VI. Kitap
1316b_21. Bölüm
Müzakere eden kısmın, yani yönetim biçiminde egemen olan kısmın, makamların düzeninin ve mahkemelerin kaç türlü olduğunu ve aralarında hangi farklar bulunduğunu, hangisinin hangi yönetim biçimine uygun düştüğünü daha önce söyledik. Yönetim biçimlerinin yıkılışını ve korunuşunu da, bunların nelerden ve hangi sebeplerle olduğunu da söyledik. Demokrasinin ve öteki yönetim biçimlerinin de birden çok türü olduğuna göre, bunlar hakkında geriye bir şey kaldıysa onu incelemek ve her birine özgü olan ve onun işine yarayan düzenlemeyi göstermek fena olmaz. Ayrıca sözü edilen bütün bu düzenlemelerin birleşimlerini de incelemeliyiz.
πόσαι μὲν οὖν διαφοραὶ καὶ τίνες τοῦ τε βουλευτικοῦ καὶ κυρίου τῆς πολιτείας καὶ τῆς περὶ τὰς ἀρχὰς τάξεως καὶ περὶ δικαστηρίων, καὶ ποία πρὸς ποίαν συντέτακται πολιτείαν, ἔτι δὲ περὶ φθορᾶς τε καὶ σωτηρίας τῶν πολιτειῶν, ἐκ ποίων τε γίνεται καὶ διὰ τίνας αἰτίας, εἴρηται πρότερον· ἐπεὶ δὲ τετύχηκεν εἴδη πλείω δημοκρατίας ὄντα καὶ τῶν ἄλλων ὁμοίως πολιτειῶν, ἅμα τε περὶ ἐκείνων εἴ τι λοιπόν, οὐ χεῖρον ἐπισκέψασθαι, καὶ τὸν οἰκεῖον καὶ τὸν συμφέροντα τρόπον ἀποδοῦναι πρὸς ἑκάστην. ἔτι δὲ καὶ τὰς συναγωγὰς αὐτῶν τῶν εἰρημένων ἐπισκεπτέον πάντων
τῶν τρόπων·
1317a1 Çünkü bunlar ikişer ikişer birleşince yönetim biçimleri birbirine karışır; öyle ki oligarşik aristokrasiler ve demokrasiye daha yakın politeia'lar ortaya çıkar. Sözünü ettiğim birleşimler, incelenmesi gerektiği hâlde şimdiye kadar incelenmemiş olanlardır: Mesela müzakere eden kısım ve makamlara seçim düzeni oligarşik, mahkemelerle ilgili düzen ise aristokratik biçimde kurulmuş olabilir; ya da bunlar ve müzakere eden kısım oligarşik, makamlara seçim ise aristokratik olabilir; ya da bir yönetim biçimine özgü kısımlar başka bir şekilde, hepsi aynı türden olmadan bir araya getirilmiş olabilir.
Hangi demokrasinin hangi şehre uygun düştüğünü, aynı şekilde oligarşilerden hangisinin hangi halk kitlesine uyduğunu, öteki yönetim biçimlerinden de hangisinin kimin işine yaradığını daha önce söyledik. Yine de yalnız bu yönetim biçimlerinden hangisinin şehirler için en iyi olduğunu değil, bunların da ötekilerin de nasıl kurulması gerektiğini açıklığa kavuşturmamız gerektiği için, bunu kısaca ele alalım. Önce demokrasiden söz edelim; böylece onun karşıtı olan yönetim biçimi, yani bazılarının oligarşi dediği yönetim biçimi de açıklık kazanır. Bu inceleme için halka özgü olan ve demokrasilere eşlik ettiği düşünülen her şeyi ele almak gerekir. Çünkü demokrasinin türleri bunların birleşmesinden doğar; birden çok ve birbirinden farklı demokrasi olması da bundandır. Demokrasilerin birden çok olmasının iki sebebi vardır. Birincisi daha önce söylediğimiz sebeptir: halklar birbirinden farklıdır. Bir yerde halk kitlesi çiftçilerden, bir başka yerde zanaatkârlardan ve gündelikçilerden oluşur; birincisine ikincisi, sonra ikisine birden üçüncüsü eklenince, demokrasi yalnız daha iyi ya da daha kötü olmakla değil, artık aynı demokrasi olmamakla da farklılaşır. İkinci sebep şimdi sözünü ettiğimizdir: Demokrasilere eşlik eden ve bu yönetim biçimine özgü sayılan şeyler farklı biçimlerde birleşerek demokrasileri birbirinden farklı kılar. Birinde bunlardan daha azı bulunur, bir başkasında daha çoğu, bir başkasında ise hepsi. Bunların her birini tanımak, hem dilenen demokrasiyi kurmak hem de var olanları düzeltmek için yararlıdır. Yönetim biçimlerini kuranlar, dayandıkları esasa uygun düşen her şeyi bir araya toplamaya çalışırlar; ama yönetim biçimlerinin yıkılışı ve korunuşu üzerine konuşurken daha önce söylediğimiz gibi, böyle yapmakla hata ederler. Şimdi demokrasilerin hak iddialarını, karakterlerini ve neyi amaçladıklarını söyleyelim.
2. Bölüm
Demokratik yönetim biçiminin dayandığı esas özgürlüktür. İnsanlar bunu söylemeyi âdet edinmişlerdir: özgürlükten yalnız bu yönetim biçiminde pay alındığını,
ταῦτα γὰρ συνδυαζόμενα ποιεῖ τὰς πολιτείας ἐπαλλάττειν, ὥστε ἀριστοκρατίας τε ὀλιγαρχικὰς εἶναι καὶ πολιτείας δημοκρατικωτέρας. λέγω δὲ τοὺς συνδυασμοὺς οὓς δεῖ μὲν ἐπισκοπεῖν, οὐκ ἐσκεμμένοι δʼ εἰσὶ νῦν, οἷον ἂν τὸ μὲν βουλευόμενον καὶ τὸ περὶ τὰς ἀρχαιρεσίας ὀλιγαρχικῶς ᾖ συντεταγμένον, τὰ δὲ περὶ τὰ δικαστήρια ἀριστοκρατικῶς, ἢ ταῦτα μὲν καὶ τὸ περὶ τὸ βουλευόμενον ὀλιγαρχικῶς, ἀριστοκρατικῶς δὲ τὸ περὶ τὰς ἀρχαιρεσίας, ἢ κατʼ ἄλλον τινὰ τρόπον μὴ πάντα συντεθῇ τὰ τῆς πολιτείας οἰκεῖα. ποία μὲν οὖν δημοκρατία πρὸς ποίαν ἁρμόττει πόλιν, ὡσαύτως δὲ καὶ ποία τῶν ὀλιγαρχιῶν ποίῳ πλήθει, καὶ τῶν λοιπῶν δὲ πολιτειῶν τίς συμφέρει τίσιν, εἴρηται πρότερον· ὅμως δʼ ἐπεὶ δεῖ γενέσθαι δῆλον μὴ μόνον ποία τούτων τῶν πολιτειῶν ἀρίστη ταῖς πόλεσιν, ἀλλὰ καὶ πῶς δεῖ κατασκευάζειν καὶ ταύτας καὶ τὰς ἄλλας, ἐπέλθωμεν συντόμως. καὶ πρῶτον περὶ δημοκρατίας εἴπωμεν· ἅμα γὰρ καὶ περὶ τῆς ἀντικειμένης πολιτείας φανερόν, αὕτη δʼ ἐστὶν ἣν καλοῦσί τινες ὀλιγαρχίαν. ληπτέον δὲ πρὸς ταύτην τὴν μέθοδον πάντα τὰ δημοτικὰ καὶ τὰ δοκοῦντα ταῖς δημοκρατίαις ἀκολουθεῖν· ἐκ γὰρ τούτων συντιθεμένων τὰ τῆς δημοκρατίας εἴδη γίνεσθαι συμβαίνει, καὶ πλείους δημοκρατίας μιᾶς εἶναι καὶ διαφόρους. δύο γάρ εἰσιν αἰτίαι διʼ ἅσπερ αἱ δημοκρατίαι πλείους εἰσί, πρῶτον μὲν ἡ λεχθεῖσα πρότερον, ὅτι διάφοροι οἱ δῆμοι (γίνεται γὰρ τὸ μὲν γεωργικὸν πλῆθος, τὸ δὲ βάναυσον καὶ θητικόν· ὧν τοῦ πρώτου τῷ δευτέρῳ προσλαμβανομένου, καὶ τοῦ τρίτου πάλιν τοῖς ἀμφοτέροις, οὐ μόνον διαφέρει τῷ βελτίω καὶ χείρω γίνεσθαι τὴν δημοκρατίαν, ἀλλὰ καὶ τῷ μὴ τὴν αὐτήν), δευτέρα δὲ περὶ ἧς νῦν λέγομεν. τὰ γὰρ ταῖς δημοκρατίαις ἀκολουθοῦντα καὶ δοκοῦντʼ εἶναι τῆς πολιτείας οἰκεῖα ταύτης ποιεῖ συντιθέμενα τὰς δημοκρατίας ἑτέρας· τῇ μὲν γὰρ ἐλάττω, τῇ δʼ ἀκολουθήσει πλείονα, τῇ δʼ ἅπαντα ταῦτα. χρήσιμον δʼ ἕκαστον αὐτῶν γνωρίζειν πρός τε τὸ κατασκευάζειν ἣν ἄν τις αὐτῶν τύχῃ βουλόμενος, καὶ πρὸς τὰς διορθώσεις. ζητοῦσι μὲν γὰρ οἱ τὰς πολιτείας καθιστάντες ἅπαντα τὰ οἰκεῖα συναγαγεῖν πρὸς τὴν ὑπόθεσιν, ἁμαρτάνουσι δὲ τοῦτο ποιοῦντες, καθάπερ ἐν τοῖς περὶ τὰς φθορὰς καὶ τὰς σωτηρίας τῶν πολιτειῶν εἴρηται πρότερον. νυνὶ δὲ τὰ ἀξιώματα καὶ τὰ ἤθη καὶ ὧν ἐφίενται λέγωμεν. ὑπόθεσις μὲν οὖν τῆς δημοκρατικῆς πολιτείας ἐλευθερία (τοῦτο γὰρ λέγειν εἰώθασιν, ὡς ἐν μόνῃ τῇ πολιτείᾳ
ταύτῃ μετέχοντας ἐλευθερίας·
1317b1 her demokrasinin de bunu hedeflediğini söylerler. Özgürlüğün bir yönü, sırayla yönetilmek ve yönetmektir. Çünkü halkçı adalet, değere göre değil sayıya göre eşit pay almaktır. Adalet bu olunca, halk kitlesinin egemen olması zorunludur: çoğunluk neye karar verirse son söz de odur, adil olan da odur. Çünkü her vatandaşın eşit pay alması gerektiğini söylerler. Böylece demokrasilerde yoksullar varlıklılardan daha fazla söz sahibi olur; çünkü onlar daha çoktur ve çoğunluğun kararı egemendir. Özgürlüğün işaretlerinden biri budur; bütün halkçılar bunu yönetim biçiminin belirleyici özelliği sayar. Öteki işaret, insanın dilediği gibi yaşamasıdır. Özgürlüğün işinin bu olduğunu söylerler; çünkü dilediği gibi yaşayamamak köleye özgüdür. Demokrasinin ikinci belirleyici özelliği budur. Buradan da kimse tarafından yönetilmemek, bu olmazsa sırayla yönetilmek talebi doğmuştur; bu da eşitliğe dayanan özgürlüğe katkıda bulunur.
Bu esaslar konulup ilke de böyle olunca, halka özgü düzenlemeler şunlardır: Görevlileri herkesin herkes arasından seçmesi; herkesin her birini, her birinin de sırayla herkesi yönetmesi; makamların ya hepsinin ya da tecrübe ve uzmanlık gerektirmeyenlerin kurayla verilmesi; makamlar için hiçbir mülk ölçütünün aranmaması ya da olabildiğince düşük bir ölçüt aranması; savaşla ilgili makamlar dışında aynı kişinin hiçbir makamda iki kez bulunmaması ya da bunun nadiren ve az sayıda makam için olması; makamların ya hepsinin ya da mümkün olanların kısa süreli olması; herkesin, herkes arasından seçilerek, ya her konuda ya da en çok sayıdaki, en büyük ve en önemli konularda yargıçlık etmesi, mesela görevlilerin hesap vermesi, yönetim biçimi ve özel sözleşmeler hakkında; halk meclisinin her şeyde ya da en büyük işlerde egemen olması, hiçbir makamın hiçbir şeyde ya da olabildiğince az şeyde egemen olmaması; ya da en büyük işlerde konseyin egemen olması. Makamlar içinde en halkçı olanı, herkese ödenecek ücretin bol bulunmadığı yerde konseydir; ücretin bol olduğu yerde bu makamın da gücünü elinden alırlar; çünkü ücreti bol olan halk, bundan önceki incelemede söylediğimiz gibi, bütün kararları kendine çeker. Sonra, mümkünse herkesin, yani halk meclisinin, mahkemelerin ve makamların ücret alması; mümkün değilse makamların, mahkemelerin, konseyin ve halk meclisinin karar yetkili toplantılarının, ya da yalnız üyelerinin birlikte yemek yemesi zorunlu olan makamların ücret alması. Ayrıca oligarşi soyluluk, zenginlik ve terbiyeyle tanımlandığına göre, halka özgü nitelikler bunların zıddı sayılır: soylu olmamak, yoksulluk, el işçiliği. Bundan başka hiçbir makamın ömür boyu olmaması;
τούτου γὰρ στοχάζεσθαί φασι πᾶσαν δημοκρατίαν)· ἐλευθερίας δὲ ἓν μὲν τὸ ἐν μέρει ἄρχεσθαι καὶ ἄρχειν. καὶ γὰρ τὸ δίκαιον τὸ δημοτικὸν τὸ ἴσον ἔχειν ἐστὶ κατὰ ἀριθμὸν ἀλλὰ μὴ κατʼ ἀξίαν, τούτου δʼ ὄντος τοῦ δικαίου τὸ πλῆθος ἀναγκαῖον εἶναι κύριον, καὶ ὅ τι ἂν δόξῃ τοῖς πλείοσι, τοῦτʼ εἶναι τέλος καὶ τοῦτʼ εἶναι τὸ δίκαιον· φασὶ γὰρ δεῖν ἴσον ἔχειν ἕκαστον τῶν πολιτῶν· ὥστε ἐν ταῖς δημοκρατίαις συμβαίνει κυριωτέρους εἶναι τοὺς ἀπόρους τῶν εὐπόρων· πλείους γάρ εἰσι, κύριον δὲ τὸ τοῖς πλείοσι δόξαν. ἓν μὲν οὖν τῆς ἐλευθερίας σημεῖον τοῦτο, ὃν τίθενται πάντες οἱ δημοτικοὶ τῆς πολιτείας ὅρον· ἓν δὲ τὸ ζῆν ὡς βούλεταί τις. τοῦτο γὰρ τῆς ἐλευθερίας ἔργον εἶναί φασιν, εἴπερ τοῦ δουλεύοντος τὸ ζῆν μὴ ὡς βούλεται. τῆς μὲν οὖν δημοκρατίας ὅρος οὗτος δεύτερος· ἐντεῦθεν δʼ ἐλήλυθε τὸ μὴ ἄρχεσθαι, μάλιστα μὲν ὑπὸ μηθενός, εἰ δὲ μή, κατὰ μέρος, καὶ συμβάλλεται ταύτῃ πρὸς τὴν ἐλευθερίαν τὴν κατὰ τὸ ἴσον. τούτων δʼ ὑποκειμένων καὶ τοιαύτης οὔσης τῆς ἀρχῆς τὰ τοιαῦτα δημοτικά· τὸ αἱρεῖσθαι τὰς ἀρχὰς πάντας ἐκ πάντων, τὸ ἄρχειν πάντας μὲν ἑκάστου ἕκαστον δʼ ἐν μέρει πάντων, τὸ κληρωτὰς εἶναι τὰς ἀρχὰς ἢ πάσας ἢ ὅσαι μὴ ἐμπειρίας δέονται καὶ τέχνης, τὸ μὴ ἀπὸ τιμήματος μηθενὸς εἶναι τὰς ἀρχὰς ἢ ὅτι μικροτάτου, τὸ μὴ δὶς τὸν αὐτὸν ἄρχειν μηδεμίαν ἢ ὀλιγάκις ἢ ὀλίγας ἔξω τῶν κατὰ πόλεμον, τὸ ὀλιγοχρονίους εἶναι τὰς ἀρχὰς ἢ πάσας ἢ ὅσας ἐνδέχεται, τὸ δικάζειν πάντας καὶ ἐκ πάντων, καὶ περὶ πάντων, ἢ περὶ τῶν πλείστων καὶ τῶν μεγίστων καὶ τῶν κυριωτάτων, οἷον περὶ εὐθυνῶν καὶ πολιτείας καὶ τῶν ἰδίων συναλλαγμάτων, τὸ τὴν ἐκκλησίαν κυρίαν εἶναι πάντων ἢ τῶν μεγίστων, ἀρχὴν δὲ μηδεμίαν μηθενὸς ἢ ὅτι ὀλιγίστων, ἢ τῶν μεγίστων βουλὴν κυρίαν (τῶν δʼ ἀρχῶν δημοτικώτατον βουλή, ὅπου μὴ μισθοῦ εὐπορία πᾶσιν· ἐνταῦθα γὰρ ἀφαιροῦνται καὶ ταύτης τῆς ἀρχῆς τὴν δύναμιν· εἰς αὑτὸν γὰρ ἀνάγει τὰς κρίσεις πάσας ὁ δῆμος εὐπορῶν μισθοῦ, καθάπερ εἴρηται πρότερον ἐν τῇ μεθόδῳ τῇ πρὸ ταύτης), ἔπειτα τὸ μισθοφορεῖν μάλιστα μὲν πάντας, ἐκκλησίαν δικαστήρια ἀρχάς, εἰ δὲ μή, τὰς ἀρχὰς καὶ τὰ δικαστήρια καὶ ⟨τὴν⟩ βουλὴν καὶ τὰς ἐκκλησίας τὰς κυρίας, ἢ τῶν ἀρχῶν ἃς ἀνάγκη συσσιτεῖν μετʼ ἀλλήλων. ἔτι ἐπειδὴ ὀλιγαρχία καὶ γένει καὶ πλούτῳ καὶ παιδείᾳ ὁρίζεται, τὰ δημοτικὰ δοκεῖ τἀναντία τούτων εἶναι, ἀγένεια πενία βαναυσία· ἔτι δὲ τῶν ἀρχῶν τὸ μηδεμίαν ἀίδιον εἶναι,
1318a eski bir değişmeden geriye böyle bir makam kalmışsa, hiç değilse gücünün kısılması ve seçimle gelinen bir makamken kurayla gelinen bir makama çevrilmesi.
Demokrasilerin ortak özellikleri bunlardır. Demokratik olduğu herkesçe kabul edilen adalet anlayışından (bu, herkesin sayıca eşit pay almasıdır) en çok demokrasi ve halk yönetimi sayılan yönetim biçimi çıkar. Eşitlik, yoksulların varlıklılardan daha fazla yönetmemesi, yalnız onların egemen olmaması, herkesin eşit ölçüde egemen olmasıdır; çünkü yönetim biçiminde eşitliğin ve özgürlüğün ancak böyle bulunacağını düşünürler.
3. Bölüm
Bundan sonra şu sorun gelir: Bu eşitliği nasıl sağlayacaklar? Mülk değerlerini, beş yüz kişinin mülkü bin kişininkine denk gelecek biçimde bölüp bin kişiye beş yüz kişiyle eşit güç mü vermeli? Yoksa bu bakımdan eşitliği böyle kurmamalı, bölmeyi böyle yaptıktan sonra beş yüzlerden ve binlerden eşit sayıda kişi alıp seçimlerde ve mahkemelerde bunları mı egemen kılmalı? Peki, halkçı adalet anlayışına göre en adil yönetim biçimi bu mudur, yoksa sayıca çoğunluğa dayanan mı? Halkçılar, çoğunluk neye karar verirse adil olanın o olduğunu söyler; oligarşi yanlıları ise daha büyük mal varlığı neye karar verirse adil olanın o olduğunu söyler; çünkü kararın mal varlığının büyüklüğüne göre verilmesi gerektiğini savunurlar. Her iki görüşte de eşitsizlik ve adaletsizlik vardır. Azınlığın istediği geçerli olursa, bu tiranlıktır; çünkü biri öteki varlıklıların hepsinden daha fazla mala sahipse, oligarşik adalete göre tek başına yönetmek ona düşer. Sayıca çoğunluğun istediği geçerli olursa da, daha önce söylendiği gibi, zenginlerin ve sayıca az olanların mallarına el koyarak haksızlık ederler.
O hâlde iki tarafın da kabul edeceği eşitlik ne olabilir? Bunu, her iki tarafın adaleti tanımlarken dayandığı şeylerden yola çıkarak incelemeliyiz. Her iki taraf da vatandaşların çoğunluğu neye karar verirse onun egemen olması gerektiğini söyler. Bu kabul edilsin, ama kayıtsız şartsız değil. Şehir iki kesimden, zenginlerden ve yoksullardan oluştuğuna göre, iki kesimin birlikte ya da her birinin çoğunluğunun vardığı karar egemen olsun. İki kesim zıt kararlara varırsa, sayıca çok olanların ve mülk değeri yüksek olanların kararı geçerli olsun. Mesela zenginler on, yoksullar yirmi kişi olsun; zenginlerden altısı bir karara, daha yoksul olanlardan on beşi öteki karara varmış olsun. Bu durumda yoksulların yanına zenginlerden dört kişi, zenginlerin yanına da yoksullardan beş kişi katılmış olur. Her iki tarafta da iki kesimden gelenler birlikte sayıldığında hangi tarafın mülk değeri ağır basarsa, onun kararı egemen olsun. Eşit çıkarlarsa, bunu bugün halk meclisinde ya da mahkemede oyların ikiye bölünmesi gibi her iki tarafın ortak çıkmazı saymalı;
ἐὰν δέ τις καταλειφθῇ ἐξ ἀρχαίας μεταβολῆς, τό γε περιαιρεῖσθαι τὴν δύναμιν αὐτῆς καὶ ἐξ αἱρετῶν κληρωτοὺς ποιεῖν. τὰ μὲν οὖν κοινὰ ταῖς δημοκρατίαις ταῦτʼ ἐστί· συμβαίνει δʼ ἐκ τοῦ δικαίου τοῦ ὁμολογουμένου εἶναι δημοκρατικοῦ (τοῦτο δʼ ἐστὶ τὸ ἴσον ἔχειν ἅπαντας κατʼ ἀριθμόν) ἡ μάλιστʼ εἶναι δοκοῦσα δημοκρατία καὶ δῆμος. ἴσον γὰρ τὸ μηθὲν μᾶλλον ἄρχειν τοὺς ἀπόρους ἢ τοὺς εὐπόρους, μηδὲ κυρίους εἶναι μόνους ἀλλὰ πάντας ἐξ ἴσου [κατʼ ἀριθμόν]· οὕτω γὰρ ἂν ὑπάρχειν νομίζοιεν τήν τʼ ἰσότητα τῇ πολιτείᾳ καὶ τὴν ἐλευθερίαν. τὸ δὲ μετὰ τοῦτο ἀπορεῖται πῶς ἕξουσι τὸ ἴσον, πότερον δεῖ τὰ τιμήματα διελεῖν χιλίοις τὰ τῶν πεντακοσίων καὶ τοὺς χιλίους ἴσον δύνασθαι τοῖς πεντακοσίοις, ἢ οὐχ οὕτω δεῖ τιθέναι τὴν κατὰ τοῦτο ἰσότητα, ἀλλὰ διελεῖν μὲν οὕτως, ἔπειτα ἐκ τῶν πεντακοσίων ἴσους λαβόντα καὶ ἐκ τῶν χιλίων, τούτους κυρίους εἶναι τῶν αἱρέσεων καὶ τῶν δικαστηρίων. πότερον οὖν αὕτη ἡ πολιτεία δικαιοτάτη κατὰ τὸ δημοτικὸν δίκαιον, ἢ μᾶλλον ἡ κατὰ τὸ πλῆθος; φασὶ γὰρ οἱ δημοτικοὶ τοῦτο δίκαιον ὅ τι ἂν δόξῃ τοῖς πλείοσιν, οἱ δʼ ὀλιγαρχικοὶ ὅ τι ἂν δόξῃ τῇ πλείονι οὐσίᾳ· κατὰ πλῆθος γὰρ οὐσίας φασὶ κρίνεσθαι δεῖν. ἔχει δʼ ἀμφότερα ἀνισότητα καὶ ἀδικίαν· εἰ μὲν γὰρ ὅ τι ἂν οἱ ὀλίγοι, τυραννίς (καὶ γὰρ ἐὰν εἷς ἔχῃ πλείω τῶν ἄλλων εὐπόρων, κατὰ τὸ ὀλιγαρχικὸν δίκαιον ἄρχειν δίκαιος μόνος), εἰ δʼ ὅ τι ἂν οἱ πλείους κατʼ ἀριθμόν, ἀδικήσουσι δημεύοντες τὰ τῶν πλουσίων καὶ ἐλαττόνων, καθάπερ εἴρηται πρότερον. τίς ἂν οὖν εἴη ἰσότης ἣν ὁμολογήσουσιν ἀμφότεροι, σκεπτέον ἐξ ὧν ὁρίζονται δικαίων ἀμφότεροι. λέγουσι γὰρ ὡς ὅ τι ἂν δόξῃ τοῖς πλείοσι τῶν πολιτῶν, τοῦτʼ εἶναι δεῖ κύριον· ἔστω δὴ τοῦτο, μὴ μέντοι πάντως, ἀλλʼ ἐπειδὴ δύο μέρη τετύχηκεν ἐξ ὧν ἡ πόλις, πλούσιοι καὶ πένητες, ὅ τι ἂν ἀμφοτέροις δόξῃ ἢ τοῖς πλείοσι, τοῦτο κύριον ἔστω, ἐὰν δὲ τἀναντία δόξῃ, ὅ τι ἂν οἱ πλείους καὶ ὧν τὸ τίμημα πλεῖον· οἷον, εἰ οἱ μὲν δέκα οἱ δὲ εἴκοσιν, ἔδοξε δὲ τῶν μὲν πλουσίων τοῖς ἓξ τῶν δʼ ἀπορωτέρων τοῖς πεντεκαίδεκα, προσγεγένηνται τοῖς μὲν πένησι τέτταρες τῶν πλουσίων, τοῖς δὲ πλουσίοις πέντε τῶν πενήτων· ὁποτέρων οὖν τὸ τίμημα ὑπερτείνει συναριθμουμένων ἀμφοτέρων ἑκατέροις, τοῦτο κύριον. ἐὰν δὲ ἴσοι συμπέσωσι, κοινὴν εἶναι ταύτην νομιστέον ἀπορίαν ὥσπερ νῦν ἐὰν δίχα ἡ ἐκκλησία γένηται ἢ τὸ δικαστήριον·
ἢ
1318b o zaman ya kura çekilmeli ya da buna benzer bir şey yapılmalıdır. Eşitlik ve adalet hakkında doğruyu bulmak çok zor olsa da, yine de onu bulmak, başkalarından fazlasını kapabilecek güçte olanları ikna etmekten kolaydır. Çünkü eşitliği ve adaleti her zaman zayıf olanlar arar; güçlüler ise bunu hiç umursamaz.
4. Bölüm
Dört demokrasi olduğuna göre, bundan önceki tartışmalarda söylendiği gibi, en iyisi sırada ilk olanıdır; bu, aynı zamanda hepsinin en eskisidir. İlk derken, halkları sınıflandıran birinin yapacağı sıralamayı kastediyorum. En iyi halk çiftçi halktır; bu yüzden halk kitlesinin tarımla ya da hayvancılıkla geçindiği yerde demokrasi kurmak da mümkündür. Çünkü fazla mal varlıkları olmadığından boş vakitleri yoktur, böylece meclise sık sık toplanamazlar; geçimlik ihtiyaçları karşılandığı için de işleriyle uğraşır, başkalarının malına göz dikmezler. Makamlardan büyük kazanç sağlanmayan yerde çalışmak onlara yönetim işlerine katılmaktan ve makam sahibi olmaktan daha hoş gelir; çünkü insanların çoğu şerefi değil, kazancı ister. Bunun bir işareti şudur: Eskiden tiranlıklara katlanırlardı, bugün de oligarşilere katlanırlar; yeter ki biri onları çalışmaktan alıkoymasın, ellerinden bir şey almasın. Çünkü kısa sürede kimi zenginleşir, kimi de yoksulluktan kurtulur. Ayrıca biraz şan hırsları varsa, görevlileri seçme ve onlardan hesap sorma yetkisinin ellerinde olması bu eksikliği giderir. Nitekim bazı halklarda, makamlara seçimde payları olmasa da, Mantineia'da olduğu gibi görevliler herkes arasından sırayla seçilen bazı kişilerce belirlense de, müzakerelerde egemen oldukları sürece çoğunluk bununla yetinir. Bunu da bir demokrasi biçimi saymak gerekir; nitekim bir zamanlar Mantineia'da durum böyleydi. İşte bu yüzden, ilk sözünü ettiğimiz demokrasi için yararlı olan ve onda genellikle bulunan düzen şudur: Görevlileri seçmek, onlardan hesap sormak ve yargılamak herkesin elinde olur; en büyük makamlara ise seçimle ve mülk ölçütüyle gelinir, daha büyüklerine daha yüksek ölçütle; ya da hiçbirine mülk ölçütüyle değil, yeteneği olanlar getirilir. Böyle yönetilen insanlar zorunlu olarak iyi yönetilir; çünkü makamlar her zaman en iyilerin elinde olur, halk da bunu ister ve değerli kimseleri kıskanmaz. Bu düzen değerli kimselere ve ileri gelenlere de yeter; çünkü kendilerinden daha kötü başkalarınca yönetilmezler, hesap sorma yetkisi başkalarının elinde olduğu için de adil yönetirler. Çünkü insanın başkasına hesap verecek durumda olması ve akla gelen her şeyi yapmakta serbest olmaması yararlıdır; zira dilediğini yapma serbestliği, her insanda bulunan kötülüğü dizginleyemez.
γὰρ ἀποκληρωτέον ἢ ἄλλο τι τοιοῦτον ποιητέον. ἀλλὰ περὶ μὲν τοῦ ἴσου καὶ τοῦ δικαίου, κἂν ᾖ πάνυ χαλεπὸν εὑρεῖν τὴν ἀλήθειαν περὶ αὐτῶν, ὅμως ῥᾷον τυχεῖν ἢ συμπεῖσαι τοὺς δυναμένους πλεονεκτεῖν· ἀεὶ γὰρ ζητοῦσι τὸ ἴσον καὶ τὸ δίκαιον οἱ ἥττους, οἱ δὲ κρατοῦντες οὐδὲν φροντίζουσιν. δημοκρατιῶν δʼ οὐσῶν τεττάρων βελτίστη μὲν ἡ πρώτη τάξει, καθάπερ ἐν τοῖς πρὸ τούτων ἐλέχθη λόγοις· ἔστι δὲ καὶ ἀρχαιοτάτη πασῶν αὕτη. λέγω δὲ πρώτην ὥσπερ ἄν τις διέλοι τοὺς δήμους. βέλτιστος γὰρ δῆμος ὁ γεωργικός ἐστιν, ὥστε καὶ ποιεῖν ἐνδέχεται δημοκρατίαν ὅπου ζῇ τὸ πλῆθος ἀπὸ γεωργίας ἢ νομῆς. διὰ μὲν γὰρ τὸ μὴ πολλὴν οὐσίαν ἔχειν ἄσχολος, ὥστε μὴ πολλάκις ἐκκλησιάζειν διὰ δὲ τὸ ἔχειν τἀναγκαῖα πρὸς τοῖς ἔργοις διατρίβουσι καὶ τῶν ἀλλοτρίων οὐκ ἐπιθυμοῦσιν, ἀλλʼ ἥδιον αὐτοῖς τὸ ἐργάζεσθαι τοῦ πολιτεύεσθαι καὶ ἄρχειν, ὅπου ἂν μὴ ᾖ λήμματα μεγάλα ἀπὸ τῶν ἀρχῶν. οἱ γὰρ πολλοὶ μᾶλλον ὀρέγονται τοῦ κέρδους ἢ τῆς τιμῆς. σημεῖον δέ· καὶ γὰρ τὰς ἀρχαίας τυραννίδας ὑπέμενον καὶ τὰς ὀλιγαρχίας ὑπομένουσιν, ἐάν τις αὐτοὺς ἐργάζεσθαι μὴ κωλύῃ μηδʼ ἀφαιρῆται μηθέν· ταχέως γὰρ οἱ μὲν πλουτοῦσιν αὐτῶν οἱ δʼ οὐκ ἀποροῦσιν. ἔτι δὲ τὸ κυρίους εἶναι τοῦ ἑλέσθαι καὶ εὐθύνειν ἀναπληροῖ τὴν ἔνδειαν, εἴ τι φιλοτιμίας ἔχουσιν, ἐπεὶ παρʼ ἐνίοις δήμοις, κἂν μὴ μετέχωσι τῆς αἱρέσεως τῶν ἀρχῶν ἀλλά τινες αἱρετοὶ κατὰ μέρος ἐκ πάντων, ὥσπερ ἐν Μαντινείᾳ, τοῦ δὲ βουλεύεσθαι κύριοι ὦσιν, ἱκανῶς ἔχει τοῖς πολλοῖς· καὶ δεῖ νομίζειν καὶ τοῦτʼ εἶναι σχῆμά τι δημοκρατίας, ὥσπερ ἐν Μαντινείᾳ ποτʼ ἦν. διὸ δὴ καὶ συμφέρον ἐστὶ τῇ πρότερον ῥηθείσῃ δημοκρατίᾳ καὶ ὑπάρχειν εἴωθεν, αἱρεῖσθαι μὲν τὰς ἀρχὰς καὶ εὐθύνειν καὶ δικάζειν πάντας, ἄρχειν δὲ τὰς μεγίστας αἱρετοὺς καὶ ἀπὸ τιμημάτων, τὰς μείζους ἀπὸ μειζόνων, ἢ καὶ ἀπὸ τιμημάτων μὲν μηδεμίαν, ἀλλὰ τοὺς δυναμένους. ἀνάγκη δὲ πολιτευομένους οὕτω πολιτεύεσθαί καλῶς (αἱ τε γὰρ ἀρχαὶ ἀεὶ διὰ τῶν βελτίστων ἔσονται, τοῦ δήμου βουλομένου καὶ τοῖς ἐπιεικέσιν οὐ φθονοῦντος), καὶ τοῖς ἐπιεικέσι καὶ γνωρίμοις ἀρκοῦσαν εἶναι ταύτην τὴν τάξιν· ἄρξονται γὰρ οὐχ ὑπʼ ἄλλων χειρόνων, καὶ ἄρξουσι δικαίως διὰ τὸ τῶν εὐθυνῶν εἶναι κυρίους ἑτέρους. τὸ γὰρ ἐπανακρέμασθαι, καὶ μὴ πᾶν ἐξεῖναι ποιεῖν ὅ τι ἂν δόξῃ, συμφέρον ἐστίν· ἡ γὰρ ἐξουσία τοῦ πράττειν ὅ τι ἂν ἐθέλῃ τις οὐ δύναται φυλάττειν τὸ ἐν
ἑκάστῳ τῶν ἀνθρώπων φαῦλον.
1319a1 Böylece yönetim biçimlerinde en yararlı olan şey zorunlu olarak gerçekleşir: değerli kimseler hata yapmadan yönetir, halk kitlesi de hiçbir şeyden yoksun kalmaz.
Demek ki bunun demokrasilerin en iyisi olduğu açıktır; hangi sebeple öyle olduğu da açıktır: halkın belli bir nitelikte olması sayesindedir. Halkı çiftçi kılmak için, eskiden birçok yerde konmuş kanunlardan bazıları gerçekten çok yararlıdır. Mesela belli bir ölçünün üstünde toprak edinmeyi ya hiç yasaklamak ya da şehir merkezine belli bir uzaklıktan daha yakın yerler için yasaklamak. Eskiden birçok şehirde, ilk dağıtılan toprak paylarının satılmasını bile yasaklayan kanunlar vardı. Oksylos'un kanunu dedikleri kanun da buna benzer bir etki gösterir: herkesin sahip olduğu toprağın belli bir kısmına karşılık borç verilmesini yasaklar. Bugünse durumu Aphytisliların kanunuyla da düzeltmek gerekir; bu kanun sözünü ettiğimiz amaç için yararlıdır. Aphytisliler kalabalık oldukları ve az toprakları olduğu hâlde hepsi çiftçilik yapar; çünkü mülkleri bütün hâlinde değerlendirilmez, öyle küçük parçalara bölünerek değerlendirilir ki yoksullar bile mülk değeriyle gereken ölçütü aşabilir.
Çiftçi kitlesinden sonra en iyi halk, çobanların bulunduğu ve hayvan sürüleriyle geçinilen yerdeki halktır. Çünkü bu hayat birçok bakımdan çiftçiliğe benzer; savaş işleri için gereken melekeler bakımından en idmanlı olanlar da bunlardır; bedenleri işe yarar, açıkta yaşamaya dayanıklıdırlar. Geri kalan demokrasilerin dayandığı öteki halk kitlelerinin hemen hepsi bunlardan çok daha aşağıdır. Çünkü hayatları aşağıdır; zanaatkârlardan, çarşı esnafından ve gündelikçilerden oluşan kitlenin uğraştığı işlerin hiçbirinde aretē yoktur. Ayrıca bu türden insanların hepsi, deyim yerindeyse, çarşıda ve şehirde dolanıp durdukları için kolayca meclise gelir; çiftçiler ise kırlara dağılmış olduklarından ne meclise gelirler ne de bu toplantıya aynı ölçüde ihtiyaç duyarlar. Ülke toprağının konumu, kırlar şehirden çok uzakta kalacak biçimdeyse, iyi bir demokrasi ve politeia kurmak da kolaydır; çünkü halk kitlesi kırlarda oturmak zorunda kalır. Bu yüzden şehirde çarşı kalabalığı bulunsa bile, demokrasilerde kırlardaki halk kitlesi olmadan meclis toplantısı yapılmamalıdır. En iyi ve ilk demokrasinin nasıl kurulması gerektiği söylendi; ötekilerin nasıl kurulacağı da bundan anlaşılır. Bunlarda adım adım bu en iyi düzenden uzaklaşmak ve her seferinde daha kötü kitleyi dışarıda bırakmak gerekir.
ὥστε ἀναγκαῖον συμβαίνειν ὅπερ ἐστὶν ὠφελιμώτατον ἐν ταῖς πολιτείαις, ἄρχειν τοὺς ἐπιεικεῖς ἀναμαρτήτους ὄντας, μηδὲν ἐλαττουμένου τοῦ πλήθους. ὅτι μὲν οὖν αὕτη τῶν δημοκρατιῶν ἀρίστη, φανερόν, καὶ διὰ τίνʼ αἰτίαν, ὅτι διὰ τὸ ποιόν τινα εἶναι τὸν δῆμον· πρὸς δὲ τὸ κατασκευάζειν γεωργὸν τὸν δῆμον τῶν τε νόμων τινὲς τῶν παρὰ πολλοῖς κειμένων τὸ ἀρχαῖον χρήσιμοι πάντως, ἢ τὸ ὅλως μὴ ἐξεῖναι κεκτῆσθαι πλείω γῆν μέτρου τινὸς ἢ ἀπό τινος τόπου πρὸς τὸ ἄστυ καὶ τὴν πόλιν (ἦν δὲ τό γε ἀρχαῖον ἐν πολλαῖς πόλεσι νενομοθετημένον μηδὲ πωλεῖν ἐξεῖναι τοὺς πρώτους κλήρους· ἔστι δὲ καὶ ὃν λέγουσιν Ὀξύλου νόμον εἶναι τοιοῦτόν τι δυνάμενος, τὸ μὴ δανείζειν εἴς τι μέρος τῆς ὑπαρχούσης ἑκάστῳ γῆς), νῦν δὲ δεῖ διορθοῦν καὶ τῷ Ἀφυταίων νόμῳ, πρὸς γὰρ ὃ λέγομέν ἐστι χρήσιμος· ἐκεῖνοι γάρ, καίπερ ὄντες πολλοὶ κεκτημένοι δὲ γῆν ὀλίγην, ὅμως πάντες γεωργοῦσιν· τιμῶνται γὰρ οὐχ ὅλας τὰς κτήσεις, ἀλλὰ κατὰ τηλικαῦτα μόρια διαιροῦντες ὥστʼ ἔχειν ὑπερβάλλειν ταῖς τιμήσεσι καὶ τοὺς πένητας. μετὰ δὲ τὸ γεωργικὸν πλῆθος βέλτιστος δῆμός ἐστιν ὅπου νομεῖς εἰσι καὶ ζῶσιν ἀπὸ βοσκημάτων· πολλὰ γὰρ ἔχει τῇ γεωργίᾳ παραπλησίως, καὶ τὰ πρὸς τὰς πολεμικὰς πράξεις μάλισθʼ οὗτοι γεγυμνασμένοι τὰς ἕξεις καὶ χρήσιμοι τὰ σώματα καὶ δυνάμενοι θυραυλεῖν. τὰ δʼ ἄλλα πλήθη πάντα σχεδόν, ἐξ ὧν αἱ λοιπαὶ δημοκρατίαι συνεστᾶσι, πολλῷ φαυλότερα τούτων· ὁ γὰρ βίος φαῦλος, καὶ οὐθὲν ἔργον μετʼ ἀρετῆς ὧν μεταχειρίζεται τὸ πλῆθος τό τε τῶν βαναύσων καὶ τὸ τῶν ἀγοραίων ἀνθρώπων καὶ τὸ θητικόν, ἔτι δὲ διὰ τὸ περὶ τὴν ἀγορὰν καὶ τὸ ἄστυ κυλίεσθαι πᾶν τὸ τοιοῦτον γένος ὡς εἰπεῖν ῥᾳδίως ἐκκλησιάζει· οἱ δὲ γεωργοῦντες διὰ τὸ διεσπάρθαι κατὰ τὴν χώραν οὔτʼ ἀπαντῶσιν οὔθʼ ὁμοίως δέονται τῆς συνόδου ταύτης. ὅπου δὲ καὶ συμβαίνει τὴν χώραν τὴν θέσιν ἔχειν τοιαύτην ὥστε [τὴν χώραν] πολὺ τῆς πόλεως ἀπηρτῆσθαι, ῥᾴδιον καὶ δημοκρατίαν ποιεῖσθαι χρηστὴν καὶ πολιτείαν· ἀναγκάζεται γὰρ τὸ πλῆθος ἐπὶ τῶν ἀγρῶν ποιεῖσθαι τὰς ἀποικίας, ὥστε δεῖ, κἂν ἀγοραῖος ὄχλος ᾖ, μὴ ποιεῖν ἐν ταῖς δημοκρατίαις ἐκκλησίας ἄνευ τοῦ κατὰ τὴν χώραν πλήθους. πῶς μὲν οὖν δεῖ κατασκευάζειν τὴν βελτίστην καὶ πρώτην δημοκρατίαν, εἴρηται· φανερὸν δὲ καὶ πῶς τὰς ἄλλας. ἑπομένως γὰρ δεῖ παρεκβαίνειν
καὶ τὸ χεῖρον ἀεὶ πλῆθος χωρίζειν.
1319b1Son demokrasi ise, herkes yönetime katıldığı için, her şehrin kaldırabileceği bir düzen değildir; kanunları ve âdetleri iyi kurulmamışsa ayakta kalması da kolay olmaz (onu da öteki yönetim biçimlerini de neyin yıktığını daha önce hemen hemen bütünüyle söyledik). Bu demokrasiyi kurmak ve halkı güçlendirmek için halkın başına geçenler, olabildiğince çok kişiyi yanlarına almayı ve yalnız meşru doğanları değil, gayrimeşru doğanları da, annesi ya da babasından yalnız biri vatandaş olanları da vatandaş yapmayı âdet edinmişlerdir; çünkü bütün bunlar böyle bir halka daha uygun düşer. Demagoglar işi genellikle böyle kurar; ama yeni insanlar ancak halkın sayısı ileri gelenlerle orta tabakanın toplamını aşana kadar katılmalı, bunun ötesine geçilmemelidir. Çünkü ölçüyü aşarlarsa hem yönetim biçimini daha düzensiz kılarlar hem de ileri gelenleri kışkırtıp demokrasiye katlanamaz hâle getirirler; Kyrene'deki ayaklanmanın sebebi de bu olmuştur. Kötülük azken göz ardı edilir, çoğaldıkça ise göze batar. Kleisthenes'in Atina'da demokrasiyi güçlendirmek isterken, Kyrene'de de halk yönetimini kuranların başvurduğu türden düzenlemeler de böyle bir demokrasi için yararlıdır: Yeni ve daha çok sayıda kabile ve fratria kurmalı, ailelere özgü kültleri az sayıda ortak kültte toplamalı; herkesin birbirine olabildiğince karışması ve eski bağların çözülmesi için her yola başvurmalıdır. Tiranlığa özgü düzenlemelerin hepsi de demokratik görünür: Mesela kölelerin başıboş bırakılması (bu belli bir noktaya kadar yararlı da olabilir), kadınların ve çocukların başıboş bırakılması, herkesin dilediği gibi yaşamasına göz yumulması. Böyle bir yönetim biçimini destekleyecek çok kişi bulunur; çünkü çoğunluğa düzensiz yaşamak, itidalle yaşamaktan daha hoş gelir.
5. Bölüm
Kanun koyucunun ve böyle bir yönetim biçimi kurmak isteyenlerin en büyük, hatta tek işi onu kurmak değildir; asıl iş, onun ayakta kalmasını sağlamaktır. Çünkü insanların nasıl bir yönetim altında olursa olsun bir, iki ya da üç gün idare etmesi zor değildir. Yönetim biçimlerini neyin koruduğunu ve neyin yıktığını daha önce incelemiştik; bu yüzden bunlardan yola çıkarak güvenliği sağlamaya çalışmalı, yıkıcı etkenlerden sakınmalı ve yazılı olsun yazısız olsun, yönetim biçimlerini koruyan şeyleri en iyi kapsayacak kanunlar koymalıdır. Demokratik ya da oligarşik sayılması gereken şey, bir şehri en aşırı derecede demokrasiyle ya da oligarşiyle yöneten şey değil, onu en uzun süre bu yönetim altında tutan şeydir. Bugünkü demagoglar ise halkın hoşuna gitmek için mahkemeler eliyle birçok malı müsadere ettiriyor. Yönetim biçimini önemseyenler buna karşı koymalı, mahkûm edilenlerden alınan hiçbir şeyin kamuya kalmayıp devlet hazinesine girmeyeceğini, tanrılara adanacağını kanunla belirlemelidir. Böylece suç işleyenler yine de aynı ölçüde çekinir (çünkü cezayı aynen ödeyeceklerdir), kalabalık ise bir şey almayacağını bildiği için sanıkları daha az mahkûm eder. Ayrıca gelişigüzel dava açanları ağır cezalarla caydırarak kamu davalarını her zaman olabildiğince az tutmalıdır; çünkü bu davalara halktan insanları değil, ileri gelenleri çekmeyi âdet edinmişlerdir. Oysa bu yönetim biçiminde de bütün vatandaşlar mümkünse yönetime iyi niyet beslemeli, bu olmuyorsa hiç değilse yönetimde söz sahibi olanları düşman saymamalıdır.
τὴν δὲ τελευταίαν, διὰ τὸ πάντας κοινωνεῖν, οὔτε πάσης ἐστὶ πόλεως φέρειν, οὔτε ῥᾴδιον διαμένειν μὴ τοῖς νόμοις καὶ τοῖς ἔθεσιν εὖ συγκειμένην (ἃ δὲ φθείρειν συμβαίνει καὶ ταύτην καὶ τὰς ἄλλας πολιτείας, εἴρηται πρότερον τὰ πλεῖστα σχεδόν). πρὸς δὲ τὸ καθιστάναι ταύτην τὴν δημοκρατίαν καὶ τὸν δῆμον ποιεῖν ἰσχυρὸν εἰώθασιν οἱ προεστῶτες προσλαμβάνειν ὡς πλείστους καὶ ποιεῖν πολίτας μὴ μόνον τοὺς γνησίους ἀλλὰ καὶ τοὺς νόθους καὶ τοὺς ἐξ ὁποτερουοῦν πολίτου, λέγω δὲ οἷον πατρὸς ἢ μητρός· ἅπαν γὰρ οἰκεῖον τοῦτο τῷ τοιούτῳ δήμῳ μᾶλλον. εἰώθασι μὲν οὖν οἱ δημαγωγοὶ κατασκευάζειν οὕτω, δεῖ μέντοι προσλαμβάνειν μέχρι ἂν ὑπερτείνῃ τὸ πλῆθος τῶν γνωρίμων καὶ τῶν μέσων, καὶ τούτου μὴ πέρα προβαίνειν· ὑπερβάλλοντες γὰρ ἀτακτοτέραν τε ποιοῦσι τὴν πολιτείαν, καὶ τοὺς γνωρίμους πρὸς τὸ χαλεπῶς ὑπομένειν τὴν δημοκρατίαν παροξύνουσι μᾶλλον, ὅπερ συνέβη τῆς στάσεως αἴτιον γενέσθαι περὶ Κυρήνην· ὀλίγον μὲν γὰρ πονηρὸν παρορᾶται, πολὺ δὲ γινόμενον ἐν ὀφθαλμοῖς μᾶλλόν ἐστιν. ἔτι δὲ καὶ τὰ τοιαῦτα κατασκευάσματα χρήσιμα πρὸς τὴν δημοκρατίαν τὴν τοιαύτην, οἷς Κλεισθένης τε Ἀθήνησιν ἐχρήσατο βουλόμενος αὐξῆσαι τὴν δημοκρατίαν, καὶ περὶ Κυρήνην οἱ τὸν δῆμον καθιστάντες. φυλαί τε γὰρ ἕτεραι ποιητέαι πλείους καὶ φατρίαι, καὶ τὰ τῶν ἰδίων ἱερῶν συνακτέον εἰς ὀλίγα καὶ κοινά, καὶ πάντα σοφιστέον ὅπως ἂν ὅτι μάλιστα ἀναμειχθῶσι πάντες ἀλλήλοις, αἱ δὲ συνήθειαι διαζευχθῶσιν αἱ πρότερον. ἔτι δὲ καὶ τὰ τυραννικὰ κατασκευάσματα δημοτικὰ δοκεῖ πάντα, λέγω δʼ οἷον ἀναρχία τε δούλων (αὕτη δʼ ἂν εἴη μέχρι του συμφέρουσα) καὶ γυναικῶν καὶ παίδων, καὶ τὸ ζῆν ὅπως τις βούλεται παρορᾶν· πολὺ γὰρ ἔσται τὸ τῇ τοιαύτῃ πολιτείᾳ βοηθοῦν· ἥδιον γὰρ τοῖς πολλοῖς τὸ ζῆν ἀτάκτως ἢ τὸ σωφρόνως. ἔστι δὲ [ἔργον] τοῦ νομοθέτου καὶ τῶν βουλομένων συνιστάναι τινὰ τοιαύτην πολιτείαν οὐ τὸ καταστῆσαι μέγιστον ἔργον οὐδὲ μόνον, ἀλλʼ ὅπως σῴζηται μᾶλλον· μίαν γὰρ ἢ δύο ἢ τρεῖς ἡμέρας οὐ χαλεπὸν μεῖναι πολιτευομένους ὁπωσοῦν. διὸ δεῖ, περὶ ὧν τεθεώρηται πρότερον, τίνες σωτηρίαι καὶ φθοραὶ τῶν πολιτειῶν, ἐκ τούτων πειρᾶσθαι κατασκευάζειν τὴν ἀσφάλειαν, εὐλαβουμένους μὲν τὰ φθείροντα, τιθεμένους δὲ τοιούτους νόμους, καὶ τοὺς ἀγράφους καὶ τοὺς γεγραμμένους,
1320aSon demokrasilerin nüfusu kalabalıktır ve ücret ödenmeden insanları meclise getirmek zordur. Devletin geliri bulunmayan yerde bu, ileri gelenlerin aleyhine işler; çünkü para ister istemez ya vergiden, ya müsadereden ya da kötü işleyen mahkemelerden çıkar ki bunlar şimdiye dek birçok demokrasiyi yıkmıştır. Demek ki gelirin bulunmadığı yerde meclis toplantıları seyrek olmalı, mahkemeler ise çok kişiden oluşmalı ama az gün toplanmalıdır. Bunun iki faydası vardır. Birincisi, ücreti varlıklılar değil yalnız yoksullar alsa bile zenginler masraftan korkmaz; ikincisi, davalar çok daha iyi görülür, çünkü varlıklılar işlerinden uzun günler boyunca uzak kalmak istemez, kısa bir süre için ise razı olurlar. Gelirin bulunduğu yerde ise bugünkü demagogların yaptığı yapılmamalıdır: Onlar artan parayı dağıtırlar; yoksullar da alır almaz yine aynı şeye muhtaç olur. Yoksullara bu tür yardım delik fıçıya su taşımaktır. Gerçekten halktan yana olan kişi, halk kitlesinin aşırı yoksul düşmemesine dikkat etmelidir; çünkü demokrasinin kötüleşmesinin sebebi budur. O hâlde kalıcı bir refah doğması için çareler bulunmalıdır. Refah varlıklıların da işine geldiğinden, gelirlerden artanı biriktirip yoksullara toplu olarak dağıtmak gerekir: mümkünse her birine küçük bir toprak parçası alabileceği kadar, değilse bir ticarete ya da çiftçiliğe başlamaya yetecek kadar. Herkese birden verilemiyorsa, kabile kabile ya da başka bir bölümlemeye göre sırayla dağıtılmalıdır. Bu arada zorunlu toplantıların ücretini varlıklılar karşılamalı, buna karşılık boş yere yüklenen kamu hizmetlerinden muaf tutulmalıdır. Kartacalılar böyle bir yönetim tarzıyla halkın gönlünü kazanmışlardır: Halktan bazılarını sürekli çevredeki bağlı topraklara göndererek onları varlıklı kılarlar. Nazik ve akıllı ileri gelenlere düşen de yoksulları aralarında paylaşıp her birine bir başlangıç sermayesi vererek onları bir işe yöneltmektir. Taraslıların yaptığını örnek almak da iyidir: Onlar mülklerinin kullanımını yoksullarla paylaşarak halk kitlesinin gönlünü kazanırlar. Ayrıca bütün makamları ikiye ayırmışlardır: bir kısmına seçimle, bir kısmına kurayla gelinir; kurayla gelinenler halk da yönetime katılsın diye, seçimle gelinenler de şehir daha iyi yönetilsin diyedir. Aynı şey, tek bir makamı bölüp görevlilerin bir kısmını kurayla, bir kısmını seçimle getirerek de yapılabilir. Demokrasilerin nasıl kurulması gerektiği söylendi.
οἳ περιλήψονται μάλιστα τὰ σῴζοντα τὰς πολιτείας, καὶ μὴ νομίζειν τοῦτʼ εἶναι δημοτικὸν μηδʼ ὀλιγαρχικὸν ὃ ποιήσει τὴν πόλιν ὅτι μάλιστα δημοκρατεῖσθαι ἢ ὀλιγαρχεῖσθαι, ἀλλʼ ὃ πλεῖστον χρόνον. οἱ δὲ νῦν δημαγωγοὶ χαριζόμενοι τοῖς δήμοις πολλὰ δημεύουσι διὰ τῶν δικαστηρίων. διὸ δεῖ πρὸς ταῦτα ἀντιπράττειν τοὺς κηδομένους τῆς πολιτείας, νομοθετοῦντας μηδὲν εἶναι δημόσιον τῶν καταδικαζομένων καὶ φερόμενον πρὸς τὸ κοινόν, ἀλλʼ ἱερόν· οἱ μὲν γὰρ ἀδικοῦντες οὐθὲν ἧττον εὐλαβεῖς ἔσονται (ζημιώσονται γὰρ ὁμοίως), ὁ δʼ ὄχλος ἧττον καταψηφιεῖται τῶν κρινομένων, λήψεσθαι μηδὲν μέλλων. ἔτι δὲ τὰς γινομένας δημοσίας δίκας ὡς ὀλιγίστας αἰεὶ ποιεῖν, μεγάλοις ἐπιτιμίοις τοὺς εἰκῇ γραφομένους κωλύοντας· οὐ γὰρ τοὺς δημοτικοὺς ἀλλὰ τοὺς γνωρίμους εἰώθασιν εἰσάγειν, δεῖ δὲ καὶ ταύτῃ τῇ πολιτείᾳ πάντας μάλιστα μὲν εὔνους εἶναι τοὺς πολίτας, εἰ δὲ μή, μή τοί γε ὡς πολεμίους νομίζειν τοὺς κυρίους. ἐπεὶ δʼ αἱ τελευταῖαι δημοκρατίαι πολυάνθρωποί τέ εἰσι καὶ χαλεπὸν ἐκκλησιάζειν ἀμίσθους, τοῦτο δʼ ὅπου πρόσοδοι μὴ τυγχάνουσιν οὖσαι πολέμιον τοῖς γνωρίμοις (ἁπό τε γὰρ εἰσφορᾶς καὶ δημεύσεως ἀναγκαῖον γίνεσθαι καὶ δικαστηρίων φαύλων, ἃ πολλὰς ἤδη δημοκρατίας ἀνέτρεψεν), ὅπου μὲν οὖν πρόσοδοι μὴ τυγχάνουσιν οὖσαι, δεῖ ποιεῖν ὀλίγας ἐκκλησίας, καὶ δικαστήρια πολλῶν μὲν ὀλίγας δʼ ἡμέρας (τοῦτο γὰρ φέρει μὲν καὶ πρὸς τὸ μὴ φοβεῖσθαι τοὺς πλουσίους τὰς δαπάνας κἂν οἱ μὲν εὔποροι μὴ λαμβάνωσι δικαστικόν, οἱ δʼ ἄποροι, φέρει δὲ καὶ πρὸς τὸ κρίνεσθαι τὰς δίκας πολὺ βέλτιον· οἱ γὰρ εὔποροι πολλὰς μὲν ἡμέρας οὐκ ἐθέλουσιν ἀπὸ τῶν ἰδίων ἀπεῖναι, βραχὺν δὲ χρόνον ἐθέλουσιν), ὅπου δʼ εἰσὶ πρόσοδοι, μὴ ποιεῖν ὃ νῦν οἱ δημαγωγοὶ ποιοῦσιν (τὰ γὰρ περιόντα νέμουσιν· λαμβάνουσι δὲ ἅμα καὶ πάλιν δέονται τῶν αὐτῶν· ὁ τετρημένος γάρ ἐστι πίθος ἡ τοιαύτη βοήθεια τοῖς ἀπόροις). ἀλλὰ δεῖ τὸν ἀληθινῶς δημοτικὸν ὁρᾶν ὅπως τὸ πλῆθος μὴ λίαν ἄπορον ᾖ· τοῦτο γὰρ αἴτιον τοῦ μοχθηρὰν εἶναι τὴν δημοκρατίαν. τεχναστέον οὖν ὅπως ἂν εὐπορία γένοιτο χρόνιος. ἐπεὶ δὲ συμφέρει τοῦτο καὶ τοῖς εὐπόροις, τὰ μὲν ἀπὸ τῶν προσόδων γινόμενα συναθροίζοντας ἀθρόα χρὴ διανέμειν τοῖς ἀπόροις, μάλιστα μὲν εἴ τις δύναται τοσοῦτον ἀθροίζων ὅσον εἰς γηδίου κτῆσιν, εἰ δὲ μή, πρὸς ἀφορμὴν ἐμπορίας καὶ
γεωργίας,
1320b16. Bölüm
Oligarşilerin nasıl kurulması gerektiği de aşağı yukarı bundan anlaşılır. Her oligarşi, karşılığı olan demokrasiyle kıyaslanarak, onun zıddı olan unsurlardan kurulmalıdır. Oligarşilerin en dengelisi ve ilki, politeia denen yönetim biçimine en yakın olanıdır. Burada mülk ölçütlerini ikiye ayırmak, birini düşük, ötekini yüksek tutmak gerekir: düşük ölçüte ulaşanlar zorunlu makamlara, yüksek ölçüte ulaşanlar da daha yetkili makamlara katılabilmelidir. Mülk ölçütüne ulaşan herkese yönetime katılma hakkı tanınmalı; bu ölçüt yoluyla halktan, yönetime katılanları katılmayanlardan güçlü kılacak kadar kişi içeri alınmalıdır. Yeni ortaklar da her zaman halkın daha iyi kesiminden seçilmelidir. Bundan sonraki oligarşi de aynı şekilde, şartlar biraz daha sıkılaştırılarak kurulmalıdır. Son demokrasinin karşılığı olan oligarşi ise, yani oligarşilerin en zorbası ve tiranlığa en yakını, ne kadar kötüyse o kadar çok korunmaya muhtaçtır. Çünkü sağlığı yerinde bedenler ve yolculuğa iyi hazırlanmış, iyi tayfaları olan gemiler daha çok hataya dayanabilir ve bu hatalar yüzünden mahvolmaz; hastalıklı bedenler ise, gevşemiş ve kötü tayfaya düşmüş gemiler gibi, en küçük hatayı bile kaldıramaz. Yönetim biçimlerinde de en kötüleri en çok korunmaya muhtaçtır.
καί, εἰ μὴ πᾶσι δυνατόν, ἀλλὰ κατὰ φυλὰς ἤ τι μέρος ἕτερον ἐν μέρει διανέμειν, ἐν δὲ τούτῳ πρὸς τὰς ἀναγκαίας συνόδους τοὺς εὐπόρους εἰσφέρειν τὸν μισθόν, ἀφειμένους τῶν ματαίων λειτουργιῶν. τοιοῦτον δέ τινα τρόπον Καρχηδόνιοι πολιτευόμενοι φίλον κέκτηνται τὸν δῆμον· ἀεὶ γάρ τινας ἐκπέμποντες τοῦ δήμου πρὸς τὰς περιοικίδας ποιοῦσιν εὐπόρους. χαριέντων δʼ ἐστὶ καὶ νοῦν ἐχόντων γνωρίμων καὶ διαλαμβάνοντας τοὺς ἀπόρους ἀφορμὰς διδόντας τρέπειν ἐπʼ ἐργασίας. καλῶς δʼ ἔχει μιμεῖσθαι καὶ τὰ Ταραντίνων. ἐκεῖνοι γὰρ κοινὰ ποιοῦντες τὰ κτήματα τοῖς ἀπόροις ἐπὶ τὴν χρῆσιν εὔνουν παρασκευάζουσι τὸ πλῆθος· ἔτι δὲ τὰς ἀρχὰς πάσας ἐποίησαν διττάς, τὰς μὲν αἱρετὰς τὰς δὲ κληρωτάς, τὰς μὲν κληρωτὰς ὅπως ὁ δῆμος αὐτῶν μετέχῃ, τὰς δʼ αἱρετὰς ἵνα πολιτεύωνται βέλτιον. ἔστι δὲ τοῦτο ποιῆσαι. καὶ τῆς αὐτῆς ἀρχῆς μερίζοντας τοὺς μὲν κληρωτοὺς τοὺς δʼ αἱρετούς. πῶς μὲν οὖν δεῖ τὰς δημοκρατίας κατασκευάζειν, εἴρηται. σχεδὸν δὲ καὶ περὶ τὰς ὀλιγαρχίας πῶς δεῖ φανερὸν ἐκ τούτων. ἐκ τῶν ἐναντίων γὰρ δεῖ συνάγειν ἑκάστην ὀλιγαρχίαν, πρὸς τὴν ἐναντίαν δημοκρατίαν ἀναλογιζόμενον, τὴν μὲν εὔκρατον μάλιστα τῶν ὀλιγαρχιῶν καὶ πρώτην— αὕτη δʼ ἐστὶν ἡ σύνεγγυς τῇ καλουμένῃ πολιτείᾳ, ⟨ἐν⟩ ᾗ δεῖ τὰ τιμήματα διαιρεῖν, τὰ μὲν ἐλάττω τὰ δὲ μείζω ποιοῦντας, ἐλάττω μὲν ἀφʼ ὧν τῶν ἀναγκαίων μεθέξουσιν ἀρχῶν, μείζω δʼ ἀφʼ ὧν τῶν κυριωτέρων· τῷ τε κτωμένῳ τὸ τίμημα μετέχειν ἐξεῖναι τῆς πολιτείας, τοσούτου εἰσαγομένου τοῦ δήμου πλήθους διὰ τοῦ τιμήματος μεθʼ οὗ κρείττονες ἔσονται τῶν μὴ μετεχόντων· ἀεὶ δὲ δεῖ παραλαμβάνειν ἐκ τοῦ βελτίονος δήμου τοὺς κοινωνούς. ὁμοίως δὲ καὶ τὴν ἐχομένην ὀλιγαρχίαν ἐπιτείνοντας δεῖ μικρὸν κατασκευάζειν. τῇ δʼ ἀντικειμένῃ τῇ τελευταίᾳ δημοκρατίᾳ, τῇ δυναστικωτάτῃ καὶ τυραννικωτάτῃ τῶν ὀλιγαρχιῶν, ὅσῳ περ χειρίστη, τοσούτῳ δεῖ πλείονος φυλακῆς. ὥσπερ γὰρ τὰ μὲν εὖ σώματα διακείμενα πρὸς ὑγίειαν καὶ πλοῖα τὰ πρὸς ναυτιλίαν καλῶς ἔχοντα τοῖς πλωτῆρσιν ἐπιδέχεται πλείους ἁμαρτίας ὥστε μὴ φθείρεσθαι διʼ αὐτάς, τὰ δὲ νοσερῶς ἔχοντα τῶν σωμάτων καὶ τὰ τῶν πλοίων ἐκλελυμένα καὶ πλωτήρων τετυχηκότα φαύλων οὐδὲ τὰς μικρὰς δύναται φέρειν ἁμαρτίας, οὕτω καὶ τῶν πολιτειῶν αἱ χείρισται πλείστης δέονται
φυλακῆς.
1321a1Genel olarak demokrasileri kalabalık nüfus ayakta tutar; çünkü kalabalık, liyakate göre işleyen adaletin karşısına konan kuvvettir. Oligarşinin ise, açıktır ki, tam tersine kurtuluşunu iyi düzende bulması gerekir.
7. Bölüm
Halk kitlesinin başlıca dört kesimi vardır: çiftçiler, zanaatkârlar, çarşı esnafı ve gündelikçiler. Savaşta işe yarayan da dört kesim vardır: atlılar, ağır silahlılar, hafif silahlılar ve donanma. Ülke toprağının atlı birliklere elverişli olduğu yerde güçlü bir oligarşi kurmak için şartlar uygundur; çünkü orada oturanların güvenliği bu kuvvete bağlıdır, at beslemek de büyük mal varlığı olanların işidir. Toprak ağır silahlı piyadeye elverişliyse, ondan sonraki oligarşi uygun düşer; çünkü ağır silahlı askerlik yoksullardan çok varlıklıların işidir. Hafif silahlı kuvvet ve donanma ise tamamen demokratiktir. Bugün böyle bir kalabalığın çok olduğu yerlerde, iki taraf ayrışıp çatıştığında oligarşiler çoğu zaman kötü durumda kalır. Buna çareyi savaşı bilen komutanlardan öğrenmek gerekir: Onlar atlı ve ağır silahlı kuvvetin yanına ona uygun bir hafif silahlı birlik katarlar. Çünkü çatışmalarda halklar varlıklılara bu yoldan üstün gelir: Hafif silahlı oldukları için atlılara ve ağır silahlılara karşı kolayca savaşırlar.
Hafif silahlı kuvveti halk kesimlerinden kurmak, onu oligarşinin kendi aleyhine kurmak demektir. Bunun yerine yaş kümelerini ayırmalı, yaşlılar ve gençler diye ikiye bölmelidir: Yönetimdekiler oğullarını daha gençken hafif ve silahsız askerlik işlerinde eğitmeli, çocukluktan çıktıklarında da bu işlerde usta birer atlet olmalarını sağlamalıdır. Yönetime katılma hakkı halk kitlesine ya daha önce söylendiği gibi mülk ölçütüne ulaşanlara, ya Thebai'de olduğu gibi bir süre zanaatkâr işlerinden uzak duranlara, ya da Massalia'da olduğu gibi yönetimdekiler ve dışarıdakiler arasından buna layık olanlar seçilerek verilmelidir. Ayrıca yönetimdekilerin elinde tutması gereken en yetkili makamlara kamu hizmeti yükleri bağlanmalıdır; böylece halk bu makamlardan isteyerek uzak durur, görevlilere de makam için ağır bir bedel ödedikleri için anlayışla bakar. Göreve başlayanların görkemli kurbanlar sunması ve kamu için bir yapı yaptırması da uygun olur. Böylece şölenlere katılan ve şehri kimi yerde adaklarla, kimi yerde binalarla süslenmiş gören halk, yönetim biçiminin sürüp gittiğini memnuniyetle izler; ileri gelenlere de yaptıkları harcamanın anıtları kalır. Ama bugün oligarşilerin başındakiler bunu yapmıyor, tam tersini yapıyor; çünkü kazancın peşinde de şerefin peşinde olduğu kadar koşuyorlar. Bu yüzden bu oligarşilere küçük demokrasiler demek yerinde olur.
τὰς μὲν οὖν δημοκρατίας ὅλως ἡ πολυανθρωπία σῴζει (τοῦτο γὰρ ἀντίκειται πρὸς τὸ δίκαιον τὸ κατὰ τὴν ἀξίαν)· τὴν δʼ ὀλιγαρχίαν δῆλον ὅτι τοὐναντίον ἀπὸ τῆς εὐταξίας δεῖ τυγχάνειν τῆς σωτηρίας. ἐπεὶ δὲ τέτταρα μὲν ἔστι μέρη μάλιστα τοῦ πλήθους, γεωργικὸν βαναυσικὸν ἀγοραῖον θητικόν, τέτταρα δὲ τὰ χρήσιμα πρὸς πόλεμον, ἱππικὸν ὁπλιτικὸν ψιλὸν ναυτικόν, ὅπου μὲν συμβέβηκε τὴν χώραν εἶναι ἱππάσιμον, ἐνταῦθα μὲν εὐφυῶς ἔχει κατασκευάζειν τὴν ὀλιγαρχίαν ἰσχυράν (ἡ γὰρ σωτηρία τοῖς οἰκοῦσι διὰ ταύτης ἐστὶ τῆς δυνάμεως, αἱ δʼ ἱπποτροφίαι τῶν μακρὰς οὐσίας κεκτημένων εἰσίν), ὅπου δʼ ὁπλῖτιν, τὴν ἐχομένην ὀλιγαρχίαν (τὸ γὰρ ὁπλιτικὸν τῶν εὐπόρων ἐστὶ μᾶλλον ἢ τῶν ἀπόρων), ἡ δὲ ψιλὴ δύναμις καὶ ναυτικὴ δημοκρατικὴ πάμπαν. νῦν μὲν οὖν ὅπου τοιοῦτον πολὺ πλῆθος ἔστιν, ὅταν διαστῶσι, πολλάκις ἀγωνίζονται χεῖρον· δεῖ δὲ πρὸς τοῦτο φάρμακον παρὰ τῶν πολεμικῶν λαμβάνειν στρατηγῶν, οἳ συνδυάζουσι πρὸς τὴν ἱππικὴν δύναμιν καὶ τὴν ὁπλιτικὴν τὴν ἁρμόττουσαν τῶν ψιλῶν. ταύτῃ δʼ ἐπικρατοῦσιν ἐν ταῖς διαστάσεσιν οἱ δῆμοι τῶν εὐπόρων· ψιλοὶ γὰρ ὄντες πρὸς ἱππικὴν καὶ ὁπλιτικὴν ἀγωνίζονται ῥᾳδίως. τὸ μὲν οὖν ἐκ τούτων καθιστάναι ταύτην τὴν δύναμιν ἐφʼ ἑαυτούς ἐστι καθιστάναι, δεῖ δὲ διῃρημένης τῆς ἡλικίας, καὶ τῶν μὲν ὄντων πρεσβυτέρων τῶν δὲ νέων, ἔτι μὲν ὄντας νέους τοὺς αὐτῶν υἱεῖς διδάσκεσθαι τὰς κούφας καὶ τὰς ψιλὰς ἐργασίας, ἐκκεκριμένους δὲ ἐκ παίδων ἀθλητὰς εἶναι αὐτοὺς τῶν ἔργων· τὴν δὲ μετάδοσιν γίνεσθαι τῷ πλήθει τοῦ πολιτεύματος ἤτοι καθάπερ εἴρηται πρότερον, τοῖς τὸ τίμημα κτωμένοις, ἢ καθάπερ Θηβαίοις, ἀποσχομένοις χρόνον τινὰ τῶν βαναύσων ἔργων, ἢ καθάπερ ἐν Μασσαλίᾳ κρίσιν ποιουμένους τῶν ἀξίων τῶν ἐν τῷ πολιτεύματι καὶ τῶν ἔξωθεν. ἔτι δὲ καὶ ταῖς ἀρχαῖς ταῖς κυριωτάταις, ἃς δεῖ τοὺς ἐν τῇ πολιτείᾳ κατέχειν, δεῖ προσκεῖσθαι λειτουργίας, ἵνʼ ἑκὼν ὁ δῆμος μὴ μετέχῃ καὶ συγγνώμην ἔχῃ τοῖς ἄρχουσιν ὡς μισθὸν πολὺν διδοῦσι τῆς ἀρχῆς. ἁρμόττει δὲ θυσίας τε εἰσιόντας ποιεῖσθαι μεγαλοπρεπεῖς καὶ κατασκευάζειν τι τῶν κοινῶν, ἵνα τῶν περὶ τὰς ἑστιάσεις μετέχων ὁ δῆμος καὶ τὴν πόλιν ὁρῶν κοσμουμένην τὰ μὲν ἀναθήμασι τὰ δὲ οἰκοδομήμασιν ἄσμενος ὁρᾷ μένουσαν τὴν πολιτείαν· συμβήσεται δὲ καὶ τοῖς γνωρίμοις εἶναι μνημεῖα τῆς δαπάνης. ἀλλὰ τοῦτο νῦν οἱ περὶ τὰς ὀλιγαρχίας οὐ ποιοῦσιν, ἀλλὰ τοὐναντίον· τὰ λήμματα γὰρ ζητοῦσιν οὐχ ἧττον ἢ τὴν τιμήν. διόπερ εὖ ἔχει λέγειν
ταύτας εἶναι δημοκρατίας μικράς.
1321b1Demokrasilerin ve oligarşilerin nasıl kurulması gerektiği konusu bu şekilde belirlenmiş olsun.
8. Bölüm
Söylediklerimizden sonra sıra, makamlar konusunu, daha önce de belirtildiği gibi, doğru biçimde ayırt etmeye gelir: kaç makam vardır, hangileridir ve neye bakarlar? Zorunlu makamlar olmadan şehir var olamaz; iyi düzen ve intizam sağlayan makamlar olmadan da iyi yönetilemez. Ayrıca, daha önce de söylendiği gibi, küçük şehirlerde makamların daha az, büyüklerde daha çok olması kaçınılmazdır; o hâlde hangilerini birleştirmenin, hangilerini ayırmanın uygun olduğu gözden kaçmamalıdır.
Zorunlu işlerin ilki çarşıyla ilgilidir; burada sözleşmeleri ve düzeni gözeten bir makam bulunmalıdır. Çünkü hemen her şehirde insanların birbirlerinin zorunlu ihtiyaçlarını karşılamak için bazı şeyleri alıp bazı şeyleri satması zorunludur. Kendi kendine yetmeye en kestirme yol da budur; insanların tek bir yönetim biçimi altında bir araya gelmesinin sebebi de kendi kendine yetmek gibi görünür. Bununla bağlantılı ve ona yakın ikinci bir iş, şehir merkezindeki kamu mallarına ve özel mülklere bakmaktır: düzenin korunması, yıkılmaya yüz tutan binaların ve yolların bakımı ve onarımı, komşu mülkler arasındaki sınırların anlaşmazlığa yol açmayacak biçimde gözetilmesi ve bunlara benzer başka işler. Çoğu yerde bu makama astynomia (şehir gözetimi) denir. Bunun birçok kısmı vardır; daha kalabalık şehirlerde her kısım için ayrı görevliler atanır: Sur yapımcıları, çeşme gözetmenleri, liman bekçileri gibi. Zorunlu olan ve buna çok benzeyen bir başka makam daha vardır: Aynı işlerle uğraşır, ama kırlarda ve şehir dışında kalan yerlerde. Bu görevlilere kimi yerde agronomoi (kır gözetmenleri), kimi yerde hyloroi (orman bekçileri) denir. Bu işlere bakan makamlar bu üçüdür. Bir başka makam, kamu gelirlerinin teslim edildiği makamdır; bu görevliler gelirleri saklar ve idarenin her koluna paylaştırır. Bunlara apodektai (tahsildarlar) ve tamiai (haznedarlar) denir. Bir başka makam da özel sözleşmelerin ve mahkeme kararlarının kaydedildiği makamdır; dava dilekçeleri de bu görevlilere verilmeli, davalar mahkemeye onlar aracılığıyla getirilmelidir. Bazı yerlerde bu makam da birkaç makama bölünür, bazı yerlerde ise bütün bu işlere tek bir makam bakar. Bu görevlilere hieromnēmones, epistatai, mnēmones ve bunlara yakın başka adlar verilir.
Bunun ardından gelen, belki en zorunlu ama aynı zamanda en zor makam da mahkûm edilenlerden ve borçlu listelerinde adı ilan edilenlerden tahsilat yapan ve tutukluları gözeten makamdır.
πῶς μὲν οὖν χρὴ καθιστάναι τὰς δημοκρατίας καὶ τὰς ὀλιγαρχίας, διωρίσθω τὸν τρόπον τοῦτον. ἀκόλουθον δὲ τοῖς εἰρημένοις ἐστὶ τὸ διῃρῆσθαι καλῶς τὰ περὶ τὰς ἀρχάς, πόσαι καὶ τίνες καὶ τίνων, καθάπερ εἴρηται καὶ πρότερον. τῶν μὲν γὰρ ἀναγκαίων ἀρχῶν χωρὶς ἀδύνατον εἶναι πόλιν, τῶν δὲ πρὸς εὐταξίαν καὶ κόσμον ἀδύνατον οἰκεῖσθαι καλῶς. ἔτι δʼ ἀναγκαῖον ἐν μὲν ταῖς μικραῖς ἐλάττους εἶναι τὰς ἀρχάς, ἐν δὲ ταῖς μεγάλαις πλείους, ὥσπερ τυγχάνει πρότερον εἰρημένον· ποίας οὖν ἁρμόττει συνάγειν καὶ ποίας χωρίζειν, δεῖ μὴ λανθάνειν. πρώτη μὲν οὖν ἐπιμέλεια τῶν ἀναγκαίων ἡ περὶ τὴν ἀγοράν, ἐφʼ ᾗ δεῖ τινα ἀρχὴν εἶναι τὴν ἐφορῶσαν περί τε τὰ συμβόλαια καὶ τὴν εὐκοσμίαν· σχεδὸν γὰρ ἀναγκαῖον πάσαις ταῖς πόλεσι τὰ μὲν ὠνεῖσθαι τὰ δὲ πωλεῖν πρὸς τὴν ἀλλήλων ἀναγκαίαν χρείαν, καὶ τοῦτʼ ἐστὶν ὑπογυιότατον πρὸς αὐτάρκειαν, διʼ ἣν δοκοῦσιν εἰς μίαν πολιτείαν συνελθεῖν. ἑτέρα δὲ ἐπιμέλεια ταύτης ἐχομένη καὶ σύνεγγυς ἡ τῶν περὶ τὸ ἄστυ δημοσίων καὶ ἰδίων, ὅπως εὐκοσμία ᾖ, καὶ τῶν πιπτόντων οἰκοδομημάτων καὶ ὁδῶν σωτηρία καὶ διόρθωσις, καὶ τῶν ὁρίων τῶν πρὸς ἀλλήλους, ὅπως ἀνεγκλήτως ἔχωσιν, καὶ ὅσα τούτοις ἄλλα τῆς ἐπιμελείας ὁμοιότροπα. καλοῦσι δʼ ἀστυνομίαν οἱ πλεῖστοι τὴν τοιαύτην ἀρχήν, ἔχει δὲ μόρια πλείω τὸν ἀριθμόν, ὧν ἑτέρους ἐφʼ ἕτερα καθιστᾶσιν ἐν ταῖς πολυανθρωποτέραις πόλεσιν, οἷον τειχοποιοὺς καὶ κρηνῶν ἐπιμελητὰς καὶ λιμένων φύλακας. ἄλλη δʼ ἀναγκαία τε καὶ παραπλησία ταύτῃ· περὶ τῶν αὐτῶν μὲν γάρ, ἀλλὰ περὶ τὴν χώραν ἐστὶ καὶ [τὰ] περὶ τὰ ἔξω τοῦ ἄστεως· καλοῦσι δὲ τοὺς ἄρχοντας τούτους οἱ μὲν ἀγρονόμους οἱ δʼ ὑλωρούς. αὗται μὲν οὖν ἐπιμέλειαί εἰσι τούτων τρεῖς, ἄλλη δʼ ἀρχὴ πρὸς ἣν αἱ πρόσοδοι τῶν κοινῶν ἀναφέρονται, παρʼ ὧν φυλαττόντων μερίζονται πρὸς ἑκάστην διοίκησιν· καλοῦσι δʼ ἀποδέκτας τούτους καὶ ταμίας. ἑτέρα δʼ ἀρχὴ πρὸς ἣν ἀναγράφεσθαι δεῖ τά τε ἴδια συμβόλαια καὶ τὰς κρίσεις τὰς ἐκ τῶν δικαστηρίων· παρὰ δὲ τοῖς αὐτοῖς τούτοις καὶ τὰς γραφὰς τῶν δικῶν γίνεσθαι δεῖ καὶ τὰς εἰσαγωγάς. ἐνιαχοῦ μὲν οὖν μερίζουσι καὶ ταύτην εἰς πλείους, ἔστι δʼ οὗ μία κυρία τούτων πάντων· καλοῦνται δὲ ἱερομνήμονες καὶ ἐπιστάται καὶ μνήμονες καὶ τούτοις ἄλλα ὀνόματα σύνεγγυς. μετὰ δὲ ταύτην ἐχομένη μὲν ἀναγκαιοτάτη δὲ σχεδὸν καὶ χαλεπωτάτη τῶν ἀρχῶν ἐστιν ἡ περὶ τὰς πράξεις τῶν καταδικασθέντων καὶ τῶν προτιθεμένων
κατὰ τὰς ἐγγραφὰς καὶ περὶ τὰς φυλακὰς τῶν σωμάτων.
1322a1Bu makam zordur, çünkü çok düşmanlık kazandırır. Bu yüzden büyük kazanç sağlanmayan yerlerde insanlar ne bu makamı üstlenmeye razı olur, ne de üstlendikten sonra kanunlara göre iş görmeye yanaşır. Ama zorunludur; çünkü hukuki anlaşmazlıklar hakkında davalar görülüp de kararlar yerine getirilmezse bunun hiçbir faydası olmaz. Davalar görülmezse insanlar bir arada yaşayamaz; kararlar uygulanmazsa da yaşayamaz. Bu yüzden bu işin tek bir makamda toplanmaması, ayrı mahkemelerin kararlarını ayrı kişilerin yerine getirmesi daha iyidir; borçlu listelerinin ilanında da işi aynı şekilde bölmeye çalışmalıdır. Ayrıca bazı tahsilatları başka makamlar da yapmalı; özellikle görevden ayrılanların verdiği cezaları yeni göreve gelenler tahsil etmelidir. Görevdeki makamlarda ise cezayı bir makam vermişse tahsil eden başka bir makam olmalıdır: Mesela çarşı gözetmenlerinin verdiği cezaları şehir gözetmenleri, şehir gözetmenlerinin verdiklerini de başkaları tahsil etmelidir. Çünkü tahsilat yapanlara karşı duyulan düşmanlık ne kadar azsa, tahsilat da o kadar iyi sonuç verir. Mahkûm edenlerle tahsil edenlerin aynı kişiler olması düşmanlığı ikiye katlar; her işi aynı kişilerin görmesi ise onları herkese düşman eder. Birçok yerde tutukluları gözeten makam da tahsilat yapan makamdan ayrılmıştır; Atina'da Onbirler denen makam buna örnektir. Bu yüzden bunu da ayırmak ve bu konuda da bir çare aramak daha iyidir. Çünkü bu makam da sözünü ettiğimizden daha az zorunlu değildir; ama dürüst insanlar bu makamdan özellikle kaçınır, kötüleri ise bu işte yetkili kılmak tehlikelidir, çünkü onların kendileri başkalarını gözetmekten çok gözetilmeye muhtaçtır. Bu yüzden tutuklular için ayrılmış tek bir makam olmamalı, aynı makam bu işi sürekli de görmemelidir. Genç efebosların ya da nöbetçilerin bir teşkilatı bulunan yerlerde, bu gözetimi gençler ve öteki makamlar sırayla, kısım kısım üstlenmelidir.
Bu makamları en zorunlu olanlar olarak ilk sıraya koymalıyız. Bunlardan sonra, zorunlulukta hiç de geri kalmayan ama daha yüksek bir mertebede duran makamlar gelir; çünkü bunlar büyük tecrübe ve güven ister. Şehrin korunmasıyla ilgili makamlar ve savaş ihtiyaçları için kurulan makamlar böyledir. Barışta da savaşta da kapıların ve surların korunmasına, vatandaşların yoklanmasına ve saflara dizilmesine bakan görevliler bulunmalıdır. Bazı yerlerde bütün bu işler için birden çok makam vardır, bazı yerlerde daha az; mesela küçük şehirlerde hepsine tek bir makam bakar. Bu görevlilere stratēgos ve polemarkhos denir.
χαλεπὴ μὲν οὖν ἐστι διὰ τὸ πολλὴν ἔχειν ἀπέχθειαν, ὥστε ὅπου μὴ μεγάλα ἔστι κερδαίνειν, οὔτʼ ἄρχειν ὑπομένουσιν αὐτὴν οὔθʼ ὑπομείναντες ἐθέλουσι πράττειν κατὰ τοὺς νόμους· ἀναγκαία δʼ ἐστίν, ὅτι οὐδὲν ὄφελος γίνεσθαι μὲν δίκας περὶ τῶν δικαίων, ταύτας δὲ μὴ λαμβάνειν τέλος, ὥστʼ εἰ μὴ γιγνομένων κοινωνεῖν ἀδύνατον ἀλλήλοις, καὶ πράξεων μὴ γιγνομένων. διὸ βέλτιον μὴ μίαν εἶναι ταύτην τὴν ἀρχήν, ἀλλʼ ἄλλους ἐξ ἄλλων δικαστηρίων, καὶ περὶ τὰς προθέσεις τῶν ἀναγεγραμμένων ὡσαύτως πειρᾶσθαι διαιρεῖν, ἔτι δʼ ἔνια πράττεσθαι καὶ τὰς ἀρχὰς τάς τε ἄλλας καὶ τὰς τῶν ἔνων μᾶλλον τὰς νέας, καὶ τὰς τῶν ἐνεστώτων ἑτέρας καταδικασάσης ἑτέραν εἶναι τὴν πραττομένην, οἷον ἀστυνόμους τὰς παρὰ τῶν ἀγορανόμων, τὰς δὲ παρὰ τούτων ἑτέρους. ὅσῳ γὰρ ἂν ἐλάττων ἀπέχθεια ἐνῇ τοῖς πραττομένοις, τοσούτῳ μᾶλλον λήψονται τέλος αἱ πράξεις· τὸ μὲν οὖν τοὺς αὐτοὺς εἶναι τοὺς καταδικάσαντας καὶ πραττομένους ἀπέχθειαν ἔχει διπλῆν, τὸ δὲ περὶ πάντων τοὺς αὐτοὺς πολεμίους πᾶσιν ποιεῖ. πολλαχοῦ δὲ δὴ διῄρηται καὶ ἡ φυλάττουσα πρὸς τὴν πραττομένην, οἷον Ἀθήνησιν ἡ τῶν Ἕνδεκα καλουμένων. διὸ βέλτιον καὶ ταύτην χωρίζειν, καὶ τὸ σόφισμα ζητεῖν καὶ περὶ ταύτην. ἀναγκαία μὲν γάρ ἐστιν οὐχ ἧττον τῆς εἰρημένης, συμβαίνει δὲ τοὺς μὲν ἐπιεικεῖς φεύγειν μάλιστα ταύτην τὴν ἀρχήν, τοὺς δὲ μοχθηροὺς οὐκ ἀσφαλὲς ποιεῖν κυρίους· αὐτοὶ γὰρ δέονται φυλακῆς μᾶλλον ἄλλων ἢ φυλάττειν ἄλλους δύνανται. διὸ δεῖ μὴ μίαν ἀποτεταγμένην ἀρχὴν εἶναι πρὸς αὐτούς, μηδὲ συνεχῶς τὴν αὐτήν, ἀλλὰ τῶν τε νέων, ὅπου τις ἐφήβων ἢ φρουρῶν ἔστι τάξις, καὶ τῶν ἀρχῶν δεῖ κατὰ μέρη ποιεῖσθαι τὴν ἐπιμέλειαν ἑτέρους. ταύτας μὲν οὖν τὰς ἀρχὰς ὡς ἀναγκαιοτάτας θετέον εἶναι πρώτας, μετὰ δὲ ταύτας τὰς ἀναγκαίας μὲν οὐθὲν ἧττον, ἐν σχήματι δὲ μείζονι τεταγμένας· καὶ γὰρ ἐμπειρίας καὶ πίστεως δέονται πολλῆς. τοιαῦται δʼ εἶεν ἂν αἵ τε περὶ τὴν φυλακὴν τῆς πόλεως, καὶ ὅσαι τάττονται πρὸς τὰς πολεμικὰς χρείας. δεῖ δὲ καὶ ἐν εἰρήνῃ καὶ ἐν πολέμῳ πυλῶν τε καὶ τειχῶν φυλακῆς ὁμοίως ἐπιμελητὰς εἶναι καὶ ἐξετάσεως καὶ συντάξεως τῶν πολιτῶν. ἔνθα μὲν οὖν ἐπὶ πᾶσι τούτοις ἀρχαὶ πλείους εἰσίν, ἔνθα δʼ ἐλάττους, οἷον ἐν ταῖς μικραῖς πόλεσι μία περὶ πάντων. καλοῦσι δὲ στρατηγοὺς καὶ πολεμάρχους
τοὺς τοιούτους.
1322b1Ayrıca atlılar, hafif silahlılar, okçular ya da donanma varsa, bunların her birinin başına da bazen bir makam konur. Bunlara nauarkhia (donanma komutanlığı), hipparkhia (süvari komutanlığı) ve taksiarkhia (alay komutanlığı) denir; bunların altında da triērarkhia (gemi kaptanlığı), lokhagia (bölük komutanlığı), phylarkhia (kabile birliği komutanlığı) ve bunların daha küçük birimleri yer alır. Bunların hepsi tek bir türe girer: savaş işlerinin gözetimi.
Bu makam böyledir. Makamların hepsi olmasa da bazıları kamu malının büyük kısmını idare ettiğinden, hesapları alıp denetleyecek, kendisi başka hiçbir şeyi idare etmeyecek ayrı bir makamın bulunması zorunludur. Bu görevlilere kimi yerde euthynoi, kimi yerde logistai, kimi yerde eksetastai, kimi yerde de synēgoroi denir. Bütün bu makamların yanında, hepsinden yetkili olan makam vardır. Çünkü çoğu zaman tasarıları hem ortaya koyan hem de son kararı veren aynı makamdır; ya da halkın egemen olduğu yerde halk meclisine başkanlık eder. Çünkü egemen olan meclisi toplantıya çağıran makamın, yönetim biçiminde egemen olması gerekir. Bu makama bazı yerlerde, işleri önceden müzakere ettiği için probuloi denir; kalabalığın yönettiği yerde ise ona daha çok konsey denir. Siyasi makamlar aşağı yukarı bunlardır. Başka bir gözetim türü tanrılarla ilgili olandır: Rahipler ve tapınak işlerinin gözetmenleri gibi; bunlar mevcut yapıların korunmasına, yıkılmaya yüz tutan binaların ve tanrılara ayrılmış öteki şeylerin onarılmasına bakar. Bu gözetim, küçük şehirlerde olduğu gibi kimi yerde tek bir makamdır; kimi yerde ise rahiplikten ayrı birçok makama bölünmüştür: Kurban görevlileri, tapınak bekçileri, kutsal paraların haznedarları gibi. Buna bağlı olarak, kanunun rahiplere bırakmadığı ve şerefini şehrin ortak ocağından alan bütün kamu kurbanları için ayrılmış bir makam vardır; bu görevlilere kimi yerde arkhōn, kimi yerde basileus, kimi yerde de prytanis denir.
Kısaca toparlarsak, zorunlu gözetim işleri şunlarla ilgilidir: tanrılara ait işler, savaş işleri, gelirler ve harcamalar, çarşı, şehir merkezi, limanlar ve kırlar; ayrıca mahkemeler, sözleşmelerin kaydı, cezaların tahsili ve tutukluların gözetimi; görevlilerin hesaplarının alınması, denetlenmesi ve sorgulanması; son olarak da kamu işleri hakkında müzakere eden organ. Daha çok boş vakti olan, daha müreffeh ve ayrıca iyi düzeni önemseyen şehirlere özgü makamlar da vardır: kadınların gözetimi, kanunların korunması, çocukların gözetimi, gymnasionların yönetimi; bunlara ek olarak gymnastik ve Dionysos yarışmalarının, başka böyle gösteriler yapılıyorsa onların da gözetimi. Bunların bazıları açıkça demokratik makamlar değildir, mesela kadınların ve çocukların gözetimi; çünkü yoksullar köleleri olmadığı için kadınlarını ve çocuklarını hizmetçi gibi kullanmak zorundadır. Bazı şehirlerin en yüksek yetkiyi verdiği üç makam vardır: kanun bekçileri, probuloi ve konsey. Kanun bekçileri aristokratik, probuloi oligarşik, konsey ise demokratik bir kurumdur. Makamlar hakkında, bir taslak hâlinde, hemen hepsi söylenmiş oldu.
ἔτι δὲ κἂν ὦσιν ἱππεῖς ἢ ψιλοὶ ἢ τοξόται ἢ ναυτικόν, καὶ ἐπὶ τούτων ἑκάστων ἐνίοτε καθίσταται ἀρχή, αἳ καλοῦνται ναυαρχίαι καὶ ἱππαρχίαι καὶ ταξιαρχίαι, καὶ κατὰ μέρος δὲ αἱ ὑπὸ ταύτας τριηραρχίαι καὶ λοχαγίαι καὶ φυλαρχίαι καὶ ὅσα τούτων μόρια. τὸ δὲ πᾶν ἕν τι τούτου ἐστὶν εἶδος, ἐπιμελείας πολεμικῶν. περὶ μὲν οὖν ταύτην τὴν ἀρχὴν ἔχει τὸν τρόπον τοῦτον· ἐπεὶ δὲ ἔνιαι τῶν ἀρχῶν, εἰ καὶ μὴ πᾶσαι, διαχειρίζουσι πολλὰ τῶν κοινῶν, ἀναγκαῖον ἑτέραν εἶναι τὴν ληψομένην λογισμὸν καὶ προσευθυνοῦσαν, αὐτὴν μηθὲν διαχειρίζουσαν ἕτερον· καλοῦσι δὲ τούτους οἱ μὲν εὐθύνους οἱ δὲ λογιστὰς οἱ δʼ ἐξεταστὰς οἱ δὲ συνηγόρους. παρὰ πάσας δὲ ταύτας τὰς ἀρχὰς ἡ μάλιστα κυρία πάντων ἐστίν· ἡ γὰρ αὐτὴ πολλάκις ἔχει τὸ τέλος καὶ τὴν εἰσφοράν, ἢ προκάθηται τοῦ πλήθους, ὅπου κύριός ἐστιν ὁ δῆμος· δεῖ γὰρ εἶναι τὸ συνάγον τὸ κύριον κύριον τῆς πολιτείας. καλεῖται δὲ ἔνθα μὲν πρόβουλοι διὰ τὸ προβουλεύειν, ὅπου δὲ πλῆθός ἐστι, βουλὴ μᾶλλον. αἱ μὲν οὖν πολιτικαὶ τῶν ἀρχῶν σχεδὸν τοσαῦταί τινές εἰσιν· ἄλλο δʼ εἶδος ἐπιμελείας ἡ περὶ τοὺς θεούς, οἷον ἱερεῖς τε καὶ ἐπιμεληταὶ τῶν περὶ τὰ ἱερὰ τοῦ σῴζεσθαί τε τὰ ὑπάρχοντα καὶ ἀνορθοῦσθαι τὰ πίπτοντα τῶν οἰκοδομημάτων καὶ τῶν ἄλλων ὅσα τέτακται πρὸς τοὺς θεούς. συμβαίνει δὲ τὴν ἐπιμέλειαν ταύτην ἐνιαχοῦ μὲν εἶναι μίαν, οἷον ἐν ταῖς μικραῖς πόλεσιν, ἐνιαχοῦ δὲ πολλὰς καὶ κεχωρισμένας τῆς ἱερωσύνης, οἷον ἱεροποιοὺς καὶ ναοφύλακας καὶ ταμίας τῶν ἱερῶν χρημάτων. ἐχομένη δὲ ταύτης ἡ πρὸς τὰς θυσίας ἀφωρισμένη τὰς κοινὰς πάσας, ὅσας μὴ τοῖς ἱερεῦσιν ἀποδίδωσιν ὁ νόμος, ἀλλʼ ἀπὸ τῆς κοινῆς ἑστίας ἔχουσι τὴν τιμήν· καλοῦσι δʼ οἱ μὲν ἄρχοντας τούτους οἱ δὲ βασιλεῖς οἱ δὲ πρυτάνεις. αἱ μὲν οὖν ἀναγκαῖαι ἐπιμέλειαί εἰσι περὶ τούτων, ὡς εἰπεῖν συγκεφαλαιωσαμένους, περί τε τὰ δαιμόνια καὶ τὰ πολεμικὰ καὶ περὶ τὰς προσόδους καὶ τὰ ἀναλισκόμενα, καὶ περὶ ἀγορὰν καὶ περὶ τὸ ἄστυ καὶ λιμένας καὶ τὴν χώραν, ἔτι περὶ τὰ δικαστήρια, καὶ συναλλαγμάτων ἀναγραφὰς καὶ πράξεις καὶ φυλακὰς καὶ ἐπὶ λογισμούς τε καὶ ἐξετάσεις καὶ προσευθύνας τῶν ἀρχόντων, καὶ τέλος αἳ περὶ τὸ βουλευόμενόν εἰσι περὶ τῶν κοινῶν· ἴδιαι δὲ ταῖς σχολαστικωτέραις καὶ μᾶλλον εὐημερούσαις πόλεσιν, ἔτι δὲ φροντιζούσαις εὐκοσμίας, γυναικονομία νομοφυλακία παιδονομία
γυμνασιαρχία,
πρὸς δὲ τούτοις περὶ ἀγῶνας ἐπιμέλεια γυμνικοὺς καὶ Διονυσιακούς, κἂν εἴ τινας ἑτέρας συμβαίνει τοιαύτας γίνεσθαι θεωρίας. τούτων δʼ ἔνιαι φανερῶς εἰσιν οὐ δημοτικαὶ τῶν ἀρχῶν, οἷον γυναικονομία καὶ παιδονομία· τοῖς γὰρ ἀπόροις ἀνάγκη χρῆσθαι καὶ γυναιξὶ καὶ παισὶν ὥσπερ ἀκολούθοις διὰ τὴν ἀδουλίαν. τριῶν δʼ οὐσῶν ἀρχῶν καθʼ ἃς αἱροῦνταί τινες ἀρχὰς τὰς κυρίους, νομοφυλάκων προβούλων βουλῆς, οἱ μὲν νομοφύλακες ἀριστοκρατικόν, ὀλιγαρχικὸν δʼ οἱ πρόβουλοι, βουλὴ δὲ δημοτικόν. περὶ μὲν οὖν τῶν ἀρχῶν, ὡς ἐν τύπῳ, σχεδὸν εἴρηται περὶ πασῶν.