὸ τιμήματος βουλεύουσι καὶ δικάζουσι καὶ τὰς ἄλλας ἀρχὰς ἄρχουσιν. πολλάκις γὰρ τὸ ταχθὲν πρῶτον τίμημα πρὸς τοὺς παρόντας καιρούς, ὥστε μετέχειν ἐν μὲν τῇ ὀλιγαρχίᾳ ὀλίγους ἐν δὲ τῇ πολιτείᾳ τοὺς μέσους, εὐετηρίας γιγνομένης διʼ εἰρήνην ἢ διʼ ἄλλην τινʼ εὐτυχίαν συμβαίνει πολλαπλασίου γίγνεσθαι τιμήματος ἀξίας τὰς αὐτὰς κτήσεις, ὥστε πάντας πάντων μετέχειν, ὁτὲ μὲν ἐκ προσαγωγῆς καὶ κατὰ μικρὸν γινομένης τῆς μεταβολῆς καὶ λανθανούσης, ὁτὲ δὲ καὶ θᾶττον. αἱ μὲν οὖν ὀλιγαρχίαι μεταβάλλουσι καὶ στασιάζουσι διὰ τοιαύτας αἰτίας (ὅλως δὲ καὶ αἱ δημοκρατίαι καὶ αἱ ὀλιγαρχίαι ἐξίστανται ἐνίοτε οὐκ εἰς τὰς ἐναντίας πολιτείας ἀλλʼ εἰς τὰς ἐν τῷ αὐτῷ γένει, οἷον ἐκ τῶν ἐννόμων δημοκρατιῶν καὶ ὀλιγαρχιῶν εἰς τὰς κυρίους καὶ ἐκ τούτων εἰς ἐκείνας). ἐν δὲ ταῖς ἀριστοκρατίαις γίνονται αἱ στάσεις αἱ μὲν διὰ τὸ ὀλίγους τῶν τιμῶν μετέχειν, ὅπερ εἴρηται κινεῖν καὶ τὰς ὀλιγαρχίας, διὰ τὸ καὶ τὴν ἀριστοκρατίαν ὀλιγαρχίαν εἶναί πως (ἐν ἀμφοτέραις γὰρ ὀλίγοι οἱ ἄρχοντες, οὐ μέντοι διὰ ταὐτὸν ὀλίγοι)· ἐπεὶ δοκεῖ γε διὰ ταῦτα καὶ ἡ ἀριστοκρατία ὀλιγαρχία εἶναι. μάλιστα δὲ τοῦτο συμβαίνειν ἀναγκαῖον ὅταν ᾖ τι πλῆθος τῶν πεφρονηματισμένων ὡς ὁμοίων κατʼ ἀρετήν, οἷον ἐν Λακεδαίμονι οἱ λεγόμενοι Παρθενίαι (ἑκ τῶν ὁμοίων γὰρ ἦσαν), οὓς φωράσαντες ἐπιβουλεύσαντας ἀπέστειλαν Τάραντος οἰκιστάς, ἢ ὅταν τινὲς ἀτιμάζωνται μεγάλοι ὄντες καὶ μηθενὸς ἥττους κατʼ ἀρετὴν ὑπό τινων ἐντιμοτέρων, οἷον Λύσανδρος ὑπὸ τῶν βασιλέων, ἢ ὅταν ἀνδρώδης τις ὢν μὴ μετέχῃ τῶν τιμῶν, οἷον Κινάδων ὁ τὴν ἐπʼ Ἀγησιλάου συστήσας ἐπίθεσιν ἐπὶ τοὺς Σπαρτιάτας· ἔτι ὅταν οἱ μὲν ἀπορῶσι λίαν οἱ δʼ εὐπορῶσιν (καὶ μάλιστα ἐν τοῖς πολέμοις τοῦτο γίνεται· συνέβη δὲ καὶ τοῦτο ἐν Λακεδαίμονι ὑπὸ τὸν Μεσηνιακὸν πόλεμον· δῆλον δὲ [καὶ τοῦτο] ἐκ τῆς Τυρταίου ποιήσεως τῆς καλουμένης

1307a denen şiirinden de bellidir:

1307a

Εὐνομίας·

1307a1 savaş yüzünden sıkıntıya düşen bazı kişiler toprağın yeniden paylaştırılmasını istiyordu. Ayrıca büyük biri, daha da büyük olabilecek güçteyse, tek başına hükmetmek için çekişme çıkarır; Lakedaimon'da Pers Savaşı'nda komutanlık yapan Pausanias'ın, Kartaca'da da Hanno'nun yaptığı sanıldığı gibi.

Politeia'lar ve aristokrasiler en çok, yönetim biçiminin kendi içinde adaletten sapılması yüzünden yıkılır. Başlangıç noktası şudur: politeia'da demokrasi ile oligarşinin, aristokraside ise bunlarla aretē'nin iyi karıştırılmamış olması; ama en çok o ikisinin. O iki derken halk yönetimini ve oligarşiyi kastediyorum. Çünkü hem politeia'lar hem de aristokrasi denenlerin çoğu bu ikisini karıştırmaya çalışır. Aristokrasiler politeia denenlerden işte bu noktada ayrılır; bu yüzden de bir kısmı daha az, bir kısmı daha çok kalıcıdır. Çünkü oligarşiye daha çok kayanlara aristokrasi, kalabalığa daha çok kayanlara politeia derler. Bu yüzden bu ikinciler ötekilerden daha güvenlidir: çoğunluk daha güçlüdür ve insanlar eşit pay aldıklarında daha hoşnut olurlar; varlık içinde yaşayanlar ise, yönetim biçimi onlara üstünlük tanırsa, küstahlık etmeye ve fazlasını kapmaya çalışır. Genel olarak yönetim biçimi hangi tarafa eğilirse, iki taraf da kendi payını büyütmeye çalıştıkça o tarafa geçer: politeia halk yönetimine, aristokrasi oligarşiye. Ya da zıt yöne geçer: aristokrasi halk yönetimine (çünkü daha yoksul olanlar haksızlığa uğradıklarını düşünüp onu zıt yöne çeker), politeia'lar da oligarşiye (çünkü kalıcı olan yalnız değere göre eşitlik ve herkesin kendine ait olana sahip olmasıdır). Söylenen şey Thurioi'de oldu. Makamlara daha yüksek bir mülk ölçütüyle girildiği için ölçüt düşürüldü ve makamların sayısı artırıldı. İleri gelenler de kanuna aykırı olarak bütün toprağı ellerinde toplamışlardı (yönetim biçimi oligarşiye fazla yatkın olduğu için fazlasını kapabiliyorlardı); ama savaşta pişen halk muhafızlardan güçlü çıktı ve sonunda gereğinden fazla toprağı olanlar fazlasını bırakmak zorunda kaldı.

Ayrıca bütün aristokratik yönetim biçimleri oligarşiye yatkın olduğundan ileri gelenler daha çok fazlasını kapar; Lakedaimon'da da mal varlıkları az kişinin eline geçmektedir. İleri gelenlerin istediklerini yapması, istedikleriyle akrabalık kurması daha serbesttir. Lokroi şehri de Dionysios'la kurduğu akrabalık yüzünden mahvoldu; oysa bu bir demokraside de, iyi karıştırılmış bir aristokraside de olmazdı.

1307a1

θλιβόμενοι γάρ τινες διὰ τὸν πόλεμον ἠξίουν ἀνάδαστον ποιεῖν τὴν χώραν)· ἔτι ἐάν τις μέγας ᾖ καὶ δυνάμενος ἔτι μείζων εἶναι, ἵνα μοναρχῇ, ὥσπερ ἐν Λακεδαίμονι δοκεῖ Παυσανίας ὁ στρατηγήσας κατὰ τὸν Μηδικὸν πόλεμον, καὶ ἐν Καρχηδόνι Ἄννων. λύονται δὲ μάλιστα αἵ τε πολιτεῖαι καὶ αἱ ἀριστοκρατίαι διὰ τὴν ἐν αὐτῇ τῇ πολιτείᾳ τοῦ δικαίου παρέκβασιν. ἀρχὴ γὰρ τὸ μὴ μεμεῖχθαι καλῶς ἐν μὲν τῇ πολιτείᾳ δημοκρατίαν καὶ ὀλιγαρχίαν, ἐν δὲ τῇ ἀριστοκρατίᾳ ταῦτά τε καὶ τὴν ἀρετήν, μάλιστα δὲ τὰ δύο· λέγω δὲ τὰ δύο δῆμον καὶ ὀλιγαρχίαν. ταῦτα γὰρ αἱ πολιτεῖαί τε πειρῶνται μιγνύναι καὶ αἱ πολλαὶ τῶν καλουμένων ἀριστοκρατιῶν. διαφέρουσι γὰρ τῶν ὀνομαζομένων πολιτειῶν αἱ ἀριστοκρατίαι τούτῳ, καὶ διὰ τοῦτʼ εἰσὶν αἱ μὲν ἧττον αἱ δὲ μᾶλλον μόνιμοι αὐτῶν· τὰς γὰρ ἀποκλινούσας μᾶλλον πρὸς τὴν ὀλιγαρχίαν ἀριστοκρατίας καλοῦσιν, τὰς δὲ πρὸς τὸ πλῆθος πολιτείας· διόπερ ἀσφαλέστεραι αἱ τοιαῦται τῶν ἑτέρων εἰσίν· κρεῖττόν τε γὰρ τὸ πλεῖον, καὶ μᾶλλον ἀγαπῶσιν ἴσον ἔχοντες, οἱ δʼ ἐν ταῖς εὐπορίαις, ἂν ἡ πολιτεία διδῷ τὴν ὑπεροχήν, ὑβρίζειν ζητοῦσι καὶ πλεονεκτεῖν. ὅλως δʼ ἐφʼ ὁπότερον ἂν ἐγκλίνῃ ἡ πολιτεία, ἐπὶ τοῦτο μεθίσταται ἑκατέρων τὸ σφέτερον αὐξανόντων, οἷον ἡ μὲν πολιτεία εἰς δῆμον, ἀριστοκρατία δʼ εἰς ὀλιγαρχίαν· ἢ εἰς τἀναντία, οἷον ἡ μὲν ἀριστοκρατία εἰς δῆμον (ὡς ἀδικούμενοι γὰρ περισπῶσιν εἰς τοὐναντίον οἱ ἀπορώτεροι), αἱ δὲ πολιτεῖαι εἰς ὀλιγαρχίαν (μόνον γὰρ μόνιμον τὸ κατʼ ἀξίαν ἴσον καὶ τὸ ἔχειν τὰ αὑτῶν)· συνέβη δὲ τὸ εἰρημένον ἐν Θουρίοις. διὰ μὲν γὰρ τὸ ἀπὸ πλείονος τιμήματος εἶναι τὰς ἀρχὰς εἰς ἔλαττον μετέβη καὶ εἰς ἀρχεῖα πλείω, διὰ δὲ τὸ τὴν χώραν ὅλην τοὺς γνωρίμους συγκτήσασθαι παρὰ τὸν νόμον (ἡ γὰρ πολιτεία ὀλιγαρχικωτέρα ἦν, ὥστε ἐδύναντο πλεονεκτεῖν) ὁ δὲ δῆμος γυμνασθεὶς ἐν τῷ πολέμῳ τῶν φρουρῶν ἐγένετο κρείττων, ἕως ἀφεῖσαν τῆς χώρας ὅσοι πλείω ἦσαν ἔχοντες. ἔτι διὰ τὸ πάσας τὰς ἀριστοκρατικὰς πολιτείας ὀλιγαρχικὰς εἶναι μᾶλλον πλεονεκτοῦσιν οἱ γνώριμοι, οἷον καὶ ἐν Λακεδαίμονι εἰς ὀλίγους αἱ οὐσίαι ἔρχονται· καὶ ἔξεστι ποιεῖν ὅ τι ἂν θέλωσι τοῖς γνωρίμοις μᾶλλον, καὶ κηδεύειν ὅτῳ θέλουσιν, διὸ καὶ ἡ Λοκρῶν πόλις ἀπώλετο ἐκ τῆς πρὸς Διονύσιον κηδείας, ὃ ἐν δημοκρατίᾳ οὐκ ἂν ἐγένετο, οὐδʼ ἂν ἐν ἀριστοκρατίᾳ εὖ μεμειγμένῃ.

1307a40En çok fark edilmeden değişenler

1307a40

μάλιστα δὲ λανθάνουσιν αἱ

1307b ise aristokrasilerdir, çünkü azar azar çözülürler. Daha önce bütün yönetim biçimleri için küllî olarak söylendiği gibi, küçük şey de değişmelerin bir sebebidir: yönetim biçimine dair bir şeyden bir kez vazgeçildi mi, ondan sonra biraz daha büyük bir şey daha kolay oynatılır, ta ki bütün düzen oynatılana kadar. Thurioi'nin yönetim biçiminde de bu oldu. Orada bir kişinin ancak beş yıl arayla komutan olabileceğine dair bir kanun vardı. Gençlerden bazıları savaşta ustalaşıp muhafızların gözünde ün kazanınca, işlerin başındakileri küçümsediler ve kolayca üstün geleceklerini düşünerek önce bu kanunu kaldırmaya kalkıştılar; amaçları aynı kişilerin arka arkaya komutan olabilmesiydi, çünkü halkın kendilerini istekle seçeceğini görüyorlardı. Bu işle görevli makam sahipleri, yani danışmanlar denenler, önce karşı çıkmaya davrandılar, ama sonra ikna oldular; bu kanunu değiştirenlerin düzenin geri kalanına dokunmayacağını sanıyorlardı. Sonradan başka şeyler de değiştirilirken engellemek istediler, ama artık hiçbir şey yapamadılar; yönetim biçiminin bütün düzeni, yenilik yapmaya kalkışanların dynasteia'sına dönüştü.

Bütün yönetim biçimleri kimi zaman kendi içlerinden, kimi zaman da dışarıdan yıkılır: dışarıdan yıkılış, yakında ya da uzakta olup güç sahibi olan zıt bir yönetim biçimi bulunduğunda olur. Atinalılarla Lakedaimonlular zamanında olan buydu: Atinalılar her yerde oligarşileri, Lakonlar da halk yönetimlerini yıkıyordu. Yönetim biçimlerindeki değişmelerin ve iç çekişmelerin nereden çıktığı aşağı yukarı söylenmiş oldu.

8. Bölüm

Sırada, yönetim biçimlerinin hem genel olarak hem de her biri için ayrı ayrı nasıl korunduğunu anlatmak var. Önce şu açıktır: yönetim biçimlerinin neyle yıkıldığını biliyorsak, neyle korunduğunu da biliyoruz demektir; çünkü zıtları zıtlar meydana getirir, yıkılış da korunmanın zıddıdır. İyi karıştırılmış yönetim biçimlerinde, başka her şeyden çok kanuna aykırı bir şey yapılmamasına dikkat etmek, en çok da küçük olanı gözetmek gerekir. Çünkü kanunsuzluk sinsice içeri süzülür; tıpkı sık sık tekrarlanan küçük harcamanın mal varlığını eritmesi gibi. Harcama bir defada yapılmadığı için fark edilmez; zihin bu küçük harcamalar yüzünden yanlış hesap yapar, tıpkı "her biri küçükse hepsi de küçüktür" diyen sofistik akıl yürütmede olduğu gibi. Bu bir bakıma doğrudur, bir bakıma değildir: bütün de, hepsi de küçük değildir; yalnız küçüklerden oluşur.

İşin başlangıcına karşı alınacak tedbirlerden biri işte budur. İkincisi, kalabalığı oyalamak için kurnazca uydurulmuş düzenlemelere güvenmemektir;

1307b

ἀριστοκρατίαι μεταβάλλουσαι τῷ λύεσθαι κατὰ μικρόν, ὅπερ εἴρηται ἐν τοῖς πρότερον καθόλου κατὰ πασῶν τῶν πολιτειῶν, ὅτι αἴτιον τῶν μεταβολῶν καὶ τὸ μικρόν ἐστιν· ὅταν γάρ τι προῶνται τῶν πρὸς τὴν πολιτείαν, μετὰ τοῦτο καὶ ἄλλο μικρῷ μεῖζον εὐχερέστερον κινοῦσιν, ἕως ἂν πάντα κινήσωσι τὸν κόσμον. συνέβη δὲ τοῦτο καὶ ἐπὶ τῆς Θουρίων πολιτείας. νόμου γὰρ ὄντος διὰ πέντε ἐτῶν στρατηγεῖν, γενόμενοί τινες πολεμικοὶ τῶν νεωτέρων καὶ παρὰ τῷ πλήθει τῶν φρουρῶν εὐδοκιμοῦντες, καταφρονήσαντες τῶν ἐν τοῖς πράγμασι καὶ νομίζοντες ῥᾳδίως κατασχήσειν, τοῦτον τὸν νόμον λύειν ἐπεχείρησαν πρῶτον, ὥστʼ ἐξεῖναι τοὺς αὐτοὺς συνεχῶς στρατηγεῖν, ὁρῶντες τὸν δῆμον αὐτοὺς χειροτονήσοντα προθύμως. οἱ δʼ ἐπὶ τούτῳ τεταγμένοι τῶν ἀρχόντων, οἱ καλούμενοι σύμβουλοι, ὁρμήσαντες τὸ πρῶτον ἐναντιοῦσθαι συνεπείσθησαν, ὑπολαμβάνοντες τοῦτον κινήσαντας τὸν νόμον ἐάσειν τὴν ἄλλην πολιτείαν, ὕστερον δὲ βουλόμενοι κωλύειν ἄλλων κινουμένων οὐκέτι πλέον ἐποίουν οὐθέν, ἀλλὰ μετέβαλεν ἡ τάξις πᾶσα τῆς πολιτείας εἰς δυναστείαν τῶν ἐπιχειρησάντων νεωτερίζειν. πᾶσαι δʼ αἱ πολιτεῖαι λύονται ὁτὲ μὲν ἐξ αὑτῶν ὁτὲ δʼ ἔξωθεν, ὅταν ἐναντία πολιτεία ᾖ ἢ πλησίον ἢ πόρρω μὲν ἔχουσα δὲ δύναμιν. ὅπερ συνέβαινεν ἐπʼ Ἀθηναίων καὶ Λακεδαιμονίων· οἱ μὲν γὰρ Ἀθηναῖοι πανταχοῦ τὰς ὀλιγαρχίας, οἱ δὲ Λάκωνες τοὺς δήμους κατέλυον. ὅθεν μὲν οὖν αἱ μεταβολαὶ γίγνονται τῶν πολιτειῶν καὶ αἱ στάσεις, εἴρηται σχεδόν. περὶ δὲ σωτηρίας καὶ κοινῇ καὶ χωρὶς ἑκάστης πολιτείας ἐχόμενόν ἐστιν εἰπεῖν. πρῶτον μὲν οὖν δῆλον ὅτι, εἴπερ ἔχομεν διʼ ὧν φθείρονται αἱ πολιτεῖαι, ἔχομεν καὶ διʼ ὧν σῴζονται· τῶν γὰρ ἐναντίων τἀναντία ποιητικά, φθορὰ δὲ σωτηρίᾳ ἐναντίον. ἐν μὲν οὖν ταῖς εὖ κεκραμέναις πολιτείαις, εἰπερ ἄλλο τι δεῖ τηρεῖν ὅπως μηθὲν παρανομῶσι, καὶ μάλιστα τὸ μικρὸν φυλάττειν· λανθάνει γὰρ παραδυομένη ἡ παρανομία, ὥσπερ τὰς οὐσίας τὸ μικρὸν δαπάνημα ἀναιρεῖ πολλάκις γινόμενον. λανθάνει γὰρ ἡ δαπάνη διὰ τὸ μὴ ἀθρόα γίγνεσθαι· παραλογίζεται γὰρ ἡ διάνοια ὑπʼ αὐτῶν, ὥσπερ ὁ σοφιστικὸς λόγος εἰ ἕκαστον μικρόν, καὶ πάντα· τοῦτο δʼ ἔστι μὲν ὥς, ἔστι δʼ ὡς οὔ· τὸ γὰρ ὅλον καὶ τὰ πάντα οὐ μικρόν, ἀλλὰ σύγκειται ἐκ μικρῶν. μίαν μὲν οὖν φυλακὴν ταύτην πρὸς τὴν ἀρχὴν δεῖ ποιεῖσθαι· ἔπειτα μὴ πιστεύειν τοῖς σοφίσματος χάριν

1308a

πρὸς τὸ πλῆθος συγκειμένοις,

1308a1 çünkü olaylar onları boşa çıkarır (yönetim biçimlerindeki bu kurnazlıklardan neyi kastettiğimizi daha önce söyledik). Bir de şunu görmek gerekir: bazı aristokrasiler, hatta bazı oligarşiler, yönetim biçimleri sağlam olduğu için değil, makamlara gelenler hem yönetimin dışındakilere hem de yönetici kesimdekilere iyi davrandığı için ayakta kalır. Yönetime katılmayanlara haksızlık etmezler, aralarındaki önderlik yaradılışlı kişileri yönetime alırlar; şeref düşkünlerine itibarlarında, çoğunluğa da kazançlarında haksızlık etmezler. Kendilerine ve yönetime katılan öteki kişilere karşı da birbirlerine halk yönetimindeki gibi eşitlikle davranırlar. Çünkü halk yanlılarının kalabalık için istediği eşitlik, benzerler arasında yalnız adil değil, faydalıdır da. Bu yüzden yönetici kesim kalabalıksa, halk yönetimine özgü düzenlemelerin birçoğu faydalı olur; mesela makamların altı aylık olması, böylece bütün benzerler makama girebilir. Çünkü benzerler artık bir çeşit halktır (bu yüzden, daha önce söylendiği gibi, aralarından sık sık demagoglar da çıkar). Ayrıca böylece oligarşiler ve aristokrasiler dynasteia'ya daha az düşer. Çünkü kısa süre yöneten biri, uzun süre yönetenle aynı kolaylıkla kötülük yapamaz. Zaten oligarşilerde ve demokrasilerde tiranlıklar bu yüzden çıkar: ya her birinde en güçlü olanlar, yani birinde demagoglar, ötekinde dynastlar, tiranlığa el uzatır ya da en büyük makamları ellerinde tutanlar, uzun süre yönettiklerinde bunu yapar.

Yönetim biçimleri yalnız onları yıkacak tehlikelerden uzak oldukları için değil, bazen de bunlara yakın oldukları için korunur; çünkü korkan insanlar yönetim biçimine daha sıkı sarılır. Bu yüzden yönetim biçimini düşünenler korkular yaratmalı ki insanlar onu korusun, yönetim biçiminin bekçiliğini gece nöbeti gibi gevşetmesin; uzaktaki tehlikeyi yakına getirmeli. Ayrıca ileri gelenlerin rekabetlerini ve çekişmelerini kanunlar yoluyla da önlemeye çalışmalı; henüz rekabete karışmamış olanları da onlar da içine çekilmeden korumalı. Çünkü işin başında doğan kötülüğü fark etmek sıradan bir kişinin değil, siyaset adamının işidir. Mülk ölçütleri yüzünden oligarşiden ve politeia'dan olan değişme, ölçütler aynı kalırken para bollaştığında olur. Buna karşı, ortak mülk değerinin toplamını önceki dönemle karşılaştırarak gözden geçirmek faydalıdır: mülk sayımının her yıl yapıldığı şehirlerde her yıl,

1308a1

ἐξελέγχεται γὰρ ὑπὸ τῶν ἔργων (ποῖα δὲ λέγομεν τῶν πολιτειῶν σοφίσματα, πρότερον εἴρηται). ἔτι δʼ ὁρᾶν ὅτι ἔνιαι μένουσιν οὐ μόνον ἀριστοκρατίαι ἀλλὰ καὶ ὀλιγαρχίαι οὐ διὰ τὸ ἀσφαλεῖς εἶναι τὰς πολιτείας, ἀλλὰ διὰ τὸ εὖ χρῆσθαι τοὺς ἐν ταῖς ἀρχαῖς γινομένους καὶ τοῖς ἔξω τῆς πολιτείας καὶ τοῖς ἐν τῷ πολιτεύματι, τοὺς μὲν μὴ μετέχοντας τῷ μὴ ἀδικεῖν καὶ τῷ τοὺς ἡγεμονικοὺς αὐτῶν εἰσάγειν εἰς τὴν πολιτείαν καὶ τοὺς μὲν φιλοτίμους μὴ ἀδικεῖν εἰς ἀτιμίαν τοὺς δὲ πολλοὺς εἰς κέρδος, πρὸς αὑτοὺς δὲ καὶ τοὺς μετέχοντας τῷ χρῆσθαι ἀλλήλοις δημοτικῶς. ὃ γὰρ ἐπὶ τοῦ πλήθους ζητοῦσιν οἱ δημοτικοί, τὸ ἴσον, τοῦτʼ ἐπὶ τῶν ὁμοίων οὐ μόνον δίκαιον ἀλλὰ καὶ συμφέρον ἐστίν. διὸ ἐὰν πλείους ὦσιν ἐν τῷ πολιτεύματι, πολλὰ συμφέρει τῶν δημοτικῶν νομοθετημάτων, οἷον τὸ ἑξαμήνους τὰς ἀρχὰς εἶναι, ἵνα πάντες οἱ ὅμοιοι μετέχωσιν· ἔστι γὰρ ὥσπερ δῆμος ἤδη οἱ ὅμοιοι (διὸ καὶ ἐν τούτοις ἐγγίγνονται δημαγωγοὶ πολλάκις, ὥσπερ εἴρηται πρότερον), ἔπειθʼ ἧττον εἰς δυναστείας ἐμπίπτουσιν αἱ ὀλιγαρχίαι καὶ ἀριστοκρατίαι (οὐ γὰρ ὁμοίως ῥᾴδιον κακουργῆσαι ὀλίγον χρόνον ἄρχοντας καὶ πολύν, ἐπεὶ διὰ τοῦτο ἐν ταῖς ὀλιγαρχίαις καὶ δημοκρατίαις γίγνονται τυραννίδες· ἢ γὰρ οἱ μέγιστοι ἐν ἑκατέρᾳ ἐπιτίθενται τυραννίδι, ἔνθα μὲν οἱ δημαγωγοὶ ἔνθα δʼ οἱ δυνάσται, ἢ οἱ τὰς μεγίστας ἔχοντες ἀρχάς, ὅταν πολὺν χρόνον ἄρχωσιν). σῴζονται δʼ αἱ πολιτεῖαι οὐ μόνον διὰ τὸ πόρρω εἶναι τῶν διαφθειρόντων, ἀλλʼ ἐνίοτε καὶ διὰ τὸ ἐγγύς· φοβούμενοι γὰρ διὰ χειρῶν ἔχουσι μᾶλλον τὴν πολιτείαν. ὥστε δεῖ τοὺς τῆς πολιτείας φροντίζοντας φόβους παρασκευάζειν, ἵνα φυλάττωσι καὶ μὴ καταλύωσιν ὥσπερ νυκτερινὴν φυλακὴν τὴν τῆς πολιτείας τήρησιν, καὶ τὸ πόρρω ἐγγὺς ποιεῖν. ἔτι τὰς τῶν γνωρίμων φιλονεικίας καὶ στάσεις καὶ διὰ τῶν νόμων πειρᾶσθαι δεῖ φυλάττειν, καὶ τοὺς ἔξω τῆς φιλονεικίας ὄντας πρὶν παρειληφέναι καὶ αὐτούς, ὡς τὸ ἐν ἀρχῇ γινόμενον κακὸν γνῶναι οὐ τοῦ τυχόντος ἀλλὰ πολιτικοῦ ἀνδρός. πρὸς δὲ τὴν διὰ τὰ τιμήματα γιγνομένην μεταβολὴν ἐξ ὀλιγαρχίας καὶ πολιτείας, ὅταν συμβαίνῃ τοῦτο μενόντων μὲν τῶν αὐτῶν τιμημάτων εὐπορίας δὲ νομίσματος γιγνομένης, συμφέρει τοῦ τιμήματος ἐπισκοπεῖν τοῦ κοινοῦ τὸ πλῆθος πρὸς τὸ παρελθόν, ἐν ὅσαις μὲν πόλεσι τιμῶνται κατʼ ἐνιαυτόν, κατὰ τοῦτον τὸν χρόνον,

1308b daha büyük şehirlerde üç ya da beş yılda bir. Toplam, yönetim biçiminin mülk ölçütlerinin konduğu dönemdekinin kat kat üstüne çıkmış ya da çok altına düşmüşse, ölçütleri yükselten ya da gevşeten bir kanun olmalı: toplam aşmışsa, artış oranında yükseltmeli; gerilemişse, gevşetip ölçütü düşürmeli. Çünkü oligarşilerde ve politeia'larda böyle yapılmazsa, değerler düştüğünde politeia'dan oligarşi, oligarşiden dynasteia doğar; yükseldiğinde ise politeia'dan demokrasi, oligarşiden de politeia ya da halk yönetimi doğar.

Halk yönetiminde de, oligarşide de, her yönetim biçiminde ortak bir kural vardır: kimseyi ölçüyü aşacak kadar büyütmemeli; büyük şerefleri çabucak vermektense küçük ve uzun süreli şerefler vermeye çalışmalı (çünkü insanlar şımarıp bozulur, iyi talihi taşımak da herkesin harcı değildir). Böyle yapılmazsa, en azından topluca verilenler topluca geri alınmamalı, adım adım alınmalı. En çok da kanunlarla düzeni öyle ayarlamaya çalışmalı ki, dostları ya da serveti sayesinde güçte başkalarını çok aşan kimse türemesin; türerse de böyleleri yurt dışına gönderilerek uzaklaştırılmalı. İnsanlar özel hayatları yüzünden de yenilik peşine düştüğünden, yönetim biçimine aykırı bir hayat sürenleri gözetecek bir makam kurmak gerekir: demokraside demokrasiye, oligarşide oligarşiye, öteki yönetim biçimlerinin her birinde de aynı şekilde o yönetim biçimine aykırı yaşayanları. Aynı sebeplerle şehrin o sırada refaha kavuşan kesimine karşı da tetikte olmalı. Bunun çaresi, işleri ve makamları hep karşıt kesimlere teslim etmektir (karşıt derken seçkinlerle kalabalığı, yoksullarla varlıklıları kastediyorum); bir de ya yoksulların kalabalığı ile varlıklıları kaynaştırmaya ya da orta kesimi büyütmeye çalışmaktır, çünkü bu, eşitsizlikten doğan iç çekişmeleri dağıtır. Her yönetim biçiminde en önemli şey, hem kanunlarla hem de öteki idari düzenlemelerle işleri öyle düzene koymaktır ki makamlardan kazanç sağlamak mümkün olmasın.

Buna en çok oligarşilerde dikkat etmek gerekir. Çünkü çoğunluk yönetimden uzak tutulmaya o kadar kızmaz; hatta biri onları kendi işleriyle uğraşmaya bırakırsa sevinir de. Ama yöneticilerin kamu malını çaldığını düşünürlerse, işte o zaman ikisi birden acı verir: hem makamlara hem de kazançlara katılamamak. Demokrasi ile aristokrasinin bir arada bulunması da ancak böyle mümkündür, yeter ki biri bunu sağlasın.

1308b

ἐν δὲ ταῖς μείζοσι διὰ τριετηρίδος ἢ πενταετηρίδος, κἂν ᾖ πολλαπλάσιον ἢ πολλοστημόριον τοῦ πρότερον, ἐν ᾧ αἱ τιμήσεις κατέστησαν τῆς πολιτείας, νόμον εἶναι καὶ τὰ τιμήματα ἐπιτείνειν ἢ ἀνιέναι, ἐὰν μὲν ὑπερβάλλῃ, ἐπιτείνοντας κατὰ τὴν πολλαπλασίωσιν, ἐὰν δʼ ἐλλείπῃ, ἀνιέντας καὶ ἐλάττω ποιοῦντας τὴν τίμησιν. ἐν γὰρ ταῖς ὀλιγαρχίαις καὶ ταῖς πολιτείαις, μὴ ποιούντων οὕτως μὲν ἔνθα μὲν ὀλιγαρχίαν ἔνθα δὲ δυναστείαν γίνεσθαι συμβαίνει, ἐκείνως δὲ ἐκ μὲν πολιτείας δημοκρατίαν, ἐκ δʼ ὀλιγαρχίας πολιτείαν ἢ δῆμον. κοινὸν δὲ καὶ ἐν δήμῳ καὶ ὀλιγαρχίᾳ [καὶ ἐν μοναρχίᾳ] καὶ πάσῃ πολιτείᾳ μήτʼ αὐξάνειν λίαν μηθένα παρὰ τὴν συμμετρίαν, ἀλλὰ μᾶλλον πειρᾶσθαι μικρὰς καὶ πολυχρονίους διδόναι τιμὰς ἢ ταχὺ μεγάλας (διαφθείρονται γάρ, καὶ φέρειν οὐ παντὸς ἀνδρὸς εὐτυχίαν), εἰ δὲ μή, μή τοί γʼ ἀθρόας δόντας ἀφαιρεῖσθαι πάλιν ἀθρόας, ἀλλʼ ἐκ προσαγωγῆς· καὶ μάλιστα μὲν πειρᾶσθαι τοῖς νόμοις οὕτω ῥυθμίζειν ὥστε μηδένα ἐγγίγνεσθαι πολὺ ὑπερέχοντα δυνάμει μήτε φίλων μήτε χρημάτων, εἰ δὲ μή, ἀποδημητικὰς ποιεῖσθαι τὰς παραστάσεις αὐτῶν. ἐπεὶ δὲ καὶ διὰ τοὺς ἰδίους βίους νεωτερίζουσιν, δεῖ ἐμποιεῖν ἀρχήν τινα τὴν ἐποψομένην τοὺς ζῶντας ἀσυμφόρως πρὸς τὴν πολιτείαν, ἐν μὲν δημοκρατίᾳ πρὸς τὴν δημοκρατίαν, ἐν δὲ ὀλιγαρχίᾳ πρὸς τὴν ὀλιγαρχίαν, ὁμοίως δὲ καὶ τῶν ἄλλων πολιτειῶν ἑκάστῃ· καὶ τὸ εὐημεροῦν δὲ τῆς πόλεως ἀνὰ μέρος φυλάττεσθαι διὰ τὰς αὐτὰς αἰτίας· τούτου δʼ ἄκος τὸ αἰεὶ τοῖς ἀντικειμένοις μορίοις ἐγχειρίζειν τὰς πράξεις καὶ τὰς ἀρχάς (λέγω δʼ ἀντικεῖσθαι τοὺς ἐπιεικεῖς τῷ πλήθει, καὶ τοὺς ἀπόρους τοῖς εὐπόροις), καὶ τὸ πειρᾶσθαι ἢ συμμιγνύναι τὸ τῶν ἀπόρων πλῆθος καὶ τὸ τῶν εὐπόρων ἢ τὸ μέσον αὔξειν (τοῦτο γὰρ διαλύει τὰς διὰ τὴν ἀνισότητα στάσεις). μέγιστον δὲ ἐν πάσῃ πολιτείᾳ τὸ καὶ τοῖς νόμοις καὶ τῇ ἄλλῃ οἰκονομίᾳ οὕτω τετάχθαι ὥστε μὴ εἶναι τὰς ἀρχὰς κερδαίνειν. τοῦτο δὲ μάλιστα ἐν ταῖς ὀλιγαρχικαῖς δεῖ τηρεῖν. οὐ γὰρ οὕτως ἀγανακτοῦσιν εἰργόμενοι τοῦ ἄρχειν οἱ πολλοί, ἀλλὰ καὶ χαίρουσιν ἐάν τις ἐᾷ πρὸς τοῖς ἰδίοις σχολάζειν, ὥστʼ ἐὰν οἴωνται τὰ κοινὰ κλέπτειν τοὺς ἄρχοντας, τότε γʼ ἀμφότερα λυπεῖ, τό τε τῶν τιμῶν μὴ μετέχειν καὶ τὸ τῶν κερδῶν· μοναχῶς δὲ καὶ ἐνδέχεται ἅμα εἶναι δημοκρατίαν καὶ ἀριστοκρατίαν, εἰ τοῦτο κατασκευάσειέ τις.

1308b40 Çünkü o zaman hem ileri gelenler

1308b40

ἐνδέχοιτο γὰρ ἂν καὶ τοὺς

1309a hem de kalabalık, ikisi de istediğine kavuşabilir. Herkesin yönetime gelebilmesi demokrasiye, ileri gelenlerin makamlarda bulunması ise aristokrasiye özgüdür; bu da makamlardan kazanç sağlanamadığında olur. Çünkü yoksullar hiçbir kazanç sağlamayacakları için yönetmek istemez, kendi işlerinin başında olmayı tercih eder; varlıklılar ise kamu malından hiçbir şeye ihtiyaçları olmadığı için yönetebilir. Böylece yoksullar işleriyle uğraşarak varlıklı hâle gelir, ileri gelenler de sıradan kişilerce yönetilmez. Kamu malının çalınmaması için paranın devri bütün vatandaşların önünde yapılsın, hesapların kopyaları da fratrialara, bölüklere ve kabilelere göre saklansın. Makamların çıkar gözetmeden yürütülmesi için de iyi ün kazananlara kanunla belirlenmiş şerefler tanınmalı. Demokrasilerde varlıklıları esirgemek gerekir: yalnız mülklerini değil, mülklerinin gelirlerini de yeniden paylaştırmamalı; bu ikincisi bazı yönetim biçimlerinde fark edilmeden olur. Hatta varlıklılar istese bile, masraflı ama yararsız kamu hizmetlerini, mesela koro giderlerini, meşale yarışlarının masraflarını ve buna benzer başka hizmetleri üstlenmelerine engel olmak daha iyidir. Oligarşide ise yoksullarla çok ilgilenmeli, gelir getiren makamları onlara vermeli; varlıklılardan biri onlara küstahlık ederse, cezası varlıklıların kendi aralarındaki küstahlığın cezasından ağır olmalı. Miraslar da bağışla değil soy yoluyla geçmeli, aynı kişi birden fazla mirasa konmamalı. Böylece mal varlıkları daha dengeli olur ve yoksullardan daha çoğu varlığa kavuşur. Hem demokraside hem oligarşide, yönetime daha az katılanlara, yani halk yönetiminde varlıklılara, oligarşide yoksullara, öteki konularda ya eşitlik ya da öncelik tanımak faydalıdır; ancak yönetim biçimi üzerinde söz sahibi olan makamlar bunun dışındadır: bunları yalnız yönetici kesimden olanlara ya da onların çoğunluğuna teslim etmeli.

9. Bölüm

En yetkili makamlara gelecek olanların üç şeye sahip olması gerekir: önce kurulu yönetim biçimine bağlılık, sonra makamın işlerini görmede en yüksek yeti, üçüncü olarak da her yönetim biçiminde o yönetim biçimine uygun aretē ve adalet (çünkü adil olan bütün yönetim biçimlerinde aynı değilse, adaletin de çeşitleri olması gerekir). Bunların hepsi aynı kişide bir araya gelmediğinde seçimin nasıl yapılacağı konusunda bir aporia doğar.

1309a

γνωρίμους καὶ τὸ πλῆθος ἔχειν ἃ βούλονται ἀμφοτέρους. τὸ μὲν γὰρ ἐξεῖναι πᾶσιν ἄρχειν δημοκρατικόν, τὸ δὲ τοὺς γνωρίμους εἶναι ἐν ταῖς ἀρχαῖς ἀριστοκρατικόν, τοῦτο δʼ ἔσται ὅταν μὴ ᾖ κερδαίνειν ἀπὸ τῶν ἀρχῶν· οἱ γὰρ ἄποροι οὐ βουλήσονται ἄρχειν τῷ μηδὲν κερδαίνειν, ἀλλὰ πρὸς τοῖς ἰδίοις εἶναι μᾶλλον, οἱ δὲ εὔποροι δυνήσονται διὰ τὸ μηδενὸς προσδεῖσθαι τῶν κοινῶν· ὥστε συμβήσεται τοῖς μὲν ἀπόροις γίγνεσθαι εὐπόροις διὰ τὸ διατρίβειν πρὸς τοῖς ἔργοις, τοῖς δὲ γνωρίμοις μὴ ἄρχεσθαι ὑπὸ τῶν τυχόντων. τοῦ μὲν οὖν μὴ κλέπτεσθαι τὰ κοινὰ ἡ παράδοσις γιγνέσθω τῶν χρημάτων παρόντων πάντων τῶν πολιτῶν, καὶ ἀντίγραφα κατὰ φατρίας καὶ λόχους καὶ φυλὰς τιθέσθωσαν· τοῦ δὲ ἀκερδῶς ἄρχειν τιμὰς εἶναι δεῖ νενομοθετημένας τοῖς εὐδοκιμοῦσιν. δεῖ δʼ ἐν μὲν ταῖς δημοκρατίαις τῶν εὐπόρων φείδεσθαι, μὴ μόνον τῷ τὰς κτήσεις μὴ ποιεῖν ἀναδάστους, ἀλλὰ μηδὲ τοὺς καρπούς, ὃ ἐν ἐνίαις τῶν πολιτειῶν λανθάνει γιγνόμενον, βέλτιον δὲ καὶ βουλομένους κωλύειν λειτουργεῖν τὰς δαπανηρὰς μὲν μὴ χρησίμους δὲ λειτουργίας, οἷον χορηγίας καὶ λαμπαδαρχίας καὶ ὅσαι ἄλλαι τοιαῦται· ἐν δʼ ὀλιγαρχίᾳ τῶν ἀπόρων ἐπιμέλειαν ποιεῖσθαι πολλήν, καὶ τὰς ἀρχὰς ἀφʼ ὧν λήμματα ⟨ἔστι⟩ τούτοις ἀπονέμειν, κἄν τις ὑβρίσῃ τῶν εὐπόρων εἰς τούτους, μείζω τὰ ἐπιτίμια εἶναι ἢ ἂν σφῶν αὐτῶν, καὶ τὰς κληρονομίας μὴ κατὰ δόσιν εἶναι ἀλλὰ κατὰ γένος, μηδὲ πλειόνων ἢ μιᾶς τὸν αὐτὸν κληρονομεῖν. οὕτω γὰρ ἂν ὁμαλώτεραι αἱ οὐσίαι εἶεν καὶ τῶν ἀπόρων εἰς εὐπορίαν ἂν καθίσταιντο πλείους. συμφέρει δὲ καὶ ἐν δημοκρατίᾳ καὶ ἐν ὀλιγαρχίᾳ τῶν ἄλλων ἢ ἰσότητα ἢ προεδρίαν νέμειν τοῖς ἧττον κοινωνοῦσι τῆς πολιτείας, ἐν μὲν δήμῳ τοῖς εὐπόροις, ἐν δʼ ὀλιγαρχίᾳ τοῖς ἀπόροις, πλὴν ὅσαι ἀρχαὶ κύριαι τῆς πολιτείας, ταύτας δὲ τοῖς ἐκ τῆς πολιτείας ἐγχειρίζειν μόνοις ἢ πλείοσιν. τρία δέ τινα χρὴ ἔχειν τοὺς μέλλοντας ἄρξειν τὰς κυρίας ἀρχάς, πρῶτον μὲν φιλίαν πρὸς τὴν καθεστῶσαν πολιτείαν, ἔπειτα δύναμιν μεγίστην τῶν ἔργων τῆς ἀρχῆς, τρίτον δʼ ἀρετὴν καὶ δικαιοσύνην ἐν ἑκάστῃ πολιτείᾳ τὴν πρὸς τὴν πολιτείαν (εἰ γὰρ μὴ ταὐτὸν τὸ δίκαιον κατὰ πάσας τὰς πολιτείας, ἀνάγκη καὶ τῆς δικαιοσύνης εἶναι διαφοράς). ἔχει δʼ ἀπορίαν, ὅταν μὴ συμβαίνῃ ταῦτα πάντα περὶ τὸν αὐτόν, πῶς χρὴ ποιεῖσθαι τὴν αἵρεσιν·

1309b Mesela biri komutanlıkta usta, ama kötü ve yönetim biçimine bağlı değilse, öteki de adil ve bağlıysa, seçim nasıl yapılmalı? Görünüşe göre iki şeye bakmak gerekir: herkesin hangi niteliğe daha çok, hangisine daha az sahip olduğuna. Bu yüzden komutanlıkta aretē'den çok deneyime bakılmalı, çünkü komutanlık yeteneği insanlarda daha az, dürüstlük daha çok bulunur. Muhafızlıkta ve hazinedarlıkta ise tersi geçerlidir, çünkü bunlar çoğunluğun sahip olduğundan fazla aretē ister, gereken epistēmē ise herkeste vardır.

Biri şunu sorabilir: yeti ve yönetim biçimine bağlılık varsa, aretē'ye ne gerek var? Bu ikisi de faydalı olanı yaptırmaya yetecektir. Cevap belki şudur: bu ikisine sahip olanlar nefislerine hâkim olamayan kişiler olabilir; nasıl ki kendi iyiliklerini bildikleri ve kendilerini sevdikleri hâlde kendi işlerine bile hizmet etmiyorlarsa, bazılarının kamu işinde de böyle davranmasına hiçbir engel yoktur. Kısacası kanunlarda yönetim biçimlerine faydalı diye saydığımız her şey yönetim biçimlerini korur; sık sık söylenen en önemli unsur da öyle: yönetim biçimini isteyen kesimin istemeyenden güçlü kalmasına dikkat etmek. Bütün bunların yanında, bugün sapmış yönetim biçimlerinin gözden kaçırdığı şeyi, yani orta olanı gözden kaçırmamak gerekir. Çünkü halktan yana sanılan tedbirlerin birçoğu demokrasileri, oligarşik sanılanların birçoğu da oligarşileri yıkar. Kendi ilkelerini tek aretē sananlar onu aşırılığa vardırır. Şunu bilmezler: bir burun, en güzel biçim olan düzlükten kartal burna ya da basık burna doğru sapmış olsa da yine güzel ve göze hoş görünebilir; ama biri onu aşırılığa doğru daha da zorlarsa, önce bu organın ölçülülüğünü yok eder, sonunda da iki zıt yöndeki fazlalık ve eksiklik yüzünden onu burun gibi bile göstermez. Öteki organlarda da durum aynıdır. İşte yönetim biçimlerinde de bu olur. Oligarşi de demokrasi de en iyi düzenden sapmış olsalar da yeterince iyi durumda olabilir; ama biri ikisinden birini daha da zorlarsa, önce yönetim biçimini kötüleştirir, sonunda da onu yönetim biçimi olmaktan çıkarır. Bu yüzden kanun koyucu ve siyaset adamı, halktan yana tedbirlerin hangilerinin demokrasiyi koruyup hangilerinin yıktığını, oligarşik tedbirlerin de hangilerinin oligarşiyi koruyup hangilerinin yıktığını bilmelidir. Çünkü bunların hiçbiri varlıklılar ve kalabalık olmadan var olamaz, ayakta kalamaz; mal varlığında eşitlik sağlanırsa bu yönetim biçimi zorunlu olarak başka bir şeye dönüşür.

1309b

οἷον εἰ στρατηγικὸς μέν τις εἴη, πονηρὸς δὲ καὶ μὴ τῇ πολιτείᾳ φίλος, ὁ δὲ δίκαιος καὶ φίλος, πῶς δεῖ ποιεῖσθαι τὴν αἵρεσιν; ἔοικε δὲ δεῖν βλέπειν εἰς δύο, τίνος πλεῖον μετέχουσι πάντες καὶ τίνος ἔλαττον· διὸ ἐν στρατηγίᾳ μὲν εἰς τὴν ἐμπειρίαν μᾶλλον τῆς ἀρετῆς (ἔλαττον γὰρ στρατηγίας μετέχουσι, τῆς δʼ ἐπιεικείας πλεῖον), ἐν δὲ φυλακῇ καὶ ταμιείᾳ τἀναντία (πλείονος γὰρ ἀρετῆς δεῖται ἢ ὅσην οἱ πολλοὶ ἔχουσιν, ἡ δὲ ἐπιστήμη κοινὴ πᾶσιν). ἀπορήσειε δʼ ἄν τις, ἂν δύναμις ὑπάρχῃ καὶ τῆς πολιτείας φιλία, τί δεῖ τῆς ἀρετῆς; ποιήσει γὰρ τὰ συμφέροντα καὶ τὰ δύο. ἢ ὅτι ἐνδέχεται τοὺς τὰ δύο ταῦτα ἔχοντας ἀκρατεῖς εἶναι, ὥστε καθάπερ καὶ αὑτοῖς οὐχ ὑπηρετοῦσιν εἰδότες καὶ φιλοῦντες αὑτούς, οὕτω καὶ πρὸς τὸ κοινὸν οὐθὲν κωλύει ἔχειν ἐνίους; ἁπλῶς δέ, ὅσα ἐν τοῖς νόμοις ὡς συμφέροντα λέγομεν ταῖς πολιτείαις, ἅπαντα ταῦτα σῴζει τὰς πολιτείας, καὶ τὸ πολλάκις εἰρημένον μέγιστον στοιχεῖον, τὸ τηρεῖν ὅπως κρεῖττον ἔσται τὸ βουλόμενον τὴν πολιτείαν πλῆθος τοῦ μὴ βουλομένου. παρὰ πάντα δὲ ταῦτα δεῖ μὴ λανθάνειν, ὃ νῦν λανθάνει τὰς παρεκβεβηκυίας πολιτείας, τὸ μέσον· πολλὰ γὰρ τῶν δοκούντων δημοτικῶν λύει τὰς δημοκρατίας καὶ τῶν ὀλιγαρχικῶν τὰς ὀλιγαρχίας. οἱ δʼ οἰόμενοι ταύτην εἶναι μίαν ἀρετὴν ἕλκουσιν εἰς τὴν ὑπερβολήν, ἀγνοοῦντες ὅτι, καθάπερ ῥὶς ἔστι παρεκβεβηκυῖα μὲν τὴν εὐθύτητα τὴν καλλίστην πρὸς τὸ γρυπὸν ἢ τὸ σιμόν, ἀλλʼ ὅμως ἔτι καλὴ καὶ χάριν ἔχουσα πρὸς τὴν ὄψιν, οὐ μὴν ἀλλʼ ἐὰν ἐπιτείνῃ τις ἔτι μᾶλλον εἰς τὴν ὑπερβολήν, πρῶτον μὲν ἀποβαλεῖ τὴν μετριότητα τοῦ μορίου, τέλος δʼ οὕτως ὥστε μηδὲ ῥῖνα ποιήσει φαίνεσθαι διὰ τὴν ὑπεροχὴν καὶ τὴν ἔλλειψιν τῶν ἐναντίων, τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον ἔχει καὶ περὶ τῶν ἄλλων μορίων, συμβαίνει δὴ τοῦτο καὶ περὶ τὰς [ἄλλας] πολιτείας. καὶ γὰρ ὀλιγαρχίαν καὶ δημοκρατίαν ἔστιν ὥστʼ ἔχειν ἱκανῶς, καίπερ ἐξεστηκυίας τῆς βελτίστης τάξεως· ἐὰν δέ τις ἐπιτείνῃ μᾶλλον ἑκατέραν αὐτῶν, πρῶτον μὲν χείρω ποιήσει τὴν πολιτείαν, τέλος δʼ οὐδὲ πολιτείαν. διὸ δεῖ τοῦτο μὴ ἀγνοεῖν τὸν νομοθέτην καὶ τὸν πολιτικόν, ποῖα σῴζει τῶν δημοτικῶν καὶ ποῖα φθείρει τὴν δημοκρατίαν, καὶ ποῖα τῶν ὀλιγαρχικῶν τὴν ὀλιγαρχίαν. οὐδετέραν μὲν γὰρ ἐνδέχεται αὐτῶν εἶναι καὶ διαμένειν ἄνευ τῶν εὐπόρων καὶ τοῦ πλήθους, ἀλλʼ ὅταν ὁμαλότης γένηται τῆς οὐσίας ἄλλην ἀνάγκη εἶναι ταύτην τὴν πολιτείαν,

1310a Bu yüzden aşırılığa dayanan kanunlarla taraflardan birini ezenler, yönetim biçimlerini de yıkmış olur.

Hem demokrasilerde hem oligarşilerde hata yapılır. Demokrasilerde, kalabalığın kanunlara egemen olduğu yerlerde demagoglar hata yapar: varlıklılarla savaşarak şehri hep ikiye bölerler. Oysa tersine, hep varlıklılar adına konuşuyor görünmeleri gerekir; oligarşilerde de oligarşi yanlılarının halk adına konuşuyor görünmesi gerekir. Oligarşi yanlıları yeminlerini de bugün ettiklerinin tersine etmelidir. Bugün bazı oligarşilerde "Halka kötü niyet besleyeceğim ve elimden gelen her kötülüğü düşüneceğim" diye yemin ederler. Oysa bunun tersini düşünmeli ve öyle görünmeli, yeminlerine de açıkça "Halka haksızlık etmeyeceğim" sözünü koymalılar.

Yönetim biçimlerinin ayakta kalması için söylenenlerin hepsinden önemlisi, bugün herkesin önemsemediği bir şeydir: yönetim biçimine uygun terbiye. Kanunlar ne kadar faydalı olursa olsun ve yönetime katılan herkes onları onaylamış olsun, vatandaşlar o yönetim biçimine alıştırılmamış ve onun içinde terbiye edilmemişse hiçbir işe yaramaz: kanunlar halktan yanaysa halktan yana, oligarşikse oligarşik bir terbiye. Çünkü tek bir insanda nefsine hâkim olamama varsa, şehirde de vardır. Yönetim biçimine uygun terbiye görmek, oligarşiyi yönetenlerin ya da demokrasi isteyenlerin hoşlandığı şeyleri yapmak değildir; birilerinin oligarşiyle, ötekilerin demokrasiyle yönetilebilmesini sağlayacak şeyleri yapmaktır. Oysa bugün oligarşilerde yöneticilerin oğulları sefahat içinde yaşarken yoksulların oğulları idmanlı ve zahmete alışkın yetişir; böylece yenilik yapmayı hem daha çok ister, hem de buna daha çok güç yetirirler. En çok demokrasi sayılan demokrasilerde ise faydalı olanın tam tersi yerleşmiştir. Bunun sebebi hürlüğü kötü tarif etmeleridir. Demokrasi iki şeyle tarif ediliyor gibidir: çoğunluğun egemen olması ve hürlük. Adil olan eşit sayılır; eşit olan da kalabalık neye karar verirse onun geçerli olmasıdır; hür olan da insanın istediğini yapmasıdır. Böylece bu tür demokrasilerde herkes istediği gibi, Euripides'in dediği gibi "gönlü neyi çekerse ona" yaşar. Bu kötüdür. Çünkü yönetim biçimine göre yaşamayı kölelik değil, selamet saymak gerekir. Yönetim biçimlerinin neden değiştiği ve yıkıldığı, neyle korunup ayakta kaldığı, kısaca söylemek gerekirse, bunlardır.

10. Bölüm

Geriye monarşiyi, yani onun hangi sebeplerle yıkıldığını ve tabiatça hangi yollarla korunduğunu ele almak kalıyor.

1310a

ὥστε φθείροντες τοῖς καθʼ ὑπεροχὴν νόμοις φθείρουσι τὰς πολιτείας. ἁμαρτάνουσι δὲ καὶ ἐν ταῖς δημοκρατίαις καὶ ἐν ταῖς ὀλιγαρχίαις, ἐν μὲν ταῖς δημοκρατίαις οἱ δημαγωγοί, ὅπου τὸ πλῆθος κύριον τῶν νόμων· δύο γὰρ ποιοῦσιν ἀεὶ τὴν πόλιν, μαχόμενοι τοῖς εὐπόροις, δεῖ δὲ τοὐναντίον αἰεὶ δοκεῖν λέγειν ὑπὲρ εὐπόρων, ἐν δὲ ταῖς ὀλιγαρχίαις ὑπὲρ τοῦ δήμου τοὺς ὀλιγαρχικούς, καὶ τοὺς ὅρκους ἐναντίους ἢ νῦν ὀμνύναι τοὺς ὀλιγαρχικούς· νῦν μὲν γὰρ ἐν ἐνίαις ὀμνύουσι καὶ τῷ δήμῳ κακόνους ἔσομαι καὶ βουλεύσω ὅ τι ἂν ἔχω κακόν, χρὴ δὲ καὶ ὑπολαμβάνειν καὶ ὑποκρίνεσθαι τοὐναντίον, ἐπισημαινομένους ἐν τοῖς ὅρκοις ὅτι οὐκ ἀδικήσω τὸν δῆμον. μέγιστον δὲ πάντων τῶν εἰρημένων πρὸς τὸ διαμένειν τὰς πολιτείας, οὗ νῦν ὀλιγωροῦσι πάντες, τὸ παιδεύεσθαι πρὸς τὰς πολιτείας. ὄφελος γὰρ οὐθὲν τῶν ὠφελιμωτάτων νόμων καὶ συνδεδοξασμένων ὑπὸ πάντων τῶν πολιτευομένων, εἰ μὴ ἔσονται εἰθισμένοι καὶ πεπαιδευμένοι ἐν τῇ πολιτείᾳ, εἰ μὲν οἱ νόμοι δημοτικοί, δημοτικῶς, εἰ δʼ ὀλιγαρχικοί, ὀλιγαρχικῶς. εἴπερ γὰρ ἔστιν ἐφʼ ἑνὸς ἀκρασία, ἔστι καὶ ἐπὶ πόλεως. ἔστι δὲ τὸ πεπαιδεῦσθαι πρὸς τὴν πολιτείαν οὐ τοῦτο, τὸ ποιεῖν οἷς χαίρουσιν οἱ ὀλιγαρχοῦντες ἢ οἱ δημοκρατίαν βουλόμενοι, ἀλλʼ οἷς δυνήσονται οἱ μὲν ὀλιγαρχεῖν οἱ δὲ δημοκρατεῖσθαι. νῦν δʼ ἐν μὲν ταῖς ὀλιγαρχίαις οἱ τῶν ἀρχόντων υἱοὶ τρυφῶσιν, οἱ δὲ τῶν ἀπόρων γίγνονται γεγυμνασμένοι καὶ πεπονηκότες, ὥστε καὶ βούλονται μᾶλλον καὶ δύνανται νεωτερίζειν· ἐν δὲ ταῖς δημοκρατίαις ταῖς μάλιστα εἶναι δοκούσαις δημοκρατικαῖς τοὐναντίον τοῦ συμφέροντος καθέστηκεν, αἴτιον δὲ τούτου ὅτι κακῶς ὁρίζονται τὸ ἐλεύθερον. δύο γάρ ἐστιν οἷς ἡ δημοκρατία δοκεῖ ὡρίσθαι, τῷ τὸ πλεῖον εἶναι κύριον καὶ τῇ ἐλευθερίᾳ· τὸ μὲν γὰρ δίκαιον ἴσον δοκεῖ εἶναι, ἴσον δʼ ὅ τι ἂν δόξῃ τῷ πλήθει, τοῦτʼ εἶναι κύριον, ἐλεύθερον δὲ [καὶ ἴσον] τὸ ὅ τι ἂν βούληταί τις ποιεῖν· ὥστε ζῇ ἐν ταῖς τοιαύταις δημοκρατίαις ἕκαστος ὡς βούλεται, καὶ εἰς ὃ χρῄζων, ὡς φησὶν Εὐριπίδης· τοῦτο δʼ ἐστὶ φαῦλον· οὐ γὰρ δεῖ οἴεσθαι δουλείαν εἶναι τὸ ζῆν πρὸς τὴν πολιτείαν, ἀλλὰ σωτηρίαν. ἐξ ὧν μὲν οὖν αἱ πολιτεῖαι μεταβάλλουσι καὶ φθείρονται, καὶ διὰ τίνων σῴζονται καὶ διαμένουσιν, ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν τοσαῦτά ἐστιν. λείπεται δʼ ἐπελθεῖν καὶ περὶ μοναρχίας, ἐξ ὧν τε φθείρεται καὶ διʼ ὧν σῴζεσθαι πέφυκεν.

1310a40Krallıklarda ve tiranlıklarda olup bitenler de yönetim biçimleri için söylenenlere hemen hemen

1310a40

σχεδὸν δὲ παραπλήσια

1310b benzer. Çünkü krallık aristokrasiye karşılık gelir; tiranlık ise oligarşinin en uç biçimiyle demokrasinin bir araya gelmesinden oluşur. Yönetilenlere en çok zarar veren de bu yüzden odur: iki kötülükten oluştuğu için her iki yönetim biçiminin sapmalarını ve hatalarını taşır. Bu iki monarşi türü daha doğuşlarında birbirine zıt kaynaklardan gelir. Krallık, seçkinleri halka karşı korumak için ortaya çıkmıştır; kral da seçkinlerin arasından, aretē'si ya da aretē'den doğan işleri yahut böyle bir soydan gelmesi bakımından üstün olduğu için başa geçer. Tiran ise halkın ve kalabalığın içinden, ileri gelenlere karşı çıkar; amacı, halkın onlardan hiçbir haksızlık görmemesidir. Olup bitenler de bunu gösteriyor. Tiranların hemen hepsi, denebilir ki, demagoglardan çıkmıştır; ileri gelenleri karalayarak halkın güvenini kazanmışlardır. Tiranlıkların bir kısmı, şehirler artık büyüdükten sonra bu yolla kurulmuştur. Bunlardan öncekilerin bir kısmı ise atalarından kalan âdetleri çiğneyip daha despotça bir yönetime göz diken krallardan, bir kısmı en yetkili makamlara seçilenlerden çıkmıştır (çünkü eskiden halklar kamu görevlerini ve kutsal elçilikleri uzun süreliğine verirdi), bir kısmı da en büyük makamlar için tek bir kişiyi yetkili kılan oligarşilerden. Bütün bu yollarda sadece istemeleri yeterdi, işi kolayca başarırlardı; çünkü ellerinde önceden bir güç vardı: kiminde krallık gücü, kiminde makamın gücü. Mesela Argos'ta Pheidon ve başka bazı tiranlar ellerindeki krallıktan, İonia'dakiler ve Phalaris makamlardan, Leontinoi'de Panaitios, Korinthos'ta Kypselos, Atina'da Peisistratos, Syrakusai'de Dionysios ve başkaları da aynı yoldan, demagogluktan tiran oldular. Dediğimiz gibi krallık aristokrasiye göre düzenlenmiştir. Çünkü liyakate dayanır: ya kişinin kendi aretē'sine, ya soyuna, ya yaptığı iyiliklere, ya da bunlarla birlikte gücüne. Bu payeyi elde edenlerin hepsi, şehirlere ya da kavimlere iyilik etmiş yahut edebilecek güçte olan kimselerdi: kimi Kodros gibi savaşta halkını köle olmaktan kurtarmış, kimi Kyros gibi hürriyete kavuşturmuş, kimi de Lakedaimon, Makedon ve Molossos kralları gibi bir ülke kurmuş ya da toprak kazanmıştı. Kral bir bekçi olmak ister;

1310b

τοῖς εἰρημένοις περὶ τὰς πολιτείας ἐστὶ καὶ τὰ συμβαίνοντα περὶ τὰς βασιλείας καὶ τὰς τυραννίδας. ἡ μὲν γὰρ βασιλεία κατὰ τὴν ἀριστοκρατίαν ἐστίν, ἡ δὲ τυραννὶς ἐξ ὀλιγαρχίας τῆς ὑστάτης σύγκειται καὶ δημοκρατίας· διὸ δὴ καὶ βλαβερωτάτη τοῖς ἀρχομένοις ἐστίν, ἅτε ἐκ δυοῖν συγκειμένη κακῶν καὶ τὰς παρεκβάσεις καὶ τὰς ἁμαρτίας ἔχουσα τὰς παρʼ ἀμφοτέρων τῶν πολιτειῶν. ὑπάρχει δʼ ἡ γένεσις εὐθὺς ἐξ ἐναντίων ἑκατέρᾳ τῶν μοναρχιῶν· ἡ μὲν γὰρ βασιλεία πρὸς βοήθειαν τὴν ἀπὸ τοῦ δήμου τοῖς ἐπιεικέσι γέγονεν, καὶ καθίσταται βασιλεὺς ἐκ τῶν ἐπιεικῶν καθʼ ὑπεροχὴν ἀρετῆς ἢ πράξεων τῶν ἀπὸ τῆς ἀρετῆς, ἢ καθʼ ὑπεροχὴν τοιούτου γένους, ὁ δὲ τύραννος ἐκ τοῦ δήμου καὶ τοῦ πλήθους ἐπὶ τοὺς γνωρίμους, ὅπως ὁ δῆμος ἀδικῆται μηδὲν ὑπʼ αὐτῶν. φανερὸν δʼ ἐκ τῶν συμβεβηκότων. σχεδὸν γὰρ οἱ πλεῖστοι τῶν τυράννων γεγόνασιν ἐκ δημαγωγῶν ὡς εἰπεῖν, πιστευθέντες ἐκ τοῦ διαβάλλειν τοὺς γνωρίμους. αἱ μὲν γὰρ τοῦτον τὸν τρόπον κατέστησαν τῶν τυραννίδων, ἤδη τῶν πόλεων ηὐξημένων, αἱ δὲ πρὸ τούτων ἐκ [τε] τῶν βασιλέων παρεκβαινόντων τὰ πάτρια καὶ δεσποτικωτέρας ἀρχῆς ὀρεγομένων, αἱ δὲ ἐκ τῶν αἱρετῶν ἐπὶ τὰς κυρίας ἀρχάς (τὸ γὰρ ἀρχαῖον οἱ δῆμοι καθίστασαν πολυχρονίους τὰς δημιουργίας καὶ τὰς θεωρίας), αἱ δʼ ἐκ τῶν ὀλιγαρχιῶν, αἱρουμένων ἕνα τινὰ κύριον ἐπὶ τὰς μεγίστας ἀρχάς. πᾶσι γὰρ ὑπῆρχε τοῖς τρόποις τούτοις τὸ κατεργάζεσθαι ῥᾳδίως, εἰ μόνον βουληθεῖεν, διὰ τὸ δύναμιν προϋπάρχειν τοῖς μὲν βασιλικῆς ἀρχῆς τοῖς δὲ τὴν τῆς τιμῆς· οἷον Φείδων μὲν περὶ Ἄργος καὶ ἕτεροι τύραννοι κατέστησαν βασιλείας ὑπαρχούσης, οἱ δὲ περὶ τὴν Ἰωνίαν καὶ Φάλαρις ἐκ τῶν τιμῶν, Παναίτιος δʼ ἐν Λεοντίνοις καὶ Κύψελος ἐν Κορίνθῳ καὶ Πεισίστρατος Ἀθήνησι καὶ Διονύσιος ἐν Συρακούσαις καὶ ἕτεροι τὸν αὐτὸν τρόπον ἐκ δημαγωγίας. καθάπερ οὖν εἴπομεν, ἡ βασιλεία τέτακται κατὰ τὴν ἀριστοκρατίαν. κατʼ ἀξίαν γάρ ἐστιν, ἢ κατʼ ἰδίαν ἀρετὴν ἢ κατὰ γένος, ἢ κατʼ εὐεργεσίας, ἢ κατὰ ταῦτά τε καὶ δύναμιν. ἅπαντες γὰρ εὐεργετήσαντες ἢ δυνάμενοι τὰς πόλεις ἢ τὰ ἔθνη εὐεργετεῖν ἐτύγχανον τῆς τιμῆς ταύτης, οἱ μὲν κατὰ πόλεμον κωλύσαντες δουλεύειν, ὥσπερ Κόδρος, οἱ δʼ ἐλευθερώσαντες, ὥσπερ Κῦρος, ἢ κτίσαντες ἢ κτησάμενοι χώραν, ὥσπερ οἱ Λακεδαιμονίων βασιλεῖς καὶ Μακεδόνων καὶ Μολοττῶν. βούλεται δʼ ὁ βασιλεὺς εἶναι φύλαξ,

1310b40

ὅπως οἱ

1311a istediği, mal varlığı olanların hiçbir haksızlığa uğramaması, halkın da hiçbir hakarete maruz kalmamasıdır. Tiranlık ise, sık sık söylendiği gibi, kendi çıkarı için olmadıkça ortak hiçbir şeye bakmaz. Tiranın hedefi hoş olan, kralınki güzel olandır. Bu yüzden üstünlüklerin de parayla ilgili olanı tirana, şerefle ilgili olanı daha çok krala yakışır; kralın muhafızları vatandaşlardır, tiranınkiler yabancılar.

Tiranlığın hem demokrasinin hem oligarşinin kötülüklerini taşıdığı açıktır. Oligarşiden şunları alır: gayeyi zenginlik saymak (çünkü muhafızları da sefahati de ancak böyle sürdürebilir) ve kalabalığa hiç güvenmemek (bu yüzden halkın silahlarını toplarlar). Ayak takımına kötü davranmak, onu şehirden sürüp köylere dağıtmak da ikisinin, yani oligarşiyle tiranlığın ortak yanıdır. Demokrasiden de şunları alır: ileri gelenlerle savaşmak, onları gizlice ya da açıkça yok etmek, kendisine rakip ve iktidarına engel saydığı için sürgüne göndermek. Komplolar da bundan doğar: kimileri kendileri yönetmek, kimileri de köle olmamak ister. Periandros'un Thrasybulos'a verdiği öğüt, yani boy atan başakları kesmek de buradan gelir: vatandaşlar arasında sivrilenleri hep ortadan kaldırmak gerektiğini anlatır. Demek ki, aşağı yukarı söylediğimiz gibi, yönetim biçimlerinde de monarşilerde de değişmelerin ilkelerini aynı saymak gerekir. Çünkü yönetilenlerin çoğu monarşilere haksızlık, korku ya da küçümseme yüzünden saldırır; haksızlık türleri içinde de en çok küstahlık yüzünden, bazen de malları ellerinden alındığı için.

Hedefler de oradakiyle aynıdır, hem tiranlıklarda hem krallıklarda; çünkü tek başına hükmedenlerin elinde herkesin göz diktiği büyük bir zenginlik ve şeref vardır. Saldırıların kimi yöneticilerin şahsına, kimi de iktidarına yönelir. Küstahlıktan doğanlar şahsa yönelir. Küstahlığın birçok türü vardır ve her biri öfkeye sebep olur; öfkelenenlerin de hemen hepsi üstünlük kazanmak için değil, intikam almak için saldırır. Mesela Peisistratosoğullarına yapılan saldırı, Harmodios'un kız kardeşini rezil edip Harmodios'u aşağıladıkları içindi (Harmodios kız kardeşi yüzünden, Aristogeiton da Harmodios yüzünden saldırdı). Ambrakia tiranı Periandros'a da, sevgilisi olan oğlanla içki içerken ona kendisinden gebe kalıp kalmadığını sorduğu için komplo kurdular.

1311a

μὲν κεκτημένοι τὰς οὐσίας μηθὲν ἄδικον πάσχωσιν, ὁ δὲ δῆμος μὴ ὑβρίζηται μηθέν· ἡ δὲ τυραννίς, ὥσπερ εἴρηται πολλάκις, πρὸς οὐδὲν ἀποβλέπει κοινόν, εἰ μὴ τῆς ἰδίας ὠφελείας χάριν. ἔστι δὲ σκοπὸς τυραννικὸς μὲν τὸ ἡδύ, βασιλικὸς δὲ τὸ καλόν. διὸ καὶ τῶν πλεονεκτημάτων τὰ μὲν χρήματα τυραννικὰ, τὰ δʼ εἰς τιμὴν βασιλικὰ μᾶλλον· καὶ φυλακὴ βασιλικὴ μὲν πολιτική, τυραννικὴ δὲ διὰ ξένων. ὅτι δʼ ἡ τυραννὶς ἔχει κακὰ καὶ τὰ τῆς δημοκρατίας καὶ τὰ τῆς ὀλιγαρχίας, φανερόν· ἐκ μὲν ὀλιγαρχίας τὸ τὸ τέλος εἶναι πλοῦτον (οὕτω γὰρ καὶ διαμένειν ἀναγκαῖον μόνως τήν τε φυλακὴν καὶ τὴν τρυφήν), καὶ τὸ τῷ πλήθει μηδὲν πιστεύειν (διὸ καὶ τὴν παραίρεσιν ποιοῦνται τῶν ὅπλων), καὶ τὸ κακοῦν τὸν ὄχλον καὶ τὸ ἐκ τοῦ ἄστεως ἀπελαύνειν καὶ διοικίζειν ἀμφοτέρων κοινόν, καὶ τῆς ὀλιγαρχίας καὶ τῆς τυραννίδος· ἐκ δημοκρατίας δὲ τὸ πολεμεῖν τοῖς γνωρίμοις καὶ διαφθείρειν λάθρᾳ καὶ φανερῶς καὶ φυγαδεύειν ὡς ἀντιτέχνους καὶ πρὸς τὴν ἀρχὴν ἐμποδίους. ἐκ γὰρ τούτων συμβαίνει γίγνεσθαι καὶ τὰς ἐπιβουλάς, τῶν μὲν ἄρχειν αὐτῶν βουλομένων, τῶν δὲ μὴ δουλεύειν. ὅθεν καὶ τὸ Περιάνδρου πρὸς Θρασύβουλον συμβούλευμά ἐστιν, ἡ τῶν ὑπερεχόντων σταχύων κόλουσις, ὡς δέον αἰεὶ τοὺς ὑπερέχοντας τῶν πολιτῶν ἀναιρεῖν. καθάπερ οὖν σχεδὸν ἐλέχθη, τὰς αὐτὰς ἀρχὰς δεῖ νομίζειν περί τε τὰς πολιτείας εἶναι τῶν μεταβολῶν καὶ περὶ τὰς μοναρχίας· διά τε γὰρ ἀδικίαν καὶ διὰ φόβον καὶ διὰ καταφρόνησιν ἐπιτίθενται πολλοὶ τῶν ἀρχομένων ταῖς μοναρχίαις, τῆς δὲ ἀδικίας μάλιστα διʼ ὕβριν, ἐνίοτε δὲ καὶ διὰ τὴν τῶν ἰδίων στέρησιν. ἔστι δὲ καὶ τὰ τέλη ταὐτά, καθάπερ κἀκεῖ, καὶ περὶ τὰς τυραννίδας καὶ τὰς βασιλείας· μέγεθος γὰρ ὑπάρχει πλούτου καὶ τιμῆς τοῖς μονάρχοις, ὧν ἐφίενται πάντες. τῶν δʼ ἐπιθέσεων αἱ μὲν ἐπὶ τὸ σῶμα γίγνονται τῶν ἀρχόντων, αἱ δʼ ἐπὶ τὴν ἀρχήν. αἱ μὲν οὖν διʼ ὕβριν ἐπὶ τὸ σῶμα. τῆς δʼ ὕβρεως οὔσης πολυμεροῦς, ἕκαστον αὐτῶν αἴτιον γίγνεται τῆς ὀργῆς· τῶν δʼ ὀργιζομένων σχεδὸν οἱ πλεῖστοι τιμωρίας χάριν ἐπιτίθενται, ἀλλʼ οὐχ ὑπεροχῆς. οἷον ἡ μὲν τῶν Πεισιστρατιδῶν διὰ τὸ προπηλακίσαι μὲν τὴν Ἁρμοδίου ἀδελφὴν ἐπηρεάσαι δʼ Ἁρμόδιον (ὁ μὲν γὰρ Ἁρμόδιος διὰ τὴν ἀδελφήν, ὁ δὲ Ἀριστογείτων διὰ τὸν Ἁρμόδιον), ἐπεβούλευσαν δὲ καὶ Περιάνδρῳ τῷ ἐν Ἀμβρακίᾳ τυράννῳ διὰ τὸ συμπίνοντα μετὰ

1311b

τῶν παιδικῶν ἐρωτῆσαι αὐτὸν εἰ ἤδη ἐξ αὐτοῦ κύει·

1311b1 Pausanias'ın Philippos'a saldırısı, Philippos onun Attalos'un adamlarınca aşağılanmasına göz yumduğu içindi; Derdas'ın Küçük Amyntas'a saldırısı, Amyntas onun gençliğiyle övündüğü içindi. Hadımın Kıbrıslı Euagoras'a saldırısı da öyledir: Euagoras'ın oğlu onun karısını elinden aldığı için, hakarete uğramış biri olarak Euagoras'ı öldürdü. Birçok saldırı da bazı monarkların birilerinin namusuna dokunması yüzünden olmuştur. Krataios'un Arkhelaos'a saldırısı buna örnektir. Krataios bu ilişkiden hep rahatsızdı; öyle ki küçük bir bahane bile yeterdi. Bahane de şu oldu: Arkhelaos ona kızlarından birini vereceğine söz verdiği hâlde hiçbirini vermedi. Büyüğünü, Sirras ve Arrabaios'la savaşta sıkıştığı için Elimeia kralına, küçüğünü de oğlu Amyntas'a verdi; böylece Amyntas'ın Kleopatra'dan olan oğluyla en az çatışacağını düşünüyordu. Ama aralarındaki soğukluğun asıl başlangıcı, Krataios'un bu cinsel yakınlığa katlanmakta zorlanmasıydı. Larisalı Hellanokrates de aynı sebeple saldırıya katıldı: Arkhelaos onun gençliğinden faydalandığı hâlde, söz verdiği gibi onu yurduna geri döndürmeyince, aralarındaki ilişkinin aşk arzusundan değil küstahlıktan doğduğunu düşündü. Ainoslu Python ile Herakleides de babalarının intikamını almak için Kotys'i öldürdüler. Adamas ise çocukken Kotys tarafından hadım edildiği için, hakarete uğramış biri olarak ondan ayrılıp isyan etti.

Birçokları da bedenlerine dayakla eziyet edildiği için öfkelenip, hakarete uğramış kimseler olarak, kimi hükümdarlarını öldürmüş, kimi öldürmeye kalkışmıştır; bu, makam sahipleri ve kral soyundan hanedanlar için de böyledir. Mesela Mytilene'de, sopalarla dolaşıp insanları döven Penthilosoğullarına Megakles arkadaşlarıyla birlikte saldırıp onları ortadan kaldırdı; daha sonra da Smerdes, Penthilos'tan dayak yiyip karısının yanından sürüklenerek çıkarıldığı için onu öldürdü. Arkhelaos'a yapılan saldırıya da Dekamnikhos önderlik etti, saldıranları ilk kışkırtan oydu. Öfkesinin sebebi, Arkhelaos'un onu kırbaçlatmak üzere şair Euripides'e teslim etmesiydi; Euripides de, Dekamnikhos ağzının kokusu hakkında bir şey söylediği için ona kızmıştı. Başka birçokları da bu tür sebeplerle kimi öldürüldü, kimi komploya uğradı. Korku yüzünden de aynı şey olur; çünkü korku, yönetim biçimlerinde olduğu gibi monarşilerde de sebeplerden biriydi. Mesela Artapanes, Dareios meselesinde suçlanmaktan korktuğu için Kserkses'e saldırdı: Kserkses emretmediği hâlde Dareios'u asmıştı, ama Kserkses akşam yemeğinde olduğu için emrini hatırlamayacağını ve kendisini bağışlayacağını sanmıştı. Bazı saldırılar da

1311b1

ἡ δὲ Φιλίππου ὑπὸ Παυσανίου διὰ τὸ ἐᾶσαι ὑβρισθῆναι αὐτὸν ὑπὸ τῶν περὶ Ἄτταλον, καὶ ἡ Ἀμύντου τοῦ μικροῦ ὑπὸ Δέρδα διὰ τὸ καυχήσασθαι εἰς τὴν ἡλικίαν αὐτοῦ, καὶ ἡ τοῦ εὐνούχου Εὐαγόρᾳ τῷ Κυπρίῳ· διὰ γὰρ τὸ τὴν γυναῖκα παρελέσθαι τὸν υἱὸν αὐτοῦ ἀπέκτεινεν ὡς ὑβρισμένος. πολλαὶ δʼ ἐπιθέσεις γεγένηνται καὶ διὰ τὸ εἰς τὸ σῶμα αἰσχῦναι τῶν μονάρχων τινάς. οἷον καὶ ἡ Κραταίου εἰς Ἀρχέλαον· αἰεὶ γὰρ βαρέως εἶχε πρὸς τὴν ὁμιλίαν, ὥστε ἱκανὴ καὶ ἐλάττων ⟨ἂν⟩ ἐγένετο πρόφασις—ἢ διότι τῶν θυγατέρων οὐδεμίαν ἔδωκεν ὁμολογήσας αὐτῷ, ἀλλὰ τὴν μὲν προτέραν, κατεχόμενος ὑπὸ πολέμου πρὸς Σίρραν καὶ Ἀρράβαιον, ἔδωκε τῷ βασιλεῖ τῷ τῆς Ἐλιμείας, τὴν δὲ νεωτέραν τῷ υἱεῖ Ἀμύντᾳ, οἰόμενος οὕτως ἂν ἐκεῖνον ἥκιστα διαφέρεσθαι καὶ τὸν ἐκ τῆς Κλεοπάτρας· ἀλλὰ τῆς γε ἀλλοτριότητος ὑπῆρχεν ἀρχὴ τὸ βαρέως φέρειν πρὸς τὴν ἀφροδισιαστικὴν χάριν. συνεπέθετο δὲ καὶ Ἑλλανοκράτης ὁ Λαρισαῖος διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν· ὡς γὰρ χρώμενος αὐτοῦ τῇ ἡλικίᾳ οὐ κατῆγεν ὑποσχόμενος, διʼ ὕβριν καὶ οὐ διʼ ἐρωτικὴν ἐπιθυμίαν ᾤετο εἶναι τὴν γεγενημένην ὁμιλίαν. Πύθων δὲ καὶ Ἡρακλείδης οἱ Αἴνιοι Κότυν διέφθειραν τῷ πατρὶ τιμωροῦντες, Ἀδάμας δʼ ἀπέστη Κότυος διὰ τὸ ἐκτμηθῆναι παῖς ὢν ὑπʼ αὐτοῦ, ὡς ὑβρισμένος. πολλοὶ δὲ καὶ διὰ τὸ εἰς τὸ σῶμα αἰκισθῆναι πληγαῖς ὀργισθέντες οἱ μὲν διέφθειραν, οἱ δʼ ἐνεχείρησαν ὡς ὑβρισθέντες, καὶ τῶν περὶ τὰς ἀρχὰς καὶ βασιλικὰς δυναστείας. οἷον ἐν Μυτιλήνῃ τοὺς Πενθιλίδας Μεγακλῆς περιιόντας καὶ τύπτοντας ταῖς κορύναις ἐπιθέμενος μετὰ τῶν φίλων ἀνεῖλεν, καὶ ὕστερον Σμέρδης Πενθίλον πληγὰς λαβὼν καὶ παρὰ τῆς γυναικὸς ἐξελκυσθεὶς διέφθειρεν. καὶ τῆς Ἀρχελάου δʼ ἐπιθέσεως Δεκάμνιχος ἡγεμὼν ἐγένετο, παροξύνων τοὺς ἐπιθεμένους πρῶτος· αἴτιον δὲ τῆς ὀργῆς ὅτι αὐτὸν ἐξέδωκε μαστιγῶσαι Εὐριπίδῃ τῷ ποιητῇ· ὁ δʼ Εὐριπίδης ἐχαλέπαινεν εἰπόντος τι αὐτοῦ εἰς δυσωδίαν τοῦ στόματος. καὶ ἄλλοι δὲ πολλοὶ διὰ τοιαύτας αἰτίας οἱ μὲν ἀνῃρέθησαν οἱ δʼ ἐπεβουλεύθησαν. ὁμοίως δὲ καὶ διὰ φόβον· ἓν γάρ τι τοῦτο τῶν αἰτίων ἦν, ὥσπερ καὶ περὶ τὰς πολιτείας καὶ περὶ τὰς μοναρχίας· οἷον Ξέρξην Ἀρταπάνης φοβούμενος τὴν διαβολὴν τὴν περὶ Δαρεῖον, ὅτι ἐκρέμασεν οὐ κελεύσαντος Ξέρξου, ἀλλʼ οἰόμενος συγγνώσεσθαι ὡς ἀμνημονοῦντα διὰ τὸ δειπνεῖν. αἱ δὲ διὰ

1312a küçümseme yüzünden olur.

1312a

καταφρόνησιν,

1312a1 Mesela biri, Sardanapallos'u kadınlarla birlikte yün tararken görünce ona saldırdı (masal anlatıcılarının söyledikleri doğruysa; onun için doğru değilse bile başka biri için pekâlâ doğru olabilir). Dion da küçük Dionysios'a onu küçümsediği için saldırdı: vatandaşların da ona aynı gözle baktığını, kendisinin de hep sarhoş gezdiğini görüyordu. Dostlardan bazıları da küçümsedikleri için saldırır; kendilerine güvenildiği için hükümdarı küçümser, fark edilmeyeceklerini düşünürler. İktidarı ele geçirebileceklerine inananlar da bir bakıma küçümsedikleri için saldırır: güçleri olduğundan ve bu güç sayesinde tehlikeyi hafife aldıklarından işe kolayca girişirler. Monarkların ordu komutanları böyledir. Mesela Kyros, hem Astyages'in yaşayışını hem gücünü küçümsediği için ona saldırdı, çünkü Astyages'in gücü atıl kalmış, kendisi de sefahate dalmıştı; Trakyalı Seuthes de Amadokos'un komutanıyken ona saldırdı. Bazıları da birden fazla sebeple saldırır, mesela hem küçümsedikleri hem de kazanç umdukları için; Mithridates'in Ariobarzanes'e saldırısı böyledir. Bu sebeple en çok girişenler, tabiatça gözü pek olup monarkların yanında askerî bir itibar kazanmış kimselerdir. Çünkü cesaret güçle birleşince atılganlık olur; bu ikisine birden sahip oldukları için kolayca üstün geleceklerini sanarak saldırırlar.

Şan hırsıyla saldıranlarda sebep, daha önce sayılanlardan başka türlüdür. Bazıları tiranlara, onların elindeki büyük kazançları ve büyük şerefleri gördükleri için girişir; şan hırsıyla saldıranlar ise tehlikeyi bu yüzden göze almaz. Ötekiler söylediğimiz sebeple hareket eder; bunlar ise, insanı ünlü yapan ve başkalarının gözünde tanınmış kılan olağanüstü bir işe nasıl girişirlerse, monarklara da öyle girişirler: ele geçirmek istedikleri monarşi değil, şandır. Gerçi bu sebeple harekete geçenler sayıca pek azdır; çünkü işi başaramayacaksa canını kurtarmayı hiç umursamamayı baştan kabullenmek gerekir. Böyleleri Dion'un tutumunu örnek almalıdır, ama bu tutum pek çok kişide kolay kolay yer etmez. Dion birkaç kişiyle Dionysios'a karşı sefere çıkarken, ne kadar ilerleyebilirse ilerlesin bu işe o kadarcık katılmanın kendisine yeteceğini söylüyordu; mesela karaya ayak basar basmaz ölse bile, bu ölüm onun için güzel bir ölüm olacaktı.

Tiranlık, öteki yönetim biçimlerinin her biri gibi, bir yoldan dışarıdan yıkılır:

1312a1

ὥσπερ Σαρδανάπαλλον ἰδών τις ξαίνοντα μετὰ τῶν γυναικῶν (εἰ ἀληθῆ ταῦτα οἱ μυθολογοῦντες λέγουσιν· εἰ δὲ μὴ ἐπʼ ἐκείνου, ἀλλʼ ἐπʼ ἄλλου γε ἂν γένοιτο τοῦτο ἀληθές), καὶ Διονυσίῳ τῷ ὑστέρῳ Δίων ἐπέθετο διὰ τὸ καταφρονεῖν, ὁρῶν τούς τε πολίτας οὕτως ἔχοντας καὶ αὐτὸν ἀεὶ μεθύοντα. καὶ τῶν φίλων δέ τινες ἐπιτίθενται διὰ καταφρόνησιν· διὰ γὰρ τὸ πιστεύεσθαι καταφρονοῦσιν ὡς λήσοντες. καὶ οἱ οἰόμενοι δύνασθαι κατασχεῖν τὴν ἀρχὴν τρόπον τινὰ διὰ τὸ καταφρονεῖν ἐπιτίθενται· ὡς δυνάμενοι γὰρ καὶ καταφρονοῦντες τοῦ κινδύνου διὰ τὴν δύναμιν ἐπιχειροῦσι ῥᾳδίως, ὥσπερ οἱ στρατηγοῦντες τοῖς μονάρχοις, οἷον Κῦρος Ἀστυάγει καὶ τοῦ βίου καταφρονῶν καὶ τῆς δυνάμεως διὰ τὸ τὴν μὲν δύναμιν ἐξηργηκέναι αὐτὸν δὲ τρυφᾶν, καὶ Σεύθης ὁ Θρᾷξ Ἀμαδόκῳ στρατηγὸς ὤν. οἱ δὲ καὶ διὰ πλείω τούτων ἐπιτίθενται, οἷον καὶ καταφρονοῦντες καὶ διὰ κέρδος, ὥσπερ Ἀριοβαρζάνῃ Μιθριδάτης μάλιστα δὲ διὰ ταύτην τὴν αἰτίαν ἐγχειροῦσιν οἱ τὴν φύσιν μὲν θρασεῖς, τιμὴν δʼ ἔχοντες πολεμικὴν παρὰ τοῖς μονάρχοις· ἀνδρεία γὰρ δύναμιν ἔχουσα θράσος ἐστίν, διʼ ἃς ἀμφοτέρας, ὡς ῥᾳδίως κρατήσοντες, ποιοῦνται τὰς ἐπιθέσεις. τῶν δὲ διὰ φιλοτιμίαν ἐπιτιθεμένων ἕτερος τρόπος ἔστι τῆς αἰτίας παρὰ τοὺς εἰρημένους πρότερον. οὐ γὰρ ὥσπερ ἔνιοι τοῖς τυράννοις ἐπιχειροῦσιν ὁρῶντες κέρδη τε μεγάλα καὶ τιμὰς μεγάλας οὔσας αὐτοῖς, οὕτω καὶ τῶν διὰ φιλοτιμίαν ἐπιτιθεμένων ἕκαστος προαιρεῖται κινδυνεύειν· ἀλλʼ ἐκεῖνοι μὲν διὰ τὴν εἰρημένην αἰτίαν, οὗτοι δʼ ὥσπερ κἂν ἄλλης τινὸς γενομένης πράξεως περιττῆς καὶ διʼ ἣν ὀνομαστοὶ γίγνονται καὶ γνώριμοι τοῖς ἄλλοις, οὕτω καὶ τοῖς μονάρχοις ἐγχειροῦσιν, οὐ κτήσασθαι βουλόμενοι μοναρχίαν ἀλλὰ δόξαν. οὐ μὴν ἀλλʼ ἐλάχιστοί γε τὸν ἀριθμόν εἰσιν οἱ διὰ ταύτην τὴν αἰτίαν ὁρμῶντες· ὑποκεῖσθαι γὰρ δεῖ τὸ τοῦ σωθῆναι μηδὲν φροντίζειν, ἂν μὴ μέλλῃ κατασχήσειν τὴν πρᾶξιν. οἷς ἀκολουθεῖν μὲν δεῖ τὴν Δίωνος ὑπόληψιν, οὐ ῥᾴδιον δʼ αὐτὴν ἐγγενέσθαι πολλοῖς· ἐκεῖνος γὰρ μετʼ ὀλίγων ἐστράτευσεν ἐπὶ Διονύσιον οὕτως ἔχειν φάσκων ὡς ὅποι περ ἂν δύνηται προελθεῖν, ἱκανὸν αὑτῷ τοσοῦτον μετασχεῖν τῆς πράξεως, οἷον εἰ μικρὸν ἐπιβάντα τῆς γῆς εὐθὺς συμβαίη τελευτῆσαι τοῦτον καλῶς ἔχειν αὑτῷ τὸν θάνατον. φθείρεται δὲ τυραννὶς ἕνα μὲν τρόπον, ὥσπερ καὶ τῶν ἄλλων ἑκάστη πολιτειῶν, ἔξωθεν,

1312b kendisine zıt ve ondan güçlü bir yönetim biçimi varsa. Böyle bir yönetim biçiminin onu yıkmayı isteyeceği açıktır, çünkü prohairesis'leri zıttır; insan istediği şeyi de gücü yetince yapar. Zıt yönetim biçimleri şunlardır: halk yönetimi tiranlığa zıttır, tıpkı Hesiodos'un sözündeki çömlekçinin çömlekçiye düşmanlığı gibi (çünkü demokrasinin son biçimi de bir tiranlıktır); krallık ve aristokrasi de yönetim biçimlerinin zıtlığı yüzünden ona zıttır. Bu yüzden Lakedaimonlular ve iyi yönetildikleri dönemde Syrakusaililer tiranlıkların çoğunu yıktılar. Bir yoldan da kendi içinden yıkılır: iktidara ortak olanlar birbirine düştüğünde. Gelon'un ailesinin ve bugün Dionysios'un ailesinin tiranlığı böyle yıkıldı. Gelon'unki şöyle: Hieron'un kardeşi Thrasybulos, kendisi yönetebilmek için Gelon'un oğlunu avucuna alıp hazlara sürüklüyordu. Akrabalar da tiranlık bütünüyle yıkılmasın, yalnız Thrasybulos düşsün diye birleştiler; ama bu birleşenler fırsatı yakalayınca hepsini birden kovdular. Dionysios'u ise akrabası Dion, halkı da yanına alarak üzerine yürüyüp kovdu; sonra kendisi öldürüldü. Tiranlıklara en çok saldırılmasının iki sebebi vardır: nefret ve küçümseme. Bunlardan biri, nefret, tiranlarda her zaman vardır; yıkılmaların birçoğu ise küçümsenmekten doğar. Bunun kanıtı şudur: iktidarı kendileri elde edenlerin çoğu onu korumayı da bilmiştir; devralanlar ise, denebilir ki, hemen hepsi onu çabucak kaybeder. Çünkü keyif ve zevk içinde yaşadıklarından kolayca küçümsenir, saldıranlara da birçok fırsat verirler. Öfkeyi de nefretin bir parçası saymak gerekir, çünkü bir bakıma aynı eylemlere sebep olur. Çoğu kez insanı harekete geçirmekte nefretten de etkilidir; öfkeliler daha şiddetle saldırır, çünkü bu hâl akla danışmaz (insanlar en çok küstahlık yüzünden öfkelerine kapılır; Peisistratosoğullarının tiranlığı da başka birçokları da bu sebeple yıkılmıştır). Ama nefret daha çok akla danışır; çünkü öfkeye acı eşlik eder, bu yüzden öfkeli insan kolay kolay düşünüp taşınamaz, düşmanlıkta ise acı yoktur.

Kısaca söylersek, katışıksız ve en son oligarşi ile en uç demokrasi için saydığımız bütün sebepleri tiranlık için de saymak gerekir; çünkü bunlar aslında birçok kişiye bölünmüş tiranlıklardır. Krallık ise dışarıdan gelen tehlikelerle pek az yıkılır, bu yüzden de uzun ömürlüdür; yıkılmalarının çoğu kendi içinden gelir. İki şekilde yıkılır:

1312b

ἐὰν ἐναντία τις ᾖ πολιτεία κρείττων (τὸ μὲν γὰρ βούλεσθαι δῆλον ὡς ὑπάρξει διὰ τὴν ἐναντιότητα τῆς προαιρέσεως· ἃ δὲ βούλονται, δυνάμενοι πράττουσι πάντες), ἐναντίαι δʼ αἱ πολιτεῖαι, δῆμος μὲν τυραννίδι καθʼ Ἡσίοδον ὡς κεραμεὺς κεραμεῖ (καὶ γὰρ ἡ δημοκρατία ἡ τελευταία τυραννίς ἐστιν), βασιλεία δὲ καὶ ἀριστοκρατία διὰ τὴν ἐναντιότητα τῆς πολιτείας (διὸ Λακεδαιμόνιοι πλείστας κατέλυσαν τυραννίδας καὶ Συρακούσιοι κατὰ τὸν χρόνον ὃν ἐπολιτεύοντο καλῶς)· ἕνα δʼ ἐξ αὑτῆς, ὅταν οἱ μετέχοντες στασιάζωσιν, ὥσπερ ἡ τῶν περὶ Γέλωνα καὶ νῦν ἡ τῶν περὶ Διονύσιον, ἡ μὲν Γέλωνος Θρασυβούλου τοῦ Ἱέρωνος ἀδελφοῦ τὸν υἱὸν τοῦ Γέλωνος δημαγωγοῦντος καὶ πρὸς ἡδονὰς ὁρμῶντος, ἵνʼ αὐτὸς ἄρχῃ, τῶν δὲ οἰκείων συστησάντων ἵνα μὴ ἡ τυραννὶς ὅλως καταλυθῇ ἀλλὰ Θρασύβουλος, οἱ δὲ συστάντες αὐτῶν, ὡς καιρὸν ἔχοντες, ἐξέβαλον ἅπαντας αὐτούς· Διονύσιον δὲ Δίων στρατεύσας, κηδεστὴς ὢν καὶ προσλαβὼν τὸν δῆμον, ἐκεῖνον ἐκβαλὼν διεφθάρη. δύο δὲ οὐσῶν αἰτιῶν διʼ ἃς μάλιστʼ ἐπιτίθενται ταῖς τυραννίσι, μίσους καὶ καταφρονήσεως, θάτερον μὲν ἀεὶ τούτων ὑπάρχει τοῖς τυράννοις, τὸ μῖσος, ἐκ δὲ τοῦ καταφρονεῖσθαι πολλαὶ γίνονται τῶν καταλύσεων. σημεῖον δέ· τῶν μὲν γὰρ κτησαμένων οἱ πλεῖστοι καὶ διεφύλαξαν τὰς ἀρχάς, οἱ δὲ παραλαβόντες εὐθὺς ὡς εἰπεῖν ἀπολλύασι πάντες. ἀπολαυστικῶς γὰρ ζῶντες εὐκαταφρόνητοί τε γίνονται καὶ πολλοὺς καιροὺς παραδιδόασι τοῖς ἐπιτιθεμένοις. μόριον δέ τι τοῦ μίσους καὶ τὴν ὀργὴν δεῖ τιθέναι· τρόπον γάρ τινα τῶν αὐτῶν αἰτία γίνεται πράξεων. πολλάκις δὲ καὶ πρακτικώτερον τοῦ μίσους· συντονώτερον γὰρ ἐπιτίθενται διὰ τὸ μὴ χρῆσθαι λογισμῷ τὸ πάθος (μάλιστα δὲ συμβαίνει τοῖς θυμοῖς ἀκολουθεῖν διὰ τὴν ὕβριν, διʼ ἣν αἰτίαν ἥ τε τῶν Πεισιστρατιδῶν κατελύθη τυραννὶς καὶ πολλαὶ τῶν ἄλλων), ἀλλὰ μᾶλλον τὸ μῖσος· ἡ μὲν γὰρ ὀργὴ μετὰ λύπης πάρεστιν, ὥστε οὐ ῥᾴδιον λογίζεσθαι, ἡ δʼ ἔχθρα ἄνευ λύπης. ὡς δὲ ἐν κεφαλαίοις εἰπεῖν, ὅσας αἰτίας εἰρήκαμεν τῆς τε ὀλιγαρχίας τῆς ἀκράτου καὶ τελευταίας καὶ τῆς δημοκρατίας τῆς ἐσχάτης, τοσαύτας καὶ τῆς τυραννίδος θετέον· καὶ γὰρ αὗται τυγχάνουσιν οὖσαι διαιρεταὶ τυραννίδες. βασιλεία δʼ ὑπὸ μὲν τῶν ἔξωθεν ἥκιστα φθείρεται, διὸ καὶ πολυχρόνιός ἐστιν· ἐξ αὐτῆς δʼ αἱ πλεῖσται φθοραὶ συμβαίνουσιν. φθείρεται δὲ κατὰ δύο τρόπους,

1312b40 biri,

1312b40

ἕνα μὲν

1313a krallığa ortak olanlar birbirine düştüğünde; öteki, krallar yönetimi daha tiranca yürütmeye kalkıştığında, yani kanuna aykırı olarak daha fazla şey üzerinde söz sahibi olmak istediklerinde. Bugün artık krallıklar ortaya çıkmıyor; bir monarşi ortaya çıkarsa da daha çok tiranlık oluyor. Çünkü krallık, gönüllü kabul edilen ama daha büyük işler üzerinde söz sahibi olan bir yönetimdir; oysa bugün birbirine benzer pek çok insan var ve hiçbiri makamın büyüklüğüne ve itibarına denk düşecek kadar ötekilerden üstün değil. Bu yüzden insanlar böyle bir yönetime gönüllü katlanmaz; biri de hileyle ya da zorla yönetirse, bu hemen tiranlık sayılır. Soydan geçen krallıklarda ise, söylenenlere ek olarak, yıkılmanın şu sebeplerini de saymak gerekir: kralların çoğunun kolayca küçümsenecek kimseler olması ve tiranın gücüne değil, yalnız kral itibarına sahip oldukları hâlde küstahlık etmeleri. Böyle krallıkları yıkmak kolaydı; çünkü yönetilenler istemeyince kral hemen kral olmaktan çıkar, oysa tiran, onlar istemese de tiran kalır. Demek ki monarşiler bu ve buna benzer başka sebeplerle yıkılır.

11. Bölüm

Monarşilerin korunmasına gelince: genel olarak söylersek, bunun zıt yollarla olacağı açıktır. Tek tek ele alırsak, krallıklar onları daha ölçülü bir yöne çekmekle korunur. Çünkü krallar ne kadar az şey üzerinde söz sahibi olursa, iktidarın bütünü o kadar uzun sürer; kendileri daha az despotça davranır, huyca yönetilenlere daha yakın olur ve onlarca daha az kıskanılırlar. Molossoslardaki krallık bu yüzden uzun süre ayakta kaldı; Lakedaimonlularınki de hem en baştan iki parçaya bölündüğü için, hem de sonra Theopompos başka konularda ölçülü davranıp üstüne bir de eforluk makamını kurduğu için. Theopompos krallığın gücünden kısarak ömrünü uzattı; böylece onu bir bakıma küçültmedi, büyüttü. Anlatıldığına göre, karısı ona krallığı oğullarına babasından aldığından daha küçük bırakmaktan utanmıyor mu diye sorunca, "Hiç de değil," diye cevap vermiş, "çünkü daha uzun ömürlü bir krallık bırakıyorum."

Tiranlıklar ise birbirine en zıt iki yolla korunur. Bunlardan biri, gelenekte yerleşmiş olandır; tiranların çoğu iktidarı bu yolla yürütür. Bu yoldaki tedbirlerin çoğunu Korinthoslu Periandros'un kurduğu söylenir; Pers yönetiminden de buna benzer çok şey alınabilir. Tiranlığı elden geldiğince korumak için eskiden söylenmiş tedbirler şunlardır: sivrilenleri budamak, gururlu kimseleri ortadan kaldırmak; ortak sofralara, siyasî kulüplere, terbiyeye ve bu türden başka hiçbir şeye izin vermemek;

1313a

στασιασάντων τῶν μετεχόντων τῆς βασιλείας, ἄλλον δὲ τρόπον τυραννικώτερον πειρωμένων διοικεῖν, ὅταν εἶναι κύριοι πλειόνων ἀξιῶσι καὶ παρὰ τὸν νόμον. οὐ γίγνονται δʼ ἔτι βασιλεῖαι νῦν, ἀλλʼ ἄν περ γίγνωνται, μοναρχίαι, τυραννίδες μᾶλλον, διὰ τὸ τὴν βασιλείαν ἑκούσιον μὲν ἀρχὴν εἶναι, μειζόνων δὲ κυρίαν, πολλοὺς δʼ εἶναι τοὺς ὁμοίους, καὶ μηδένα διαφέροντα τοσοῦτον ὥστε ἀπαρτίζειν πρὸς τὸ μέγεθος καὶ τὸ ἀξίωμα τῆς ἀρχῆς. ὥστε διὰ μὲν τοῦτο ἑκόντες οὐχ ὑπομένουσιν· ἂν δὲ διʼ ἀπάτης ἄρξῃ τις ἢ βίας, ἤδη δοκεῖ τοῦτο εἶναι τυραννίς. ἐν δὲ ταῖς κατὰ γένος βασιλείαις τιθέναι δεῖ τῆς φθορᾶς αἰτίαν πρὸς ταῖς εἰρημέναις καὶ τὸ γίνεσθαι πολλοὺς εὐκαταφρονήτους, καὶ τὸ δύναμιν μὴ κεκτημένους τυραννικὴν ἀλλὰ βασιλικὴν τιμὴν ὑβρίζειν· ῥᾳδία γὰρ ἐγίνετο ἡ κατάλυσις· μὴ βουλομένων γὰρ εὐθὺς οὐκ ἔσται βασιλεύς, ἀλλὰ τύραννος καὶ μὴ βουλομένων. φθείρονται μὲν οὖν αἱ μοναρχίαι διὰ ταύτας καὶ τοιαύτας ἑτέρας αἰτίας. σῴζονται δὲ δῆλον ὡς ἁπλῶς μὲν εἰπεῖν ἐκ τῶν ἐναντίων, ὡς δὲ καθʼ ἕκαστον τῷ τὰς μὲν βασιλείας ἄγειν ἐπὶ τὸ μετριώτερον. ὅσῳ γὰρ ἂν ἐλαττόνων ὦσι κύριοι, πλείω χρόνον ἀναγκαῖον μένειν πᾶσαν τὴν ἀρχήν· αὐτοί τε γὰρ ἧττον γίγνονται δεσποτικοὶ καὶ τοῖς ἤθεσιν ἴσοι μᾶλλον, καὶ ὑπὸ τῶν ἀρχομένων φθονοῦνται ἧττον. διὰ γὰρ τοῦτο καὶ ἡ περὶ Μολοττοὺς πολὺν χρόνον βασιλεία διέμεινεν, καὶ ἡ Λακεδαιμονίων διὰ τὸ ἐξ ἀρχῆς τε εἰς δύο μέρη διαιρεθῆναι τὴν ἀρχήν, καὶ πάλιν Θεοπόμπου μετριάσαντος τοῖς τε ἄλλοις καὶ τὴν τῶν ἐφόρων ἀρχὴν ἐπικαταστήσαντος· τῆς γὰρ δυνάμεως ἀφελὼν ηὔξησε τῷ χρόνῳ τὴν βασιλείαν, ὥστε τρόπον τινὰ ἐποίησεν οὐκ ἐλάττονʼ ἀλλὰ μείζονʼ αὐτήν. ὅπερ καὶ πρὸς τὴν γυναῖκα ἀποκρίνασθαί φασιν αὐτόν, εἰποῦσαν εἰ μηδὲν αἰσχύνεται τὴν βασιλείαν ἐλάττω παραδιδοὺς τοῖς υἱέσιν ἢ παρὰ τοῦ πατρὸς παρέλαβεν· οὐ δῆτα φάναι· παραδίδωμι γὰρ πολυχρονιωτέραν. αἱ δὲ τυραννίδες σῴζονται κατὰ δύο τρόπους τοὺς ἐναντιωτάτους, ὧν ἅτερός ἐστιν ὁ παραδεδομένος καὶ καθʼ ὃν διοικοῦσιν οἱ πλεῖστοι τῶν τυράννων τὴν ἀρχήν. τούτων δὲ τὰ πολλά φασι καταστῆσαι Περίανδρον τὸν Κορίνθιον· πολλὰ δὲ καὶ παρὰ τῆς Περσῶν ἀρχῆς ἔστι τοιαῦτα λαβεῖν. ἔστι δὲ τά τε πάλαι λεχθέντα πρὸς σωτηρίαν, ὡς οἷόν τε, τῆς τυραννίδος, τὸ τοὺς ὑπερέχοντας κολούειν καὶ τοὺς φρονηματίας ἀναιρεῖν, καὶ μήτε συσσίτια ἐᾶν μήτε ἑταιρίαν μήτε παιδείαν μήτε ἄλλο μηθὲν τοιοῦτον,

1313a40 tersine,

1313a40

ἀλλὰ πάντα

1313b gurur ve güven denen iki şeyin doğduğu her yere karşı tetikte olmak; okullara ve boş vakit geçirmek için yapılan başka toplantılara izin vermemek; herkesin birbirini olabildiğince tanımaması için her şeyi yapmak (çünkü tanışıklık insanların birbirine daha çok güvenmesini sağlar); şehirde bulunanların hep göz önünde olmalarını ve sarayın kapısında vakit geçirmelerini sağlamak (böylece ne yaptıkları pek gizli kalmaz, hep köle gibi yaşayarak küçük düşünmeye de alışırlar); bunlar gibi Perslere ve barbarlara özgü başka tiranca tedbirler (hepsinin etkisi aynıdır); yönetilenlerden birinin söylediği ya da yaptığı hiçbir şeyin gözden kaçmamasına çalışmak, bunun için de casuslar bulundurmak: Syrakusai'deki "muhbir kadınlar" ya da Hieron'un bir buluşma ya da toplantı olan her yere gönderdiği "kulak misafirleri" gibi (çünkü insanlar böylelerinden korktukları için daha az açık konuşur, açık konuşsalar da daha zor gizli kalır); insanları birbirinin gözünde karalamak ve birbirine düşürmek: dostu dosta, halkı ileri gelenlere, zenginleri de birbirine. Yönetilenleri yoksullaştırmak da tiranca bir tedbirdir: hem muhafızlarını beslemesinler, hem de gündelik geçim derdine düşüp komplo kuracak vakit bulamasınlar diye. Mısır'daki piramitler, Kypselosoğullarının adakları, Peisistratosoğullarının Olympios Zeus tapınağını yaptırması ve Polykrates'in Samos'taki yapıları buna örnektir (bunların hepsi aynı sonuca, yönetilenlerin hem işten başını kaldıramamasına hem de yoksullaşmasına varır). Vergi yükü de öyledir; Syrakusai'de, Dionysios zamanında, halk beş yıl içinde bütün mal varlığını vergi olarak ödemişti. Tiran savaş çıkarmayı da sever: halk hem meşgul olsun, hem de hep bir öndere muhtaç kalsın diye. Krallık dostlar sayesinde korunur; oysa dostlara herkesten çok güvenmemek tirana özgüdür, çünkü onu devirmeyi herkes ister, ama buna en çok güç yetirenler dostlardır.

Demokrasinin son biçiminde görülenler de hep tiranca şeylerdir: evlerde kadınların sözünün geçmesi, kocaları hakkında ihbarda bulunsunlar diye; aynı sebeple kölelere gevşek davranılması. Çünkü köleler ve kadınlar tiranlara komplo kurmaz; rahat yaşadıkları sürece de hem tiranlıklara hem demokrasilere ister istemez iyi gözle bakarlar, çünkü halk da tek başına hükmetmek ister. Bu yüzden dalkavuk her ikisinin yanında da itibar görür: halk yönetimlerinde demagog (çünkü demagog halkın dalkavuğudur), tiranların yanında ise onlara boyun bükerek yaklaşanlar;

1313b

φυλάττειν ὅθεν εἴωθε γίγνεσθαι δύο, φρόνημά τε καὶ πίστις, καὶ μήτε σχολὰς μήτε ἄλλους συλλόγους ἐπιτρέπειν γίγνεσθαι σχολαστικούς, καὶ πάντα ποιεῖν ἐξ ὧν ὅτι μάλιστα ἀγνῶτες ἀλλήλοις ἔσονται πάντες (ἡ γὰρ γνῶσις πίστιν ποιεῖ μᾶλλον πρὸς ἀλλήλους)· καὶ τὸ τοὺς ἐπιδημοῦντας αἰεὶ φανεροὺς εἶναι καὶ διατρίβειν περὶ θύρας (οὕτω γὰρ ἂν ἥκιστα λανθάνοιεν τί πράττουσι, καὶ φρονεῖν ἂν ἐθίζοιντο μικρὸν αἰεὶ δουλεύοντες)· καὶ τἆλλα ὅσα τοιαῦτα Περσικὰ καὶ βάρβαρα τυραννικά ἐστιν (πάντα γὰρ ταὐτὸν δύναται)· καὶ τὸ μὴ λανθάνειν πειρᾶσθαι ὅσα τυγχάνει τις λέγων ἢ πράττων τῶν ἀρχομένων, ἀλλʼ εἶναι κατασκόπους, οἷον περὶ Συρακούσας αἱ ποταγωγίδες καλούμεναι, καὶ οὓς ὠτακουστὰς ἐξέπεμπεν Ἱέρων, ὅπου τις εἴη συνουσία καὶ σύλλογος (παρρησιάζονταί τε γὰρ ἧττον, φοβούμενοι τοὺς τοιούτους, κἂν παρρησιάζωνται, λανθάνουσιν ἧττον)· καὶ τὸ διαβάλλειν ἀλλήλοις καὶ συγκρούειν καὶ φίλους φίλοις καὶ τὸν δῆμον τοῖς γνωρίμοις καὶ τοὺς πλουσίους ἑαυτοῖς. καὶ τὸ πένητας ποιεῖν τοὺς ἀρχομένους τυραννικόν, ὅπως μήτε φυλακὴ τρέφηται καὶ πρὸς τῷ καθʼ ἡμέραν ὄντες ἄσχολοι ὦσιν ἐπιβουλεύειν. παράδειγμα δὲ τούτου αἵ τε πυραμίδες αἱ περὶ Αἴγυπτον καὶ τὰ ἀναθήματα τῶν Κυψελιδῶν καὶ τοῦ Ὀλυμπίου ἡ οἰκοδόμησις ὑπὸ τῶν Πεισιστρατιδῶν, καὶ τῶν περὶ Σάμον ἔργα Πολυκράτεια (πάντα γὰρ ταῦτα δύναται ταὐτόν, ἀσχολίαν καὶ πενίαν τῶν ἀρχομένων)· καὶ ἡ εἰσφορὰ τῶν τελῶν, οἷον ἐν Συρακούσαις (ἐν πέντε γὰρ ἔτεσιν ἐπὶ Διονυσίου τὴν οὐσίαν ἅπασαν εἰσενηνοχέναι συνέβαινεν). ἔστι δὲ καὶ πολεμοποιὸς ὁ τύραννος, ὅπως δὴ ἄσχολοί τε ὦσι καὶ ἡγεμόνος ἐν χρείᾳ διατελῶσιν ὄντες. καὶ ἡ μὲν βασιλεία σῴζεται διὰ τῶν φίλων, τυραννικὸν δὲ τὸ μάλιστʼ ἀπιστεῖν τοῖς φίλοις, ὡς βουλομένων μὲν πάντων δυναμένων δὲ μάλιστα τούτων. καὶ τὰ περὶ τὴν δημοκρατίαν δὲ γιγνόμενα τὴν τελευταίαν τυραννικὰ πάντα, γυναικοκρατία τε περὶ τὰς οἰκίας, ἵνʼ ἐξαγγέλλωσι κατὰ τῶν ἀνδρῶν, καὶ δούλων ἄνεσις διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν· οὔτε γὰρ ἐπιβουλεύουσιν οἱ δοῦλοι καὶ αἱ γυναῖκες τοῖς τυράννοις, εὐημεροῦντάς τε ἀναγκαῖον εὔνους εἶναι καὶ ταῖς τυραννίσι καὶ ταῖς δημοκρατίαις· καὶ γὰρ ὁ δῆμος εἶναι βούλεται μόναρχος. διὸ καὶ ὁ κόλαξ παρʼ ἀμφοτέροις ἔντιμος, παρὰ μὲν τοῖς δήμοις ὁ δημαγωγός (ἔστι γὰρ ὁ δημαγωγὸς τοῦ δήμου κόλαξ), παρὰ δὲ τοῖς τυράννοις οἱ ταπεινῶς ὁμιλοῦντες,

1314a bu da dalkavukluğun işidir.

1314a

ὅπερ ἐστὶν ἔργον κολακείας.

1314a1 Tiranlığın kötüleri sevmesinin sebebi de budur: tiranlar dalkavukluktan hoşlanır, hür bir gururu olan kimse ise bunu asla yapmaz; dürüst insanlar ya dost olur ya da dalkavukluk etmez. Kötüler kötü işlerde de işe yarar; atasözünün dediği gibi, "Çivi çiviyi söker." Ağırbaşlı ya da hür ruhlu kimselerden hiç hoşlanmamak da tirana özgüdür. Çünkü tiran böyle olmayı yalnız kendine layık görür; onun karşısında ağırbaşlılık takınan ve hür davranan kişi tiranlığın üstünlüğünü ve efendiliğini elinden alır; bu yüzden tiranlar böylelerinden, iktidarı yıkıyorlarmış gibi nefret eder. Sofrasında ve gün boyu yanında vatandaşlardan çok yabancıları bulundurmak da tirana özgüdür; çünkü vatandaşları düşman sayar, yabancılar ise ona rakip çıkmaz. Bunlar ve bunlar gibi şeyler tiranca ve iktidarı koruyan tedbirlerdir, ama kötülükte hiçbir eksikleri yoktur. Denebilir ki bütün bunlar üç başlık altında toplanır. Çünkü tiranlık üç şeyi hedefler. Birincisi, yönetilenlerin gururunu kırmaktır, çünkü küçük ruhlu biri kimseye komplo kurmaz. İkincisi, birbirlerine güvenmemelerini sağlamaktır; çünkü bazı kimseler birbirine güvenmedikçe tiranlık yıkılmaz. Tiranların dürüst insanlarla, iktidarlarına zararlı kimseler gibi savaşmaları da bu yüzdendir: dürüst insanlar hem köle gibi yönetilmeyi kabul etmez, hem de birbirlerine de başkalarına da sadıktır, ne kendi aralarından ne de başkalarından kimseyi ele verirler. Üçüncüsü, onları iş göremez hâle getirmektir; çünkü kimse imkânsız işlere girişmez, dolayısıyla elinde güç olmadıkça tiranlığı yıkmaya da girişmez. Tiranların tasarıları işte bu üç hedefe varır; tiranca olan her şey bu üç esasa indirgenebilir: kimi birbirlerine güvenmesinler, kimi güçleri olmasın, kimi de gururları kırılsın diye yapılır.

Tiranlıkları korumanın bir yolu işte budur. Öteki yol ise neredeyse bunun tam tersine bir özen gösterir. Bu yolu krallıkların yıkılışından çıkarabiliriz. Krallığın yıkılış yollarından biri yönetimi daha tiranca hâle getirmek olduğu gibi, tiranlığın korunması da onu daha krallığa benzer hâle getirmektir; yalnız tek bir şeyi, gücü elde tutmak şartıyla: öyle ki tiran, yönetilenler istese de istemese de yönetebilsin. Çünkü bunu da elden çıkaran, tiranlığı da elden çıkarmış olur. Bu, temel bir şart olarak kalmalıdır; geri kalan konularda ise tiran, kral rolünü iyi oynayarak bazı şeyleri gerçekten yapmalı, bazılarını da yapıyor görünmelidir. Önce,

1314a1

καὶ γὰρ διὰ τοῦτο πονηρόφιλον ἡ τυραννίς· κολακευόμενοι γὰρ χαίρουσιν, τοῦτο δʼ οὐδʼ ἂν εἷς ποιήσειε φρόνημα ἔχων ἐλεύθερον, ἀλλὰ φιλοῦσιν οἱ ἐπιεικεῖς, ἢ οὐ κολακεύουσιν. καὶ χρήσιμοι οἱ πονηροὶ εἰς τὰ πονηρά· ἥλῳ γὰρ ὁ ἧλος, ὥσπερ ἡ παροιμία. καὶ τὸ μηδενὶ χαίρειν σεμνῷ μηδʼ ἐλευθέρῳ τυραννικόν (αὑτὸν γὰρ εἶναι μόνον ἀξιοῖ τοιοῦτον ὁ τύραννος, ὁ δʼ ἀντισεμνυνόμενος καὶ ἐλευθεριάζων ἀφαιρεῖται τὴν ὑπεροχὴν καὶ τὸ δεσποτικὸν τῆς τυραννίδος· μισοῦσιν οὖν ὥσπερ καταλύοντας τὴν ἀρχήν)· καὶ τὸ χρῆσθαι συσσίτοις καὶ συνημερευταῖς ξενικοῖς μᾶλλον ἢ πολιτικοῖς τυραννικόν, ὡς τοὺς μὲν πολεμίους τοὺς δʼ οὐκ ἀντιποιουμένους—ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα τυραννικὰ μὲν καὶ σωτήρια τῆς ἀρχῆς, οὐθὲν δʼ ἐλλείπει μοχθηρίας. ἔστι δʼ ὡς εἰπεῖν πάντα ταῦτα περιειλημμένα τρισὶν εἴδεσιν. στοχάζεται γὰρ ἡ τυραννὶς τριῶν, ἑνὸς μὲν τοῦ μικρὰ φρονεῖν τοὺς ἀρχομένους (οὐθενὶ γὰρ ἂν μικρόψυχος ἐπιβουλεύσειεν), δευτέρου δὲ τοῦ διαπιστεῖν ἀλλήλοις (οὐ καταλύεται γὰρ πρότερον τυραννὶς πρὶν ἢ πιστεύσωσί τινες ἑαυτοῖς· διὸ καὶ τοῖς ἐπιεικέσι πολεμοῦσιν ὡς βλαβεροῖς πρὸς τὴν ἀρχὴν οὐ μόνον διὰ τὸ μὴ ἀξιοῦν ἄρχεσθαι δεσποτικῶς, ἀλλὰ καὶ διὰ τὸ πιστοὺς καὶ ἑαυτοῖς καὶ τοῖς ἄλλοις εἶναι καὶ μὴ καταγορεύειν μήτε ἑαυτῶν μήτε τῶν ἄλλων)· τρίτον δʼ ἀδυναμία τῶν πραγμάτων (οὐθεὶς γὰρ ἐπιχειρεῖ τοῖς ἀδυνάτοις, ὥστε οὐδὲ τυραννίδα καταλύειν μὴ δυνάμεως ὑπαρχούσης). εἰς οὓς μὲν οὖν ὅρους ἀνάγεται τὰ βουλεύματα τῶν τυράννων, οὗτοι τρεῖς τυγχάνουσιν ὄντες· πάντα γὰρ ἀναγάγοι τις ἂν τὰ τυραννικὰ πρὸς ταύτας τὰς ὑποθέσεις, τὰ μὲν ὅπως μὴ πιστεύωσιν ἀλλήλοις, τὰ δʼ ὅπως μὴ δύνωνται, τὰ δʼ ὅπως μικρὸν φρονῶσιν. ὁ μὲν οὖν εἷς τρόπος διʼ οὗ γίγνεται σωτηρία ταῖς τυραννίσι τοιοῦτός ἐστιν· ὁ δʼ ἕτερος σχεδὸν ἐξ ἐναντίας ἔχει τοῖς εἰρημένοις τὴν ἐπιμέλειαν. ἔστι δὲ λαβεῖν αὐτὸν ἐκ τῆς φθορᾶς τῆς τῶν βασιλειῶν. ὥσπερ γὰρ τῆς βασιλείας εἷς τρόπος τῆς φθορᾶς τὸ ποιεῖν τὴν ἀρχὴν τυραννικωτέραν, οὕτω τῆς τυραννίδος σωτηρία τὸ ποιεῖν αὐτὴν βασιλικωτέραν, ἓν φυλάττοντα μόνον, τὴν δύναμιν, ὅπως ἄρχῃ μὴ μόνον βουλομένων ἀλλὰ καὶ μὴ βουλομένων. προϊέμενος γὰρ καὶ τοῦτο προΐεται καὶ τὸ τυραννεῖν. ἀλλὰ τοῦτο μὲν ὥσπερ ὑπόθεσιν δεῖ μένειν, τὰ δʼ ἄλλα τὰ μὲν ποιεῖν τὰ δὲ δοκεῖν ὑποκρινόμενον τὸ βασιλικὸν καλῶς. πρῶτον μὲν [τοῦ] δοκεῖν

1314b kamu işlerini gözetiyor görünmelidir.

1314b

φροντίζειν τῶν κοινῶν,

1314b1 Kalabalıkları kızdıran türden bağışlara para harcamamalıdır; çünkü kalabalıklar, kıt kanaat çalışıp didinerek kazandıklarının ellerinden alınıp hetairalara, yabancılara ve sanatçılara bol bol dağıtılmasına kızar. Alınan ve harcanan paranın hesabını da vermelidir; nitekim bazı tiranlar bunu yapmıştır. Böyle yöneten biri tiran değil, bir ev idarecisi gibi görünür. Şehrin efendisi olduğu sürece paraya sıkışacağından korkmasına da gerek yoktur. Hatta yurdundan uzağa sefere çıkan tiranlar için bu yol, parayı biriktirip geride bırakmaktan daha da faydalıdır; çünkü o zaman paranın bekçileri iktidara daha az el uzatır. Yurt dışına çıkan tiranlar için bu bekçiler vatandaşlardan daha korkutucudur; çünkü vatandaşlar onunla birlikte sefere çıkar, bekçiler ise geride kalır. Sonra, vergileri ve kamu hizmeti yüklerini ülkenin idaresi için ve gerekirse savaş zamanlarında kullanmak üzere topluyor görünmeli; genel olarak, paraların kendi malı değil de herkesin ortak malıymış gibi bekçisi ve hazinedarı olarak davranmalıdır. Sert değil ağırbaşlı görünmeli; dahası, karşısına çıkanların ondan korkmayıp daha çok saygı duyacağı biri olmalıdır. Ama kolayca küçümsenen biri için buna ulaşmak kolay değildir; bu yüzden öteki aretē'lere özen göstermese bile savaşçılık aretē'sine özen göstermeli ve kendisi hakkında böyle bir kanaat uyandırmalıdır. Ayrıca yalnız kendisi değil, çevresindekilerden hiç kimse de yönetilenlerden hiçbirine, ne bir delikanlıya ne bir genç kıza, hakaret ediyor görünmemelidir. Kendi evinin kadınları da öteki kadınlara karşı aynı tutumu takınmalıdır; çünkü kadınların küstahlıkları yüzünden de birçok tiranlık yıkılmıştır. Bedensel zevkler konusunda da bugün bazı tiranların yaptığının tersini yapmalıdır. Onlar sabahın erkeninden başlayıp günlerce aralıksız zevk sürmekle kalmaz, insanlar kendilerine mesut ve bahtiyar diye hayran olsun diye bunu yaparken görünmek de isterler. Oysa en iyisi bu konularda ölçülü olmak, değilse bile en azından bunu başkalarının gözünden saklamaktır; çünkü saldırılması ve küçümsenmesi kolay olan ayık olan değil sarhoş olan, uyanık olan değil uyuyandır. Eskiden saydığımız tedbirlerin de neredeyse hepsinin tersini yapmalıdır; şehri bir tiran gibi değil, bir vasi gibi donatıp süslemelidir. Ayrıca tanrılarla ilgili işlerde hep herkesten fazla özen gösteriyor görünmelidir. Çünkü insanlar böyle bir yöneticiden kanunsuz bir muamele görmekten daha az korkarlar,

1314b1

μήτε δαπανῶντα ⟨εἰς⟩ δωρεὰς τοιαύτας ἐφʼ αἷς τὰ πλήθη χαλεπαίνουσιν, ὅταν ἀπʼ αὐτῶν μὲν λαμβάνωσιν ἐργαζομένων καὶ πονούντων γλίσχρως, διδῶσι δʼ ἑταίραις καὶ ξένοις καὶ τεχνίταις ἀφθόνως, λόγον τε ἀποδιδόντα τῶν λαμβανομένων καὶ δαπανωμένων, ὅπερ ἤδη πεποιήκασί τινες τῶν τυράννων (οὕτω γὰρ ἄν τις διοικῶν οἰκονόμος ἀλλʼ οὐ τύραννος εἶναι δόξειεν· οὐ δεῖ δὲ φοβεῖσθαι μή ποτε ἀπορήσῃ χρημάτων κύριος ὢν τῆς πόλεως· ἀλλὰ τοῖς γʼ ἐκτοπίζουσι τυράννοις ἀπὸ τῆς οἰκείας καὶ συμφέρει τοῦτο μᾶλλον ἢ καταλιπεῖν ἀθροίσαντας· ἧττον γὰρ ἂν οἱ φυλάττοντες ἐπιτιθεῖντο τοῖς πράγμασιν, εἰσὶ δὲ φοβερώτεροι τῶν τυράννων τοῖς ἀποδημοῦσιν οἱ φυλάττοντες τῶν πολιτῶν· οἱ μὲν γὰρ συναποδημοῦσιν, οἱ δὲ ὑπομένουσιν)· ἔπειτα τὰς εἰσφορὰς καὶ τὰς λειτουργίας δεῖ φαίνεσθαι τῆς τε οἰκονομίας ἕνεκα συνάγοντα, κἄν ποτε δεηθῇ χρῆσθαι πρὸς τοὺς πολεμικοὺς καιρούς, ὅλως τε αὑτὸν παρασκευάζειν φύλακα καὶ ταμίαν ὡς κοινῶν ἀλλὰ μὴ ὡς ἰδίων· καὶ φαίνεσθαι μὴ χαλεπὸν ἀλλὰ σεμνόν, ἔτι δὲ τοιοῦτον ὥστε μὴ φοβεῖσθαι τοὺς ἐντυγχάνοντας ἀλλὰ μᾶλλον αἰδεῖσθαι· τούτου μέντοι τυγχάνειν οὐ ῥᾴδιον ὄντα εὐκαταφρόνητον, διὸ δεῖ κἂν μὴ τῶν ἄλλων ἀρετῶν ἐπιμέλειαν ποιῆται ἀλλὰ τῆς πολεμικῆς, καὶ δόξαν ἐμποιεῖν περὶ αὑτοῦ τοιαύτην· ἔτι δὲ μὴ μόνον αὐτὸν φαίνεσθαι μηδένα τῶν ἀρχομένων ὑβρίζοντα, μήτε νέον μήτε νέαν, ἀλλὰ μηδʼ ἄλλον μηδένα τῶν περὶ αὐτόν, ὁμοίως δὲ καὶ τὰς οἰκείας ἔχειν γυναῖκας πρὸς τὰς ἄλλας, ὡς καὶ διὰ γυναικῶν ὕβρεις πολλαὶ τυραννίδες ἀπολώλασιν· περί τε τὰς ἀπολαύσεις τὰς σωματικὰς τοὐναντίον ποιεῖν ἢ νῦν τινες τῶν τυράννων ποιοῦσιν (οὐ γὰρ μόνον εὐθὺς ἕωθεν τοῦτο δρῶσιν, καὶ συνεχῶς πολλὰς ἡμέρας, ἀλλὰ καὶ φαίνεσθαι τοῖς ἄλλοις βούλονται τοῦτο πράττοντες, ἵνʼ ὡς εὐδαίμονας καὶ μακαρίους θαυμάσωσιν), ἀλλὰ μάλιστα μὲν μετριάζειν τοῖς τοιούτοις, εἰ δὲ μή, τό γε φαίνεσθαι τοῖς ἄλλοις διαφεύγειν (οὔτε γὰρ εὐεπίθετος οὔτʼ εὐκαταφρόνητος ὁ νήφων, ἀλλʼ ὁ μεθύων, οὐδʼ ὁ ἄγρυπνος, ἀλλʼ ὁ καθεύδων)· τοὐναντίον τε ποιητέον τῶν πάλαι λεχθέντων σχεδὸν πάντων (κατασκευάζειν γὰρ δεῖ καὶ κοσμεῖν τὴν πόλιν ὡς ἐπίτροπον ὄντα καὶ μὴ τύραννον)· ἔτι δὲ τὰ πρὸς τοὺς θεοὺς φαίνεσθαι ἀεὶ σπουδάζοντα διαφερόντως (ἧττόν τε γὰρ φοβοῦνται τὸ παθεῖν τι παράνομον ὑπὸ τῶν τοιούτων,

1315a tabii onu dindar ve tanrıları gözeten biri sayarlarsa; tanrıları da onun müttefiki bildikleri için ona daha az komplo kurarlar. Ama bunu ahmaklığa kaçmadan yapmalıdır. Bir işte iyi olduğunu gösterenleri de öyle onurlandırmalıdır ki, vatandaşlar kendi kendilerini yönetseler bundan daha çok onurlandırılacaklarını düşünmesinler. Bu tür onurları kendisi dağıtmalı, cezaları ise başka yöneticiler ve mahkemeler eliyle vermelidir. Her türlü monarşiyi korumanın ortak bir yolu, hiç kimseyi tek başına büyütmemek, büyütecekse birkaç kişiyi birden büyütmektir, çünkü bunlar birbirlerini gözetir. Birini büyütmek gerekirse, hiç değilse atılgan huylu birini büyütmemelidir, çünkü böyle bir huy her işte saldırmaya en yatkın olanıdır. Birini gücünden uzaklaştırmak gerekiyorsa da bunu yavaş yavaş yapmalı, bütün yetkisini birden elinden almamalıdır. Ayrıca her türlü küstahlıktan, ama bilhassa ikisinden kaçınmalıdır: bedene ceza vermekten ve gençlerin namusuna dokunmaktan. Bu ihtiyatı en çok şan düşkünlerine karşı göstermelidir. Çünkü paraya düşkün olanlar mallarının hor görülmesine, şan düşkünleri ve dürüst insanlar ise onurlarının kırılmasına zor katlanır. Bu yüzden ya böyle insanlarla hiç uğraşmamalı, ya da cezaları onları hor gördüğü için değil, bir baba gibi verdiği izlenimini uyandırmalı; gençlerle ilişkilerini de iktidarına güvendiği için değil, aşk yüzünden sürdürüyor görünmeli; genel olarak, onur kırıcı sayılabilecek her şeyi daha büyük onurlarla telafi etmelidir. Tiranın canına kastetmeye girişenler arasında en korkutucu olanlar ve en çok sakınmayı gerektirenler, onu öldürdükten sonra kendi canlarını kurtarmayı hesaba katmayanlardır. Bu yüzden en çok, kendilerinin ya da değer verdikleri kimselerin hakarete uğradığını düşünenlerden sakınmalıdır; çünkü öfkeyle girişenler kendilerini hiç esirgemez. Herakleitos da böyle der: "Öfkeyle savaşmak zordur; istediğini can pahasına satın alır."

Şehirler iki kesimden, yoksullardan ve varlıklılardan oluştuğuna göre, en iyisi her iki kesimin de iktidar sayesinde korunduğuna inanması ve birinin ötekinden hiçbir haksızlık görmemesidir. Hangisi daha güçlüyse, tiran en çok onu kendi iktidarına bağlamalıdır. Çünkü işler böyle olursa tiran ne köleleri azat etmek ne de silah toplamak zorunda kalır; kesimlerden birinin onun gücüne katılması, saldıranlardan üstün olmasına yeter. Bunların her birini tek tek anlatmak gereksiz; çünkü hedef açıktır:

1315a

ἐὰν δεισιδαίμονα νομίζωσιν εἶναι τὸν ἄρχοντα καὶ φροντίζειν τῶν θεῶν, καὶ ἐπιβουλεύουσιν ἧττον ὡς συμμάχους ἔχοντι καὶ τοὺς θεούς), δεῖ δὲ ἄνευ ἀβελτερίας φαίνεσθαι τοιοῦτον· τούς τε ἀγαθοὺς περί τι γιγνομένους τιμᾶν οὕτως ὥστε μὴ νομίζειν ἄν ποτε τιμηθῆναι μᾶλλον ὑπὸ τῶν πολιτῶν αὐτονόμων ὄντων, καὶ τὰς μὲν τοιαύτας τιμὰς ἀπονέμειν αὐτόν, τὰς δὲ κολάσεις διʼ ἑτέρων ἀρχόντων καὶ δικαστηρίων. κοινὴ δὲ φυλακὴ πάσης μοναρχίας τὸ μηθένα ποιεῖν ἕνα μέγαν, ἀλλʼ εἴπερ, πλείους (τηρήσουσι γὰρ ἀλλήλους), ἐὰν δʼ ἄρα τινὰ δέῃ ποιῆσαι μέγαν, μή τοι τό γε ἦθος θρασύν (ἐπιθετικώτατον γὰρ τὸ τοιοῦτον ἦθος περὶ πάσας τὰς πράξεις), κἂν τῆς δυνάμεώς τινα δοκῇ παραλύειν, ἐκ προσαγωγῆς τοῦτο δρᾶν καὶ μὴ πᾶσαν ἀθρόαν ἀφαιρεῖσθαι τὴν ἐξουσίαν. ἔτι δὲ πάσης μὲν ὕβρεως εἴργεσθαι, παρὰ πάσας δὲ δυεῖν, τῆς τε εἰς τὰ σώματα κολάσεως καὶ τῆς εἰς τὴν ἡλικίαν. μάλιστα δὲ ταύτην ποιητέον τὴν εὐλάβειαν περὶ τοὺς φιλοτίμους· τὴν μὲν γὰρ εἰς τὰ χρήματα ὀλιγωρίαν οἱ φιλοχρήματοι φέρουσι βαρέως, τὴν δʼ εἰς ἀτιμίαν οἵ τε φιλότιμοι καὶ οἱ ἐπιεικεῖς τῶν ἀνθρώπων. διόπερ ἢ μὴ χρῆσθαι δεῖ τοῖς τοιούτοις, ἢ τὰς μὲν κολάσεις πατρικῶς φαίνεσθαι ποιούμενον καὶ μὴ διʼ ὀλιγωρίαν, τὰς δὲ πρὸς τὴν ἡλικίαν ὁμιλίας διʼ ἐρωτικὰς αἰτίας ἀλλὰ μὴ διʼ ἐξουσίαν, ὅλως δὲ τὰς δοκούσας ἀτιμίας ἐξωνεῖσθαι μείζοσι τιμαῖς. τῶν δʼ ἐπιχειρούντων ἐπὶ τὴν τοῦ σώματος διαφθορὰν οὗτοι φοβερώτατοι καὶ δέονται πλείστης φυλακῆς ὅσοι μὴ προαιροῦνται περιποιεῖσθαι τὸ ζῆν διαφθείραντες. διὸ μάλιστα εὐλαβεῖσθαι δεῖ τοὺς ὑβρίζεσθαι νομίζοντας ἢ αὑτοὺς ἢ ὧν κηδόμενοι τυγχάνουσιν· ἀφειδῶς γὰρ ἑαυτῶν ἔχουσιν οἱ διὰ θυμὸν ἐπιχειροῦντες, καθάπερ καὶ Ἡράκλειτος εἶπε, χαλεπὸν φάσκων εἶναι θυμῷ μάχεσθαι, ψυχῆς γὰρ ὠνεῖσθαι. ἐπεὶ δʼ αἱ πόλεις ἐκ δύο συνεστήκασι μορίων, ἔκ τε τῶν ἀπόρων ἀνθρώπων καὶ τῶν εὐπόρων, μάλιστα μὲν ἀμφοτέρους ὑπολαμβάνειν δεῖ σῴζεσθαι διὰ τὴν ἀρχήν, καὶ τοὺς ἑτέρους ὑπὸ τῶν ἑτέρων ἀδικεῖσθαι μηδέν, ὁπότεροι δʼ ἂν ὦσι κρείττους, τούτους ἰδίους μάλιστα ποιεῖσθαι τῆς ἀρχῆς, ὡς, ἂν ὑπάρξῃ τοῦτο τοῖς πράγμασιν, οὔτε δούλων ἐλευθέρωσιν ἀνάγκη ποιεῖσθαι τὸν τύραννον οὔτε ὅπλων παραίρεσιν· ἱκανὸν γὰρ θάτερον μέρος πρὸς τῇ δυνάμει προστιθέμενον ὥστε κρείττους εἶναι τῶν ἐπιτιθεμένων. περίεργον δὲ τὸ λέγειν καθʼ ἕκαστον τῶν τοιούτων· ὁ γὰρ σκοπὸς φανερός,

1315a40Tiran, yönettiklerinin gözünde bir tiran gibi değil,

1315a40

ὅτι δεῖ μὴ τυραννικὸν

1315b bir ev yöneticisi ve bir kral gibi görünmeli; ortak malı kendine mal eden biri olarak değil, onu emanet olarak yöneten biri olarak görünmeli. Hayatında aşırılığın değil, ölçülülüğün peşinden gitmeli; ileri gelenlerle dostça geçinmeli, çoğunluğun da gönlünü kazanmalı. Bunlardan zorunlu olarak şu sonuçlar çıkar: Önce iktidarı daha güzel ve daha imrenilir olur, çünkü aşağılanmış insanlara değil, daha iyi insanlara hükmeder ve ömrünü nefret edilen, korkulan biri olarak geçirmez. Sonra iktidarı daha uzun ömürlü olur. Ayrıca kendisi de karakterce ya aretē'ye güzelce yatkın olur ya da yarı yarıya iyi biri olur; kötü değil, yarı kötü olur.

12. Bölüm

Bununla birlikte, bütün yönetim biçimleri içinde en kısa ömürlüleri oligarşi ile tiranlıktır. En uzun süren tiranlık Sikyon'daki, Orthagoras'ın ve oğullarının tiranlığı oldu; bu tiranlık yüz yıl sürdü. Sebebi, yönettikleri insanlara ölçülü davranmaları ve birçok konuda kanunlara boyun eğmeleriydi. Kleisthenes de savaşçı biri olduğu için kolay kolay küçümsenemezdi; üstelik çoğu zaman gösterdikleri özenle halkın gönlünü kazanıyorlardı. Anlatıldığına göre Kleisthenes, bir yarışmada zaferi kendisine vermeyen hakemi taçlandırmıştır; bazıları agoradaki oturan heykelin bu hükmü veren adamın heykeli olduğunu söyler. Peisistratos'un da bir keresinde Areios Pagos'a çağrıldığında yargılanmaya razı olduğu söylenir.

İkinci sırada Korinthos'taki Kypselosoğullarının tiranlığı gelir; o da yetmiş üç yıl altı ay sürdü: Kypselos otuz yıl, Periandros kırk dört yıl, Gordios oğlu Psammetikhos da üç yıl tiranlık etti. Bu tiranlığın uzun sürmesinin sebepleri de aynıdır: Kypselos halkın gönlünü kazanan biriydi ve iktidarı boyunca yanında muhafız taşımadı; Periandros ise tiranca davranan, ama savaşçı biriydi. Üçüncüsü Atina'daki Peisistratosoğullarının tiranlığıdır. Ama bu tiranlık kesintisiz sürmedi; çünkü Peisistratos tiranken iki kez sürgüne gitti. Böylece otuz üç yılın on yedisinde Peisistratos, on sekiz yılında da oğulları tiranlık etti; bu da toplam otuz beş yıl eder. Bunlardan sonra Syrakusai'deki Hieron ve Gelon tiranlığı gelir. O da uzun sürmedi, hepsi hepsi on sekiz yıl: Gelon yedi yıl tiranlık ettikten sonra sekizinci yılında öldü, Hieron on yıl tiranlık etti, Thrasybulos ise on birinci ayında kovuldu. Tiranlıkların çoğu ise hep pek kısa ömürlü olmuştur.

Yönetim biçimleri ve monarşiler hakkında, nelerden yıkıldıkları ve yine nelerle korundukları konusunda hemen her şeyi söylemiş olduk.

1315b

ἀλλʼ οἰκονόμον καὶ βασιλικὸν εἶναι φαίνεσθαι τοῖς ἀρχομένοις καὶ μὴ σφετεριστὴν ἀλλʼ ἐπίτροπον, καὶ τὰς μετριότητας τοῦ βίου διώκειν, μὴ τὰς ὑπερβολάς, ἔτι δὲ τοὺς μὲν γνωρίμους καθομιλεῖν, τοὺς δὲ πολλοὺς δημαγωγεῖν. ἐκ γὰρ τούτων ἀναγκαῖον οὐ μόνον τὴν ἀρχὴν εἶναι καλλίω καὶ ζηλωτοτέραν τῷ βελτιόνων ἄρχειν καὶ μὴ τεταπεινωμένων μηδὲ μισούμενον καὶ φοβούμενον διατελεῖν, ἀλλὰ καὶ τὴν ἀρχὴν εἶναι πολυχρονιωτέραν, ἔτι δʼ αὐτὸν διακεῖσθαι κατὰ τὸ ἦθος ἤτοι καλῶς πρὸς ἀρετὴν ἢ ἡμίχρηστον ὄντα, καὶ μὴ πονηρὸν ἀλλʼ ἡμιπόνηρον. καίτοι πασῶν ὀλιγοχρονιώταται τῶν πολιτειῶν εἰσιν ὀλιγαρχία καὶ τυραννίς. πλεῖστον γὰρ ἐγένετο χρόνον ἡ περὶ Σικυῶνα τυραννίς, ἡ τῶν Ὀρθαγόρου παίδων καὶ αὐτοῦ Ὀρθαγόρου· ἔτη δʼ αὕτη διέμεινεν ἑκατόν. τούτου δʼ αἴτιον ὅτι τοῖς ἀρχομένοις ἐχρῶντο μετρίως καὶ πολλὰ τοῖς νόμοις ἐδούλευον, καὶ διὰ τὸ πολεμικὸς γενέσθαι Κλεισθένης οὐκ ἦν εὐκαταφρόνητος, καὶ τὰ πολλὰ ταῖς ἐπιμελείαις ἐδημαγώγουν. λέγεται γοῦν Κλεισθένης τὸν ἀποκρίναντα τῆς νίκης αὐτὸν ὡς ἐστεφάνωσεν· ἔνιοι δʼ εἰκόνα φασὶν εἶναι τοῦ κρίναντος οὕτως τὸν ἀνδριάντα τὸν ἐν τῇ ἀγορᾷ καθήμενον. φασὶ δὲ καὶ Πεισίστρατον ὑπομεῖναί ποτε προσκληθέντα δίκην εἰς Ἄρειον πάγον. δευτέρα δὲ ἡ περὶ Κόρινθον ἡ τῶν Κυψελιδῶν· καὶ γὰρ αὕτη διετέλεσεν ἔτη τρία καὶ ἑβδομήκοντα καὶ ἓξ μῆνας· Κύψελος μὲν γὰρ ἐτυράννησεν ἔτη τριάκοντα, Περίανδρος δὲ τετταράκοντα καὶ τέτταρα, Ψαμμίτιχος δʼ ὁ Γορδίου τρία ἔτη. τὰ δʼ αἴτια ταὐτὰ καὶ ταύτης· ὁ μὲν γὰρ Κύψελος δημαγωγὸς ἦν καὶ κατὰ τὴν ἀρχὴν διετέλεσεν ἀδορυφόρητος, Περίανδρος δʼ ἐγένετο μὲν τυραννικός, ἀλλὰ πολεμικός. τρίτη δʼ ἡ τῶν Πεισιστρατιδῶν Ἀθήνησιν. οὐκ ἐγένετο δὲ συνεχής· δὶς γὰρ ἔφυγε Πεισίστρατος τυραννῶν· ὥστʼ ἐν ἔτεσι τριάκοντα καὶ τρισὶν ἑπτακαίδεκα ἔτη τούτων ἐτυράννησεν, ὀκτωκαίδεκα δὲ οἱ παῖδες, ὥστε τὰ πάντα ἐγένετο ἔτη τριάκοντα καὶ πέντε. τῶν δὲ λοιπῶν ἡ περὶ Ἱέρωνα καὶ Γέλωνα περὶ Συρακούσας. ἔτη δʼ οὐδʼ αὕτη πολλὰ διέμεινεν, ἀλλὰ τὰ σύμπαντα δυεῖν δέοντα εἴκοσι· Γέλων μὲν γὰρ ἑπτὰ τυραννήσας τῷ ὀγδόῳ τὸν βίον ἐτελεύτησεν, δέκα δʼ Ἱέρων, Θρασύβουλος δὲ τῷ ἑνδεκάτῳ μηνὶ ἐξέπεσεν. αἱ δὲ πολλαὶ τῶν τυραννίδων ὀλιγοχρόνιαι πᾶσαι γεγόνασι παντελῶς. τὰ μὲν οὖν περὶ τὰς πολιτείας καὶ τὰ περὶ τὰς μοναρχίας, ἐξ ὧν τε φθείρονται καὶ πάλιν σῴζονται, σχεδὸν

1316a

εἴρηται περὶ πάντων.

1316a1Devlet'te Sokrates değişmelerden söz eder, ama doğru söylemez. Önce, en iyi ve ilk yönetim biçiminin değişmesine özgü bir sebep göstermez. Sebebin, hiçbir şeyin kalıcı olmaması, her şeyin belli bir devir içinde değişmesi olduğunu söyler. Bunun başlangıcının da "dört bölü üç oranındaki kökün beşle birleşip iki armoni vermesi"nde, yani bu şeklin sayısının küp hâline gelmesinde olduğunu söyler; o zaman tabiatın, terbiyenin düzeltemeyeceği kötü insanlar ortaya çıkaracağını kasteder. Bunu söylemekte belki haksız değildir; çünkü terbiye edilip değerli insanlar olmaları imkânsız olan bazı kimseler bulunabilir. Ama bu değişme, onun en iyi dediği yönetim biçimine, öteki yönetim biçimlerinin hepsinden ve oluşan her şeyden daha çok nasıl özgü olabilir? Hem, her şeyin değişmesine sebep saydığı zaman yüzünden, aynı anda var olmaya başlamamış şeyler de aynı anda mı değişir? Mesela devrin dönümünden bir gün önce meydana gelmiş bir şey de ötekilerle aynı anda mı değişecek? Bundan başka, en iyi yönetim biçimi hangi sebeple Lakon yönetim biçimine dönüşür? Çünkü bütün yönetim biçimleri kendilerine yakın olana değil, daha çok zıddına dönüşür. Aynı şey öteki değişmeler için de söylenebilir. Ona göre Lakon yönetim biçimi oligarşiye, oligarşi demokrasiye, demokrasi de tiranlığa dönüşür. Oysa değişme ters yönde de olur: mesela halk yönetiminden oligarşiye; hatta bu, halk yönetiminden monarşiye geçişten daha sık görülür.

Ayrıca tiranlığın değişip değişmeyeceğini, değişecekse hangi sebeple ve hangi yönetim biçimine dönüşeceğini söylemez. Bunun sebebi, kolayca söyleyememesidir; çünkü bu belirsiz kalır. Ona göre tiranlığın ilk ve en iyi yönetim biçimine dönüşmesi gerekir; ancak o zaman zincir kesintisiz olur ve bir çember tamamlanır. Ama tiranlık tiranlığa da dönüşür: Sikyon'da Myron'un tiranlığının Kleisthenes'inkine dönüşmesi gibi. Oligarşiye de dönüşür: Khalkis'te Antileon'un tiranlığı gibi. Demokrasiye de dönüşür: Syrakusai'de Gelon ailesinin tiranlığı gibi. Aristokrasiye de dönüşür: Lakedaimon'da Kharillos'un tiranlığı gibi [Kartaca'da da böyle olmuştur]. Oligarşiden de tiranlığa dönüşüm olur: Sicilya'daki eski oligarşilerin hemen hepsi böyle olmuştur; Leontinoi'de oligarşi Panaitios'un, Gela'da Kleandros'un, Rhegion'da Anaksilas'ın tiranlığına dönüşmüştür; başka birçok şehirde de aynı şey olmuştur. Yönetimdekiler paraya düşkün ve para kazanmakla uğraşan kimseler oldukları için oligarşiye dönüşüldüğünü düşünmek de saçmadır.

1316a1

ἐν δὲ τῇ Πολιτείᾳ λέγεται μὲν περὶ τῶν μεταβολῶν ὑπὸ τοῦ Σωκράτους, οὐ μέντοι λέγεται καλῶς. τῆς τε γὰρ ἀρίστης πολιτείας καὶ πρώτης οὔσης οὐ λέγει τὴν μεταβολὴν ἰδίως. φησὶ γὰρ αἴτιον εἶναι τὸ μὴ μένειν μηθὲν ἀλλʼ ἔν τινι περιόδῳ μεταβάλλειν, ἀρχὴν δʼ εἶναι τούτων ὧν ἐπίτριτος πυθμὴν πεμπάδι συζυγεὶς δύο ἁρμονίας παρέχεται, λέγων ὅταν ὁ τοῦ διαγράμματος ἀριθμὸς τούτου γένηται στερεός, ὡς τῆς φύσεώς ποτε φυούσης φαύλους καὶ κρείττους τῆς παιδείας, τοῦτο μὲν οὖν αὐτὸ λέγων ἴσως οὐ κακῶς (ἐνδέχεται γὰρ εἶναί τινας οὓς παιδευθῆναι καὶ γενέσθαι σπουδαίους ἄνδρας ἀδύνατον), ἀλλʼ αὕτη τί ἂν ἴδιος εἴη μεταβολὴ τῆς ὑπʼ ἐκείνου λεγομένης ἀρίστης πολιτείας μᾶλλον ἢ τῶν ἄλλων πασῶν καὶ τῶν γιγνομένων πάντων; καὶ διά γε τοῦ χρόνου, διʼ ὃν λέγει πάντα μεταβάλλειν, καὶ τὰ μὴ ἅμα ἀρξάμενα γίγνεσθαι ἅμα μεταβάλλει, οἷον εἰ τῇ προτέρᾳ ἡμέρᾳ ἐγένετο τῆς τροπῆς, ἅμα ἄρα μεταβάλλει; πρὸς δὲ τούτοις διὰ τίνʼ αἰτίαν ἐκ ταύτης εἰς τὴν Λακωνικὴν μεταβάλλει; πλεονάκις γὰρ εἰς τὴν ἐναντίαν μεταβάλλουσι πᾶσαι αἱ πολιτεῖαι ἢ τὴν σύνεγγυς. ὁ δʼ αὐτὸς λόγος καὶ περὶ τῶν ἄλλων μεταβολῶν. ἐκ γὰρ τῆς Λακωνικῆς, φησί, μεταβάλλει εἰς τὴν ὀλιγαρχίαν, ἐκ δὲ ταύτης εἰς δημοκρατίαν, εἰς τυραννίδα δὲ ἐκ δημοκρατίας. καίτοι καὶ ἀνάπαλιν μεταβάλλουσιν, οἷον ἐκ δήμου εἰς ὀλιγαρχίαν, καὶ μᾶλλον ἢ εἰς μοναρχίαν. ἔτι δὲ τυραννίδος οὐ λέγει οὔτʼ εἰ ἔσται μεταβολὴ οὔτʼ εἰ μὴ ἔσται, ⟨οὔτʼ εἰ ἔσται⟩ διὰ τίνʼ αἰτίαν καὶ εἰς ποίαν πολιτείαν, τούτου δʼ αἴτιον ὅτι οὐ ῥᾳδίως ἂν εἶχε λέγειν· ἀόριστον γάρ, ἐπεὶ κατʼ ἐκεῖνον δεῖ εἰς τὴν πρώτην καὶ τὴν ἀρίστην· οὕτω γὰρ ἂν ἐγίγνετο συνεχὲς καὶ κύκλος. ἀλλὰ μεταβάλλει καὶ εἰς τυραννίδα τυραννίς, ὥσπερ ἡ Σικυῶνος ἐκ τῆς Μύρωνος εἰς τὴν Κλεισθένους, καὶ εἰς ὀλιγαρχίαν, ὥσπερ ἡ ἐν Χαλκίδι ἡ Ἀντιλέοντος, καὶ εἰς δημοκρατίαν, ὥσπερ ἡ τῶν Γέλωνος ἐν Συρακούσαις, καὶ εἰς ἀριστοκρατίαν, ὥσπερ ἡ Χαρίλλου ἐν Λακεδαίμονι, [καὶ ἐν Καρχηδόνι]. καὶ εἰς τυραννίδα μεταβάλλει ἐξ ὀλιγαρχίας, ὥσπερ ἐν Σικελίᾳ σχεδὸν αἱ πλεῖσται τῶν ἀρχαίων, ἐν Λεοντίνοις εἰς τὴν Παναιτίου τυραννίδα καὶ ἐν Γέλᾳ εἰς τὴν Κλεάνδρου καὶ ἐν Ῥηγίῳ εἰς τὴν Ἀναξιλάου καὶ ἐν ἄλλαις πολλαῖς πόλεσιν ὡσαύτως. ἄτοπον δὲ καὶ τὸ οἴεσθαι εἰς ὀλιγαρχίαν διὰ τοῦτο μεταβάλλειν ὅτι φιλοχρήματοι καὶ χρηματισταὶ οἱ

1316b

ἐν ταῖς ἀρχαῖς,

1316b1 Asıl sebep, mal varlığında başkalarından çok üstün olanların, hiçbir şeyi olmayanların bir şeyi olanlarla şehirde eşit pay sahibi olmasını adil bulmamasıdır. Hem birçok oligarşide para kazanmakla uğraşmak serbest değildir, bunu yasaklayan kanunlar vardır; demokrasiyle yönetilen Kartaca'da ise insanlar para kazanmakla uğraşır, yönetim biçimleri de henüz değişmemiştir.

Oligarşik şehrin iki şehir olduğunu, zenginlerin ve yoksulların şehri olduğunu söylemek de saçmadır. Bu şehrin durumu, Lakon şehrinin ya da herkesin eşit mülke sahip olmadığı, herkesin aynı ölçüde iyi insan olmadığı başka herhangi bir şehrin durumundan neden farklı olsun? Kimse eskisinden daha yoksul düşmese de, yoksullar çoğalırsa oligarşiden halk yönetimine yine dönüşüm olur; varlıklılar çoğunluktan güçlü olursa, çoğunluk işleri ihmal ederken onlar dikkatle sahiplenirse, halk yönetiminden oligarşiye dönüşüm olur. Değişmelere yol açan sebepler çok olduğu hâlde, Sokrates yalnız birini söyler: insanların savurganlık edip faizle borçlana borçlana yoksullaştıklarını; sanki başlangıçta herkes ya da çoğunluk zenginmiş gibi. Bu yanlıştır. Asıl olan şudur: Önde gelenlerden bazıları mallarını yitirirse yenilik peşine düşerler; ama başkaları yitirirse korkulacak bir şey olmaz; o zaman da halk yönetimine başka bir yönetim biçimine olduğundan daha fazla dönüşüm olmaz. Ayrıca insanlar şereflerden pay alamazlarsa, haksızlığa ya da hakarete uğrarlarsa, mallarını harcayıp tüketmemiş olsalar bile iç çekişmeye girer ve yönetim biçimini değiştirirler. Sokrates'e göre ise mallarını harcamalarının sebebi, dilediklerini yapabilmeleridir; bunun sebebini de aşırı özgürlükte görür. Son olarak, birçok oligarşi ve birçok demokrasi olduğu hâlde Sokrates, her ikisi de tekmiş gibi bunların değişmelerinden söz eder.

1316b1

ἀλλʼ οὐχ ὅτι οἱ πολὺ ὑπερέχοντες ταῖς οὐσίαις οὐ δίκαιον οἴονται εἶναι ἴσον μετέχειν τῆς πόλεως τοὺς κεκτημένους μηθὲν τοῖς κεκτημένοις· ἐν πολλαῖς τε ὀλιγαρχίαις οὐκ ἔξεστι χρηματίζεσθαι, ἀλλὰ νόμοι εἰσὶν οἱ κωλύοντες, ἐν Καρχηδόνι δὲ δημοκρατουμένῃ χρηματίζονται καὶ οὔπω μεταβεβλήκασιν. ἄτοπον δὲ καὶ τὸ φάναι δύο πόλεις εἶναι τὴν ὀλιγαρχικήν, πλουσίων καὶ πενήτων. τί γὰρ αὕτη μᾶλλον τῆς Λακωνικῆς πέπονθεν ἢ ὁποιασοῦν ἄλλης, οὗ μὴ πάντες κέκτηνται ἴσα ἢ μὴ πάντες ὁμοίως εἰσὶν ἀγαθοὶ ἄνδρες; οὐδενὸς δὲ πενεστέρου γενομένου ἢ πρότερον οὐδὲν ἧττον μεταβάλλουσιν εἰς δῆμον ἐξ ὀλιγαρχίας, ἂν γένωνται πλείους οἱ ἄποροι, καὶ ἐκ δήμου εἰς ὀλιγαρχίαν, ἐὰν κρεῖττον ᾖ τοῦ πλήθους τὸ εὔπορον καὶ οἱ μὲν ἀμελῶσιν οἱ δὲ προσέχωσι τὸν νοῦν. πολλῶν τε οὐσῶν αἰτιῶν διʼ ὧν γίγνονται αἱ μεταβολαί, οὐ λέγει ἀλλʼ ἢ μίαν, ὅτι ἀσωτευόμενοι κατατοκιζόμενοι γίγνονται πένητες, ὡς ἐξ ἀρχῆς πλουσίων ὄντων πάντων ἢ τῶν πλείστων. τοῦτο δʼ ἐστὶ ψεῦδος· ἀλλʼ ὅταν μὲν τῶν ἡγεμόνων τινὲς ἀπολέσωσι τὰς οὐσίας, καινοτομοῦσιν, ὅταν δὲ τῶν ἄλλων, οὐθὲν γίγνεται δεινόν, καὶ μεταβάλλουσιν οὐθὲν μᾶλλον οὐδὲ τότε εἰς δῆμον ἢ εἰς ἄλλην πολιτείαν. ἔτι δὲ κἂν τιμῶν μὴ μετέχωσιν, κἂν ἀδικῶνται ἠ ὑβρίζωνται, στασιάζουσι καὶ μεταβάλλουσι τὰς πολιτείας, κἂν μὴ καταδαπανήσωσι τὴν οὐσίαν, διὰ τὸ ἐξεῖναι ὅ τι ἂν βούλωνται ποιεῖν· οὗ αἰτίαν τὴν ἄγαν ἐλευθερίαν εἶναί φησιν. πλειόνων δʼ οὐσῶν ὀλιγαρχιῶν καὶ δημοκρατιῶν, ὡς μιᾶς οὔσης ἑκατέρας λέγει τὰς μεταβολὰς ὁ Σωκράτης.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…