İçeriğe geç
Politika

Aristoteles · Politika

VII. Kitap

1323a_21. Bölüm

En iyi yönetim biçimini gereği gibi araştırmak isteyen, önce hangi hayatın en çok tercih edilmeye değer olduğunu belirlemelidir. Bu belirsiz kaldıkça en iyi yönetim biçimi de belirsiz kalır; çünkü beklenmedik bir şey olmadıkça, en iyi biçimde yönetilenlerin işlerinin de, ellerindeki imkânlar ölçüsünde, en iyi gitmesi beklenir. Bu yüzden önce hemen herkes için en çok tercih edilmeye değer hayatın hangisi olduğunda anlaşmak, sonra da bu hayatın topluluk için ve tek başına kişi için aynı mı, farklı mı olduğuna bakmak gerekir. En iyi hayat konusunda okul dışına yönelik konuşmalarda da yeterince şey söylendiği kanısındayız; şimdi de onlardan yararlanmalıyız. Gerçekten de en azından şu ayrıma kimse itiraz etmez: İyiler üç kısımdır, dış iyiler, bedendeki iyiler ve psykhē'deki iyiler; bahtiyar insanlarda da bunların hepsinin bulunması gerekir. Çünkü cesaretten, itidalden, adaletten ve phronēsis'ten hiç nasibi olmayan, yanından uçup geçen sinekten korkan, yeme içme arzusu tuttu mu en aşırı şeylerden bile geri durmayan, bir çeyrek obol için en sevdiklerini mahveden, aklı da bir çocuğunki ya da bir delininki kadar saçma ve yanılgılarla dolu birine kimse bahtiyar demez. Böyle söylendiğinde bunu herkes kabul eder; ama ne kadarının gerektiğinde ve hangisinin ağır bastığında ayrılırlar. aretē'den ne kadar olsa yeterli sayarlar; zenginliğin, paranın, iktidarın, şöhretin ve bu türden her şeyin ise sınırsızca fazlasını ararlar. Biz onlara şunu söyleyeceğiz: Bu konuda olgulara bakarak ikna olmak kolaydır. İnsanların aretē'leri dış iyilerle değil, dış iyileri aretē'lerle edinip koruduklarını görürüz; mesut yaşamak da, ister insanlar için sevinçte olsun, ister aretē'de, ister ikisinde birden, karakterce ve akılca son derece donanmış olup dış iyileri edinmede ölçülü davrananlarda, dış iyileri gereğinden fazla edinmiş ama karakterde ve akılda eksik kalanlardan daha çok bulunur.

1323a_2

περὶ δὲ πολιτείας ἀρίστης τὸν μέλλοντα ποιήσασθαι τὴν προσήκουσαν ζήτησιν ἀνάγκη διορίσασθαι πρῶτον τίς αἱρετώτατος βίος. ἀδήλου γὰρ ὄντος τούτου καὶ τὴν ἀρίστην ἀναγκαῖον ἄδηλον εἶναι πολιτείαν· ἄριστα γὰρ πράττειν προσήκει τοὺς ἄριστα πολιτευομένους ἐκ τῶν ὑπαρχόντων αὐτοῖς, ἐὰν μή τι γίγνηται παράλογον. διὸ δεῖ πρῶτον ὁμολογεῖσθαι τίς ὁ πᾶσιν ὡς εἰπεῖν αἱρετώτατος βίος, μετὰ δὲ τοῦτο πότερον κοινῇ καὶ χωρὶς ὁ αὐτὸς ἢ ἕτερος. νομίσαντας οὖν ἱκανῶς πολλὰ λέγεσθαι καὶ τῶν ἐν τοῖς ἐξωτερικοῖς λόγοις περὶ τῆς ἀρίστης ζωῆς, καὶ νῦν χρηστέον αὐτοῖς. ὡς ἀληθῶς γὰρ πρός γε μίαν διαίρεσιν οὐδεὶς ἀμφισβητήσειεν ἂν ὡς οὐ, τριῶν οὐσῶν μερίδων, τῶν τε ἐκτὸς καὶ τῶν ἐν τῷ σώματι καὶ τῶν ἐν τῇ ψυχῇ, πάντα ταῦτα ὑπάρχειν τοῖς μακαρίοις χρή. οὐδεὶς γὰρ ἂν φαίη μακάριον τὸν μηθὲν μόριον ἔχοντα ἀνδρείας μηδὲ σωφροσύνης μηδὲ δικαιοσύνης μηδὲ φρονήσεως, ἀλλὰ δεδιότα μὲν τὰς παραπετομένας μυίας, ἀπεχόμενον δὲ μηθενός, ἂν ἐπιθυμήσῃ τοῦ φαγεῖν ἢ πιεῖν, τῶν ἐσχάτων, ἕνεκα δὲ τεταρτημορίου διαφθείροντα τοὺς φιλτάτους [φίλους], ὁμοίως δὲ καὶ τὰ περὶ τὴν διάνοιαν οὕτως ἄφρονα καὶ διεψευσμένον ὥσπερ τι παιδίον ἢ μαινόμενον. ἀλλὰ ταῦτα μὲν λεγόμενα [ὥσπερ] πάντες ἂν συγχωρήσειαν, διαφέρονται δʼ ἐν τῷ ποσῷ καὶ ταῖς ὑπεροχαῖς. τῆς μὲν γὰρ ἀρετῆς ἔχειν ἱκανὸν εἶναι νομίζουσιν ὁποσονοῦν, πλούτου δὲ καὶ χρημάτων καὶ δυνάμεως καὶ δόξης καὶ πάντων τῶν τοιούτων εἰς ἄπειρον ζητοῦσι τὴν ὑπερβολήν. ἡμεῖς δὲ αὐτοῖς ἐροῦμεν ὅτι ῥᾴδιον μὲν περὶ τούτων καὶ διὰ τῶν ἔργων λαμβάνειν τὴν πίστιν, ὁρῶντας ὅτι κτῶνται καὶ φυλάττουσιν οὐ τὰς ἀρετὰς τοῖς ἐκτὸς ἀλλʼ ἐκεῖνα ταύταις,

1323bBununla birlikte, meseleye akıl yürüterek bakanlar da bunu kolayca görür. Dış iyilerin, her alet gibi, bir sınırı vardır (yararlı olan her şey bir şey içindir); bunların fazlası ya sahiplerine zarar verir ya da onlara hiçbir fayda sağlamaz. Psykhē'yle ilgili iyilerin her biri ise, bunlar için yalnız "güzel" değil "yararlı" da demek gerekiyorsa, ne kadar fazlaysa o kadar yararlıdır. Genel olarak şunu da söyleyeceğimiz açıktır: Bir şeyin en iyi durumu ile bir başka şeyin en iyi durumu arasındaki üstünlük farkı, bu durumların ait olduğu şeyler arasındaki üstünlük farkına uyar. Öyleyse psykhē, hem mutlak olarak hem bizim için, mülkten de bedenden de daha değerliyse, bunların her birinin en iyi durumu da aynı orana uymak zorundadır. Ayrıca bu şeyler tabiatça psykhē için tercih edilmeye değerdir ve aklı başında olan herkes onları psykhē için tercih etmelidir; psykhē'yi onlar için değil.

Demek ki herkese aretē'si, phronēsis'i ve bunlara göre davranışı ölçüsünde saadet düşer; tanrıyı tanık göstererek bunu kabul edilmiş sayalım. Tanrı mesut ve bahtiyardır, ama dış iyilerin hiçbiri yüzünden değil, kendi kendisi sayesinde ve tabiatça belli bir nitelikte olduğu için. İyi talihin saadetten farklı olması da bu yüzden zorunludur: Psykhē dışındaki iyilerin sebebi kendiliğindenlik ve talihtir, ama kimse talihten ya da talih sayesinde adil ya da itidalli olmaz. Bununla bağlantılı ve aynı gerekçelere dayanan bir sonuç da şudur: En iyi şehir, mesut olan ve işleri iyi giden şehirdir. Güzel işler yapmayanların işleri iyi gidemez; aretē ve phronēsis olmadan da ne bir insanın ne bir şehrin güzel bir işi olur. Bir şehrin cesareti, adaleti ve phronēsis'i, her insanın pay aldığı ölçüde adil, phronēsis sahibi ve itidalli diye anılmasını sağlayan niteliklerle aynı güce ve aynı biçime sahiptir. Ama bu kadarı konumuza giriş olarak yeterli olsun. Bunlara hiç değinmemek mümkün değil, ama ilgili bütün gerekçeleri tek tek ele almak da mümkün değil; bu, başka bir dersin işidir. Şimdilik şu kadarını esas alalım: Hem tek tek her kişi için hem de şehirler için ortaklaşa en iyi hayat, aretē'ye uygun eylemlere katılabilecek ölçüde imkânlarla donatılmış bir aretē ile geçen hayattır. Buna itiraz edenleri, söylediklerimize ikna olmayan biri çıkarsa, şimdiki araştırmada bir kenara bırakıp sonra incelemeliyiz.

1323b

καὶ τὸ ζῆν εὐδαιμόνως, εἴτʼ ἐν τῷ χαίρειν ἐστὶν εἴτʼ ἐν ἀρετῇ τοῖς ἀνθρώποις εἴτʼ ἐν ἀμφοῖν, ὅτι μᾶλλον ὑπάρχει τοῖς τὸ ἦθος μὲν καὶ τὴν διάνοιαν κεκοσμημένοις εἰς ὑπερβολήν, περὶ δὲ τὴν ἔξω κτῆσιν τῶν ἀγαθῶν μετριάζουσιν, ἢ τοῖς ἐκεῖνα μὲν κεκτημένοις πλείω τῶν χρησίμων, ἐν δὲ τούτοις ἐλλείπουσιν· οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ κατὰ τὸν λόγον σκοπουμένοις εὐσύνοπτόν ἐστιν. τὰ μὲν γὰρ ἐκτὸς ἔχει πέρας, ὥσπερ ὄργανόν τι, (πᾶν τε τὸ χρήσιμον εἴς τι), ὧν τὴν ὑπερβολὴν ἢ βλάπτειν ἀναγκαῖον ἢ μηθὲν ὄφελος εἶναι τοῖς ἔχουσιν, τῶν δὲ περὶ ψυχὴν ἕκαστον ἀγαθῶν, ὅσῳ περ ἂν ὑπερβάλλῃ, τοσούτῳ μᾶλλον χρήσιμον εἶναι, εἰ δεῖ καὶ τούτοις ἐπιλέγειν μὴ μόνον τὸ καλὸν ἀλλὰ καὶ τὸ χρήσιμον. ὅλως τε δῆλον ὡς ἀκολουθεῖν φήσομεν τὴν διάθεσιν τὴν ἀρίστην ἑκάστου πράγματος πρὸς ἄλληλα κατὰ τὴν ὑπεροχὴν ἥνπερ εἴληχε ταῦτα ὧν φαμεν αὐτὰς εἶναι διαθέσεις [ταύτας]. ὥστʼ εἴπερ ἐστὶν ἡ ψυχὴ καὶ τῆς κτήσεως καὶ τοῦ σώματος τιμιώτερον καὶ ἁπλῶς καὶ ἡμῖν, ἀνάγκη καὶ τὴν διάθεσιν τὴν ἀρίστην ἑκάστου ἀνάλογον τούτων ἔχειν. ἔτι δὲ τῆς ψυχῆς ἕνεκεν ταῦτα πέφυκεν αἱρετὰ καὶ δεῖ πάντας αἱρεῖσθαι τοὺς εὖ φρονοῦντας, ἀλλʼ οὐκ ἐκείνων ἕνεκεν τὴν ψυχήν. ὅτι μὲν οὖν ἑκάστῳ τῆς εὐδαιμονίας ἐπιβάλλει τοσοῦτον ὅσον περ ἀρετῆς καὶ φρονήσεως καὶ τοῦ πράττειν κατὰ ταύτας, ἔστω συνωμολογημένον ἡμῖν, μάρτυρι τῷ θεῷ χρωμένοις, ὃς εὐδαίμων μέν ἐστι καὶ μακάριος, διʼ οὐθὲν δὲ τῶν ἐξωτερικῶν ἀγαθῶν ἀλλὰ διʼ αὑτὸν αὐτὸς καὶ τῷ ποιός τις εἶναι τὴν φύσιν, ἐπεὶ καὶ τὴν εὐτυχίαν τῆς εὐδαιμονίας διὰ ταῦτʼ ἀναγκαῖον ἑτέραν εἶναι (τῶν μὲν γὰρ ἐκτὸς ἀγαθῶν τῆς ψυχῆς αἴτιον ταὐτόματον καὶ ἡ τύχη, δίκαιος δʼ οὐδεὶς οὐδὲ σώφρων ἀπὸ τύχης οὐδὲ διὰ τὴν τύχην ἐστίν)· ἐχόμενον δʼ ἐστὶ καὶ τῶν αὐτῶν λόγων δεόμενον καὶ πόλιν εὐδαίμονα τὴν ἀρίστην εἶναι καὶ πράττουσαν καλῶς. ἀδύνατον δὲ καλῶς πράττειν τοῖς μὴ τὰ καλὰ πράττουσιν· οὐθὲν δὲ καλὸν ἔργον οὔτʼ ἀνδρὸς οὔτε πόλεως χωρὶς ἀρετῆς καὶ φρονήσεως· ἀνδρεία δὲ πόλεως καὶ δικαιοσύνη καὶ φρόνησις τὴν αὐτὴν ἔχει δύναμιν καὶ μορφὴν ὧν μετασχὼν ἕκαστος τῶν ἀνθρώπων λέγεται δίκαιος καὶ φρόνιμος καὶ σώφρων. ἀλλὰ γὰρ ταῦτα μὲν ἐπὶ τοσοῦτον ἔστω πεφροιμιασμένα τῷ λόγῳ· οὔτε γὰρ μὴ θιγγάνειν αὐτῶν δυνατόν, οὔτε πάντας τοὺς οἰκείους ἐπεξελθεῖν ἐνδέχεται λόγους, ἑτέρας γάρ ἐστιν ἔργον σχολῆς ταῦτα· νῦν δὲ ὑποκείσθω τοσοῦτον, ὅτι βίος μὲν ἄριστος, καὶ χωρὶς ἑκάστῳ καὶ κοινῇ ταῖς πόλεσιν,

1323b40

ὁ μετʼ ἀρετῆς κεχορηγημένης

1324a2. Bölüm

Geriye, saadetin her bir insan için ve şehir için aynı olduğunu mu, yoksa aynı olmadığını mı söylememiz gerektiği kalıyor. Bu da açıktır: Herkes aynı olduğunu kabul eder. Tek bir insan için iyi yaşamayı zenginlikte görenler, zengin olduğunda bütün şehri de bahtiyar sayar. Tiranın hayatına en çok değer verenler, en çok kişiye hükmeden şehrin de en mesut şehir olacağını söyler. Biri tek bir insanı aretē'si yüzünden takdir ediyorsa, daha iyi olan şehrin daha mesut olduğunu da söyleyecektir. Ama burada incelenmesi gereken iki soru çıkıyor. Birincisi: Hangi hayat daha çok tercih edilmeye değer, vatandaşlarla birlikte yönetime katılıp şehrin ortaklığına dahil olan hayat mı, yoksa yabancı gibi yaşayan, siyasi ortaklıktan kopmuş hayat mı? İkincisi: Şehrin ortaklığına katılmak ister herkes için, ister bazıları için değil de çoğu için tercih edilmeye değer olsun, hangi yönetim biçimini ve şehrin hangi düzenini en iyi saymak gerekir? Bu ikincisi siyasi düşünmenin ve incelemenin işidir, her bireyin neyi tercih edeceği ise değil; biz de şimdi bu incelemeyi seçtiğimize göre, ilki yan konu, ikincisi bu araştırmanın asıl işi olacaktır.

En iyi yönetim biçiminin, herkesin en iyi biçimde davranıp bahtiyar yaşayabileceği düzen olması gerektiği açıktır. Ama aretē'li hayatın en çok tercih edilmeye değer hayat olduğunu kabul edenler arasında bile şu tartışılır: Siyasi ve eylemli hayat mı tercih edilmeye değerdir, yoksa bütün dış şeylerden sıyrılmış hayat mı, mesela bazılarının tek felsefi hayat saydığı temaşa hayatı? Çünkü eskiden de bugün de aretē uğruna en çok hırs gösteren insanların hemen hep bu iki hayattan birini seçtiği görülür; iki hayattan kastım, siyasi hayat ile filozofça hayattır. Hakikatin hangi tarafta olduğu az önemli değildir; çünkü aklı başında olan, hem tek tek her insan hem de ortaklaşa yönetim biçimi, kendini daha iyi olan hedefe göre düzenlemek zorundadır. Kimileri komşulara efendi gibi hükmetmenin en büyük haksızlıklardan birini içerdiğini, vatandaşça hükmetmenin ise haksızlık içermese de insanın kendi esenliğine engel olduğunu düşünür. Başkaları bunun adeta tam tersini düşünür: Onlara göre gerçek bir insana yaraşan tek hayat eylemli ve siyasi hayattır; çünkü her bir aretē'ye uygun eylemlerde bulunma imkânı, özel kişilere, kamu işlerini görüp siyasetle uğraşanlardan daha çok nasip olmaz.

1324a

ἐπὶ τοσοῦτον ὥστε μετέχειν τῶν κατʼ ἀρετὴν πράξεων, πρὸς δὲ τοὺς ἀμφισβητοῦντας, ἐάσαντας ἐπὶ τῆς νῦν μεθόδου, διασκεπτέον ὕστερον, εἴ τις τοῖς εἰρημένοις τυγχάνει μὴ πειθόμενος. πότερον δὲ τὴν εὐδαιμονίαν τὴν αὐτὴν εἶναι φατέον ἑνός τε ἑκάστου τῶν ἀνθρώπων καὶ πόλεως ἢ μὴ τὴν αὐτήν, λοιπόν ἐστιν εἰπεῖν. φανερὸν δὲ καὶ τοῦτο. πάντες γὰρ ἂν ὁμολογήσειαν εἶναι τὴν αὐτήν. ὅσοι γὰρ ἐν πλούτῳ τὸ ζῆν εὖ τίθενται ἐφʼ ἑνός, οὗτοι καὶ τὴν πόλιν ὅλην, ἐὰν ᾖ πλουσία, μακαρίζουσιν· ὅσοι τε τὸν τυραννικὸν βίον μάλιστα τιμῶσιν, οὗτοι καὶ πόλιν τὴν πλείστων ἄρχουσαν εὐδαιμονεστάτην ἂν εἶναι φαῖεν· εἴ τέ τις τὸν ἕνα διʼ ἀρετὴν ἀποδέχεται, καὶ πόλιν εὐδαιμονεστέραν φήσει τὴν σπουδαιοτέραν. ἀλλὰ ταῦτʼ ἤδη δύο ἐστὶν ἃ δεῖται σκέψεως, ἓν μὲν πότερος αἱρετώτερος βίος, ὁ διὰ τοῦ συμπολιτεύεσθαι καὶ κοινωνεῖν πόλεως ἢ μᾶλλον ὁ ξενικὸς καὶ τῆς πολιτικῆς κοινωνίας ἀπολελυμένος, ἔτι δὲ τίνα πολιτείαν θετέον καὶ ποίαν διάθεσιν πόλεως ἀρίστην, εἴτε πᾶσιν ὄντος αἱρετοῦ ⟨τοῦ⟩ κοινωνεῖν πόλεως εἴτε καὶ τισὶ μὲν μὴ τοῖς δὲ πλείστοις. ἐπεὶ δὲ τῆς πολιτικῆς διανοίας καὶ θεωρίας τοῦτʼ ἐστὶν ἔργον, ἀλλʼ οὐ τὸ περὶ ἕκαστον αἱρετόν, ἡμεῖς δὲ ταύτην προῃρήμεθα νῦν τὴν σκέψιν, ἐκεῖνο μὲν πάρεργον ἂν εἴη, τοῦτο δὲ ἔργον τῆς μεθόδου ταύτης. ὅτι μὲν οὖν ἀναγκαῖον εἶναι πολιτείαν ἀρίστην ταύτην ⟨τὴν⟩ τάξιν καθʼ ἣν κἂν ὁστισοῦν ἄριστα πράττοι καὶ ζῴη μακαρίως, φανερόν ἐστιν· ἀμφισβητεῖται δὲ παρʼ αὐτῶν τῶν ὁμολογούντων τὸν μετʼ ἀρετῆς εἶναι βίον αἱρετώτατον πότερον ὁ πολιτικὸς καὶ πρακτικὸς βίος αἱρετὸς ἢ μᾶλλον ὁ πάντων τῶν ἐκτὸς ἀπολελυμένος, οἷον θεωρητικός τις, ὃν μόνον τινές φασιν εἶναι φιλόσοφον. σχεδὸν γὰρ τούτους τοὺς δύο βίους τῶν ἀνθρώπων οἱ φιλοτιμότατοι πρὸς ἀρετὴν φαίνονται προαιρούμενοι, καὶ τῶν προτέρων καὶ τῶν νῦν· λέγω δὲ δύο τόν τε πολιτικὸν καὶ τὸν φιλόσοφον. διαφέρει δὲ οὐ μικρὸν ποτέρως ἔχει τὸ ἀληθές· ἀνάγκη γὰρ τόν γε εὖ φρονοῦντα πρὸς τὸν βελτίω σκοπὸν συντάττεσθαι, καὶ τῶν ἀνθρώπων ἕκαστον καὶ κοινῇ τὴν πολιτείαν. νομίζουσι δʼ οἱ μὲν τὸ τῶν πέλας ἄρχειν δεσποτικῶς μὲν γιγνόμενον μετʼ ἀδικίας τινὸς εἶναι τῆς μεγίστης, πολιτικῶς δὲ τὸ μὲν ἄδικον οὐκ ἔχειν, ἐμπόδιον δὲ ἔχειν τῇ περὶ αὐτὸν εὐημερίᾳ· τούτων δʼ ὥσπερ ἐξ ἐναντίας ἕτεροι τυγχάνουσι δοξάζοντες· μόνον γὰρ ἀνδρὸς τὸν πρακτικὸν εἶναι βίον καὶ πολιτικόν, ἐφʼ ἑκάστης γὰρ ἀρετῆς οὐκ εἶναι πράξεις μᾶλλον τοῖς ἰδιώταις

1324b

ἢ τοῖς τὰ κοινὰ πράττουσι καὶ πολιτευομένοις.

1324b1Kimileri böyle düşünür; kimileri de yalnız efendice ve tiranca yönetimin mesut olduğunu söyler. Hatta bazı yerlerde yönetim biçiminin ve kanunların biricik ölçütü, komşulara nasıl efendilik edileceğidir. Bu yüzden çoğu yerde kanunların çoğu gelişigüzel yığılmış durumdaysa da, kanunlar bir yerde tek bir şeye bakıyorsa hepsi üstün gelmeyi hedefler. Lakedaimon'da ve Girit'te terbiye de kanunların çoğu da hemen tamamen savaşa göre düzenlenmiştir. Ayrıca başkalarının hakkına el uzatacak gücü olan bütün kavimlerde, mesela İskitlerde, Perslerde, Traklarda ve Keltlerde, bu tür bir güç el üstünde tutulur. Bazılarında bu aretē'ye kışkırtan kanunlar bile vardır: Söylendiğine göre Kartaca'da erkekler katıldıkları sefer sayısınca halka süs takarlar. Bir zamanlar Makedonya'da da hiç düşman öldürmemiş bir erkeğin beline yular sarması kanundu. İskitlerde bir bayramda elden ele dolaştırılan kupadan, hiç düşman öldürmemiş olan içemezdi. Savaşçı bir kavim olan İberler de bir adamın mezarının çevresine, öldürdüğü düşman sayısınca kazık dikerler. Başka kavimlerde de, kimi kanunla kimi âdetle yerleşmiş, bunun gibi daha birçok şey vardır.

Oysa meseleyi düşünmek isteyenlere belki son derece garip gelir: Siyaset adamının işi, komşularına, ister istesinler ister istemesinler, nasıl hükmedip efendilik edeceğini tasarlayabilmek midir? Kanuna uygun bile olmayan bir şey nasıl siyasete ya da kanun koyuculuğa ait olabilir? Yalnız adil biçimde değil, adaletsizce de hükmetmek kanuna uygun değildir; üstün gelmek ise adil olmadan da mümkündür. Öteki epistēmē'lerde de bunu görmeyiz: Hastalarını ikna etmek ya da zorlamak hekimin, yolcularını ikna etmek ya da zorlamak dümencinin işi değildir. Ama insanların çoğu siyaseti efendilik sanıyor gibidir; her biri kendisi için adil ya da yararlı saymadığı şeyi başkalarına yapmaktan utanmaz. Kendi aralarında adil bir yönetim ararlar, başkalarına karşı ise adalet umurlarında değildir. Oysa tabiatça efendilik edilmeye uygun olanla uygun olmayan ayrı şeyler değilse, bu tuhaf olurdu; ama durum böyleyse herkese değil, yalnız efendilik edilmeye uygun olanlara efendilik etmeye çalışmak gerekir. Tıpkı şölen ya da kurban için insan avlanmayıp bu iş için avlanmaya uygun olanın avlanması gibi; avlanmaya uygun olan da yenebilen yabani hayvandır. Üstelik tek başına bir şehir de mesut olabilir; elbette iyi yönetilen bir şehir. Çünkü bir şehrin bir yerde tek başına yaşayıp iyi kanunlar kullanması mümkündür; böyle bir şehrin yönetim biçimi ne savaşa ne de düşmanları yenmeye göre düzenlenmiş olacaktır, zira öyle bir şeyin hiç olmadığını varsayıyoruz. O hâlde açıktır ki savaşa yönelik bütün tedbirler güzel sayılmalıdır, ama her şeyin en yüce gayesi olarak değil, o gaye uğruna alınan tedbirler olarak. İyi kanun koyucunun işi, bir şehrin, bir insan soyunun ve her başka topluluğun iyi hayata ve ulaşabilecekleri saadete nasıl pay alacaklarını görmektir. Yine de konulan kuralların bazıları yerden yere değişecektir; komşular varsa, hangilerine karşı hangi uygulamaların yapılacağını ve her birine karşı uygun tedbirlerin nasıl kullanılacağını görmek de kanun koyuculuğun işidir. Ama en iyi yönetim biçiminin hangi gayeye yönelmesi gerektiği sorusu, gereken incelemeye daha sonra kavuşabilir.

1324b1

οἱ μὲν οὖν οὕτως ὑπολαμβάνουσιν, οἱ δὲ τὸν δεσποτικὸν καὶ τυραννικὸν τρόπον τῆς πολιτείας εἶναι μόνον εὐδαίμονά φασιν. παρʼ ἐνίοις δὲ καὶ τῆς πολιτείας οὗτος ὅρος καὶ τῶν νόμων ὅπως δεσπόζωσι τῶν πέλας. διὸ καὶ τῶν πλείστων νομίμων χύδην ὡς εἰπεῖν κειμένων παρὰ τοῖς πλείστοις, ὅμως εἴ πού τι πρὸς ἓν οἱ νόμοι βλέπουσι, τοῦ κρατεῖν στοχάζονται πάντες, ὥσπερ ἐν Λακεδαίμονι καὶ Κρήτῃ πρὸς τοὺς πολέμους συντέτακται σχεδὸν ἥ τε παιδεία καὶ τὸ τῶν νόμων πλῆθος· ἔτι δʼ ἐν τοῖς ἔθνεσι πᾶσι τοῖς δυναμένοις πλεονεκτεῖν ἡ τοιαύτη τετίμηται δύναμις, οἷον ἐν Σκύθαις καὶ Πέρσαις καὶ Θρᾳξὶ καὶ Κελτοῖς. ἐν ἐνίοις γὰρ καὶ νόμοι τινές εἰσι παροξύνοντες πρὸς τὴν ἀρετὴν ταύτην, καθάπερ ἐν Καρχηδόνι φασὶ τὸν ἐκ τῶν κρίκων κόσμον λαμβάνειν ὅσας ἂν στρατεύσωνται στρατείας· ἦν δέ ποτε καὶ περὶ Μακεδονίαν νόμος τὸν μηθένα ἀπεκταγκότα πολέμιον ἄνδρα περιεζῶσθαι τὴν φορβειάν· ἐν δὲ Σκύθαις οὐκ ἐξῆν πίνειν ἐν ἑορτῇ τινι σκύφον περιφερόμενον τῷ μηθένα ἀπεκταγκότι πολέμιον· ἐν δὲ τοῖς Ἴβηρσιν, ἔθνει πολεμικῷ, τοσούτους τὸν ἀριθμὸν ὀβελίσκους καταπηγνύουσι περὶ τὸν τάφον ὅσους ἂν διαφθείρῃ τῶν πολεμίων· καὶ ἕτερα δὴ παρʼ ἑτέροις ἔστι τοιαῦτα πολλά, τὰ μὲν νόμοις κατειλημμένα τὰ δὲ ἔθεσιν. καίτοι δόξειεν ἂν ἄγαν ἄτοπον ἴσως εἶναι τοῖς βουλομένοις ἐπισκοπεῖν, εἰ τοῦτʼ ἐστὶν ἔργον τοῦ πολιτικοῦ, τὸ δύνασθαι θεωρεῖν ὅπως ἄρχῃ καὶ δεσπόζῃ τῶν πλησίον, καὶ βουλομένων καὶ μὴ βουλομένων. πῶς γὰρ ἂν εἴη τοῦτο πολιτικὸν ἢ νομοθετικόν, ὅ γε μηδὲ νόμιμόν ἐστιν; οὐ νόμιμον δὲ τὸ μὴ μόνον δικαίως ἀλλὰ καὶ ἀδίκως ἄρχειν, κρατεῖν δʼ ἔστι καὶ μὴ δικαίως. ἀλλὰ μὴν οὐδʼ ἐν ταῖς ἄλλαις ἐπιστήμαις τοῦτο ὁρῶμεν· οὔτε γὰρ τοῦ ἰατροῦ οὔτε τοῦ κυβερνήτου ἔργον ἐστὶ τὸ ἢ πεῖσαι ἢ βιάσασθαι τοῦ μὲν τοὺς θεραπευομένους τοῦ δὲ τοὺς πλωτῆρας. ἀλλʼ ἐοίκασιν οἱ πολλοὶ τὴν δεσποτικὴν πολιτικὴν οἴεσθαι εἶναι, καὶ ὅπερ αὑτοῖς ἕκαστοι οὔ φασιν εἶναι δίκαιον οὐδὲ συμφέρον, τοῦτʼ οὐκ αἰσχύνονται πρὸς τοὺς ἄλλους ἀσκοῦντες· αὐτοὶ μὲν γὰρ παρʼ αὑτοῖς τὸ δικαίως ἄρχειν ζητοῦσι, πρὸς δὲ τοὺς ἄλλους οὐδὲν μέλει τῶν δικαίων. ἄτοπον δὲ εἰ μὴ φύσει τὸ μὲν δεσποστόν ἐστι τὸ δὲ οὐ δεσποστόν, ὥστε εἴπερ ἔχει τὸν τρόπον τοῦτον, οὐ δεῖ πάντων πειρᾶσθαι δεσπόζειν, ἀλλὰ τῶν δεσποστῶν, ὥσπερ οὐδὲ θηρεύειν ἐπὶ θοίνην ἢ θυσίαν ἀνθρώπους, ἀλλὰ τὸ πρὸς τοῦτο θηρευτόν· ἔστι δὲ θηρευτὸν ὃ ἂν ἄγριον ᾖ ἐδεστὸν ζῷον. ἀλλὰ μὴν εἴη γʼ ἂν καὶ

1325a

καθʼ ἑαυτὴν μία πόλις εὐδαίμων,

1325a1

ἣ πολιτεύεται δηλονότι καλῶς, εἴπερ ἐνδέχεται πόλιν οἰκεῖσθαί που καθʼ ἑαυτὴν νόμοις χρωμένην σπουδαίοις, ἧς τῆς πολιτείας ἡ σύνταξις οὐ πρὸς πόλεμον οὐδὲ πρὸς τὸ κρατεῖν ἔσται τῶν πολεμίων· μηθὲν γὰρ ὑπαρχέτω τοιοῦτον. δῆλον ἄρα ὅτι πάσας τὰς πρὸς τὸν πόλεμον ἐπιμελείας καλὰς μὲν θετέον, οὐχ ὡς τέλος δὲ πάντων ἀκρότατον, ἀλλʼ ἐκείνου χάριν ταύτας. τοῦ δὲ νομοθέτου τοῦ σπουδαίου ἐστὶ τὸ θεάσασθαι πόλιν καὶ γένος ἀνθρώπων καὶ πᾶσαν ἄλλην κοινωνίαν, ζωῆς ἀγαθῆς πῶς μεθέξουσι καὶ τῆς ἐνδεχομένης αὐτοῖς εὐδαιμονίας. διοίσει μέντοι τῶν ταττομένων ἔνια νομίμων· καὶ τοῦτο τῆς νομοθετικῆς ἐστιν ἰδεῖν, ἐάν τινες ὑπάρχωσι γειτνιῶντες, ποῖα πρὸς ποίους ἀσκητέον ἢ πῶς τοῖς καθήκουσι πρὸς ἑκάστους χρηστέον. ἀλλὰ τοῦτο μὲν κἂν ὕστερον τύχοι τῆς προσηκούσης σκέψεως, πρὸς τί τέλος δεῖ τὴν ἀρίστην πολιτείαν συντείνειν· πρὸς δὲ τοὺς ὁμολογοῦντας μὲν τὸν μετʼ ἀρετῆς εἶναι βίον αἱρετώτατον, διαφερομένους δὲ περὶ τῆς χρήσεως αὐτοῦ, λεκτέον ἡμῖν πρὸς ἀμφοτέρους αὐτούς (οἱ μὲν γὰρ ἀποδοκιμάζουσι τὰς πολιτικὰς ἀρχάς, νομίζοντες τὸν τοῦ ἐλευθέρου βίον ἕτερόν τινα εἶναι τοῦ πολιτικοῦ καὶ πάντων αἱρετώτατον, οἱ δὲ τοῦτον ἄριστον· ἀδύνατον γὰρ τὸν μηθὲν πράττοντα πράττειν εὖ, τὴν δʼ εὐπραγίαν καὶ τὴν εὐδαιμονίαν εἶναι ταὐτόν) ὅτι τὰ μὲν ἀμφότεροι λέγουσιν ὀρθῶς τὰ δὲ οὐκ ὀρθῶς, οἱ μὲν ὅτι ὁ τοῦ ἐλευθέρου βίος τοῦ δεσποτικοῦ ἀμείνων. τοῦτο γὰρ ἀληθές· οὐθὲν γὰρ τό γε δούλῳ ᾗ δοῦλος χρῆσθαι σεμνόν· ἡ γὰρ ἐπίταξις ἡ περὶ τῶν ἀναγκαίων οὐδενὸς μετέχει τῶν καλῶν. τὸ μέντοι νομίζειν πᾶσαν ἀρχὴν εἶναι δεσποτείαν οὐκ ὀρθόν· οὐ γὰρ ἔλαττον διέστηκεν ἡ τῶν ἐλευθέρων ἀρχὴ τῆς τῶν δούλων ἢ αὐτὸ τὸ φύσει ἐλεύθερον τοῦ φύσει δούλου. διώρισται δὲ περὶ αὐτῶν ἱκανῶς ἐν τοῖς πρώτοις λόγοις. τὸ δὲ μᾶλλον ἐπαινεῖν τὸ ἀπρακτεῖν τοῦ πράττειν οὐκ ἀληθές· ἡ γὰρ εὐδαιμονία πρᾶξίς ἐστιν, ἔτι δὲ πολλῶν καὶ καλῶν τέλος ἔχουσιν αἱ τῶν δικαίων καὶ σωφρόνων πράξεις. καίτοι τάχʼ ἂν ὑπολάβοι τις τούτων οὕτω διωρισμένων ὅτι τὸ κύριον εἶναι πάντων ἄριστον· οὕτω γὰρ ἂν πλείστων καὶ καλλίστων κύριος εἴη πράξεων. ὥστε οὐ δεῖν τὸν δυνάμενον ἄρχειν παριέναι τῷ πλησίον, ἀλλὰ μᾶλλον ἀφαιρεῖσθαι, καὶ μήτε πατέρα παίδων μήτε παῖδας πατρὸς μήθʼ ὅλως φίλον φίλου μηθένα ὑπόλογον ποιεῖσθαι μηδὲ πρὸς τοῦτο φροντίζειν· τὸ γὰρ ἄριστον αἱρετώτατον, τὸ δʼ εὖ πράττειν ἄριστον. τοῦτο μὲν οὖν ἀληθῶς ἴσως λέγουσιν,

1325a403. Bölüm

aretē'li hayatın en çok tercih edilmeye değer olduğunu kabul edip onun nasıl kullanılacağında ayrılanlara gelince, iki tarafa da şunu söylemeliyiz: İkisi de kimi bakımdan haklı, kimi bakımdan haksızdır. (Kimileri siyasi makamları reddeder, çünkü hür insanın hayatının siyasetçinin hayatından başka ve her şeyden çok tercih edilmeye değer bir hayat olduğunu düşünürler; kimileri ise en iyi hayatın siyasi hayat olduğunu düşünür, çünkü hiçbir şey yapmayanın işleri iyi gidemez, işlerin iyi gitmesi de saadetle aynı şeydir.) Birinciler, hür insanın hayatının efendinin hayatından daha iyi olduğunu söylerken haklıdır. Bu doğrudur; çünkü köleyi köle olarak kullanmanın hiçbir yüceliği yoktur, zorunlu işler için emir vermek güzel şeylerin hiçbirinden pay almaz. Ama her yönetimi efendilik saymak doğru değildir; hür insanlar üzerindeki yönetim köleler üzerindeki yönetimden, tabiatça hür olan tabiatça köle olandan ne kadar ayrıysa en az o kadar ayrıdır. Bunlar hakkında ilk konuşmalarda yeterince ayrım yapılmıştı. Hiçbir şey yapmamayı yapmaktan daha çok övmek de doğru değildir; çünkü saadet bir eylemdir, üstelik adil ve itidalli insanların eylemleri birçok güzel şeyi gerçekleştirir.

Bununla birlikte, bunlar böyle belirlendikten sonra biri, en iyisinin her şeye hâkim olmak olduğunu düşünebilir; çünkü insan böylece en çok ve en güzel eylemlerin sahibi olur. Buna göre yönetebilecek olan, yönetimi komşusuna bırakmamalı, tersine onun elinden almalıdır; baba çocuklarını, çocuklar babalarını, genel olarak dost dostunu hiç hesaba katmamalı, bunu dert edinmemelidir; çünkü en iyi olan en çok tercih edilmeye değer olandır, işlerin iyi gitmesi de en iyisidir. Bunu söyleyenler belki haklı olurdu, eğer başkalarının elinden alan ve zor kullananlar, var olan şeylerin en çok tercih edilmeye değer olanına gerçekten sahip olacaksa. Ama belki buna sahip olmaları mümkün değildir ve bu varsayım yanlıştır. Çünkü erkeğin kadından, babanın çocuklarından, efendinin kölelerinden üstün olduğu kadar ötekilerden üstün olmayan birinin eylemleri artık güzel olamaz; dolayısıyla bu sınırı çiğneyen, aretē'den ne kadar saptıysa o kadar büyük bir başarıyı sonradan hiçbir zaman elde edemez. Benzerler arasında güzel ve adil olan, sırayla yönetmektir; eşitlik ve benzerlik budur. Eşitlere eşit olmayanın, benzerlere benzer olmayanın verilmesi tabiata aykırıdır; tabiata aykırı hiçbir şey de güzel değildir. Bu yüzden biri aretē'de ve en iyi şeyleri yapma gücünde başkalarından üstünse, onun ardından gitmek güzel, ona itaat etmek adildir. Ama onda yalnız aretē değil, onu eyleme dökecek güç de bulunmalıdır.

1325a40

εἴπερ

1325bBunlar doğru söyleniyorsa ve saadeti işlerin iyi gitmesi olarak görmek gerekiyorsa, hem her şehir için ortaklaşa hem de her kişi için en iyi hayat eylemli hayat olur. Ama eylemli hayatın, kimilerinin sandığı gibi, mutlaka başkalarına yönelik olması gerekmez; yalnız eylemden çıkacak sonuçlar uğruna yapılan düşünceler de eylemli düşünceler sayılmaz. Gayesini kendinde taşıyan, kendileri için yapılan temaşalar ve düşünceler çok daha eylemlidir; çünkü gaye iyi davranmaktır, dolayısıyla bu da bir tür eylemdir. Hatta dış eylemlerde bile en asıl anlamda eylemde bulunduğunu söylediğimiz kişiler, bu eylemleri düşünceleriyle tasarlayıp yöneten baş ustalardır. Kendi başlarına kurulup böyle yaşamayı seçmiş şehirlerin de eylemsiz olması zorunlu değildir; eylem şehrin kısımları arasında da gerçekleşebilir, çünkü şehrin kısımları arasında birçok ortaklık vardır. Aynı şey her bir insan için de geçerlidir; yoksa tanrının ve bütün kâinatın, kendilerine ait iç eylemlerden başka dış eylemleri olmadığına göre, durumları pek iyi olmazdı. Demek ki en iyi hayatın hem her insan için hem de şehirler ve insanlar için ortaklaşa aynı hayat olması gerektiği açıktır.

4. Bölüm

Şimdi söylenenler bu konulara giriş olarak verildi; öteki yönetim biçimlerini de daha önce incelemiştik. O hâlde geri kalanlara başlarken önce, dilediğimiz gibi kurulacak şehir için hangi şartları varsaymak gerektiğini söylemeliyiz. Çünkü en iyi yönetim biçimi, ona uygun donanım olmadan meydana gelemez. Bu yüzden, dilek tutar gibi birçok şeyi baştan varsaymalıyız; ama bunların hiçbiri imkânsız olmamalıdır. Mesela vatandaşların sayısı ve toprak hakkındaki varsayımlar. Nasıl dokumacı ya da gemi yapımcısı gibi öteki zanaatkârların da işlerine elverişli bir malzemeye sahip olması gerekirse (malzeme ne kadar iyi hazırlanmışsa, tekhnē'nin ortaya koyduğu şey de o kadar güzel olur), siyaset adamının ve kanun koyucunun da kendine özgü malzemesinin elverişli durumda olması gerekir.

1325b

ὑπάρξει τοῖς ἀποστεροῦσι καὶ βιαζομένοις τὸ τῶν ὄντων αἱρετώτατον· ἀλλʼ ἴσως οὐχ οἷόν τε ὑπάρχειν, ἀλλʼ ὑποτίθενται τοῦτο ψεῦδος. οὐ γὰρ ἔτι καλὰς τὰς πράξεις ἐνδέχεται εἶναι τῷ μὴ διαφέροντι τοσοῦτον ὅσον ἀνὴρ γυναικὸς ἢ πατὴρ τέκνων ἢ δεσπότης δούλων· ὥστε ὁ παραβαίνων οὐθὲν ἂν τηλικοῦτον κατορθώσειεν ὕστερον ὅσον ἤδη παρεκβέβηκε τῆς ἀρετῆς. τοῖς γὰρ ὁμοίοις τὸ καλὸν καὶ τὸ δίκαιον ἐν τῷ ἐν μέρει, τοῦτο γὰρ ἴσον καὶ ὅμοιον· τὸ δὲ μὴ ἴσον τοῖς ἴσοις καὶ τὸ μὴ ὅμοιον τοῖς ὁμοίοις παρὰ φύσιν, οὐδὲν δὲ τῶν παρὰ φύσιν καλόν. διὸ κἂν ἄλλος τις ᾖ κρείττων κατʼ ἀρετὴν καὶ κατὰ δύναμιν τὴν πρακτικὴν τῶν ἀρίστων, τούτῳ καλὸν ἀκολουθεῖν καὶ τούτῳ πείθεσθαι δίκαιον. δεῖ δʼ οὐ μόνον ἀρετὴν ἀλλὰ καὶ δύναμιν ὑπάρχειν, καθʼ ἣν ἔσται πρακτικός. ἀλλʼ εἰ ταῦτα λέγεται καλῶς καὶ τὴν εὐδαιμονίαν εὐπραγίαν θετέον, καὶ κοινῇ πάσης πόλεως ἂν εἴη καὶ καθʼ ἕκαστον ἄριστος βίος ὁ πρακτικός. ἀλλὰ τὸν πρακτικὸν οὐκ ἀναγκαῖον εἶναι πρὸς ἑτέρους, καθάπερ οἴονταί τινες, οὐδὲ τὰς διανοίας εἶναι μόνας ταύτας πρακτικάς, τὰς τῶν ἀποβαινόντων χάριν γιγνομένας ἐκ τοῦ πράττειν, ἀλλὰ πολὺ μᾶλλον τὰς αὐτοτελεῖς καὶ τὰς αὑτῶν ἕνεκεν θεωρίας καὶ διανοήσεις· ἡ γὰρ εὐπραξία τέλος, ὥστε καὶ πρᾶξίς τις. μάλιστα δὲ καὶ πράττειν λέγομεν κυρίως καὶ τῶν ἐξωτερικῶν πράξεων τοὺς ταῖς διανοίαις ἀρχιτέκτονας. ἀλλὰ μὴν οὐδʼ ἀπρακτεῖν ἀναγκαῖον τὰς καθʼ αὑτὰς πόλεις ἱδρυμένας καὶ ζῆν οὕτω προῃρημένας· ἐνδέχεται γὰρ κατὰ μέρη καὶ τοῦτο συμβαίνειν· πολλαὶ γὰρ κοινωνίαι πρὸς ἄλληλα τοῖς μέρεσι τῆς πόλεώς εἰσιν. ὁμοίως δὲ τοῦτο ὑπάρχει καὶ καθʼ ἑνὸς ὁτουοῦν τῶν ἀνθρώπων· σχολῇ γὰρ ἂν ὁ θεὸς εἶχε καλῶς καὶ πᾶς ὁ κόσμος, οἷς οὐκ εἰσὶν ἐξωτερικαὶ πράξεις παρὰ τὰς οἰκείας τὰς αὐτῶν. ὅτι μὲν οὖν τὸν αὐτὸν βίον ἀναγκαῖον εἶναι τὸν ἄριστον ἑκάστῳ τε τῶν ἀνθρώπων καὶ κοινῇ ταῖς πόλεσι καὶ τοῖς ἀνθρώποις, φανερόν ἐστιν. ἐπεὶ δὲ πεφροιμίασται τὰ νῦν εἰρημένα περὶ αὐτῶν, καὶ περὶ τὰς ἄλλας πολιτείας ἡμῖν τεθεώρηται πρότερον, ἀρχὴ τῶν λοιπῶν εἰπεῖν πρῶτον ποίας τινὰς δεῖ τὰς ὑποθέσεις εἶναι περὶ τῆς μελλούσης κατʼ εὐχὴν συνεστάναι πόλεως. οὐ γὰρ οἷόν τε πολιτείαν γενέσθαι τὴν ἀρίστην ἄνευ συμμέτρου χορηγίας. διὸ δεῖ πολλὰ προϋποτεθεῖσθαι καθάπερ εὐχομένους, εἶναι μέντοι μηθὲν τούτων ἀδύνατον· λέγω δὲ οἷον περί τε πλήθους πολιτῶν καὶ χώρας. ὥσπερ γὰρ καὶ τοῖς ἄλλοις δημιουργοῖς, οἷον ὑφάντῃ καὶ ναυπηγῷ,

1325b40

δεῖ τὴν

1326aSiyasi donanımın ilk unsuru insan sayısıdır: tabiatça kaç kişinin ve ne nitelikte insanların bulunması gerektiği. Toprak için de aynı şey geçerlidir: ne büyüklükte ve ne nitelikte olması gerektiği. İnsanların çoğu mesut şehrin büyük olması gerektiğini düşünür. Bu doğru olsa bile, hangi şehrin büyük, hangisinin küçük olduğunu bilmezler. Büyük şehri sakinlerinin sayısına göre değerlendirirler; oysa sayıya değil, daha çok güce bakmak gerekir. Şehrin de bir işi vardır; dolayısıyla bu işi en iyi yerine getirebilen şehri en büyük şehir saymak gerekir. Tıpkı Hippokrates'in, insan olarak değil ama hekim olarak, boyca kendisinden iri birinden daha büyük olduğunu söyleyebileceğimiz gibi. Bununla birlikte, sayıya bakarak değerlendirmek gerekse bile, bunu rastgele bir kalabalığa göre yapmamalıyız (çünkü şehirlerde çok sayıda köle, yerleşik yabancı ve yabancı bulunması belki de kaçınılmazdır); şehrin parçası olanlara, şehri asıl oluşturan unsurlara göre yapmalıyız. Büyük şehrin işareti bunların sayıca çokluğudur; çok sayıda zanaatkâr ama az sayıda ağır silahlı piyade çıkaran bir şehrin büyük olması imkânsızdır; çünkü büyük şehir ile kalabalık şehir aynı şey değildir.

Şu da olgulardan açıkça görülür: Aşırı kalabalık bir şehrin iyi kanunlarla yönetilmesi zordur, belki de imkânsızdır. İyi yönetildiği kabul edilen şehirlerin hiçbirinin nüfusunu başıboş bıraktığını görmüyoruz. Bu, akıl yürütmeyle de açıktır. Kanun bir tür düzendir; iyi kanunlarla yönetilmek de zorunlu olarak iyi düzen demektir. Aşırı büyük bir sayı ise düzene katılamaz; bu, şu kâinatı da bir arada tutan ilahi bir gücün işidir. Bu yüzden, büyüklüğün yanı sıra söz konusu sınıra da sahip olan şehrin en güzel şehir olması zorunludur; çünkü güzellik çoklukta ve büyüklükte görülür. Ama başka her şeyde, hayvanlarda, bitkilerde, aletlerde olduğu gibi, şehrin büyüklüğünün de bir ölçüsü vardır. Bunların hiçbiri ne pek küçük ne de büyüklükte aşırı olduğunda kendine özgü gücünü korur; kimi zaman tabiatından büsbütün yoksun kalır, kimi zaman kötü bir hâle düşer. Mesela bir karış boyundaki bir gemi hiç gemi olmaz, iki stadion boyundaki de olmaz; belli bir büyüklüğe varınca da kimi zaman küçüklüğü, kimi zaman aşırı büyüklüğü yüzünden kötü yol alır.

1326a

ὕλην ὑπάρχειν ἐπιτηδείαν οὖσαν πρὸς τὴν ἐργασίαν (ὅσῳ γὰρ ἂν αὕτη τυγχάνῃ παρεσκευασμένη βέλτιον, ἀνάγκη καὶ τὸ γιγνόμενον ὑπὸ τῆς τέχνης εἶναι κάλλιον), οὕτω καὶ τῷ πολιτικῷ καὶ τῷ νομοθέτῃ δεῖ τὴν οἰκείαν ὕλην ὑπάρχειν ἐπιτηδείως ἔχουσαν. ἔστι δὲ πολιτικῆς χορηγίας πρῶτον τό τε πλῆθος τῶν ἀνθρώπων, πόσους τε καὶ ποίους τινὰς ὑπάρχειν δεῖ φύσει, καὶ κατὰ τὴν χώραν ὡσαύτως, πόσην τε εἶναι καὶ ποίαν τινὰ ταύτην. οἴονται μὲν οὖν οἱ πλεῖστοι προσήκειν μεγάλην εἶναι τὴν εὐδαίμονα πόλιν· εἰ δὲ τοῦτʼ ἀληθές, ἀγνοοῦσι ποία μεγάλη καὶ ποία μικρὰ πόλις. κατʼ ἀριθμοῦ γὰρ πλῆθος τῶν ἐνοικούντων κρίνουσι τὴν μεγάλην, δεῖ δὲ μᾶλλον μὴ εἰς τὸ πλῆθος εἰς δὲ δύναμιν ἀποβλέπειν. ἔστι γάρ τι καὶ πόλεως ἔργον, ὥστε τὴν δυναμένην τοῦτο μάλιστʼ ἀποτελεῖν, ταύτην οἰητέον εἶναι μεγίστην, οἷον Ἱπποκράτην οὐκ ἄνθρωπον ἀλλʼ ἰατρὸν εἶναι μείζω φήσειεν ἄν τις τοῦ διαφέροντος κατὰ τὸ μέγεθος τοῦ σώματος. οὐ μὴν ἀλλὰ κἂν εἰ δεῖ κρίνειν πρὸς τὸ πλῆθος ἀποβλέποντας, οὐ κατὰ τὸ τυχὸν πλῆθος τοῦτο ποιητέον (ἀναγκαῖον γὰρ ἐν ταῖς πόλεσιν ἴσως ὑπάρχειν καὶ δούλων ἀριθμὸν πολλῶν καὶ μετοίκων καὶ ξένων), ἀλλʼ ὅσοι πόλεώς εἰσι μέρος καὶ ἐξ ὧν συνίσταται πόλις οἰκείων μορίων· ἡ γὰρ τούτων ὑπεροχὴ τοῦ πλήθους μεγάλης πόλεως σημεῖον, ἐξ ἧς δὲ βάναυσοι μὲν ἐξέρχονται πολλοὶ τὸν ἀριθμὸν ὁπλῖται δὲ ὀλίγοι, ταύτην ἀδύνατον εἶναι μεγάλην· οὐ γὰρ ταὐτὸν μεγάλη τε πόλις καὶ πολυάνθρωπος. ἀλλὰ μὴν καὶ τοῦτό γε ἐκ τῶν ἔργων φανερόν, ὅτι χαλεπόν, ἴσως δʼ ἀδύνατον, εὐνομεῖσθαι τὴν λίαν πολυάνθρωπον· τῶν γοῦν δοκουσῶν πολιτεύεσθαι καλῶς οὐδεμίαν ὁρῶμεν οὖσαν ἀνειμένην πρὸς τὸ πλῆθος. τοῦτο δὲ δῆλον καὶ διὰ τῆς τῶν λόγων πίστεως. ὅ τε γὰρ νόμος τάξις τίς ἐστι, καὶ τὴν εὐνομίαν ἀναγκαῖον εὐταξίαν εἶναι, ὁ δὲ λίαν ὑπερβάλλων ἀριθμὸς οὐ δύναται μετέχειν τάξεως· θείας γὰρ δὴ τοῦτο δυνάμεως ἔργον, ἥτις καὶ τόδε συνέχει τὸ πᾶν. διὸ καὶ πόλιν ἧς μετὰ μεγέθους ὁ λεχθεὶς ὅρος ὑπάρχει, ταύτην εἶναι καλλίστην ἀναγκαῖον· ἐπεὶ τό γε καλὸν ἐν πλήθει καὶ μεγέθει εἴωθε γίνεσθαι, ἀλλʼ ἔστι τι καὶ πόλεως μεγέθους μέτρον, ὥσπερ καὶ τῶν ἄλλων πάντων, ζῴων φυτῶν ὀργάνων· καὶ γὰρ τούτων ἕκαστον οὔτε λίαν μικρὸν οὔτε κατὰ μέγεθος ὑπερβάλλον ἕξει τὴν αὑτοῦ δύναμιν, ἀλλʼ ὁτὲ μὲν ὅλως ἐστερημένον ἔσται τῆς φύσεως ὁτὲ δὲ φαύλως ἔχον, οἷον πλοῖον σπιθαμιαῖον μὲν οὐκ ἔσται πλοῖον ὅλως, οὐδὲ δυοῖν σταδίοιν,

1326a40

εἰς δὲ τὶ μέγεθος ἐλθὸν ὁτὲ

1326bŞehir için de durum aynıdır: Pek az kişiden oluşan bir şehir kendi kendine yetmez (oysa şehir kendi kendine yeten bir şeydir); pek çok kişiden oluşan ise zorunlu ihtiyaçlarda kendi kendine yeter, ama bir kavim gibi yeter, şehir gibi değil; çünkü orada bir yönetim biçiminin kurulması kolay değildir. Aşırı büyük bir kalabalığa kim komutanlık edecek, Stentor'un sesine sahip olmayan kim onlara tellallık edecek? Bu yüzden ilk şehir, siyasi ortaklık bakımından iyi yaşamaya kendi kendine yetecek ilk nüfustan oluşan şehir olmalıdır. Bu nüfusu sayıca aşan şehir daha büyük bir şehir olabilir; ama dediğimiz gibi bu aşmanın bir sınırı vardır. Bu sınırın ne olduğu olgulardan kolayca görülür. Şehrin eylemleri yönetenlerin ve yönetilenlerin eylemleridir; yönetenin işi emir vermek ve hüküm vermektir. Adil olan hakkında hüküm verebilmek ve makamları liyakate göre dağıtabilmek için vatandaşların birbirini, kimin nasıl biri olduğunu tanıması gerekir; bunun olmadığı yerde makamlarla ve davalarla ilgili işlerin kötü yürümesi kaçınılmazdır. Çünkü iki konuda da gelişigüzel karar vermek adil değildir; aşırı kalabalık bir nüfusta ise açıkça olan budur. Ayrıca yabancılar ve yerleşik yabancılar kolayca vatandaşlık haklarına el atar; çünkü kalabalığın aşırılığı yüzünden gözden kaçmak zor değildir. Demek ki şehrin en iyi sınırı şudur: hayatın kendi kendine yetmesi için gereken en büyük, ama bir bakışta kavranabilecek nüfus. Şehrin büyüklüğü hakkındaki belirlememiz bu olsun.

5. Bölüm

Toprakla ilgili konular da buna benzer. Nasıl bir toprak olması gerektiğine gelince, herkesin kendi kendine en çok yeten toprağı öveceği açıktır (böyle bir toprak da her şeyi yetiştiren toprak olmalıdır; çünkü her şeyin bulunması ve hiçbir şeye ihtiyaç duyulmaması kendi kendine yetmektir). Genişlik ve büyüklükte ise öyle olmalıdır ki sakinleri boş vakit içinde, hem hür insana yaraşır hem itidalli bir hayat sürebilsin. Bu sınırı doğru koyup koymadığımızı, ileride genel olarak mülkiyetten ve mal varlığındaki bolluktan söz ederken, yani buna nasıl sahip olunacağını ve nasıl kullanılacağını konuşurken daha dikkatle incelemeliyiz; çünkü bu araştırmada, hayatı iki uçtan birine, kimi cimriliğe kimi sefahate çeken insanlar yüzünden birçok anlaşmazlık vardır. Toprağın biçimini söylemek zor değildir (yine de bazı hususlarda askerlik işlerinde tecrübeli olanlara kulak vermek gerekir): Düşmanın girmesi zor, kendilerinin çıkması kolay olmalıdır.

1326b

μὲν διὰ σμικρότητα φαύλην ποιήσει τὴν ναυτιλίαν, ὁτὲ δὲ διὰ τὴν ὑπερβολήν· ὁμοίως δὲ καὶ πόλις ἡ μὲν ἐξ ὀλίγων λίαν οὐκ αὐτάρκης (ἡ δὲ πόλις αὔταρκες), ἡ δὲ ἐκ πολλῶν ἄγαν ἐν μὲν τοῖς ἀναγκαίοις αὐτάρκης ὥσπερ ⟨δʼ⟩ ἔθνος, ἀλλʼ οὐ πόλις· πολιτείαν γὰρ οὐ ῥᾴδιον ὑπάρχειν· τίς γὰρ στρατηγὸς ἔσται τοῦ λίαν ὑπερβάλλοντος πλήθους, ἢ τίς κῆρυξ μὴ Στεντόρειος; διὸ πρώτην μὲν εἶναι πόλιν ἀναγκαῖον τὴν ἐκ τοσούτου πλήθους ὃ πρῶτον πλῆθος αὔταρκες πρὸς τὸ εὖ ζῆν ἐστι κατὰ τὴν πολιτικὴν κοινωνίαν· ἐνδέχεται δὲ καὶ τὴν ταύτης ὑπερβάλλουσαν κατὰ πλῆθος εἶναι μείζω πόλιν, ἀλλὰ τοῦτʼ οὐκ ἔστιν, ὥσπερ εἴπομεν, ἀόριστον. τίς δʼ ἐστὶν ὁ τῆς ὑπερβολῆς ὅρος, ἐκ τῶν ἔργων ἰδεῖν ῥᾴδιον. εἰσὶ γὰρ αἱ πράξεις τῆς πόλεως τῶν μὲν ἀρχόντων τῶν δʼ ἀρχομένων, ἄρχοντος δʼ ἐπίταξις καὶ κρίσις ἔργον· πρὸς δὲ τὸ κρίνειν περὶ τῶν δικαίων καὶ πρὸς τὸ τὰς ἀρχὰς διανέμειν κατʼ ἀξίαν ἀναγκαῖον γνωρίζειν ἀλλήλους, ποῖοί τινές εἰσι, τοὺς πολίτας, ὡς ὅπου τοῦτο μὴ συμβαίνει γίγνεσθαι, φαύλως ἀνάγκη γίγνεσθαι τὰ περὶ τὰς ἀρχὰς καὶ τὰς κρίσεις. περὶ ἀμφότερα γὰρ οὐ δίκαιον αὐτοσχεδιάζειν, ὅπερ ἐν τῇ πολυανθρωπίᾳ τῇ λίαν ὑπάρχει φανερῶς. ἔτι δὲ ξένοις καὶ μετοίκοις ῥᾴδιον μεταλαμβάνειν τῆς πολιτείας· οὐ γὰρ χαλεπὸν τὸ λανθάνειν διὰ τὴν ὑπερβολὴν τοῦ πλήθους. δῆλον τοίνυν ὡς οὗτός ἐστι πόλεως ὅρος ἄριστος, ἡ μεγίστη τοῦ πλήθους ὑπερβολὴ πρὸς αὐτάρκειαν ζωῆς εὐσύνοπτος. περὶ μὲν οὖν μεγέθους πόλεως διωρίσθω τὸν τρόπον τοῦτον. παραπλησίως δὲ καὶ τὰ περὶ τῆς χώρας ἔχει. περὶ μὲν γὰρ τοῦ ποίαν τινά, δῆλον ὅτι τὴν αὐταρκεστάτην πᾶς τις ἂν ἐπαινέσειεν (τοιαύτην δʼ ἀναγκαῖον εἶναι τὴν παντοφόρον· τὸ γὰρ πάντα ὑπάρχειν καὶ δεῖσθαι μηθενὸς αὔταρκες)· πλήθει δὲ καὶ μεγέθει τοσαύτην ὥστε δύνασθαι τοὺς οἰκοῦντας ζῆν σχολάζοντας ἐλευθερίως ἅμα καὶ σωφρόνως. τοῦτον δὲ τὸν ὅρον εἰ καλῶς ἢ μὴ καλῶς λέγομεν, ὕστερον ἐπισκεπτέον ἀκριβέστερον, ὅταν ὅλως περὶ κτήσεως καὶ τῆς περὶ τὴν οὐσίαν εὐπορίας συμβαίνῃ ποιεῖσθαι μνείαν, πῶς δεῖ καὶ τίνα τρόπον ἔχειν πρὸς τὴν χρῆσιν αὐτῆς· πολλαὶ γὰρ περὶ τὴν σκέψιν ταύτην εἰσὶν ἀμφισβητήσεις διὰ τοὺς ἕλκοντας ἐφʼ ἑκατέραν τοῦ βίου τὴν ὑπερβολήν, τοὺς μὲν ἐπὶ τὴν γλισχρότητα τοὺς δὲ ἐπὶ τὴν τρυφήν. τὸ δʼ εἶδος τῆς χώρας οὐ χαλεπὸν εἰπεῖν (δεῖ δʼ ἔνια πείθεσθαι καὶ τοῖς περὶ τὴν στρατηγίαν ἐμπείροις), ὅτι χρὴ μὲν τοῖς πολεμίοις εἶναι δυσέμβολον αὐτοῖς δʼ εὐέξοδον.

1327aAyrıca insan kalabalığının bir bakışta kavranabilir olması gerektiğini söylemiştik; toprak için de aynısı geçerlidir. Toprağın bir bakışta kavranabilir olması, her yerine kolayca yardım yetiştirilebilmesi demektir. Şehrin yerini dilediğimiz gibi seçebilseydik, onu hem denize hem de topraklarına göre iyi bir konuma kurmak uygun olurdu. Ölçütlerden biri az önce söylenendir: Yardım göndermek için şehir bütün yerlere aynı uzaklıkta, ortak bir merkez olmalıdır. Öteki ölçüt ise yetişen ürünlerin, kereste için kesilen ağaçların ve toprağın sağlayabileceği bu türden başka her malzemenin şehre kolayca taşınabilmesidir.

6. Bölüm

Denizle ilişki içinde olmanın iyi kanunlarla yönetilen şehirlere yararı mı yoksa zararı mı dokunduğu konusunda pek çok kişi tartışır. Başka kanunlarla yetişmiş birtakım yabancıların şehirde konaklamasının iyi kanun düzenine zararlı olduğunu söylerler; kalabalık nüfusun da öyle olduğunu ileri sürerler: Denizi kullanıp mal gönderen ve mal alan bir tüccar kalabalığı buradan doğar, bu da iyi bir yönetime aykırıdır, derler. Bu sakıncalar ortaya çıkmazsa, şehrin ve toprağın denize açık olmasının hem güvenlik hem de zorunlu ihtiyaçların bolca karşılanması bakımından daha iyi olduğu açıktır. Çünkü savaşlara kolayca dayanabilmek için, kurtulmak isteyenlerin her iki yoldan, hem karadan hem denizden yardım alabilmesi gerekir. Saldıranlara zarar vermek için de, ikisine birden sahip olanlar, iki yoldan birden olmasa bile en azından birinden bunu daha kolay yapabilir. Kendi topraklarında bulunmayan şeyleri dışarıdan almak ve ürettiklerinin fazlasını dışarıya göndermek de zorunlu ihtiyaçlar arasındadır. Şehir başkaları için değil, kendisi için ticaret yapmalıdır. Kendilerini herkese pazar hâline getirenler bunu gelir uğruna yaparlar; böyle bir kazanç hırsına ortak olmaması gereken bir şehrin de böyle bir ticaret limanı edinmemesi gerekir. Bugün de birçok ülkede ve şehirde, şehre göre elverişli bir konumda iskeleler ve limanlar bulunduğunu görüyoruz: Bunlar şehirle aynı yerleşimi paylaşmaz ama ondan çok da uzak değildir, surlarla ve bu türden başka tahkimatla şehrin denetimi altında tutulur. Buradan açıktır ki bu ilişkiden bir iyilik doğarsa bu iyilik şehrin olacaktır; bir zarar doğarsa, kimlerin birbiriyle karışması gerektiğini, kimlerin karışmaması gerektiğini kanunlarla belirleyip ayırarak ondan korunmak kolaydır.

Deniz gücüne gelince, belli bir büyüklüğe kadar bulunmasının en iyisi olduğu açıktır

1327a

ἔτι δʼ ὥσπερ τὸ πλῆθος τὸ τῶν ἀνθρώπων εὐσύνοπτον ἔφαμεν εἶναι δεῖν, οὕτω καὶ τὴν χώραν· τὸ δʼ εὐσύνοπτον τὸ εὐβοήθητον εἶναι τὴν χώραν ἐστίν. τῆς δὲ πόλεως τὴν θέσιν εἰ χρὴ ποιεῖν κατʼ εὐχήν, πρός τε τὴν θάλατταν προσήκει κεῖσθαι καλῶς πρός τε τὴν χώραν. εἷς μὲν ⟨οὖν⟩ ὁ λεχθεὶς ὅρος (δεῖ γὰρ πρὸς τὰς ἐκβοηθείας κοινὴν εἶναι τῶν τόπων ἁπάντων)· ὁ δὲ λοιπὸς πρὸς τὰς τῶν γινομένων καρπῶν παραπομπάς, ἔτι δὲ τῆς περὶ ξύλα ὕλης, κἂν εἴ τινα ἄλλην ἐργασίαν ἡ χώρα τυγχάνοι κεκτημένη τοιαύτην εὐπαρακόμιστον. περὶ δὲ τῆς πρὸς τὴν θάλατταν κοινωνίας, πότερον ὠφέλιμος ταῖς εὐνομουμέναις πόλεσιν ἢ βλαβερά, πολλὰ τυγχάνουσιν ἀμφισβητοῦντες· τό τε γὰρ ἐπιξενοῦσθαί τινας ἐν ἄλλοις τεθραμμένους νόμοις ἀσύμφορον εἶναί φασι πρὸς τὴν εὐνομίαν, καὶ τὴν πολυανθρωπίαν· γίνεσθαι μὲν γὰρ ἐκ τοῦ χρῆσθαι τῇ θαλάττῃ διαπέμποντας καὶ δεχομένους ἐμπόρων πλῆθος, ὑπεναντίαν δʼ εἶναι πρὸς τὸ πολιτεύεσθαι καλῶς. ὅτι μὲν οὖν, εἰ ταῦτα μὴ συμβαίνει, βέλτιον καὶ πρὸς ἀσφάλειαν καὶ πρὸς εὐπορίαν τῶν ἀναγκαίων μετέχειν τὴν πόλιν καὶ τὴν χώραν τῆς θαλάττης, οὐκ ἄδηλον. καὶ γὰρ πρὸς τὸ ῥᾷον φέρειν τοὺς πολέμους εὐβοηθήτους εἶναι δεῖ κατʼ ἀμφότερα τοὺς σωθησομένους, καὶ κατὰ γῆν καὶ κατὰ θάλατταν, καὶ πρὸς τὸ βλάψαι τοὺς ἐπιτιθεμένους, εἰ μὴ κατʼ ἄμφω δυνατόν, ἀλλὰ κατὰ θάτερον ὑπάρξει μᾶλλον ἀμφοτέρων μετέχουσιν. ὅσα τʼ ἂν μὴ τυγχάνῃ παρʼ αὑτοῖς ὄντα, δέξασθαι ταῦτα, καὶ τὰ πλεονάζοντα τῶν γιγνομένων ἐκπέμψασθαι τῶν ἀναγκαίων ἐστίν. αὑτῇ γὰρ ἐμπορικήν, ἀλλʼ οὐ τοῖς ἄλλοις, δεῖ εἶναι τὴν πόλιν· οἱ δὲ παρέχοντες σφᾶς αὐτοὺς πᾶσιν ἀγορὰν προσόδου χάριν ταῦτα πράττουσιν· ἣν δὲ μὴ δεῖ πόλιν τοιαύτης μετέχειν πλεονεξίας, οὐδʼ ἐμπόριον δεῖ κεκτῆσθαι τοιοῦτον. ἐπεὶ δὲ καὶ νῦν ὁρῶμεν πολλαῖς ὑπάρχοντα καὶ χώραις καὶ πόλεσιν ἐπίνεια καὶ λιμένας εὐφυῶς κείμενα πρὸς τὴν πόλιν, ὥστε μήτε τὸ αὐτὸ νέμειν ἄστυ μήτε πόρρω λίαν, ἀλλὰ κρατεῖσθαι τείχεσι καὶ τοιούτοις ἄλλοις ἐρύμασι, φανερὸν ὡς εἰ μὲν ἀγαθόν τι συμβαίνει γίνεσθαι διὰ τῆς κοινωνίας αὐτῶν, ὑπάρξει τῇ πόλει τοῦτο τὸ ἀγαθόν, εἰ δέ τι βλαβερόν, φυλάξασθαι ῥᾴδιον τοῖς νόμοις φράζοντας καὶ διορίζοντας τίνας οὐ δεῖ καὶ τίνας ἐπιμίσγεσθαι δεῖ πρὸς ἀλλήλους. περὶ δὲ τῆς ναυτικῆς δυνάμεως, ὅτι μὲν βέλτιστον ὑπάρχειν μέχρι τινὸς πλήθους, οὐκ ἄδηλον

1327a40

(oὐ γὰρ

1327b (çünkü şehirler yalnız kendileri için değil, komşulardan bazıları için de, karada olduğu gibi denizde de korkulan ve yardım edebilen bir güç olmalıdır). Bu gücün sayısını ve büyüklüğünü ise şehrin süreceği hayata bakarak belirlemek gerekir. Şehir önderlik eden ve siyasetle uğraşan bir hayat sürecekse, bu gücün de yapacağı işlerle orantılı olması zorunludur. Ama gemi tayfası yüzünden ortaya çıkan kalabalık nüfusun şehirlerde bulunması zorunlu değildir; çünkü bunların şehrin bir parçası olması gerekmez. Gemide savaşan askerler hür insanlardır ve piyade sınıfındandır; gemiye hâkim olan ve onu yöneten de onlardır. Perioikoi ve toprağı işleyenler kalabalık olunca kürekçi bolluğu da kendiliğinden olur. Bunun bugün de bazı yerlerde böyle olduğunu görüyoruz, mesela Herakleialıların şehrinde: Başka şehirlere göre daha mütevazı büyüklükte bir şehirleri olduğu hâlde birçok savaş gemisini adamla donatıyorlar.

Toprak, şehirlerin limanları, deniz ve deniz gücü hakkında söyleyeceklerimiz bu kadar olsun.

7. Bölüm

Vatandaş kitlesine gelince, bunun hangi sınır içinde kalması gerektiğini daha önce söyledik; şimdi vatandaşların tabiatça nasıl insanlar olması gerektiğini söyleyelim.

Ünlü Yunan şehirlerine ve dünyanın milletler arasında nasıl bölündüğüne bakan biri bunu aşağı yukarı kavrayabilir. Soğuk bölgelerde ve Avrupa'da yaşayan milletler thymos'la doludur, ama zekâ ve tekhnē bakımından daha yoksuldur. Bu yüzden hürriyetlerini daha çok korurlar, ama siyasi bir düzen kuramazlar ve komşularını yönetemezler. Asya'daki milletlerin psykhē'si ise zekâya ve tekhnē'ye yatkındır, ama thymos'tan yoksundur; bu yüzden hep yönetilir ve kölelik içinde yaşarlar. Yunan soyu ise, coğrafyada iki bölgenin ortasında durduğu gibi, ikisinin özelliklerinden de pay alır: Hem thymos'lu hem zekidir. Bu yüzden hem hürriyetini korur hem de en iyi biçimde yönetilir; tek bir yönetim altında birleşse herkesi yönetebilir. Yunan milletleri arasında da birbirine göre aynı fark vardır: Kimilerinin tabiatı tek yanlıdır, kimilerinde ise bu iki yeti iyi bir karışım içindedir. O hâlde açıktır ki kanun koyucunun aretē'ye kolayca yönlendirebileceği insanlar tabiatça hem zeki hem de thymos'lu olmalıdır. Kimilerinin bekçilerde bulunması gerektiğini söylediği nitelik, yani tanıdıklarına sevgi gösterip tanımadıklarına karşı yabani olmak, thymos'tan gelir; çünkü sevgiyi doğuran thymos'tur, psykhē'nin sevmemizi sağlayan yetisi odur.

1327b

μόνον αὑτοῖς ἀλλὰ καὶ τῶν πλησίον τισὶ δεῖ καὶ φοβεροὺς εἶναι καὶ δύνασθαι βοηθεῖν, ὥσπερ κατὰ γῆν, καὶ κατὰ θάλατταν)· περὶ δὲ πλήθους ἤδη καὶ μεγέθους τῆς δυνάμεως ταύτης πρὸς τὸν βίον ἀποσκεπτέον τῆς πόλεως. εἰ μὲν γὰρ ἡγεμονικὸν καὶ πολιτικὸν ζήσεται βίον, ἀναγκαῖον καὶ ταύτην τὴν δύναμιν ὑπάρχειν πρὸς τὰς πράξεις σύμμετρον. τὴν δὲ πολυανθρωπίαν τὴν γιγνομένην περὶ τὸν ναυτικὸν ὄχλον οὐκ ἀναγκαῖον ὑπάρχειν ταῖς πόλεσιν· οὐθὲν γὰρ αὐτοὺς μέρος εἶναι δεῖ τῆς πόλεως. τὸ μὲν γὰρ ἐπιβατικὸν ἐλεύθερον καὶ τῶν πεζευόντων ἐστίν, ὃ κύριόν ἐστι καὶ κρατεῖ τῆς ναυτιλίας· πλήθους δὲ ὑπάρχοντος περιοίκων καὶ τῶν τὴν χώραν γεωργούντων, ἀφθονίαν ἀναγκαῖον εἶναι καὶ ναυτῶν. ὁρῶμεν δὲ τοῦτο καὶ νῦν ὑπάρχον τισίν, οἷον τῇ πόλει τῶν Ἡρακλεωτῶν· πολλὰς γὰρ ἐκπληροῦσι τριήρεις, κεκτημένοι τῷ μεγέθει πόλιν ἑτέρων ἐμμελεστέραν. περὶ μὲν οὖν χώρας καὶ λιμένων τῶν πόλεων καὶ θαλάττης καὶ περὶ τῆς ναυτικῆς δυνάμεως ἔστω διωρισμένα τὸν τρόπον τοῦτον· περὶ δὲ τοῦ πολιτικοῦ πλήθους, τίνα μὲν ὅρον ὑπάρχειν χρή, πρότερον εἴπομεν, ποίους δέ τινας τὴν φύσιν εἶναι δεῖ, νῦν λέγωμεν. σχεδὸν δὴ κατανοήσειεν ἄν τις τοῦτό γε, βλέψας ἐπί τε τὰς πόλεις τὰς εὐδοκιμούσας τῶν Ἑλλήνων καὶ πρὸς πᾶσαν τὴν οἰκουμένην, ὡς διείληπται τοῖς ἔθνεσιν. τὰ μὲν γὰρ ἐν τοῖς ψυχροῖς τόποις ἔθνη καὶ τὰ περὶ τὴν Εὐρώπην θυμοῦ μέν ἐστι πλήρη, διανοίας δὲ ἐνδεέστερα καὶ τέχνης, διόπερ ἐλεύθερα μὲν διατελεῖ μᾶλλον, ἀπολίτευτα δὲ καὶ τῶν πλησίον ἄρχειν οὐ δυνάμενα· τὰ δὲ περὶ τὴν Ἀσίαν διανοητικὰ μὲν καὶ τεχνικὰ τὴν ψυχήν, ἄθυμα δέ, διόπερ ἀρχόμενα καὶ δουλεύοντα διατελεῖ· τὸ δὲ τῶν Ἑλλήνων γένος, ὥσπερ μεσεύει κατὰ τοὺς τόπους, οὕτως ἀμφοῖν μετέχει. καὶ γὰρ ἔνθυμον καὶ διανοητικόν ἐστιν· διόπερ ἐλεύθερόν τε διατελεῖ καὶ βέλτιστα πολιτευόμενον καὶ δυνάμενον ἄρχειν πάντων, μιᾶς τυγχάνον πολιτείας. τὴν αὐτὴν δʼ ἔχει διαφορὰν καὶ τὰ τῶν Ἑλλήνων ἔθνη πρὸς ἄλληλα· τὰ μὲν γὰρ ἔχει τὴν φύσιν μονόκωλον, τὰ δὲ εὖ κέκραται πρὸς ἀμφοτέρας τὰς δυνάμεις ταύτας. φανερὸν τοίνυν ὅτι δεῖ διανοητικούς τε εἶναι καὶ θυμοειδεῖς τὴν φύσιν τοὺς μέλλοντας εὐαγώγους ἔσεσθαι τῷ νομοθέτῃ πρὸς τὴν ἀρετήν. ὅπερ γάρ φασί τινες δεῖν ὑπάρχειν τοῖς φύλαξι, τὸ φιλητικοὺς μὲν εἶναι τῶν γνωρίμων πρὸς δὲ τοὺς ἀγνῶτας ἀγρίους, ὁ θυμός ἐστιν ὁ ποιῶν τὸ φιλητικόν· αὕτη γάρ ἐστιν ἡ τῆς ψυχῆς

1328a

δύναμις ᾗ φιλοῦμεν.

1328a1Bunun bir işareti şudur: Thymos, hor görüldüğünü düşündüğünde tanımadıklarımıza karşı değil, daha çok alışık olduğumuz insanlara ve dostlarımıza karşı kabarır. Bu yüzden Arkhilokhos da dostlarından yakınırken yerinde bir şekilde kendi thymos'una seslenir:

Sen ki dostların elinde boğulup kalıyorsun.

Yönetme gücü de hürriyet de herkeste bu yetiden doğar; çünkü thymos buyurgandır ve boyun eğmez. Ama bekçilerin tanımadıklarına karşı sert olması gerektiğini söylemek doğru değildir; kimseye karşı böyle olmamak gerekir. Tabiatça yüce gönüllü olanlar da, haksızlık edenlere karşı olmadıkça, yabani değildir. Daha önce de söylendiği gibi, haksızlığa uğradıklarını düşündüklerinde bunu alışık oldukları insanlara karşı daha da çok yaşarlar. Bu da akla uygundur: Kendilerine iyilik borçlu olduğunu düşündükleri insanlardan hem zarar gördüklerini hem de o iyilikten yoksun bırakıldıklarını düşünürler. Nitekim şöyle denmiştir:

Kardeşler arasındaki savaşlar çetin olur,

ve:

Aşırı sevenler, aşırı da nefret eder.

Böylece siyasete katılanların ne kadar olması ve tabiatça nasıl insanlar olması gerektiği, ayrıca toprağın ne büyüklükte ve nasıl olması gerektiği aşağı yukarı belirlenmiş oldu (çünkü akıl yürütmeyle ele alınan konularda, his yoluyla bilinen şeylerdeki kesinliği aramamak gerekir).

8. Bölüm

Tabiatça bir araya gelmiş öteki bütünlerde, onlar olmadan bütünün var olamayacağı şeyler bütünün parçaları değildir. Bundan açıktır ki şehirlerde bulunması zorunlu olan şeyleri şehrin parçaları saymamak gerekir; tek bir tür oluşturan başka herhangi bir topluluğun parçası da saymamak gerekir (çünkü topluluğun üyeleri, ister eşit ister eşitsiz pay alsınlar, aralarında bir ve aynı olan ortak bir şey bulunmalıdır), bu ortak şey ister besin olsun, ister toprağın genişliği, ister bu türden başka bir şey. Ama biri ötekinin uğruna, öteki de kendisi uğruna bir şey yapılan olduğunda, ikisi arasında ortak bir şey yoktur; yalnız biri yapar, öteki alır. Mesela her aletin ve her zanaatkârın ortaya çıkan işle ilişkisi böyledir: Ev ile inşaatçı arasında ortak olan hiçbir şey yoktur; inşaatçıların tekhnē'si evin uğrunadır. Bu yüzden şehirlerin mülke ihtiyacı vardır, ama mülkün birçok parçası canlı olsa bile mülk şehrin bir parçası değildir. Şehir, benzer insanların, mümkün olan en iyi hayat uğruna kurduğu bir topluluktur. En iyi şey saadettir; saadet de aretē'nin fiili ve eksiksiz bir kullanımıdır. Ama işler öyledir ki bazıları ondan pay alabilir, bazıları ise ancak azıcık alır ya da hiç alamaz. Açıktır ki şehrin çeşitli türlerinin ve farklılıklarının, birden çok yönetim biçiminin ortaya çıkmasının sebebi budur:

1328a1

σημεῖον δέ· πρὸς γὰρ τοὺς συνήθεις καὶ φίλους ὁ θυμὸς αἴρεται μᾶλλον ἢ πρὸς τοὺς ἀγνῶτας, ὀλιγωρεῖσθαι νομίσας. διὸ καὶ Ἀρχίλοχος προσηκόντως τοῖς φίλοις ἐγκαλῶν διαλέγεται πρὸς τὸν θυμόν· σὺ γὰρ δὴ παρὰ φίλων ἀπάγχεαι. καὶ τὸ ἄρχον δὲ καὶ τὸ ἐλεύθερον ἀπὸ τῆς δυνάμεως ταύτης ὑπάρχει πᾶσιν· ἀρχικὸν γὰρ καὶ ἀήττητον ὁ θυμός. οὐ καλῶς δʼ ἔχει λέγειν χαλεποὺς εἶναι πρὸς τοὺς ἀγνῶτας· πρὸς οὐθένα γὰρ εἶναι χρὴ τοιοῦτον, οὐδέ εἰσιν οἱ μεγαλόψυχοι τὴν φύσιν ἄγριοι, πλὴν πρὸς τοὺς ἀδικοῦντας. τοῦτο δὲ μᾶλλον ἔτι πρὸς τοὺς συνήθεις πάσχουσιν, ὅπερ εἴρηται πρότερον, ἂν ἀδικεῖσθαι νομίσωσιν. καὶ τοῦτο συμβαίνει κατὰ λόγον· παρʼ οἷς γὰρ ὀφείλεσθαι τὴν εὐεργεσίαν ὑπολαμβάνουσι, πρὸς τῷ βλάβει καὶ ταύτης ἀποστερεῖσθαι νομίζουσιν· ὅθεν εἴρηται χαλεποὶ πόλεμοι γὰρ ἀδελφῶν καὶ οἵ τοι πέρᾳ στέρξαντες, οἵδε καὶ πέρᾳ μισοῦσιν. περὶ μὲν οὖν τῶν πολιτευομένων, πόσους τε ὑπάρχειν δεῖ καὶ ποίους τινὰς τὴν φύσιν, ἔτι δὲ τὴν χώραν πόσην τέ τινα καὶ ποίαν τινά, διώρισται σχεδόν (οὐ γὰρ τὴν αὐτὴν ἀκρίβειαν δεῖ ζητεῖν διά τε τῶν λόγων καὶ τῶν γιγνομένων διὰ τῆς αἰσθήσεως). ἐπεὶ δʼ ὥσπερ τῶν ἄλλων τῶν κατὰ φύσιν συνεστώτων οὐ ταῦτά ἐστι μόρια τῆς ὅλης συστάσεως ὧν ἄνευ τὸ ὅλον οὐκ ἂν εἴη, δῆλον ὡς οὐδὲ πόλεως μέρη θετέον ὅσα ταῖς πόλεσιν ἀναγκαῖον ὑπάρχειν, οὐδʼ ἄλλης κοινωνίας οὐδεμιᾶς ἐξ ἧς ἕν τι τὸ γένος (ἓν γάρ τι καὶ κοινὸν εἶναι δεῖ καὶ ταὐτὸ τοῖς κοινωνοῖς, ἄν τε ἴσον ἄν τε ἄνισον μεταλαμβάνωσιν)· οἷον εἴτε τροφὴ τοῦτό ἐστιν εἴτε χώρας πλῆθος εἴτʼ ἄλλο τι τῶν τοιούτων ἐστίν. ὅταν δʼ ᾖ τὸ μὲν τούτου ἕνεκεν τὸ δʼ οὗ ἕνεκεν, οὐθέν [ἔν] γε τούτοις κοινὸν ἀλλʼ ἢ τῷ μὲν ποιῆσαι τῷ δὲ λαβεῖν· λέγω δʼ οἷον ὀργάνῳ τε παντὶ πρὸς τὸ γιγνόμενον ἔργον καὶ τοῖς δημιουργοῖς· οἰκίᾳ γὰρ πρὸς οἰκοδόμον οὐθέν ἐστιν ὃ γίγνεται κοινόν, ἀλλʼ ἔστι τῆς οἰκίας χάριν ἡ τῶν οἰκοδόμων τέχνη. διὸ κτήσεως μὲν δεῖ ταῖς πόλεσιν, οὐδὲν δʼ ἐστὶν ἡ κτῆσις μέρος τῆς πόλεως· πολλὰ δʼ ἔμψυχα μέρη τῆς κτήσεώς ἐστιν· ἡ δὲ πόλις κοινωνία τίς ἐστι τῶν ὁμοίων, ἕνεκεν δὲ ζωῆς τῆς ἐνδεχομένης ἀρίστης. ἐπεὶ δʼ ἐστὶν εὐδαιμονία τὸ ἄριστον, αὕτη δὲ ἀρετῆς ἐνέργεια καὶ χρῆσίς τις τέλειος, συμβέβηκε δὲ οὕτως ὥστε τοὺς μὲν ἐνδέχεσθαι μετέχειν αὐτῆς τοὺς δὲ μικρὸν ἢ μηδέν, δῆλον ὡς τοῦτʼ αἴτιον τοῦ γίγνεσθαι πόλεως εἴδη καὶ διαφορὰς καὶ πολιτείας πλείους·

1328a40

ἄλλον γὰρ τρόπον καὶ διʼ

1328b Her insan topluluğu saadetin peşine ayrı bir yoldan ve ayrı araçlarla düştüğü için hem hayatını hem de yönetim biçimini farklı kurar.

Onlar olmadan şehrin var olamayacağı şeylerin kaç tane olduğunu da incelemek gerekir; çünkü şehrin parçaları dediğimiz şeyler de bunlar arasında yer alacaktır, dolayısıyla bunların bulunması zorunludur. O hâlde işlerin sayısını ele almalıyız; çünkü mesele bunlardan anlaşılacaktır. Önce besin bulunmalıdır; sonra tekhnē'ler (çünkü hayat birçok alete muhtaçtır); üçüncü olarak silahlar (çünkü topluluğun üyelerinin hem itaat etmeyenlere karşı yönetimi ayakta tutmak için kendi aralarında, hem de dışarıdan haksızlık etmeye kalkışanlara karşı silaha sahip olmaları zorunludur); ayrıca hem kendi ihtiyaçları hem de savaş ihtiyaçları için belli bir para bolluğu; beşinci olarak, ama önemce birinci sırada, tanrılarla ilgili hizmet, yani rahiplik denen şey; altıncı olarak da, hepsinin en zorunlusu, yararlı olan ve birbirlerine karşı adil olan hakkında yargıda bulunmak. Hemen her şehrin ihtiyaç duyduğu işler bunlardır; çünkü söylediğimiz gibi şehir rastgele bir kalabalık değil, hayat için kendi kendine yeten bir kalabalıktır, bunlardan biri eksik kalırsa böyle bir topluluğun tam anlamıyla kendi kendine yetmesi imkânsızdır. O hâlde şehrin bu işlere göre kurulması zorunludur. Demek ki besini sağlayacak bir çiftçi kitlesi, zanaatkârlar, savaşçılar, varlıklılar, rahipler ve neyin zorunlu, neyin yararlı olduğu hakkında hüküm verecek yargıçlar bulunmalıdır.

9. Bölüm

Bunlar belirlendiğine göre, geriye şunu incelemek kalıyor: Bütün bu işlere herkes mi katılmalı (çünkü aynı kişilerin hepsinin hem çiftçi, hem zanaatkâr, hem de müzakere eden ve yargılayan olması mümkündür), yoksa sayılan her iş için ayrı kişiler mi öngörülmeli, yoksa bu işlerin bir kısmı zorunlu olarak belli kişilere özgü, bir kısmı ortak mıdır? Bu, her yönetim biçiminde aynı değildir. Söylediğimiz gibi, herkesin her işe katılması da mümkündür, herkesin her işe değil de bazılarının bazı işlere katılması da. Yönetim biçimlerini birbirinden farklı kılan da budur: Demokrasilerde herkes her şeye katılır, oligarşilerde ise tersi olur. Biz en iyi yönetim biçimini inceliyoruz; bu da şehrin en çok mesut olacağı yönetim biçimidir; saadetin aretē olmadan var olamayacağı da daha önce söylendi. Bundan açıkça çıkar ki en güzel biçimde yönetilen, belli bir yönetim biçimine göre değil de mutlak anlamda adil insanlara sahip olan şehirde vatandaşlar ne el işçisinin ne de çarşı esnafının hayatını sürmelidir; çünkü böyle bir hayat bayağıdır ve aretē'ye aykırıdır. Vatandaş olacak kişiler çiftçi de olmamalıdır;

1328b

ἄλλων ἕκαστοι τοῦτο θηρεύοντες τούς τε βίους ἑτέρους ποιοῦνται καὶ τὰς πολιτείας. ἐπισκεπτέον δὲ καὶ πόσα ταυτί ἐστιν ὧν ἄνευ πόλις οὐκ ἂν εἴη· καὶ γὰρ ἃ λέγομεν εἶναι μέρη πόλεως ἐν τούτοις ἂν εἴη, διὸ ἀναγκαῖον ὑπάρχειν. ληπτέον τοίνυν τῶν ἔργων τὸν ἀριθμόν· ἐκ τούτων γὰρ ἔσται δῆλον. πρῶτον μὲν οὖν ὑπάρχειν δεῖ τροφήν, ἔπειτα τέχνας (πολλῶν γὰρ ὀργάνων δεῖται τὸ ζῆν), τρίτον δὲ ὅπλα (τοὺς γὰρ κοινωνοῦντας ἀναγκαῖον καὶ ἐν αὑτοῖς ἔχειν ὅπλα πρός τε τὴν ἀρχήν, τῶν ἀπειθούντων χάριν, καὶ πρὸς τοὺς ἔξωθεν ἀδικεῖν ἐπιχειροῦντας), ἔτι χρημάτων τινὰ εὐπορίαν, ὅπως ἔχωσι καὶ πρὸς τὰς καθʼ αὑτοὺς χρείας καὶ πρὸς ⟨τὰς⟩ πολεμικάς, πέμπτον δὲ καὶ πρῶτον τὴν περὶ τὸ θεῖον ἐπιμέλειαν, ἣν καλοῦσιν ἱερατείαν, ἕκτον δὲ τὸν ἀριθμὸν καὶ πάντων ἀναγκαιότατον κρίσιν περὶ τῶν συμφερόντων καὶ τῶν δικαίων τῶν πρὸς ἀλλήλους. τὰ μὲν οὖν ἔργα ταῦτʼ ἐστὶν ὧν δεῖται πᾶσα πόλις ὡς εἰπεῖν (ἡ γὰρ πόλις πλῆθός ἐστιν οὐ τὸ τυχὸν ἀλλὰ πρὸς ζωὴν αὔταρκες, ὥς φαμεν, ἐὰν δέ τι τυγχάνῃ τούτων ἐκλεῖπον, ἀδύνατον ἁπλῶς αὐτάρκη τὴν κοινωνίαν εἶναι ταύτην)· ἀνάγκη τοίνυν κατὰ τὰς ἐργασίας ταύτας συνεστάναι πόλιν· δεῖ ἄρα γεωργῶν τʼ εἶναι πλῆθος, οἳ παρασκευάσουσι τὴν τροφήν, καὶ τεχνίτας, καὶ τὸ μάχιμον, καὶ τὸ εὔπορον, καὶ ἱερεῖς, καὶ κριτὰς τῶν ἀναγκαίων καὶ συμφερόντων. διωρισμένων δὲ τούτων λοιπὸν σκέψασθαι πότερον πᾶσι κοινωνητέον πάντων τούτων (ἐνδέχεται γὰρ τοὺς αὐτοὺς ἅπαντας εἶναι καὶ γεωργοὺς καὶ τεχνίτας καὶ τοὺς βουλευομένους καὶ δικάζοντας), ἢ καθʼ ἕκαστον ἔργον τῶν εἰρημένων ἄλλους ὑποθετέον, ἢ τὰ μὲν ἴδια τὰ δὲ κοινὰ τούτων ἐξ ἀνάγκης ἐστίν. οὐκ ἐν πάσῃ δὲ ταὐτὸ πολιτείᾳ. καθάπερ γὰρ εἴπομεν, ἐνδέχεται καὶ πάντας κοινωνεῖν πάντων καὶ μὴ πάντας πάντων ἀλλὰ τινὰς τινῶν. ταῦτα γὰρ καὶ ποιεῖ τὰς πολιτείας ἑτέρας· ἐν μὲν γὰρ ταῖς δημοκρατίαις μετέχουσι πάντες πάντων, ἐν δὲ ταῖς ὀλιγαρχίαις τοὐναντίον. ἐπεὶ δὲ τυγχάνομεν σκοποῦντες περὶ τῆς ἀρίστης πολιτείας, αὕτη δʼ ἐστὶ καθʼ ἣν ἡ πόλις ἂν εἴη μάλιστʼ εὐδαίμων, τὴν δʼ εὐδαιμονίαν ὅτι χωρὶς ἀρετῆς ἀδύνατον ὑπάρχειν εἴρηται πρότερον, φανερὸν ἐκ τούτων ὡς ἐν τῇ κάλλιστα πολιτευομένῃ πόλει καὶ τῇ κεκτημένῃ δικαίους ἄνδρας ἁπλῶς, ἀλλὰ μὴ πρὸς τὴν ὑπόθεσιν, οὔτε βάναυσον βίον οὔτʼ ἀγοραῖον δεῖ ζῆν τοὺς πολίτας (ἀγεννὴς γὰρ ὁ τοιοῦτος βίος καὶ πρὸς ἀρετὴν ὑπεναντίος), οὐδὲ δὴ γεωργοὺς εἶναι τοὺς μέλλοντας

1329a

ἔσεσθαι

1329a1 çünkü hem aretē'nin gelişmesi hem de siyasi faaliyetler için boş vakit gerekir.

Savaşan kesim ile yararlı olan hakkında müzakere eden ve adil olan hakkında yargıda bulunan kesim de şehirde vardır ve şehrin en başta gelen parçaları olarak görünür. Peki, bunları da ayrı kişiler mi saymalı, yoksa iki görevi aynı kişilere mi vermeli? Bunun cevabı da açıktır: Bir bakıma aynı kişilere, bir bakıma ayrı kişilere. Bu iki işin her biri hayatın ayrı bir olgunluk çağına uygun düştüğü, biri phronēsis, öteki güç gerektirdiği için ayrı kişilere verilmelidir. Öte yandan, zor kullanmaya ve engel olmaya gücü yetenlerin hep yönetilmeye katlanması imkânsız olduğu için aynı kişilere verilmelidir; çünkü silaha hâkim olanlar, yönetim biçiminin ayakta kalıp kalmamasına da hâkimdir. Geriye bu yönetimi her iki işte de aynı kişilere vermek kalıyor, ama aynı zamanda değil: Tabiatta güç gençlerde, phronēsis yaşlılarda bulunduğuna göre, görevlerin de ikisi arasında bu şekilde paylaştırılması hem yararlı hem adil görünür; çünkü bu bölüşüm liyakate uygundur. Mülkler de bunların elinde olmalıdır; çünkü vatandaşların varlıklı olması zorunludur, vatandaşlar da bunlardır. El işçisi sınıfı şehre katılmaz, aretē'yi meydana getirmeyen başka hiçbir sınıf da katılmaz. Bu, temel varsayımımızdan açıktır: Saadet zorunlu olarak aretē ile birlikte bulunur; bir şehre de onun bir parçasına bakarak değil, bütün vatandaşlarına bakarak mesut demek gerekir. Çiftçilerin köleler ya da barbar perioikoi olması zorunlu olduğuna göre, mülklerin bu vatandaşların elinde olması gerektiği de açıktır. Sayılanlardan geriye rahipler sınıfı kalıyor. Bunların yeri de açıktır: Ne bir çiftçi ne de bir el işçisi rahip yapılmalıdır, çünkü tanrıları vatandaşların onurlandırması yakışır. Vatandaş kesimi iki parçaya, yani ağır silahlı askerlerle müzakere edenlere ayrıldığına göre, tanrılara hizmet etmek ve onların yanında dinlenmek de yaşları yüzünden yorgun düşenlere yakıştığına göre, rahiplik görevleri bunlara verilmelidir.

Böylece, onlar olmadan şehrin kurulamayacağı şeyler ile şehrin parçaları söylenmiş oldu: Çiftçiler, zanaatkârlar ve bütün gündelikçiler şehirler için zorunludur; şehrin parçaları ise ağır silahlılar ve müzakere edenlerdir. Bunların her biri de birbirinden ayrıldı: kimi kalıcı olarak, kimi sırayla.

10. Bölüm

Şehrin sınıflara ayrılması, savaşanların çiftçilerden ayrı tutulması gerektiği, yönetim biçimleri üzerine felsefe yapanların bugün ya da yakın zamanda öğrendiği bir şey değil gibi görünüyor.

1329a1

(δεῖ γὰρ σχολῆς καὶ πρὸς τὴν γένεσιν τῆς ἀρετῆς καὶ πρὸς τὰς πράξεις τὰς πολιτικάς). ἐπεὶ δὲ καὶ τὸ πολεμικὸν καὶ τὸ βουλευόμενον περὶ τῶν συμφερόντων καὶ κρῖνον περὶ τῶν δικαίων ἐνυπάρχει καὶ μέρη φαίνεται τῆς πόλεως μάλιστα ὄντα, πότερον ἕτερα καὶ ταῦτα θετέον ἢ τοῖς αὐτοῖς ἀποδοτέον ἄμφω; φανερὸν δὲ καὶ τοῦτο, διότι τρόπον μέν τινα τοῖς αὐτοῖς τρόπον δέ τινα καὶ ἑτέροις. ᾗ μὲν γὰρ ἑτέρας ἀκμῆς ἑκάτερον τῶν ἔργων, καὶ τὸ μὲν δεῖται φρονήσεως τὸ δὲ δυνάμεως, ἑτέροις· ᾗ δὲ τῶν ἀδυνάτων ἐστὶ τοὺς δυναμένους βιάζεσθαι καὶ κωλύειν, τούτους ὑπομένειν ἀρχομένους ἀεί, ταύτῃ δὲ τοῖς αὐτοῖς. οἱ γὰρ τῶν ὅπλων κύριοι καὶ ⟨τοῦ⟩ μένειν ἢ μὴ μένειν κύριοι τὴν πολιτείαν. λείπεται τοίνυν τοῖς αὐτοῖς μὲν ἀμφοτέροις ἀποδιδόναι τὴν πολιτείαν ταύτην, μὴ ἅμα δέ, ἀλλʼ ὥσπερ πέφυκεν ἡ μὲν δύναμις ἐν νεωτέροις, ἡ δὲ φρόνησις ἐν πρεσβυτέροις εἶναὶ, ἔοικεν οὕτως ἀμφοῖν νενεμῆσθαι συμφέρειν καὶ δίκαιόν ἐστιν· ἔχει γὰρ αὕτη ἡ διαίρεσις τὸ κατʼ ἀξίαν. ἀλλὰ μὴν καὶ τὰς κτήσεις δεῖ εἶναι περὶ τούτους. ἀναγκαῖον γὰρ εὐπορίαν ὑπάρχειν τοῖς πολίταις, πολῖται δὲ οὗτοι. τὸ γὰρ βάναυσον οὐ μετέχει τῆς πόλεως, οὐδʼ ἄλλο οὐθὲν γένος ὃ μὴ τῆς ἀρετῆς δημιουργόν ἐστιν. τοῦτο δὲ δῆλον ἐκ τῆς ὑποθέσεως· τὸ μὲν γὰρ εὐδαιμονεῖν ἀναγκαῖον ὑπάρχειν μετὰ τῆς ἀρετῆς, εὐδαίμονα δὲ πόλιν οὐκ εἰς μέρος τι βλέψαντας δεῖ λέγειν αὐτῆς, ἀλλʼ εἰς πάντας τοὺς πολίτας. φανερὸν δὲ καὶ ὅτι δεῖ τὰς κτήσεις εἶναι τούτων, εἴπερ ἀναγκαῖον εἶναι τοὺς γεωργοὺς δούλους ἢ βαρβάρους περιοίκους. λοιπὸν δʼ ἐκ τῶν καταριθμηθέντων τὸ τῶν ἱερέων γένος. φανερὰ δὲ καὶ ἡ τούτων τάξις. οὔτε γὰρ γεωργὸν οὔτε βάναυσον ἱερέα καταστατέον (ὑπὸ γὰρ τῶν πολιτῶν πρέπει τιμᾶσθαι τοὺς θεούς)· ἐπεὶ δὲ διῄρηται τὸ πολιτικὸν εἰς δύο μέρη, τοῦτʼ ἐστὶ τό τε ὁπλιτικὸν καὶ τὸ βουλευτικόν, πρέπει δὲ τήν τε θεραπείαν ἀποδιδόναι τοῖς θεοῖς καὶ τὴν ἀνάπαυσιν ἔχειν περὶ αὐτοὺς τοὺς διὰ τὸν χρόνον ἀπειρηκότας, τούτοις ἂν εἴη τὰς ⟨περὶ αὐτοὺς⟩ ἱερωσύνας ἀποδοτέον. ὧν μὲν τοίνυν ἄνευ πόλις οὐ συνίσταται καὶ ὅσα μέρη πόλεως, εἴρηται (γεωργοὺς μὲν γὰρ καὶ τεχνίτας καὶ πᾶν τὸ θητικὸν ἀναγκαῖον [ὑπάρχειν] ταῖς πόλεσιν, μέρη δὲ τῆς πόλεως τό τε ὁπλιτικὸν καὶ βουλευτικόν), καὶ κεχώρισται δὴ τούτων ἕκαστον, τὸ μὲν ἀεὶ τὸ δὲ κατὰ μέρος. ἔοικε δὲ οὐ νῦν οὐδὲ νεωστὶ τοῦτʼ εἶναι γνώριμον τοῖς περὶ πολιτείας φιλοσοφοῦσιν, ὅτι δεῖ διῃρῆσθαι χωρὶς κατὰ γένη

1329b

τὴν πόλιν καὶ τό τε μάχιμον ἕτερον εἶναι καὶ τὸ γεωργοῦν.

1329b1 Mısır'da düzen bugün de hâlâ böyledir, Girit'te de. Söylendiğine göre Mısır'da bu kanunu Sesostris, Girit'te ise Minos koymuştur. Ortak sofra düzeni de eski görünüyor: Girit'tekiler Minos'un krallığı zamanında kurulmuş, İtalya'dakiler ise bunlardan çok daha eskidir. Orada yaşayanların tarih bilginleri, İtalos adında birinin Oinotria'ya kral olduğunu anlatırlar. Onun yüzünden Oinotrialılar adlarını değiştirip İtalyalılar diye anılmışlar, Avrupa'nın bu burnu da, Skylletion körfezi ile Lametos körfezi arasında kalan kısmı, İtalya adını almıştır; bu iki körfez arasında yarım günlük yol vardır. Göçebe olan Oinotrialıları çiftçi yapanın, onlara başka kanunlar koyanın ve ortak sofraları ilk kuranın bu İtalos olduğunu söylerler; bu yüzden onun soyundan gelenlerden bazıları bugün de ortak sofraları ve onun kanunlarından bazılarını sürdürür. Tyrrhenia'ya bakan tarafta, eskiden de bugün de Ausonlar adıyla anılan Opiklar oturuyordu; Iapygia'ya ve İon denizine bakan tarafta, Siritis denen bölgede ise Khonlar. Khonlar da soyca Oinotrialıydı. Demek ki ortak sofra düzeni ilk olarak buradan çıkmıştır; vatandaş kitlesinin sınıflara göre ayrılması ise Mısır'dan gelir, çünkü Sesostris'in krallığı zaman bakımından Minos'unkinden çok daha eskidir. Aşağı yukarı öteki kurumların da uzun zaman içinde pek çok kez, daha doğrusu sayısız kez bulunduğunu düşünmek gerekir. Zorunlu olanları muhtemelen ihtiyacın kendisi öğretir; bunlar var olduktan sonra da güzellik ve bolluğa yönelik şeylerin gelişmesi akla yatkındır. Dolayısıyla yönetim biçimleriyle ilgili şeylerin de aynı şekilde olduğunu düşünmek gerekir. Bütün bunların eski olduğuna Mısır bir işarettir: Mısırlılar en eski halk sayılır ve her zaman kanunlara ve siyasi bir düzene sahip olmuşlardır. Bu yüzden bulunmuş olanlardan gereği gibi yararlanmalı, eksik kalanları ise araştırmaya çalışmalıyız.

Toprağın silah sahiplerine ve yönetime katılanlara ait olması gerektiği, onu işleyenlerin bunlardan ayrı kişiler olması gerektiği, toprağın ne genişlikte ve nasıl olması gerektiği daha önce söylendi. Şimdi önce toprağın dağıtılmasından ve onu işleyeceklerin kimler ve nasıl insanlar olması gerektiğinden söz etmeliyiz. Çünkü biz, bazılarının söylediği gibi mülkün ortak olması gerektiğini düşünmüyoruz;

1329b1

ἐν Αἰγύπτῳ τε γὰρ ἔχει τὸν τρόπον τοῦτον ἔτι καὶ νῦν, τά τε περὶ τὴν Κρήτην, τὰ μὲν οὖν περὶ Αἴγυπτον Σεσώστριος, ὥς φασιν, οὕτω νομοθετήσαντος, Μίνω δὲ τὰ περὶ Κρήτην. ἀρχαία δὲ ἔοικεν εἶναι καὶ τῶν συσσιτίων ἡ τάξις, τὰ μὲν περὶ Κρήτην γενόμενα περὶ τὴν Μίνω βασιλείαν, τὰ δὲ περὶ τὴν Ἰταλίαν πολλῷ παλαιότερα τούτων. φασὶ γὰρ οἱ λόγιοι τῶν ἐκεῖ κατοικούντων Ἰταλόν τινα γενέσθαι βασιλέα τῆς Οἰνωτρίας, ἀφʼ οὗ τό τε ὄνομα μεταβαλόντας Ἰταλοὺς ἀντʼ Οἰνωτρῶν κληθῆναι καὶ τὴν ἀκτὴν ταύτην τῆς Εὐρώπης Ἰταλίαν τοὔνομα λαβεῖν, ὅση τετύχηκεν ἐντὸς οὖσα τοῦ κόλπου τοῦ Σκυλλητικοῦ καὶ τοῦ Λαμητικοῦ· ἀπέχει δὲ ταῦτα ἀπʼ ἀλλήλων ὁδὸν ἡμισείας ἡμέρας. τοῦτον δὴ λέγουσι τὸν Ἰταλὸν νομάδας τοὺς Οἰνωτροὺς ὄντας ποιῆσαι γεωργούς, καὶ νόμους ἄλλους τε αὐτοῖς θέσθαι καὶ τὰ συσσίτια καταστῆσαι πρῶτον· διὸ καὶ νῦν ἔτι τῶν ἀπʼ ἐκείνου τινὲς χρῶνται τοῖς συσσιτίοις καὶ τῶν νόμων ἐνίοις. ᾤκουν δὲ τὸ μὲν πρὸς τὴν Τυρρηνίαν Ὀπικοὶ καὶ πρότερον καὶ νῦν καλούμενοι τὴν ἐπωνυμίαν Αὔσονες, τὸ δὲ πρὸς τὴν Ἰαπυγίαν καὶ τὸν Ἰόνιον Χῶνες, τὴν καλουμένην Σύρτιν· ἦσαν δὲ καὶ οἱ Χῶνες Οἰνωτροὶ τὸ γένος. ἡ μὲν οὖν τῶν συσσιτίων τάξις ἐντεῦθεν γέγονε πρῶτον, ὁ δὲ χωρισμὸς ὁ κατὰ γένος τοῦ πολιτικοῦ πλήθους ἐξ Αἰγύπτου· πολὺ γὰρ ὑπερτείνει τοῖς χρόνοις τὴν Μίνω βασιλείαν ἡ Σεσώστριος. σχεδὸν μὲν οὖν καὶ τὰ ἄλλα δεῖ νομίζειν εὑρῆσθαι πολλάκις ἐν τῷ πολλῷ χρόνῳ, μᾶλλον δʼ ἀπειράκις. τὰ μὲν γὰρ ἀναγκαῖα τὴν χρείαν διδάσκειν εἰκὸς αὐτήν, τὰ δʼ εἰς εὐσχημοσύνην καὶ περιουσίαν ὑπαρχόντων ἤδη τούτων εὔλογον λαμβάνειν τὴν αὔξησιν· ὥστε καὶ τὰ περὶ τὰς πολιτείας οἴεσθαι δεῖ τὸν αὐτὸν ἔχειν τρόπον. ὅτι δὲ πάντα ἀρχαῖα, σημεῖον τὰ περὶ Αἴγυπτόν ἐστιν· οὗτοι γὰρ ἀρχαιότατοι μὲν δοκοῦσιν εἶναι, νόμων δὲ τετυχήκασιν ⟨ἀεὶ⟩ καὶ τάξεως πολιτικῆς. διὸ δεῖ τοῖς μὲν εὑρημένοις ἱκανῶς χρῆσθαι, τὰ δὲ παραλελειμμένα πειρᾶσθαι ζητεῖν. ὅτι μὲν οὖν δεῖ τὴν χώραν εἶναι τῶν ὅπλα κεκτημένων καὶ τῶν τῆς πολιτείας μετεχόντων, εἴρηται πρότερον, καὶ διότι τοὺς γεωργοῦντας αὐτῶν ἑτέρους εἶναι δεῖ, καὶ πόσην τινὰ χρὴ καὶ ποίαν εἶναι τὴν χώραν· περὶ δὲ τῆς διανομῆς καὶ τῶν γεωργούντων, τίνας καὶ ποίους εἶναι χρή, λεκτέον πρῶτον, ἐπειδὴ οὔτε κοινήν φαμεν εἶναι δεῖν τὴν

1330a

κτῆσιν ὥσπερ τινὲς εἰρήκασιν,

1330a1 mülkün ancak dostça kullanılarak ortak olmasını ve hiçbir vatandaşın geçimden yoksun kalmamasını istiyoruz. Ortak sofraların iyi düzenlenmiş şehirlerde bulunmasının yararlı olduğu konusunda herkes hemfikirdir; bizim de neden aynı kanaatte olduğumuzu daha sonra söyleyeceğiz. Bütün vatandaşlar ortak sofralara katılmalıdır; ama yoksulların hem kendi kaynaklarından belirlenen payı ödemesi hem de evlerinin geri kalan geçimini sağlaması kolay değildir. Ayrıca tanrılar için yapılan harcamalar bütün şehrin ortak gideridir. Bu yüzden toprağın iki kısma ayrılması zorunludur: Bir kısmı ortak olmalı, öteki kısmı tek tek vatandaşlara ait olmalıdır. Bunların her biri de yeniden ikiye ayrılmalıdır: Ortak toprağın bir kısmı tanrılara yapılan kamu hizmetlerine, öteki kısmı ortak sofraların giderlerine ayrılmalı; özel toprağın ise bir kısmı sınır bölgelerinde, öteki kısmı şehrin yakınında bulunmalıdır. Böylece herkese iki parsel düşer ve herkes her iki bölgeden pay almış olur. Eşitlik ve adalet bunu gerektirir; sınır komşularıyla savaşlarda daha büyük bir birlik de ancak böyle sağlanır. Bu düzenin olmadığı yerde kimileri sınır komşularıyla düşmanlığı önemsemez, kimileri de gereğinden fazla, yakışıksız bir kaygıya kapılır. Bu yüzden bazı yerlerde, sınıra yakın oturanların komşularla yapılacak savaşlar hakkındaki müzakerelere katılmaması kanundur; çünkü kişisel çıkarları yüzünden iyi müzakere edemeyecekleri düşünülür. Demek ki söylenen sebeplerden ötürü toprağın bu şekilde bölünmesi zorunludur. Toprağı işleyecek olanlar ise, dilediğimiz gibi seçebilirsek, en iyisi köleler olmalıdır; ama hepsi aynı soydan gelmemeli ve thymos'lu olmamalıdır. Böylece hem çalışmaya yararlı olurlar hem de bir ayaklanma çıkarmayacakları için güvenilir olurlar. İkinci olarak, tabiatça bunlara benzeyen barbar perioikoi olabilir. Bunlardan özel topraklarda çalışanlar o mal varlığının sahiplerine, ortak toprakta çalışanlar ise topluluğa ait olmalıdır. Kölelere nasıl davranmak gerektiğini ve bütün kölelerin önüne ödül olarak hürriyetin konmasının neden daha iyi olduğunu daha sonra söyleyeceğiz.

11. Bölüm

Şehrin, imkânlar ölçüsünde, anakaraya, denize ve bütün topraklara eşit ölçüde açılan ortak bir merkez olması gerektiği daha önce söylendi. Şehrin kendi konumuna gelince, dört şeyi göz önünde tutarak onun bir yamaçta kurulmasını dilemeliyiz. Birincisi, zorunlu bir şart olarak sağlıktır. Yüzü doğuya, doğudan esen rüzgârlara dönük şehirler daha sağlıklıdır; ikinci sırada kuzeye dönük olanlar gelir, çünkü bunların kışı daha ılıman geçer.

1330a1

ἀλλὰ τῇ χρήσει φιλικῶς γινομένῃ κοινήν, οὔτʼ ἀπορεῖν οὐθένα τῶν πολιτῶν τροφῆς. περὶ συσσιτίων τε συνδοκεῖ πᾶσι χρήσιμον εἶναι ταῖς εὖ κατεσκευασμέναις πόλεσιν ὑπάρχειν· διʼ ἣν δʼ αἰτίαν συνδοκεῖ καὶ ἡμῖν, ὕστερον ἐροῦμεν. δεῖ δὲ τούτων κοινωνεῖν πάντας τοὺς πολίτας, οὐ ῥᾴδιον δὲ τοὺς ἀπόρους ἀπὸ τῶν ἰδίων τε εἰσφέρειν τὸ συντεταγμένον καὶ διοικεῖν τὴν ἄλλην οἰκίαν. ἔτι δὲ τὰ πρὸς τοὺς θεοὺς δαπανήματα κοινὰ πάσης τῆς πόλεώς ἐστιν. ἀναγκαῖον τοίνυν εἰς δύο μέρη διῃρῆσθαι τὴν χώραν, καὶ τὴν μὲν εἶναι κοινὴν τὴν δὲ τῶν ἰδιωτῶν, καὶ τούτων ἑκατέραν διῃρῆσθαι δίχα πάλιν, τῆς μὲν κοινῆς τὸ μὲν ἕτερον μέρος εἰς τὰς πρὸς τοὺς θεοὺς λειτουργίας τὸ δὲ ἕτερον εἰς τὴν τῶν συσσιτίων δαπάνην, τῆς δὲ τῶν ἰδιωτῶν τὸ ἕτερον μέρος τὸ πρὸς τὰς ἐσχατιάς, τὸ δὲ ἕτερον πρὸς πόλιν, ἵνα δύο κλήρων ἑκάστῳ νεμηθέντων ἀμφοτέρων τῶν τόπων πάντες μετέχωσιν. τό τε γὰρ ἴσον οὕτως ἔχει καὶ τὸ δίκαιον καὶ τὸ πρὸς τοὺς ἀστυγείτονας πολέμους ὁμονοητικώτερον. ὅπου γὰρ μὴ τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον, οἱ μὲν ὀλιγωροῦσι τῆς πρὸς τοὺς ὁμόρους ἔχθρας, οἱ δὲ λίαν φροντίζουσι καὶ παρὰ τὸ καλόν. διὸ παρʼ ἐνίοις νόμος ἐστὶ τοὺς γειτνιῶντας τοῖς ὁμόροις μὴ συμμετέχειν βουλῆς τῶν πρὸς αὐτοὺς πολέμων, ὡς διὰ τὸ ἴδιον οὐκ ἂν δυναμένους βουλεύσασθαι καλῶς. τὴν μὲν οὖν χώραν ἀνάγκη διῃρῆσθαι τὸν τρόπον τοῦτον διὰ τὰς προειρημένας αἰτίας· τοὺς δὲ γεωργήσοντας μάλιστα μέν, εἰ δεῖ κατʼ εὐχήν, δούλους εἶναι, μήτε ὁμοφύλων πάντων μήτε θυμοειδῶν (οὕτω γὰρ ἂν πρός τε τὴν ἐργασίαν εἶεν χρήσιμοι καὶ πρὸς τὸ μηδὲν νεωτερίζειν ἀσφαλεῖς), δεύτερον δὲ βαρβάρους περιοίκους παραπλησίους τοῖς εἰρημένοις τὴν φύσιν, τούτων δὲ τοὺς μὲν ἐν τοῖς ἰδίοις εἶναι [ἰδίους] τῶν κεκτημένων τὰς οὐσίας, τοὺς δʼ ἐπὶ τῇ κοινῇ γῇ κοινούς. τίνα δὲ δεῖ τρόπον χρῆσθαι δούλοις, καὶ διότι βέλτιον πᾶσι τοῖς δούλοις ἆθλον προκεῖσθαι τὴν ἐλευθερίαν, ὕστερον ἐροῦμεν. τὴν δὲ πόλιν ὅτι μὲν δεῖ κοινὴν εἶναι τῆς ἠπείρου τε καὶ τῆς θαλάττης καὶ τῆς χώρας ἁπάσης ὁμοίως ἐκ τῶν ἐνδεχομένων, εἴρηται πρότερον· αὐτῆς δὲ προσάντη τὴν θέσιν εὔχεσθαι δεῖ κατατυγχάνειν πρὸς τέτταρα βλέποντας, πρῶτον μὲν ὡς ἀναγκαῖον πρὸς ὑγίειαν (αἵ τε γὰρ πρὸς ἕω τὴν ἔγκλισιν ἔχουσαι καὶ πρὸς τὰ πνεύματα τὰ πνέοντα ἀπὸ τῆς ἀνατολῆς ὑγιεινότεραι, δεύτερον δʼ ⟨αἱ⟩ κατὰ βορέαν· εὐχείμεροι γὰρ αὗται μᾶλλον)·

1330a40 Geri kalanlar bakımından

1330a40

τῶν δὲ λοιπῶν

1330b da şehir, siyasi ve askerî faaliyetlere elverişli bir konumda olmalıdır. Askerî faaliyetler bakımından, şehirden çıkmak kendileri için kolay, düşmanların yaklaşması ve şehri kuşatması ise zor olmalıdır. Mümkünse şehrin kendine ait bol suyu ve pınarları bulunmalıdır. Yoksa, savaş yüzünden toprağın geri kalanından kesildiklerinde suyun hiç tükenmemesi için yağmur suyuna büyük ve bol hazneler yapma yolu bulunmuştur. Sakinlerin sağlığını gözetmek de gerekir. Sağlık önce yerin iyi bir konumda bulunmasına ve iyi bir yöne bakmasına, ikinci olarak da sağlıklı sular kullanılmasına bağlıdır; bu işe de üstünkörü değil, özenle eğilmek gerekir. Çünkü vücudumuz için en çok ve en sık kullandığımız şeyler sağlığa en çok katkıda bulunanlardır; suyun ve havanın etkisi de tabiatı gereği böyledir. Bu yüzden akıllıca yönetilen şehirlerde, sular aynı nitelikte değilse ve iyi pınarlar bol değilse, içmek için kullanılan sular öteki ihtiyaçlar için kullanılanlardan ayrı tutulmalıdır.

Tahkimatlı yerlere gelince, bunların yararı her yönetim biçimi için aynı değildir. Mesela akropolis oligarşiye ve monarşiye, düz arazi demokrasiye uygundur; aristokrasiye ise ikisi de değil, daha çok birkaç sağlam mevki uygundur. Özel konutların yerleşimi, Hippodamos usulündeki gibi yeni tarzda, düzgün sokaklarla bölünmüş olursa daha hoş ve başka işler için daha kullanışlı sayılır; ama savaşta güvenlik için bunun tersi, yani eski zamanlardaki düzen daha iyidir, çünkü o düzende yabancı askerlerin içeri girmesi de saldıranların şehirde yolunu bulması da zordu. Bu yüzden şehir iki düzenden de pay almalıdır. Bağcılıkta bazılarının "küme" dediği asma dikimine benzer bir düzen kurulursa bu mümkündür: Şehrin tamamı düzgün sokaklara bölünmemeli, yalnız bazı kısımları ve bölgeleri böyle yapılmalıdır. Böylece şehir hem güvenlik hem de güzellik bakımından iyi bir düzene kavuşur.

Surlara gelince, aretē iddiasındaki şehirlerin sur sahibi olmaması gerektiğini söyleyenler pek eskimiş bir görüştedirler; üstelik böyle övünen şehirlerin olaylarla yalanlandığını gördükleri hâlde. Gerçi kendine denk ve sayıca pek de üstün olmayan düşmanlara karşı surların sağlamlığına sığınarak kurtulmaya çalışmak güzel bir şey değildir. Ama saldıranların üstünlüğü, az sayıda insanda bulunabilecek insani aretē'yi aşacak kadar büyük olabilir. O zaman, kurtulmak, kötü bir akıbete uğramamak ve hakarete maruz kalmamak gerekiyorsa, surları olabildiğince sağlam yapmanın savaşta en yararlı tedbir olduğunu kabul etmek gerekir.

1330b

πρὸς τὸ τὰς πολιτικὰς πράξεις καὶ πολεμικὰς καλῶς ἔχει. πρὸς μὲν οὖν τὰς πολεμικὰς αὐτοῖς μὲν εὐέξοδον εἶναι χρή, τοῖς δʼ ἐναντίοις δυσπρόσοδον καὶ δυσπερίληπτον, ὑδάτων τε καὶ ναμάτων μάλιστα μὲν ὑπάρχειν πλῆθος οἰκεῖον, εἰ δὲ μή, τοῦτό γε εὕρηται διὰ τοῦ κατασκευάζειν ὑποδοχὰς ὀμβρίοις ὕδασιν ἀφθόνους καὶ μεγάλας, ὥστε μηδέποτε ὑπολείπειν εἰργομένους τῆς χώρας διὰ πόλεμον· ἐπεὶ δὲ δεῖ περὶ ὑγιείας φροντίζειν τῶν ἐνοικούντων, τοῦτο δʼ ἐστὶν ἐν τῷ κεῖσθαι τὸν τόπον ἔν τε τοιούτῳ καὶ πρὸς τοιοῦτον καλῶς, δεύτερον δὲ ὕδασιν ὑγιεινοῖς χρῆσθαι, καὶ τούτου τὴν ἐπιμέλειαν ἔχειν μὴ παρέργως. οἷς γὰρ πλείστοις χρώμεθα πρὸς τὸ σῶμα καὶ πλειστάκις, ταῦτα πλεῖστον συμβάλλεται πρὸς τὴν ὑγίειαν· ἡ δὲ τῶν ὑδάτων καὶ τοῦ πνεύματος δύναμις τοιαύτην ἔχει τὴν φύσιν. διόπερ ἐν ταῖς εὖ φρονούσαις δεῖ διωρίσθαι πόλεσιν, ἐὰν μὴ πάνθʼ ὅμοια μηδʼ ἀφθονία τοιούτων ᾖ ναμάτων, χωρὶς τά τε εἰς τροφὴν ὕδατα καὶ τὰ πρὸς τὴν ἄλλην χρείαν. περὶ δὲ τόπων ἐρυμνῶν οὐ πάσαις ὁμοίως ἔχει τὸ συμφέρον ταῖς πολιτείαις· οἷον ἀκρόπολις ὀλιγαρχικὸν καὶ μοναρχικόν, δημοκρατικὸν δʼ ὁμαλότης, ἀριστοκρατικὸν δὲ οὐδέτερον, ἀλλὰ μᾶλλον ἰσχυροὶ τόποι πλείους. ἡ δὲ τῶν ἰδίων οἰκήσεων διάθεσις ἡδίων μὲν νομίζεται καὶ χρησιμωτέρα πρὸς τὰς ἄλλας πράξεις, ἂν εὔτομος ᾖ καὶ κατὰ τὸν νεώτερον καὶ τὸν Ἱπποδάμειον τρόπον, πρὸς δὲ τὰς πολεμικὰς ἀσφαλείας τοὐναντίον ὡς εἶχον κατὰ τὸν ἀρχαῖον χρόνον· δυσείσοδος γὰρ ἐκείνη τοῖς ξενικοῖς καὶ δυσεξερεύνητος τοῖς ἐπιτιθεμένοις. διὸ δεῖ τούτων ἀμφοτέρων μετέχειν (ἐνδέχεται γάρ, ἄν τις οὕτως κατασκευάζῃ καθάπερ ἐν τοῖς γεωργοῖς ἃς καλοῦσί τινες τῶν ἀμπέλων συστάδας), καὶ τὴν μὲν ὅλην μὴ ποιεῖν πόλιν εὔτομον, κατὰ μέρη δὲ καὶ τόπους· οὕτω γὰρ καὶ πρὸς ἀσφάλειαν καὶ πρὸς κόσμον ἕξει καλῶς. περὶ δὲ τειχῶν, οἱ μὴ φάσκοντες δεῖν ἔχειν τὰς τῆς ἀρετῆς ἀντιποιουμένας πόλεις λίαν ἀρχαίως ὑπολαμβάνουσιν, καὶ ταῦθʼ ὁρῶντες ἐλεγχομένας ἔργῳ τὰς ἐκείνως καλλωπισαμένας. ἔστι δὲ πρὸς μὲν τοὺς ὁμοίους καὶ μὴ πολὺ τῷ πλήθει διαφέροντας οὐ καλὸν τὸ πειρᾶσθαι σῴζεσθαι διὰ τῆς τῶν τειχῶν ἐρυμνότητος· ἐπεὶ δὲ καὶ συμβαίνειν ἐνδέχεται πλείω τὴν ὑπεροχὴν γίγνεσθαι τῶν ἐπιόντων τῆς ἀνθρωπίνης τῆς ἐν τοῖς ὀλίγοις ἀρετῆς, εἰ δεῖ σῴζεσθαι καὶ μὴ πάσχειν κακῶς μηδὲ ὑβρίζεσθαι, τὴν ἀσφαλεστάτην ἐρυμνότητα τῶν τειχῶν οἰητέον εἶναι πολεμικωτάτην,

1331aHele bugün, kuşatmalar için atış silahları ve savaş makineleri böylesine incelikli hâle getirilmişken bu daha da doğrudur. Şehirlerin çevresine sur çekmemeyi istemek, ülkenin kolayca istila edilebilir olmasını istemeye ve dağlık yerleri düzlemeye benzer; içinde oturanlar korkak olacakmış gibi evlerin çevresine duvar çekmemeye de benzer. Şu da gözden kaçmamalıdır: Şehrin çevresine sur çekmiş olanlar şehirlerini iki türlü kullanabilir, hem surlu hem de surasız bir şehir gibi; suru olmayanlar ise bunu yapamaz. Durum böyleyse, yalnız sur çekmekle yetinmemeli, surlara özen de göstermelidir; öyle ki hem şehre yakışır bir süs olsunlar hem de savaşın ihtiyaçlarına, özellikle yeni bulunmuş saldırı yöntemlerine karşılık versinler. Saldıranlar üstünlük sağlayacakları yolların peşinde nasıl titizlikle koşuyorsa, savunanların da bu yolların bir kısmını bulmuş olması, bir kısmını ise araması ve üzerine kafa yorması gerekir; çünkü iyi hazırlanmış olanlara kimse saldırmaya kalkışmaz bile.

12. Bölüm

Vatandaş kitlesi ortak sofralara dağıtılacağına, surlar da uygun yerlerde nöbet yerleri ve kulelerle bölüneceğine göre, ortak sofraların bir kısmını bu nöbet yerlerinde kurmanın yerinde olacağı açıktır. Bunlar böyle düzenlenebilir. Tanrılara ayrılmış yapıların ve en yetkili makamların ortak sofralarının ise elverişli ve hepsi için aynı bir yerde bulunması uygundur; yalnız kanunun ya da Pythia'dan gelen bir kehanetin ayrı bir yere koyduğu tapınaklar bunun dışındadır. Böyle bir yer, konumunun üstünlüğünü gösterecek kadar göze çarpmalı, şehrin çevresindeki kısımlara göre de daha korunaklı olmalıdır. Bu yerin aşağısında, Thessalia'da "hür meydan" denen türden bir meydan kurulması yerinde olur. Bu meydan her türlü satılık maldan arınmış olmalı; ne el işçisi ne çiftçi ne de bu türden başka biri, yöneticiler çağırmadıkça oraya girmemelidir. Yaşlıların idman yerleri de burada bulunursa, yer daha da hoş olur. Çünkü bu düzen de yaşlara göre bölünmelidir: Gençlerin yanında bazı yöneticiler vakit geçirmeli, yaşlılar ise yöneticilerin yanında bulunmalıdır; zira yöneticilerin göz önünde olması, gerçek utanma duygusunu ve hür insanlara yaraşan çekingenliği en çok bu yolla aşılar.

1331a

ἄλλως τε καὶ νῦν εὑρημένων τῶν περὶ τὰ βέλη καὶ τὰς μηχανὰς εἰς ἀκρίβειαν πρὸς τὰς πολιορκίας. ὅμοιον γὰρ τὸ τείχη μὴ περιβάλλειν ταῖς πόλεσιν ἀξιοῦν καὶ τὸ τὴν χώραν εὐέμβολον ζητεῖν καὶ περιαιρεῖν τοὺς ὀρεινοὺς τόπους, ὁμοίως δὲ καὶ ταῖς οἰκήσεσι ταῖς ἰδίαις μὴ περιβάλλειν τοίχους ὡς ἀνάνδρων ἐσομένων τῶν κατοικούντων. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τοῦτό γε δεῖ λανθάνειν, ὅτι τοῖς μὲν περιβεβλημένοις τείχη περὶ τὴν πόλιν ἔξεστιν ἀμφοτέρως χρῆσθαι ταῖς πόλεσιν, καὶ ὡς ἐχούσαις τείχη καὶ ὡς μὴ ἐχούσαις, τοῖς δὲ μὴ κεκτημένοις οὐκ ἔξεστιν. εἰ δὴ τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον, οὐχ ὅτι τείχη μόνον περιβλητέον, ἀλλὰ καὶ τούτων ἐπιμελητέον, ὅπως καὶ πρὸς κόσμον ἔχῃ τῇ πόλει πρεπόντως καὶ πρὸς τὰς πολεμικὰς χρείας, τάς τε ἄλλας καὶ τὰς νῦν ἐπεξευρημένας. ὥσπερ γὰρ τοῖς ἐπιτιθεμένοις ἐπιμελές ἐστι διʼ ὧν τρόπων πλεονεκτήσουσιν, οὕτω τὰ μὲν εὕρηται τὰ δὲ δεῖ ζητεῖν καὶ φιλοσοφεῖν καὶ τοὺς φυλαττομένους· ἀρχὴν γὰρ οὐδʼ ἐπιχειροῦσιν ἐπιτίθεσθαι τοῖς εὖ παρεσκευασμένοις. ἐπεὶ δὲ δεῖ τὸ μὲν πλῆθος τῶν πολιτῶν ἐν συσσιτίοις κατανενεμῆσθαι, τὰ δὲ τείχη διειλῆφθαι φυλακτηρίοις καὶ πύργοις κατὰ τόπους ἐπικαίρους, δῆλον ὡς ταῦτα προκαλεῖται παρασκευάζειν ἔνια τῶν συσσιτίων ἐν τούτοις τοῖς φυλακτηρίοις. καὶ ταῦτα μὲν δὴ τοῦτον ἄν τις διακοσμήσειε τὸν τρόπον· τὰς δὲ τοῖς θείοις ἀποδεδομένας οἰκήσεις καὶ τὰ κυριώτατα τῶν ἀρχείων συσσίτια ἁρμόττει τόπον ἐπιτήδειόν τε ἔχειν καὶ τὸν αὐτόν, ὅσα μὴ τῶν ἱερῶν ὁ νόμος ἀφορίζει χωρὶς ἤ τι μαντεῖον ἄλλο πυθόχρηστον. εἴη δʼ ἂν τοιοῦτος ὁ τόπος ὅστις ἐπιφάνειάν τε ἔχει πρὸς τὴν τῆς θέσεως ἀρετὴν ἱκανῶς καὶ πρὸς τὰ γειτνιῶντα μέρη τῆς πόλεως ἐρυμνοτέρως. πρέπει δʼ ὑπὸ μὲν τοῦτον τὸν τόπον τοιαύτης ἀγορᾶς εἶναι κατασκευὴν οἵαν καὶ περὶ Θετταλίαν νομίζουσιν ἣν ἐλευθέραν καλοῦσιν, αὕτη δʼ ἐστὶν ἣν δεῖ καθαρὰν εἶναι τῶν ὠνίων πάντων, καὶ μήτε βάναυσον μήτε γεωργὸν μήτʼ ἄλλον μηδένα τοιοῦτον παραβάλλειν μὴ καλούμενον ὑπὸ τῶν ἀρχόντων. εἴη δʼ ἂν εὔχαρις ὁ τόπος, εἰ καὶ τὰ γυμνάσια τῶν πρεσβυτέρων ἔχοι τὴν τάξιν ἐνταῦθα· πρέπει γὰρ διῃρῆσθαι κατὰ τὰς ἡλικίας καὶ τοῦτον τὸν κόσμον, καὶ παρὰ μὲν τοῖς νεωτέροις ἄρχοντάς τινας διατρίβειν, τοὺς δὲ πρεσβυτέρους παρὰ τοῖς ἄρχουσιν· ἡ γὰρ ἐν ὀφθαλμοῖς τῶν ἀρχόντων παρουσία μάλιστα ἐμποιεῖ τὴν ἀληθινὴν αἰδῶ καὶ τὸν τῶν ἐλευθέρων

1331b

φόβον.

1331b1Satılık malların alınıp satıldığı çarşı ise bundan farklı ve ayrı bir yerde olmalı; hem denizden gelen malların hem de ülkenin her yanından gelen ürünlerin kolayca toplanabileceği bir konumda bulunmalıdır.

Şehrin başında bulunanlar rahipler ve yöneticiler diye ikiye ayrıldığına göre, rahiplerin ortak sofralarının da kutsal yapıların çevresinde yer alması uygundur. Sözleşmelerle, dava dilekçeleriyle, mahkemeye çağrılarla ve bu türden başka idari işlerle, ayrıca çarşı denetimiyle ve "şehir denetimi" denen işle uğraşan makamlar ise bir çarşının ve ortak bir toplanma yerinin yakınında kurulmalıdır. Zorunlu ihtiyaçların karşılandığı çarşının çevresi böyle bir yerdir; çünkü yukarıdaki meydanı boş vakit için ayırıyoruz, bunu ise zorunlu işler için. Anlattığımız bu düzen kırsal bölgede de örnek alınmalıdır. Orada da kimilerinin "orman bekçisi", kimilerinin "kır denetçisi" dediği yöneticilerin, bölgeyi korumak için nöbet yerleri ve ortak sofraları olması zorunludur; ayrıca kırsal bölgeye dağılmış, bir kısmı tanrılara, bir kısmı kahramanlara adanmış tapınaklar bulunmalıdır. Ama şimdi bu tür şeyleri ayrıntısıyla anlatarak vakit geçirmek boşunadır. Bunları düşünmek zor değildir, zor olan yapmaktır; çünkü söylemek dileğin işidir, gerçekleşmesi ise talihin. Bu yüzden şimdilik bu konuları daha fazla açmayalım.

13. Bölüm

Şimdi yönetim biçiminin kendisini ele almalı, bahtiyar olacak ve iyi yönetilecek bir şehrin hangi ve ne tür unsurlardan oluşması gerektiğini söylemeliyiz. Herkes için iyilik iki şeye bağlıdır: Biri, hedefin ve eylemlerin gayesinin doğru konması; öteki, gayeye götüren eylemlerin bulunmasıdır. (Bu ikisi birbiriyle uyuşmayabilir de, uyuşabilir de. Bazen hedef iyi konmuştur, ama insanlar eylem sırasında ona ulaşmayı beceremez; bazen gayeye götüren her şeyi başarırlar, ama koydukları gaye kötüdür; bazen de ikisinde birden yanılırlar, hekimlikte olduğu gibi: Hekimler bazen sağlıklı bir bedenin nasıl olması gerektiğine doğru karar veremez, kendi koydukları ölçüye götürecek araçları da bulamazlar. Oysa tekhnē'lerde ve bilgilerde bu ikisine, yani hem gayeye hem de gayeye götüren eylemlere hâkim olmak gerekir.) Herkesin iyi yaşamayı ve saadeti istediği açıktır; ama kimine bunu elde etme imkânı nasip olur, kimine olmaz, bunun sebebi de bir talih ya da tabiattır (çünkü güzel yaşamak belli bir donanıma da muhtaçtır; iyi yaratılışlı olanlar için daha azına, kötü yaratılışlı olanlar için daha fazlasına).

1331b1

τὴν δὲ τῶν ὠνίων ἀγορὰν ἑτέραν τε δεῖ ταύτης εἶναι καὶ χωρίς, ἔχουσαν τόπον εὐσυνάγωγον τοῖς τε ἀπὸ τῆς θαλάττης πεμπομένοις καὶ τοῖς ἀπὸ τῆς χώρας πᾶσιν. ἐπεὶ δὲ τὸ προεστὸς διαιρεῖται τῆς πόλεως εἰς ἱερεῖς καὶ εἰς ἄρχοντας, πρέπει καὶ τῶν ἱερέων συσσίτια περὶ τὴν τῶν ἱερῶν οἰκοδομημάτων ἔχειν τὴν τάξιν. τῶν δʼ ἀρχείων ὅσα περὶ τὰ συμβόλαια ποιεῖται τὴν ἐπιμέλειαν, περί τε γραφὰς δικῶν καὶ τὰς κλήσεις καὶ τὴν ἄλλην τὴν τοιαύτην διοίκησιν, ἔτι δὲ περὶ τὴν ἀγορανομίαν καὶ τὴν καλουμένην ἀστυνομίαν, πρὸς ἀγορᾷ μὲν δεῖ καὶ συνόδῳ τινὶ κοινῇ κατεσκευάσθαι, τοιοῦτος δʼ ὁ περὶ τὴν ἀναγκαίαν ἀγοράν ἐστι τόπος· ἐνσχολάζειν μὲν γὰρ τὴν ἄνω τίθεμεν, ταύτην δὲ πρὸς τὰς ἀναγκαίας πράξεις. μεμιμῆσθαι δὲ χρὴ τὴν εἰρημένην τάξιν καὶ τὰ περὶ τὴν χώραν· καὶ γὰρ ἐκεῖ τοῖς ἄρχουσιν οὓς καλοῦσιν οἱ μὲν ὑλωροὺς οἱ δὲ ἀγρονόμους καὶ φυλακτήρια καὶ συσσίτια πρὸς φυλακὴν ἀναγκαῖον ὑπάρχειν, ἔτι δὲ ἱερὰ κατὰ τὴν χώραν εἶναι νενεμημένα, τὰ μὲν θεοῖς τὰ δὲ ἥρωσιν. ἀλλὰ τὸ διατρίβειν νῦν ἀκριβολογουμένους καὶ λέγοντας περὶ τῶν τοιούτων ἀργόν ἐστιν· οὐ γὰρ χαλεπόν ἐστι τὰ τοιαῦτα νοῆσαι, ἀλλὰ ποιῆσαι μᾶλλον· τὸ μὲν γὰρ λέγειν εὐχῆς ἔργον ἐστί, τὸ δὲ συμβῆναι τύχης. διὸ περὶ μὲν τῶν τοιούτων τό γε ἐπὶ πλεῖον ἀφείσθω τὰ νῦν. περὶ δὲ τῆς πολιτείας αὐτῆς, ἐκ τίνων καὶ ποίων δεῖ συνεστάναι τὴν μέλλουσαν ἔσεσθαι πόλιν μακαρίαν καὶ πολιτεύσεσθαι καλῶς, λεκτέον. ἐπεὶ δὲ δύʼ ἐστὶν ἐν οἷς γίγνεται τὸ εὖ πᾶσι, τούτοιν δʼ ἐστὶν ἓν μὲν ἐν τῷ τὸν σκοπὸν κεῖσθαι καὶ τὸ τέλος τῶν πράξεων ὀρθῶς, ἓν δὲ τὰς πρὸς τὸ τέλος φερούσας πράξεις εὑρίσκειν (ἐνδέχεται γὰρ ταῦτα καὶ διαφωνεῖν ἀλλήλοις καὶ συμφωνεῖν· ἐνίοτε γὰρ ὁ μὲν σκοπὸς ἔκκειται καλῶς, ἐν δὲ τῷ πράττειν τοῦ τυχεῖν αὐτοῦ διαμαρτάνουσιν, ὁτὲ δὲ τῶν μὲν πρὸς τὸ τέλος πάντων ἐπιτυγχάνουσιν, ἀλλὰ τὸ τέλος ἔθεντο φαῦλον, ὁτὲ δὲ ἑκατέρου διαμαρτάνουσιν, οἷον περὶ ἰατρικήν· οὔτε γὰρ ποῖόν τι δεῖ τὸ ὑγιαῖνον εἶναι σῶμα κρίνουσιν ἐνίοτε καλῶς, οὔτε πρὸς τὸν ὑποκείμενον αὐτοῖς ὅρον τυγχάνουσι τῶν ποιητικῶν· δεῖ δʼ ἐν ταῖς τέχναις καὶ ἐπιστήμαις ταῦτα ἀμφότερα κρατεῖσθαι, τὸ τέλος καὶ τὰς εἰς τὸ τέλος πράξεις), ὅτι μὲν οὖν τοῦ τε εὖ ζῆν καὶ τῆς εὐδαιμονίας ἐφίενται πάντες, φανερόν, ἀλλὰ τούτων τοῖς μὲν ἐξουσία τυγχάνει τοῖς δὲ οὔ, διά τινα τύχην ἢ φύσιν

1331b40

(δεῖται γὰρ καὶ χορηγίας

1332a Kimileri ise imkânları olduğu hâlde saadeti daha baştan yanlış yerde arar. Önümüzdeki iş en iyi yönetim biçimini görmektir. En iyi yönetim biçimi, bir şehrin en iyi yönetileceği biçimdir; bir şehir de en çok hangi biçimde mesut olabiliyorsa en iyi o biçimde yönetilir. O hâlde saadetin ne olduğunu bilmemiz gerektiği açıktır.

Saadetin aretē'nin eksiksiz fiili ve kullanımı olduğunu söylüyoruz (bunu Etik'te de belirledik, o konuşmaların bir faydası varsa); hem de bir şarta bağlı olarak değil, mutlak olarak. Şarta bağlı derken zorunlu olanı, mutlak derken güzel olanı kastediyorum. Mesela adil eylemlerde, haklı cezalar ve cezalandırmalar aretē'den doğar, ama zorunludur; güzellikleri de zorunluluktan gelir (çünkü ne bir insanın ne de bir şehrin böyle bir şeye hiç ihtiyaç duymaması daha tercihe değer olurdu). Şereflere ve bolluğa yönelen eylemler ise mutlak olarak en güzel eylemlerdir. Çünkü cezalandırma bir kötülüğü ortadan kaldırmaktır; bu tür eylemler ise bunun tam tersidir: İyilikleri hazırlar ve doğururlar. Erdemli insan yoksulluğu, hastalığı ve öteki kötü talihleri de güzelce kullanabilir; ama bahtiyarlık bunların zıtlarındadır. (Etik üzerine konuşmalarda bu da belirlenmişti: Erdemli insan öyle biridir ki mutlak olarak iyi olan şeyler, onun aretē'si sayesinde onun için de iyidir; açıktır ki o, bu iyileri de mutlak olarak erdemli ve güzel bir biçimde kullanmalıdır.) İnsanların saadetin sebebini dış iyilerde görmesi de bundandır; bu, parlak ve güzel bir kithara çalışının sebebini tekhnē'de değil de lirde aramaya benzer.

Söylenenlerden şu çıkar: Bazı şeyler hazır bulunmalı, bazılarını da kanun koyucu sağlamalıdır. Bu yüzden şehri kurarken, talihin hâkim olduğu şeylerde talihin yaver gitmesini dileriz (çünkü bunlarda talihin hâkim olduğunu kabul ediyoruz); ama şehrin erdemli olması artık talihin değil, epistēmē'nin ve prohairesis'in işidir. Bir şehir ise, yönetime katılan vatandaşları erdemli olduğu için erdemli olur; bizim şehrimizde de bütün vatandaşlar yönetime katılır. O hâlde bir insanın nasıl erdemli olduğunu incelemeliyiz. Çünkü vatandaşlar tek tek erdemli olmadan hepsinin birden erdemli olması mümkün olsa bile, tek tek erdemli olmaları daha tercihe değerdir; zira tek tek erdemli olmak, hepsinin erdemli olmasını da beraberinde getirir. İnsanlar üç şey sayesinde iyi ve erdemli olur. Bu üç şey tabiat, alışkanlık ve logos'tur. Önce doğuştan belli bir tabiata sahip olmak gerekir: mesela başka bir hayvan olarak değil, insan olarak doğmak; sonra belli nitelikte bir bedene ve psykhē'ye sahip olmak. Ama bazı niteliklerle doğmanın hiçbir faydası yoktur;

1332a

τινὸς τὸ ζῆν καλῶς, τούτου δὲ ἐλάττονος μὲν τοῖς ἄμεινον διακειμένοις, πλείονος δὲ τοῖς χεῖρον), οἱ δʼ εὐθὺς οὐκ ὀρθῶς ζητοῦσι τὴν εὐδαιμονίαν, ἐξουσίας ὑπαρχούσης. ἐπεὶ δὲ τὸ προκείμενόν ἐστι τὴν ἀρίστην πολιτείαν ἰδεῖν, αὕτη δʼ ἐστὶ καθʼ ἣν ἄριστʼ ἂν πολιτεύοιτο πόλις, ἄριστα δʼ ἂν πολιτεύοιτο καθʼ ἣν εὐδαιμονεῖν μάλιστα ἐνδέχεται τὴν πόλιν, δῆλον ὅτι τὴν εὐδαιμονίαν δεῖ, τί ἐστι, μὴ λανθάνειν. φαμὲν δὲ (καὶ διωρίσμεθα ἐν τοῖς Ἠθικοῖς, εἴ τι τῶν λόγων ἐκείνων ὄφελος) ἐνέργειαν εἶναι καὶ χρῆσιν ἀρετῆς τελείαν, καὶ ταύτην οὐκ ἐξ ὑποθέσεως ἀλλʼ ἁπλῶς. λέγω δʼ ἐξ ὑποθέσεως τἀναγκαῖα, τὸ δʼ ἁπλῶς τὸ καλῶς· οἷον τὰ περὶ τὰς δικαίας πράξεις, αἱ δίκαιαι τιμωρίαι καὶ κολάσεις ἀπʼ ἀρετῆς μέν εἰσιν, ἀναγκαῖαι δέ, καὶ τὸ καλῶς ἀναγκαίως ἔχουσιν (αἱρετώτερον μὲν γὰρ μηδενὸς δεῖσθαι τῶν τοιούτων μήτε τὸν ἄνδρα μήτε τὴν πόλιν), αἱ δʼ ἐπὶ τὰς τιμὰς καὶ τὰς εὐπορίας ἁπλῶς εἰσι κάλλισται πράξεις. τὸ μὲν γὰρ ἕτερον κακοῦ τινὸς ἀναίρεσίς ἐστιν, αἱ τοιαῦται δὲ πράξεις τοὐναντίον· κατασκευαὶ γὰρ ἀγαθῶν εἰσι καὶ γεννήσεις. χρήσαιτο δʼ ἂν ὁ σπουδαῖος ἀνὴρ καὶ πενίᾳ καὶ νόσῳ καὶ ταῖς ἄλλαις τύχαις ταῖς φαύλαις καλῶς· ἀλλὰ τὸ μακάριον ἐν τοῖς ἐναντίοις ἐστίν (καὶ γὰρ τοῦτο διώρισται κατὰ τοὺς ἠθικοὺς λόγους, ὅτι τοιοῦτός ἐστιν ὁ σπουδαῖος, ᾧ διὰ τὴν ἀρετὴν ἀγαθά ἐστι τὰ ἁπλῶς ἀγαθά, δῆλον δʼ ὅτι καὶ τὰς χρήσεις ἀναγκαῖον σπουδαίας καὶ καλὰς εἶναι ταύτας ἁπλῶς)· διὸ καὶ νομίζουσιν ἄνθρωποι τῆς εὐδαιμονίας αἴτια τὰ ἐκτὸς εἶναι τῶν ἀγαθῶν, ὥσπερ εἰ τοῦ κιθαρίζειν λαμπρὸν καὶ καλῶς αἰτιῷντο τὴν λύραν μᾶλλον τῆς τέχνης. ἀναγκαῖον τοίνυν ἐκ τῶν εἰρημένων τὰ μὲν ὑπάρχειν, τὰ δὲ παρασκευάσαι τὸν νομοθέτην. διὸ κατατυχεῖν εὐχόμεθα τῇ τῆς πόλεως συστάσει ὧν ἡ τύχη κυρία (κυρίαν γὰρ ὑπάρχειν τίθεμεν)· τὸ δὲ σπουδαίαν εἶναι τὴν πόλιν οὐκέτι τύχης ἔργον ἀλλʼ ἐπιστήμης καὶ προαιρέσεως. ἀλλὰ μὴν σπουδαία γε πόλις ἐστὶ τῷ τοὺς πολίτας τοὺς μετέχοντας τῆς πολιτείας εἶναι σπουδαίους· ἡμῖν δὲ πάντες οἱ πολῖται μετέχουσι τῆς πολιτείας. τοῦτʼ ἄρα σκεπτέον, πῶς ἀνὴρ γίνεται σπουδαῖος. καὶ γὰρ εἰ πάντας ἐνδέχεται σπουδαίους εἶναι, μὴ καθʼ ἕκαστον δὲ τῶν πολιτῶν, οὕτως αἱρετώτερον· ἀκολουθεῖ γὰρ τῷ καθʼ ἕκαστον καὶ τὸ πάντας. ἀλλὰ μὴν ἀγαθοί γε καὶ σπουδαῖοι γίγνονται διὰ τριῶν. τὰ τρία δὲ ταῦτά ἐστι φύσις ἔθος λόγος. καὶ γὰρ φῦναι δεῖ πρῶτον, οἷον ἄνθρωπον ἀλλὰ μὴ τῶν ἄλλων τι ζῴων· εἶτα καὶ ποιόν τινα τὸ σῶμα καὶ τὴν ψυχήν. ἔνια δὲ οὐθὲν ὄφελος

1332b

φῦναι·

1332b1 çünkü alışkanlıklar onları değiştirir. Bazı nitelikler tabiatça iki yöne de açıktır, alışkanlıklar onları kötüye ya da iyiye çevirir. Öteki hayvanlar çoğunlukla tabiatlarıyla yaşar, bazıları azıcık da alışkanlıklarıyla; insan ise logos'la da yaşar, çünkü logos'a sahip olan yalnız odur. Bu yüzden bu üçünün birbiriyle uyum içinde olması gerekir. Çünkü insanlar, başka türlüsünün daha iyi olduğuna ikna olurlarsa, logos sayesinde alışkanlıklarına ve tabiatlarına aykırı birçok şey yaparlar. Kanun koyucunun kolayca biçim verebileceği insanların tabiatça nasıl olması gerektiğini daha önce belirledik; geri kalanı artık terbiyenin işidir. Çünkü insanlar bazı şeyleri alışarak, bazılarını dinleyerek öğrenir.

14. Bölüm

Her siyasi topluluk yönetenlerden ve yönetilenlerden oluştuğuna göre, şunu incelemek gerekir: Yönetenler ile yönetilenler ayrı kişiler mi olmalı, yoksa ömür boyu aynı kişiler mi? Çünkü terbiyenin de bu ayrıma uyması gerekeceği açıktır. Eğer bir kesim ötekilerden, tanrıların ve kahramanların insanlardan farklı olduğuna inandığımız kadar farklı olsaydı, yani önce bedence, sonra psykhē bakımından çok büyük bir üstünlüğe sahip olsaydı ve yönetenlerin üstünlüğü yönetilenlerin gözünde tartışmasız ve apaçık olsaydı, açıktır ki aynı kişilerin hep yönetmesi, ötekilerin de hep yönetilmesi daha iyi olurdu. Ama bu kolay bulunmadığına, Skylaks'ın Hindistan'daki krallar için söylediği gibi yönettiklerinden o kadar üstün krallar da bizde olmadığına göre, birçok sebepten herkesin sırayla yönetmeye ve yönetilmeye eşit biçimde katılmasının zorunlu olduğu açıktır. Çünkü benzerler arasında eşitlik herkese aynı payı vermektir; adalete aykırı kurulmuş bir yönetimin ayakta kalması da zordur. Ayrıca kırsaldaki herkes, yönetilenlerle birlikte, düzeni yıkmak isteyenlerin safında yer alır; yönetimdekilerin bütün bunlardan güçlü olacak kadar kalabalık olması ise imkânsızdır. Öte yandan yönetenlerin yönetilenlerden üstün olması gerektiği de tartışmasızdır. O hâlde bunun nasıl olacağını, iki tarafın yönetime nasıl katılacağını kanun koyucu incelemelidir. Buna daha önce değinildi. Ayrımı tabiat kendisi koymuştur: Türce aynı olanı genç ve yaşlı diye ikiye ayırmıştır; bunlardan gençlere yönetilmek, yaşlılara yönetmek yaraşır. Kimse yaşı yüzünden yönetilmeye kızmaz, kendini yönetenlerden üstün de görmez; hele uygun yaşa geldiğinde bu katkısının karşılığını alacaksa.

Demek ki bir bakıma aynı kişilerin yönettiğini ve yönetildiğini, bir bakıma da ayrı kişilerin yönettiğini söylemek gerekir.

1332b1

τὰ γὰρ ἔθη μεταβαλεῖν ποιεῖ· ἔνια γὰρ εἶσι, διὰ τῆς φύσεως ἐπαμφοτερίζοντα, διὰ τῶν ἐθῶν ἐπὶ τὸ χεῖρον καὶ τὸ βέλτιον. τὰ μὲν οὖν ἄλλα τῶν ζῴων μάλιστα μὲν τῇ φύσει ζῇ, μικρὰ δʼ ἔνια καὶ τοῖς ἔθεσιν, ἄνθρωπος δὲ καὶ λόγῳ· μόνος γὰρ ἔχει λόγον· ὥστε δεῖ ταῦτα συμφωνεῖν ἀλλήλοις. πολλὰ γὰρ παρὰ τοὺς ἐθισμοὺς καὶ τὴν φύσιν πράττουσι διὰ τὸν λόγον, ἐὰν πεισθῶσιν ἄλλως ἔχειν βέλτιον. τὴν μὲν τοίνυν φύσιν οἵους εἶναι δεῖ τοὺς μέλλοντας εὐχειρώτους ἔσεσθαι τῷ νομοθέτῃ, διωρίσμεθα πρότερον· τὸ δὲ λοιπὸν ἔργον ἤδη παιδείας. τὰ μὲν γὰρ ἐθιζόμενοι μανθάνουσι τὰ δʼ ἀκούοντες. ἐπεὶ δὲ πᾶσα πολιτικὴ κοινωνία συνέστηκεν ἐξ ἀρχόντων καὶ ἀρχομένων, τοῦτο δὴ σκεπτέον, εἰ ἑτέρους εἶναι δεῖ τοὺς ἄρχοντας καὶ τοὺς ἀρχομένους ἢ τοὺς αὐτοὺς διὰ βίου· δῆλον γὰρ ὡς ἀκολουθεῖν δεήσει καὶ τὴν παιδείαν κατὰ τὴν διαίρεσιν ταύτην. εἰ μὲν τοίνυν εἴησαν τοσοῦτον διαφέροντες ἅτεροι τῶν ἄλλων ὅσον τοὺς θεοὺς καὶ τοὺς ἥρωας ἡγούμεθα τῶν ἀνθρώπων διαφέρειν, εὐθὺς πρῶτον κατὰ τὸ σῶμα πολλὴν ἔχοντες ὑπερβολήν, εἶτα κατὰ τὴν ψυχήν, ὥστε ἀναμφισβήτητον εἶναι καὶ φανερὰν τὴν ὑπεροχὴν τοῖς ἀρχομένοις τὴν τῶν ἀρχόντων, δῆλον ὅτι βέλτιον ἀεὶ τοὺς αὐτοὺς τοὺς μὲν ἄρχειν τοὺς δʼ ἄρχεσθαι καθάπαξ· ἐπεὶ δὲ τοῦτʼ οὐ ῥᾴδιον λαβεῖν οὐδʼ ἔστιν ὥσπερ ἐν Ἰνδοῖς φησι Σκύλαξ εἶναι τοὺς βασιλέας τοσοῦτον διαφέροντας τῶν ἀρχομένων, φανερὸν ὅτι διὰ πολλὰς αἰτίας ἀναγκαῖον πάντας ὁμοίως κοινωνεῖν τοῦ κατὰ μέρος ἄρχειν καὶ ἄρχεσθαι. τό τε γὰρ ἴσον ταὐτὸν τοῖς ὁμοίοις, καὶ χαλεπὸν μένειν τὴν πολιτείαν τὴν συνεστηκυῖαν παρὰ τὸ δίκαιον. μετὰ γὰρ τῶν ἀρχομένων ὑπάρχουσι νεωτερίζειν βουλόμενοι πάντες οἱ κατὰ τὴν χώραν, τοσούτους τε εἶναι τοὺς ἐν τῷ πολιτεύματι τὸ πλῆθος ὥστʼ εἶναι κρείττους πάντων τούτων ἕν τι τῶν ἀδυνάτων ἐστίν. ἀλλὰ μὴν ὅτι γε δεῖ τοὺς ἄρχοντας διαφέρειν τῶν ἀρχομένων, ἀναμφισβήτητον. πῶς οὖν ταῦτʼ ἔσται καὶ πῶς μεθέξουσι, δεῖ σκέψασθαι τὸν νομοθέτην. εἴρηται δὲ πρότερον περὶ αὐτοῦ. ἡ γὰρ φύσις δέδωκε τὴν διαίρεσιν ποιήσασα αὐτὸ τὸ γένει ταὐτὸ τὸ μὲν νεώτερον τὸ δὲ πρεσβύτερον, ὧν τοῖς μὲν ἄρχεσθαι πρέπει τοῖς δʼ ἄρχειν· ἀγανακτεῖ δὲ οὐδεὶς καθʼ ἡλικίαν ἀρχόμενος, οὐδὲ νομίζει εἶναι κρείττων, ἄλλως τε καὶ μέλλων ἀντιλαμβάνειν τοῦτον τὸν ἔρανον ὅταν τύχῃ τῆς ἱκνουμένης ἡλικίας. ἔστι μὲν ἄρα ὡς τοὺς αὐτοὺς ἄρχειν καὶ ἄρχεσθαι φατέον, ἔστι δὲ ὡς ἑτέρους.

1332b40 Bu yüzden terbiyenin de bir bakıma aynı, bir bakıma farklı olması zorunludur.

1332b40

ὥστε καὶ τὴν

1333a Çünkü iyi yönetecek olanın önce yönetilmiş olması gerektiğini söylerler. (İlk konuşmalarda söylendiği gibi, yönetimin bir türü yönetenin, bir türü de yönetilenin uğrunadır. Birincisine efendi yönetimi, ikincisine hür insanların yönetimi diyoruz. Verilen emirlerin bazıları, yaptırılan işler bakımından değil, ne uğruna yaptırıldıkları bakımından birbirinden ayrılır. Bu yüzden hizmetçi işi sayılan birçok işi hür gençlerin yapması bile güzeldir; çünkü eylemler güzel olup olmamak bakımından kendi başlarına değil, gayeleri ve ne uğruna yapıldıkları bakımından birbirinden ayrılır.) Vatandaşın, yöneticinin ve en iyi insanın aretē'sinin aynı olduğunu, aynı kişinin önce yönetilen, sonra yönetici olması gerektiğini söylediğimize göre, kanun koyucu şu konuya eğilmelidir: İnsanlar nasıl ve hangi uğraşlarla iyi olur, en iyi hayatın gayesi nedir?

Psykhē iki parçaya ayrılmıştır: Biri kendi başına logos'a sahiptir; öteki kendi başına logos'a sahip değildir, ama logos'a itaat edebilir. Bir insanın iyi sayılmasını sağlayan aretē'ler de bu iki parçanın aretē'leridir. Ayrımı bizim gibi yapanlar için, gayenin bunlardan hangisinde daha çok bulunduğunu söylemek zor değildir. Çünkü daha kötü olan her zaman daha iyi olanın uğrunadır; bu, hem tekhnē eserlerinde hem de tabiat eserlerinde aynı şekilde açıktır; daha iyi olan da logos'a sahip olandır. Bu parça da alışageldiğimiz tarzda ikiye ayrılır: Çünkü logos'un biri eyleme, öteki temaşaya yöneliktir. Demek ki bu parçanın da aynı şekilde ayrılması zorunludur. Eylemlerin de buna uygun olarak ayrıldığını söyleyeceğiz: Hepsine ya da ikisine ulaşabilenler için, tabiatça daha iyi olan parçanın eylemleri daha tercihe değer olmalıdır; çünkü herkes için en tercihe değer olan, ulaşabileceği en yüksek şeydir. Bütün hayat da meşguliyet ve boş vakit, savaş ve barış diye ayrılır; yapılan işlerin bir kısmı zorunlu ve yararlı olana, bir kısmı güzel olana yöneliktir. Bunlar arasında da psykhē'nin parçalarında ve onların eylemlerinde yapılan tercihin aynısını yapmak zorunludur: Savaş barış uğruna, meşguliyet boş vakit uğruna, zorunlu ve yararlı olan da güzel olan uğruna seçilmelidir. Siyaset adamı kanun koyarken bunların hepsini, hem psykhē'nin parçalarını hem de onların eylemlerini göz önünde tutmalı, ama daha çok daha iyi olanlara ve gayelere bakmalıdır. Hayat tarzları ve yapılacak işlerin seçimi konusunda da aynı yol izlenmelidir: İnsan meşguliyete ve savaşa elverişli olmalı,

1333a

παιδείαν ἔστιν ὡς τὴν αὐτὴν ἀναγκαῖον, ἔστι δʼ ὡς ἑτέραν εἶναι. τὸν [τε] γὰρ μέλλοντα καλῶς ἄρχειν ἀρχθῆναί φασι δεῖν πρῶτον. (ἔστι δὲ ἀρχή, καθάπερ ἐν τοῖς πρώτοις εἴρηται λόγοις, ἡ μὲν τοῦ ἄρχοντος χάριν ἡ δὲ τοῦ ἀρχομένου. τούτων δὲ τὴν μὲν δεσποτικὴν εἶναί φαμεν, τὴν δὲ τῶν ἐλευθέρων. διαφέρει δʼ ἔνια τῶν ἐπιταττομένων οὐ τοῖς ἔργοις ἀλλὰ τῷ τίνος ἕνεκα. διὸ πολλὰ τῶν εἶναι δοκούντων διακονικῶν ἔργων καὶ τῶν νέων τοῖς ἐλευθέροις καλὸν διακονεῖν· πρὸς γὰρ τὸ καλὸν καὶ τὸ μὴ καλὸν οὐχ οὕτω διαφέρουσιν αἱ πράξεις καθʼ αὑτὰς ὡς ἐν τῷ τέλει καὶ τῷ τίνος ἕνεκεν.) ἐπεὶ δὲ πολίτου καὶ ἄρχοντος τὴν αὐτὴν ἀρετὴν εἶναί φαμεν καὶ τοῦ ἀρίστου ἀνδρός, τὸν δʼ αὐτὸν ἀρχόμενόν τε δεῖν γίγνεσθαι πρότερον καὶ ἄρχοντα ὕστερον, τοῦτʼ ἂν εἴη τῷ νομοθέτῃ πραγματευτέον, ὅπως ἄνδρες ἀγαθοὶ γίγνωνται, καὶ διὰ τίνων ἐπιτηδευμάτων, καὶ τί τὸ τέλος τῆς ἀρίστης ζωῆς. διῄρηται δὲ δύο μέρη τῆς ψυχῆς, ὧν τὸ μὲν ἔχει λόγον καθʼ αὑτό, τὸ δʼ οὐκ ἔχει μὲν καθʼ αὑτὸ λόγῳ δʼ ὑπακούειν δυνάμενον· ὧν φαμεν τὰς ἀρετὰς εἶναι καθʼ ἃς ἀνὴρ ἀγαθὸς λέγεταί πως. τούτων δὲ ἐν ποτέρῳ μᾶλλον τὸ τέλος, τοῖς μὲν οὕτω διαιροῦσιν ὡς ἡμεῖς φαμεν οὐκ ἄδηλον πῶς λεκτέον. αἰεὶ γὰρ τὸ χεῖρον τοῦ βελτίονός ἐστιν ἕνεκεν, καὶ τοῦτο φανερὸν ὁμοίως ἔν τε τοῖς κατὰ τέχνην καὶ τοῖς κατὰ φύσιν· βέλτιον δὲ τὸ λόγον ἔχον. διῄρηταί τε διχῇ, καθʼ ὅνπερ εἰώθαμεν τρόπον διαιρεῖν· ὁ μὲν γὰρ πρακτικός ἐστι λόγος ὁ δὲ θεωρητικός. ὡσαύτως οὖν ἀνάγκη διῃρῆσθαι καὶ τοῦτο τὸ μέρος δηλονότι. καὶ τὰς πράξεις δʼ ἀνάλογον ἐροῦμεν ἔχειν, καὶ δεῖ τὰς τοῦ φύσει βελτίονος αἱρετωτέρας εἶναι τοῖς δυναμένοις τυγχάνειν ἢ πασῶν ἢ τοῖν δυοῖν· αἰεὶ γὰρ ἑκάστῳ τοῦθʼ αἱρετώτατον οὗ τυχεῖν ἔστιν ἀκροτάτου. διῄρηται δὲ καὶ πᾶς ὁ βίος εἰς ἀσχολίαν καὶ σχολὴν καὶ εἰς πόλεμον καὶ εἰρήνην, καὶ τῶν πρακτῶν τὰ μὲν εἰς τὰ ἀναγκαῖα καὶ χρήσιμα τὰ δὲ εἰς τὰ καλά. περὶ ὧν ἀνάγκη τὴν αὐτὴν αἵρεσιν εἶναι καὶ τοῖς τῆς ψυχῆς μέρεσι καὶ ταῖς πράξεσιν αὐτῶν, πόλεμον μὲν εἰρήνης χάριν, ἀσχολίαν δὲ σχολῆς, τὰ δʼ ἀναγκαῖα καὶ χρήσιμα τῶν καλῶν ἕνεκεν. πρὸς πάντα μὲν τοίνυν τῷ πολιτικῷ βλέποντι νομοθετητέον, καὶ κατὰ τὰ μέρη τῆς ψυχῆς καὶ κατὰ τὰς πράξεις αὐτῶν, μᾶλλον δὲ πρὸς τὰ βελτίω καὶ τὰ τέλη. τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ περὶ τοὺς βίους καὶ τὰς τῶν πραγμάτων αἱρέσεις· δεῖ μὲν γὰρ ἀσχολεῖν δύνασθαι καὶ πολεμεῖν,

1333b ama daha çok barış içinde yaşayabilmeli ve boş vaktini değerlendirebilmeli; zorunlu ve yararlı işleri yapabilmeli, ama güzel işleri daha çok yapmalıdır. Bu yüzden hem çocuklar hem de terbiyeye ihtiyaç duyan öteki yaşlardakiler bu hedefler gözetilerek eğitilmelidir.

Bugün Yunanlar arasında en iyi yönetildiği düşünülen şehirler de, bu yönetimleri kuran kanun koyucular da yönetimi en iyi gayeye göre düzenlemiş, kanunları ve terbiyeyi bütün aretē'lere yöneltmiş görünmüyor; kaba bir şekilde, yararlı ve daha kazançlı görünen aretē'lere yönelmişler. Sonraki yazarlardan bazıları da aynı kanaati benzer biçimde dile getirmiştir: Lakedaimonluların yönetimini över ve kanun koyucunun hedefine hayranlık duyarlar, çünkü o her şeyi üstün gelmeye ve savaşa göre düzenlemiştir. Oysa bu görüşü akılla çürütmek kolaydır, bugün olaylar da onu çürütmüş durumdadır. Nasıl insanların çoğu birçok kişiye efendilik etmeye imrenirse, çünkü bu talihin nimetlerini bolca sağlar, Thibron da öyle Lakonların kanun koyucusuna hayran görünür; onların yönetimi hakkında yazan öteki yazarların her biri de öyle: Tehlikelere karşı eğitildikleri için birçok kişiyi yönetmişlerdir, derler. Oysa bugün Lakonların artık bir hâkimiyeti olmadığına göre, açıktır ki ne mesutturlar ne de kanun koyucuları iyidir. Üstelik onun kanunlarına bağlı kalmışken ve kanunlarını uygulamalarına hiçbir şey engel olmazken güzel yaşamayı yitirmiş olmaları gülünçtür. Kanun koyucunun değer vermesi gereken yönetim konusunda da yanılıyorlar: Hür insanlar üzerindeki yönetim, efendice yönetimden daha güzeldir ve aretē'ye daha uygundur. Ayrıca bir şehir, komşularına hükmetmek için üstün gelmeye alıştırıldı diye mesut sayılmamalı, kanun koyucusu da bundan ötürü övülmemelidir; çünkü bunun büyük bir zararı vardır. Açıktır ki o zaman vatandaşlardan gücü yeten de kendi şehrine hükmedebilmek için bunun peşine düşmeye çalışacaktır; Lakonların, o kadar büyük bir şerefe sahip olduğu hâlde Kral Pausanias'ı suçladıkları şey de budur.

Böyle görüşlerin ve kanunların hiçbiri ne siyasete yaraşır, ne yararlıdır, ne de doğrudur. Çünkü hem tek tek insanlar hem toplum için en iyi olan şeyler aynıdır; kanun koyucu da bunları insanların psykhē'sine yerleştirmelidir. Savaş eğitimi de köleliği hak etmeyenleri köleleştirmek için yapılmamalıdır; önce kendileri başkalarına köle olmasınlar diye, sonra herkese efendilik etmek için değil, yönetilenlerin yararı için önderlik arasınlar diye,

1333b

μᾶλλον δʼ εἰρήνην ἄγειν καὶ σχολάζειν, καὶ τἀναγκαῖα καὶ τὰ χρήσιμα δὲ πράττειν, τὰ δὲ καλὰ δεῖ μᾶλλον. ὥστε πρὸς τούτους τοὺς σκοποὺς καὶ παῖδας ἔτι ὄντας παιδευτέον καὶ τὰς ἄλλας ἡλικίας, ὅσαι δέονται παιδείας. οἱ δὲ νῦν ἄριστα δοκοῦντες πολιτεύεσθαι τῶν Ἑλλήνων, καὶ τῶν νομοθετῶν οἱ ταύτας καταστήσαντες τὰς πολιτείας, οὔτε πρὸς τὸ βέλτιστον τέλος φαίνονται συντάξαντες τὰ περὶ τὰς πολιτείας οὔτε πρὸς πάσας τὰς ἀρετὰς τοὺς νόμους καὶ τὴν παιδείαν, ἀλλὰ φορτικῶς ἀπέκλιναν πρὸς τὰς χρησίμους εἶναι δοκούσας καὶ πλεονεκτικωτέρας. παραπλησίως δὲ τούτοις καὶ τῶν ὕστερόν τινες γραψάντων ἀπεφήναντο τὴν αὐτὴν δόξαν· ἐπαινοῦντες γὰρ τὴν Λακεδαιμονίων πολιτείαν ἄγανται τοῦ νομοθέτου τὸν σκοπόν, ὅτι πάντα πρὸς τὸ κρατεῖν καὶ πρὸς πόλεμον ἐνομοθέτησεν. ἃ καὶ κατὰ τὸν λόγον ἐστὶν εὐέλεγκτα καὶ τοῖς ἔργοις ἐξελήλεγκται νῦν. ὥσπερ γὰρ οἱ πλεῖστοι τῶν ἀνθρώπων ζηλοῦσι τὸ πολλῶν δεσπόζειν, ὅτι πολλὴ χορηγία γίγνεται τῶν εὐτυχημάτων, οὕτω καὶ Θίβρων ἀγάμενος φαίνεται τὸν τῶν Λακώνων νομοθέτην, καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστος τῶν γραφόντων περὶ τῆς πολιτείας αὐτῶν, ὅτι διὰ τὸ γεγυμνάσθαι πρὸς τοὺς κινδύνους πολλῶν ἦρχον· καίτοι δῆλον ὡς ἐπειδὴ νῦν γε οὐκέτι ὑπάρχει τοῖς Λάκωσι τὸ ἄρχειν, οὐκ εὐδαίμονες, οὐδʼ ὁ νομοθέτης ἀγαθός. ἔστι δὲ τοῦτο γελοῖον, εἰ μένοντες ἐν τοῖς νόμοις αὐτοῦ, καὶ μηδενὸς ἐμποδίζοντος πρὸς τὸ χρῆσθαι τοῖς νόμοις, ἀποβεβλήκασι τὸ ζῆν καλῶς. οὐκ ὀρθῶς δʼ ὑπολαμβάνουσιν οὐδὲ περὶ τῆς ἀρχῆς ἣν δεῖ τιμῶντα φαίνεσθαι τὸν νομοθέτην· τοῦ γὰρ δεσποτικῶς ἄρχειν ἡ τῶν ἐλευθέρων ἀρχὴ καλλίων καὶ μᾶλλον μετʼ ἀρετῆς. ἔτι δὲ οὐ διὰ τοῦτο δεῖ τὴν πόλιν εὐδαίμονα νομίζειν καὶ τὸν νομοθέτην ἐπαινεῖν, ὅτι κρατεῖν ἤσκησεν ἐπὶ τὸ τῶν πέλας ἄρχειν· ταῦτα γὰρ μεγάλην ἔχει βλάβην. δῆλον γὰρ ὅτι καὶ τῶν πολιτῶν τῷ δυναμένῳ τοῦτο πειρατέον διώκειν, ὅπως δύνηται τῆς οἰκείας πόλεως ἄρχειν· ὅπερ ἐγκαλοῦσιν οἱ Λάκωνες Παυσανίᾳ τῷ βασιλεῖ, καίπερ ἔχοντι τηλικαύτην τιμήν. οὔτε δὴ πολιτικὸς τῶν τοιούτων λόγων καὶ νόμων οὐθεὶς οὔτε ὠφέλιμος οὔτε ἀληθής ἐστιν. ταὐτὰ γὰρ ἄριστα καὶ ἰδίᾳ καὶ κοινῇ, τόν τε νομοθέτην ἐμποιεῖν δεῖ ταῦτα ταῖς ψυχαῖς τῶν ἀνθρώπων· τήν τε τῶν πολεμικῶν ἄσκησιν οὐ τούτου χάριν δεῖ μελετᾶν, ἵνα καταδουλώσωνται τοὺς ἀναξίους, ἀλλʼ ἵνα πρῶτον μὲν αὐτοὶ μὴ δουλεύσωσιν ἑτέροις, ἔπειτα ὅπως ζητῶσι τὴν ἡγεμονίαν τῆς

1334a

ὠφελείας ἕνεκα τῶν ἀρχομένων,

1334a1 üçüncü olarak da köleliği hak edenlere efendilik etsinler diye yapılmalıdır. Kanun koyucunun, savaşla ilgili kanunları da öteki kanunları da daha çok boş vakit ve barış uğruna düzenlemeye özen göstermesi gerektiğine olaylar da tanıklık eder. Bu tür şehirlerin çoğu savaştıkları sürece ayakta kalır, hâkimiyeti ele geçirince yıkılır. Çünkü barış içinde yaşarken, demir gibi, su vermeyle kazandıkları sertliği yitirirler. Bunun sebebi, onları boş vakti değerlendirebilecek şekilde terbiye etmemiş olan kanun koyucudur.

15. Bölüm

Görünüşe göre insanların gayesi hem toplu olarak hem de tek tek aynıdır; en iyi insanın ve en iyi yönetim biçiminin ölçüsü de zorunlu olarak aynıdır. O hâlde boş vakte yönelik aretē'lerin de bulunması gerektiği açıktır; çünkü defalarca söylendiği gibi, savaşın gayesi barış, meşguliyetin gayesi boş vakittir. Boş vakit ve hoşça vakit geçirmek için yararlı olan aretē'lerin bir kısmı işini boş vakitte, bir kısmı meşguliyette görür. Çünkü boş vakit bulabilmek için birçok zorunlu şeyin hazır bulunması gerekir. Bu yüzden şehrin itidalli, cesur ve dayanıklı olması yerinde olur; çünkü atasözünün dediği gibi kölelere boş vakit yoktur, tehlikeye cesaretle göğüs geremeyenler de saldıranların kölesi olur. Demek ki meşguliyet için cesaret ve dayanıklılık, boş vakit için felsefe, her iki zamanda da itidal ve adalet gerekir, en çok da barış içinde yaşayan ve boş vakti olanlar için. Çünkü savaş insanları adil ve itidalli olmaya zorlar; talihin nimetlerinin tadını çıkarmak ve barış içinde boş vakit geçirmek ise onları daha çok küstahlaştırır. Bu yüzden en iyi durumda görünen ve imrenilen her şeyin tadını çıkaranlar çok adalete ve çok itidale muhtaçtır; mesela şairlerin dediği gibi Bahtiyarlar Adaları'nda yaşayan insanlar varsa, onlar. Bunlar böyle iyilerin bolluğu içinde ne kadar çok boş vakit geçirirlerse felsefeye, itidale ve adalete o kadar çok ihtiyaç duyacaklardır. Böylece mesut ve erdemli olacak bir şehrin bu aretē'lere neden sahip olması gerektiği açıktır. İyileri kullanamamak utanç verici olduğuna göre, onları boş vakitte kullanamamak, meşguliyette ve savaşta iyi görünüp barışta ve boş vakitte köle ruhlu görünmek daha da utanç vericidir. Bu yüzden aretē'yi Lakedaimon şehrinin yaptığı gibi çalıştırmamak gerekir.

1334a1

ἀλλὰ μὴ πάντων δεσποτείας· τρίτον δὲ τὸ δεσπόζειν τῶν ἀξίων δουλεύειν. ὅτι δὲ δεῖ τὸν νομοθέτην μᾶλλον σπουδάζειν ὅπως καὶ τὴν περὶ τὰ πολεμικὰ καὶ τὴν ἄλλην νομοθεσίαν τοῦ σχολάζειν ἕνεκεν τάξῃ καὶ τῆς εἰρήνης, μαρτυρεῖ τὰ γιγνόμενα τοῖς λόγοις. αἱ γὰρ πλεῖσται τῶν τοιούτων πόλεων πολεμοῦσαι μὲν σῴζονται, κατακτησάμεναι δὲ τὴν ἀρχὴν ἀπόλλυνται. τὴν γὰρ βαφὴν ἀνιᾶσιν, ὥσπερ ὁ σίδηρος, εἰρήνην ἄγοντες. αἴτιος δʼ ὁ νομοθέτης οὐ παιδεύσας δύνασθαι σχολάζειν. ἐπεὶ δὲ τὸ αὐτὸ τέλος εἶναι φαίνεται καὶ κοινῇ καὶ ἰδίᾳ τοῖς ἀνθρώποις, καὶ τὸν αὐτὸν ὅρον ἀναγκαῖον εἶναι τῷ τε ἀρίστῳ ἀνδρὶ καὶ τῇ ἀρίστῃ πολιτείᾳ, φανερὸν ὅτι δεῖ τὰς εἰς τὴν σχολὴν ἀρετὰς ὑπάρχειν· τέλος γάρ, ὥσπερ εἴρηται πολλάκις, εἰρήνη μὲν πολέμου σχολὴ δʼ ἀσχολίας. χρήσιμοι δὲ τῶν ἀρετῶν εἰσι πρὸς τὴν σχολὴν καὶ διαγωγὴν ὧν τε ἐν τῇ σχολῇ τὸ ἔργον καὶ ὧν ἐν τῇ ἀσχολίᾳ. δεῖ γὰρ πολλὰ τῶν ἀναγκαίων ὑπάρχειν ὅπως ἐξῇ σχολάζειν· διὸ σώφρονα τὴν πόλιν εἶναι προσήκει καὶ ἀνδρείαν καὶ καρτερικήν· κατὰ γὰρ τὴν παροιμίαν, οὐ σχολὴ δούλοις, οἱ δὲ μὴ δυνάμενοι κινδυνεύειν ἀνδρείως δοῦλοι τῶν ἐπιόντων εἰσίν. ἀνδρείας μὲν οὖν καὶ καρτερίας δεῖ πρὸς τὴν ἀσχολίαν, φιλοσοφίας δὲ πρὸς τὴν σχολήν, σωφροσύνης δὲ καὶ δικαιοσύνης ἐν ἀμφοτέροις τοῖς χρόνοις, καὶ μᾶλλον εἰρήνην ἄγουσι καὶ σχολάζουσιν· ὁ μὲν γὰρ πόλεμος ἀναγκάζει δικαίους εἶναι καὶ σωφρονεῖν, ἡ δὲ τῆς εὐτυχίας ἀπόλαυσις καὶ τὸ σχολάζειν μετʼ εἰρήνης ὑβριστὰς ποιεῖ μᾶλλον. πολλῆς οὖν δεῖ δικαιοσύνης καὶ πολλῆς σωφροσύνης τοὺς ἄριστα δοκοῦντας πράττειν καὶ πάντων τῶν μακαριζομένων ἀπολαύοντας, οἷον εἴ τινές εἰσιν, ὥσπερ οἱ ποιηταί φασιν, ἐν μακάρων νήσοις· μάλιστα γὰρ οὗτοι δεήσονται φιλοσοφίας καὶ σωφροσύνης καὶ δικαιοσύνης, ὅσῳ μᾶλλον σχολάζουσιν ἐν ἀφθονίᾳ τῶν τοιούτων ἀγαθῶν. διότι μὲν οὖν τὴν μέλλουσαν εὐδαιμονήσειν καὶ σπουδαίαν ἔσεσθαι πόλιν τούτων δεῖ τῶν ἀρετῶν μετέχειν, φανερόν. αἰσχροῦ γὰρ ὄντος μὴ δύνασθαι χρῆσθαι τοῖς ἀγαθοῖς, ἔτι μᾶλλον τὸ μὴ δύνασθαι ἐν τῷ σχολάζειν χρῆσθαι, ἀλλʼ ἀσχολοῦντας μὲν καὶ πολεμοῦντας φαίνεσθαι ἀγαθούς, εἰρήνην δʼ ἄγοντας καὶ σχολάζοντας ἀνδραποδώδεις. διὸ δεῖ μὴ καθάπερ ἡ Λακεδαιμονίων πόλις τὴν ἀρετὴν ἀσκεῖν.

1334a40Çünkü onlar başkalarından,

1334a40

ἐκεῖνοι μὲν γὰρ οὐ ταύτῃ διαφέρουσι τῶν ἄλλων,

1334b en büyük iyilerin hangileri olduğu konusunda farklı düşündükleri için değil, bu iyilerin daha çok belli bir aretē sayesinde elde edildiğine inandıkları için ayrılırlar. Bu iyileri ve onların tadını çıkarmayı aretē'lerinkinden daha büyük saydıklarına göre […]. […] ve aretē'nin kendisi için çalıştırılması gerektiği bunlardan açıktır. Bunun nasıl ve hangi yollarla gerçekleşeceğini ise şimdi incelemek gerekir.

Daha önce tabiatın, alışkanlığın ve logos'un gerekli olduğunu ayırt etmiştik. İnsanların tabiatça nasıl olmaları gerektiği daha önce belirlendi; geriye, önce logos ile mi yoksa alışkanlıklarla mı terbiye edilmeleri gerektiğini incelemek kalıyor. Çünkü bu ikisi birbiriyle en iyi şekilde uyuşmalıdır: Logos en iyi hedefi tutturamamış olabilir, insan alışkanlıklarla da aynı şekilde yanlış yöne götürülmüş olabilir. Önce şu açıktır: Başka şeylerde olduğu gibi burada da oluş bir başlangıçtan çıkar, bir başlangıçtan çıkan gaye de başka bir gayeye yönelir; bizde tabiatın gayesi logos ve nous'tur. Dolayısıyla hem doğumu hem alışkanlıkların çalıştırılmasını bunlara göre hazırlamak gerekir. Sonra, psykhē ile beden nasıl iki ayrı şeyse, psykhē'nin de iki parçası olduğunu görüyoruz: logos'tan yoksun olan ve logos'a sahip olan. Bunların melekeleri de sayıca ikidir: biri istek, öteki nous. Beden oluşta psykhē'den önce geldiği gibi, logos'tan yoksun olan da logos'a sahip olandan önce gelir. Bu da açıktır: Thymos, dileme ve arzu çocuklarda doğar doğmaz vardır; akıl yürütme ve nous ise tabiatları gereği büyüdükçe gelişir. Bu yüzden önce bedenin bakımı psykhē'ninkinden önce gelmelidir, ardından isteğin bakımı; ama isteğin bakımı nous için, bedeninki de psykhē için yapılır.

16. Bölüm

Kanun koyucu yetiştirilen çocukların bedenlerinin olabildiğince iyi olmasını en baştan gözetmek zorunda olduğuna göre, önce evlilik birliğiyle ilgilenmelidir: Karı ile koca ne zaman ve nasıl kimseler olarak evlenmelidir? Bu birliği kanunla düzenlerken hem eşleri hem ömürlerinin süresini göz önünde tutmalıdır ki yaşları aynı noktaya aynı zamanda varsın ve güçleri birbirini tutmazlık etmesin; erkek hâlâ çocuk yapabilirken kadın yapamaz, ya da kadın yapabilirken erkek yapamaz hâlde olmasın (bu, aralarında kavgaya ve anlaşmazlığa yol açar). Sonra çocukların babalarının yerine geçmesini de göz önünde tutmalıdır: Çocuklar yaşça babalarından ne çok geride kalmalıdır (çünkü o zaman yaşlı babalar çocuklarının minnetinden, çocuklar da babalarının yardımından bir şey göremez),

1334b

τῷ μὴ νομίζειν ταὐτὰ τοῖς ἄλλοις μέγιστα τῶν ἀγαθῶν, ἀλλὰ τῷ γίνεσθαι ταῦτα μᾶλλον διὰ τινὸς ἀρετῆς· ἐπεὶ δὲ μείζω τε ἀγαθὰ ταῦτα καὶ τὴν ἀπόλαυσιν τὴν τούτων ἢ τὴν τῶν ἀρετῶν […] . […] καὶ ὅτι διʼ αὑτήν, φανερὸν ἐκ τούτων· πῶς δὲ καὶ διὰ τίνων ἔσται, τοῦτο δὴ θεωρητέον. τυγχάνομεν δὴ διῃρημένοι πρότερον ὅτι φύσεως καὶ ἔθους καὶ λόγου δεῖ. τούτων δὲ ποίους μέν τινας εἶναι χρὴ τὴν φύσιν, διώρισται πρότερον, λοιπὸν δὲ θεωρῆσαι πότερον παιδευτέοι τῷ λόγῳ πρότερον ἢ τοῖς ἔθεσιν. ταῦτα γὰρ δεῖ πρὸς ἄλληλα συμφωνεῖν συμφωνίαν τὴν ἀρίστην· ἐνδέχεται γὰρ διημαρτηκέναι τὸν λόγον τῆς βελτίστης ὑποθέσεως, καὶ διὰ τῶν ἐθῶν ὁμοίως ἦχθαι. φανερὸν δὴ τοῦτό γε πρῶτον μέν, καθάπερ ἐν τοῖς ἄλλοις, ὡς ἡ γένεσις ἀπʼ ἀρχῆς ἐστι καὶ τὸ τέλος ἀπό τινος ἀρχῆς ἄλλου τέλους, ὁ δὲ λόγος ἡμῖν καὶ ὁ νοῦς τῆς φύσεως τέλος, ὥστε πρὸς τούτους τὴν γένεσιν καὶ τὴν τῶν ἐθῶν δεῖ παρασκευάζειν μελέτην· ἔπειτα ὥσπερ ψυχὴ καὶ σῶμα δύʼ ἐστίν, οὕτω καὶ τῆς ψυχῆς ὁρῶμεν δύο μέρη, τό τε ἄλογον καὶ τὸ λόγον ἔχον, καὶ τὰς ἕξεις τὰς τούτων δύο τὸν ἀριθμόν, ὧν τὸ μέν ἐστιν ὄρεξις τὸ δὲ νοῦς, ὥσπερ δὲ τὸ σῶμα πρότερον τῇ γενέσει τῆς ψυχῆς, οὕτω καὶ τὸ ἄλογον τοῦ λόγον ἔχοντος. φανερὸν δὲ καὶ τοῦτο· θυμὸς γὰρ καὶ βούλησις, ἔτι δὲ ἐπιθυμία, καὶ γενομένοις εὐθὺς ὑπάρχει τοῖς παιδίοις, ὁ δὲ λογισμὸς καὶ ὁ νοῦς προϊοῦσιν ἐγγίγνεσθαι πέφυκεν. διὸ πρῶτον μὲν τοῦ σώματος τὴν ἐπιμέλειαν ἀναγκαῖον εἶναι προτέραν ἢ τὴν τῆς ψυχῆς, ἔπειτα τὴν τῆς ὀρέξεως, ἕνεκα μέντοι τοῦ νοῦ τὴν τῆς ὀρέξεως, τὴν δὲ τοῦ σώματος τῆς ψυχῆς. εἴπερ οὖν ἀπʼ ἀρχῆς τὸν νομοθέτην ὁρᾶν δεῖ ὅπως βέλτιστα τὰ σώματα γένηται τῶν τρεφομένων, πρῶτον μὲν ἐπιμελητέον περὶ τὴν σύζευξιν, πότε καὶ ποίους τινὰς ὄντας χρὴ ποιεῖσθαι πρὸς ἀλλήλους τὴν γαμικὴν ὁμιλίαν. δεῖ δʼ ἀποβλέποντα νομοθετεῖν ταύτην τὴν κοινωνίαν πρὸς αὐτούς τε καὶ τὸν τοῦ ζῆν χρόνον, ἵνα συγκαταβαίνωσι ταῖς ἡλικίαις ἐπὶ τὸν αὐτὸν καιρὸν καὶ μὴ διαφωνῶσιν αἱ δυνάμεις τοῦ μὲν ἔτι δυναμένου γεννᾶν τῆς δὲ μὴ δυναμένης, ἢ ταύτης μὲν τοῦ δʼ ἀνδρὸς μή (ταῦτα γὰρ ποιεῖ καὶ στάσεις πρὸς ἀλλήλους καὶ διαφοράς)· ἔπειτα καὶ πρὸς τὴν τῶν τέκνων διαδοχήν, δεῖ γὰρ οὔτε λίαν ὑπολείπεσθαι ταῖς ἡλικίαις τὰ τέκνα τῶν πατέρων (ἀνόνητος γὰρ τοῖς μὲν πρεσβυτέροις ἡ χάρις παρὰ τῶν τέκνων, ἡ δὲ παρὰ τῶν

1335a

πατέρων βοήθεια τοῖς τέκνοις),

1335a1 ne de onlara çok yakın olmalıdır (bu da büyük sıkıntı doğurur: Böylelerinde, yaşıtlar arasında olduğu gibi, saygı azalır; yaşların birbirine yakın olması ev işlerinde de şikâyete yol açar). Ayrıca, sözü buraya getirdiğimiz noktaya dönersek, doğan çocukların bedenleri kanun koyucunun istediği gibi olmalıdır.

Bütün bunlar aşağı yukarı tek bir tedbirle sağlanır. Çocuk yapma çağının sonu, genel olarak söylersek, erkekler için en geç yetmiş, kadınlar için elli yaş olarak belirlendiğine göre, evliliğin başlangıcı da yaş bakımından bu sınırlara uyacak şekilde ayarlanmalıdır. Gençlerin birleşmesi çocuk yapmak için kötüdür: Bütün hayvanlarda gençlerin yavruları kusurlu olur, daha çok dişi doğar ve küçük yapılı olur; bu yüzden aynı şeyin insanlarda da olması zorunludur. Kanıtı şudur: Gençlerin evlendirilmesinin âdet olduğu şehirlerde insanlar kusurlu ve ufak tefektir. Ayrıca genç kadınlar doğumda daha çok zorluk çeker ve daha çoğu ölür. Bu yüzden bazıları Troizenlilere verilen kehanetin de böyle bir sebeple verildiğini söyler: Kehanet ürünlerin toplanmasıyla değil, kızlar çok genç evlendirildiği için birçoğunun ölmesiyle ilgiliymiş. Kızları daha büyük yaşta evlendirmek itidal bakımından da yararlıdır; çünkü genç yaşta cinsel ilişkiye girenlerin daha ölçüsüz olduğu düşünülür. Erkeklerin de, tohumları hâlâ büyümekteyken ilişkiye girerlerse bedenlerinin büyümesinin zarar gördüğü düşünülür; çünkü tohumun da belli bir büyüme süresi vardır, bu süreyi aştıktan sonra artık çoğalmaz ya da pek az çoğalır. Bu yüzden kızları on sekiz yaş civarında, erkekleri otuz yedi yaşında ya da biraz önce evlendirmek uygundur. Böylece birleşme bedenleri en olgun çağındayken gerçekleşir, çocuk yapmanın sona ermesi de ikisi için tam vaktinde aynı zamana düşer. Ayrıca, makul olduğu üzere doğum evlilikten hemen sonra olursa, çocuklar babalarının yerine kendileri olgunluk çağına girerken, babalar da yaşları ilerleyip yetmişe vardıklarında geçer.

Evliliğin ne zaman yapılması gerektiği söylendi. Mevsim olarak ise çoğu insanın uyduğu zamana uymak gerekir; bugün de birlikte yaşamaya kışın başlamayı yerinde olarak belirlemişlerdir. Eşler de çocuk yapmak konusunda hekimlerin ve tabiat filozoflarının söylediklerini artık kendileri incelemelidir. Çünkü hekimler bedenlerin uygun zamanlarını yeterince anlatırlar,

1335a1

οὔτε λίαν πάρεγγυς εἶναι (πολλὴν γὰρ ἔχει δυσχέρειαν· ἥ τε γὰρ αἰδὼς ἧττον ὑπάρχει τοῖς τοιούτοις ὥσπερ ἡλικιώταις καὶ περὶ τὴν οἰκονομίαν ἐγκληματικὸν τὸ πάρεγγυς)· ἔτι δʼ, ὅθεν ἀρχόμενοι δεῦρο μετέβημεν, ὅπως τὰ σώματα τῶν γεννωμένων ὑπάρχῃ πρὸς τὴν τοῦ νομοθέτου βούλησιν. σχεδὸν δὴ πάντα ταῦτα συμβαίνει κατὰ μίαν ἐπιμέλειαν. ἐπεὶ γὰρ ὥρισται τέλος τῆς γεννήσεως ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον εἰπεῖν ἀνδράσι μὲν ὁ τῶν ἑβδομήκοντα ἐτῶν ἀριθμὸς ἔσχατος, πεντήκοντα δὲ γυναιξί, δεῖ τὴν ἀρχὴν τῆς συζεύξεως κατὰ τὴν ἡλικίαν εἰς τοὺς χρόνους καταβαίνειν τούτους. ἔστι δʼ ὁ τῶν νέων συνδυασμὸς φαῦλος πρὸς τὴν τεκνοποιίαν· ἐν γὰρ πᾶσι ζῴοις ἀτελῆ τὰ τῶν νέων ἔκγονα, καὶ θηλυτόκα μᾶλλον καὶ μικρὰ τὴν μορφήν, ὥστʼ ἀναγκαῖον ταὐτὸ τοῦτο συμβαίνειν καὶ ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων. τεκμήριον δέ· ἐν ὅσαις γὰρ τῶν πόλεων ἐπιχωριάζεται τὸ νέους συζευγνύναι καὶ νέας, ἀτελεῖς καὶ μικροὶ τὰ σώματά εἰσιν. ἔτι δὲ ἐν τοῖς τόκοις αἱ νέαι πονοῦσί τε μᾶλλον καὶ διαφθείρονται πλείους· διὸ καὶ τὸν χρησμὸν γενέσθαι τινές φασι διὰ τοιαύτην αἰτίαν τοῖς Τροιζηνίοις, ὡς πολλῶν διαφθειρομένων διὰ τὸ γαμίσκεσθαι τὰς νεωτέρας, ἀλλʼ οὐ πρὸς τὴν τῶν καρπῶν κομιδήν. ἔτι δὲ καὶ πρὸς σωφροσύνην συμφέρει τὰς ἐκδόσεις ποιεῖσθαι πρεσβυτέραις· ἀκολαστότεραι γὰρ εἶναι δοκοῦσι νέαι χρησάμεναι ταῖς συνουσίαις. καὶ τὰ τῶν ἀρρένων δὲ σώματα βλάπτεσθαι δοκεῖ πρὸς τὴν αὔξησιν, ἐὰν ἔτι τοῦ σπέρματος αὐξανομένου ποιῶνται τὴν συνουσίαν· καὶ γὰρ τούτου τις ὡρισμένος χρόνος, ὃν οὐχ ὑπερβαίνει πληθύον ἔτι, ⟨ἢ μικρόν⟩· διὸ τὰς μὲν ἁρμόττει περὶ τὴν τῶν ὀκτωκαίδεκα ἐτῶν ἡλικίαν συζευγνύναι, τοὺς δʼ ἑπτὰ καὶ τριάκοντα ἢ μικρόν πρότερον·ἐν τοσούτῳ γὰρ ἀκμάζουσί τε τοῖς σώμασιν ἡ σύζευξις ἔσται, καὶ πρὸς τὴν παῦλαν τῆς τεκνοποιίας συγκαταβήσεται τοῖς χρόνοις εὐκαίρως· ἔτι δὲ ἡ διαδοχὴ τῶν τέκνων τοῖς μὲν ἀρχομένοις ἔσται τῆς ἀκμῆς, ἐὰν γίγνηται κατὰ λόγον εὐθὺς ἡ γένεσις, τοῖς δὲ ἤδη καταλελυμένης τῆς ἡλικίας πρὸς τὸν τῶν ἑβδομήκοντα ἐτῶν ἀριθμόν. περὶ μὲν οὖν τοῦ πότε δεῖ ποιεῖσθαι τὴν σύζευξιν εἴρηται, τοῖς δὲ περὶ τὴν ὥραν χρόνοις δεῖ χρῆσθαι οἷς οἱ πολλοὶ χρῶνται, καλῶς καὶ νῦν ὁρίσαντες χειμῶνος τὴν συναυλίαν ποιεῖσθαι ταύτην. δεῖ δὲ καὶ αὐτοὺς ἤδη θεωρεῖν πρὸς τὴν τεκνοποιίαν τά τε παρὰ τῶν ἰατρῶν λεγόμενα καὶ τὰ παρὰ τῶν φυσικῶν· οἵ τε γὰρ ἰατροὶ τοὺς καιροὺς τῶν σωμάτων ἱκανῶς λέγουσι,

1335b tabiat filozofları da rüzgârları; kuzey rüzgârlarını güneyden esenlere üstün tutarlar. Doğacak çocuklara en çok fayda sağlaması için ana babanın bedenlerinin nasıl olması gerektiği, çocukların yetiştirilmesi ele alınırken daha ayrıntılı anlatılmalıdır; şimdilik ana hatlarıyla söylemek yeter. Atletlerin beden melekesi ne vatandaşa yaraşan sağlam bir bünyeye, ne sağlığa ne de çocuk yapmaya yarar; fazla özen isteyen ve zahmete hiç gelmeyen bir meleke de yaramaz; yarayan, bu ikisinin ortasıdır. Meleke çalışmayla pekişmiş olmalıdır, ama zorlayıcı olmayan çalışmalarla; atletlerinki gibi tek bir işe göre değil, hür insanların işlerine göre. Bu durum erkeklerde de kadınlarda da aynı şekilde bulunmalıdır.

Gebe kadınlar da bedenlerine özen göstermeli, tembellik etmemeli, az beslenmemelidir. Kanun koyucu bunu kolayca sağlayabilir: Onlara her gün doğumu gözetmekle görevli tanrılara tapınmak için bir yürüyüş yapmalarını emreder. Zihinlerini ise bedenlerinin aksine daha rahat tutmaları uygundur; çünkü bitkiler topraktan nasıl beslenirse, karındaki çocuk da taşıyan kadından öyle etkilenir. Doğan çocukların bırakılması ya da büyütülmesi konusunda şu kanun olsun: Sakat hiçbir çocuk büyütülmesin. Âdetlerin düzeni sırf çocuk çokluğu yüzünden yeni doğan bir çocuğun bırakılmasına izin vermiyorsa, çocuk sayısına bir sınır konmalıdır; birileri bu sınırın ötesinde birleşip gebe kalırsa, cenine his ve hayat gelmeden önce çocuk aldırılmalıdır. Çünkü neyin dine uygun olup olmadığını his ve hayat belirleyecektir. Evliliğe erkeğin ve kadının hangi yaşta başlaması gerektiği belirlendiğine göre, çocuk yapma hizmetinin ne kadar sürmesi gerektiği de belirlensin. Yaşlıların çocukları da gençlerinkiler gibi hem bedence hem zihince kusurlu olur, iyice yaşlanmışlarınkiler ise cılız olur. Bu yüzden bu süre zihnin olgunluk çağına göre ayarlanmalıdır. Bu çağ çoğu insanda, ömrü yedişer yıllık dönemlerle ölçen bazı şairlerin dediği gibi, elli yaş civarındadır. Dolayısıyla bu yaşı dört beş yıl aşan kişi, herkesin bileceği şekilde çocuk yapmaktan vazgeçmelidir; bundan sonra ilişkiye ancak sağlık ya da buna benzer başka bir sebeple girdiği görülmelidir. Başka bir kadınla ya da başka bir erkekle ilişkiye gelince: Biri koca olduğu ve öyle anıldığı sürece, böyle bir ilişkiye herhangi bir şekilde el attığının görülmesi mutlak olarak çirkin sayılsın.

1335b

καὶ περὶ τῶν πνευμάτων οἱ φυσικοί, τὰ βόρεια τῶν νοτίων ἐπαινοῦντες μᾶλλον. ποίων δέ τινων τῶν σωμάτων ὑπαρχόντων μάλιστʼ ἂν ὄφελος εἴη τοῖς γεννωμένοις, ἐπιστήσασι μὲν μᾶλλον λεκτέον ἐν τοῖς περὶ τῆς παιδονομίας, τύπῳ δὲ ἱκανὸν εἰπεῖν καὶ νῦν. οὔτε γὰρ ἡ τῶν ἀθλητῶν χρήσιμος ἕξις πρὸς πολιτικὴν εὐεξίαν οὐδὲ πρὸς ὑγίειαν καὶ τεκνοποιίαν, οὔτε ἡ θεραπευτικὴ καὶ κακοπονητικὴ λίαν, ἀλλʼ ἡ μέση τούτων. πεπονημένην μὲν οὖν ἔχειν δεῖ τὴν ἕξιν, πεπονημένην δὲ πόνοις μὴ βιαίοις, μηδὲ πρὸς ἕνα μόνον, ὥσπερ ἡ τῶν ἀθλητῶν ἕξις, ἀλλὰ πρὸς τὰς τῶν ἐλευθερίων πράξεις. ὁμοίως δὲ δεῖ ταῦτα ὑπάρχειν ἀνδράσι καὶ γυναιξίν. χρὴ δὲ καὶ τὰς ἐγκύους ἐπιμελεῖσθαι τῶν σωμάτων, μὴ ῥᾳθυμούσας μηδʼ ἀραιᾷ τροφῇ χρωμένας. τοῦτο δὲ ῥᾴδιον τῷ νομοθέτῃ ποιῆσαι προστάξαντι καθʼ ἡμέραν τινὰ ποιεῖσθαι πορείαν πρὸς θεῶν ἀποθεραπείαν τῶν εἰληχότων τὴν περὶ τῆς γενέσεως τιμήν. τὴν μέντοι διάνοιαν τοὐναντίον τῶν σωμάτων ῥᾳθυμοτέρως ἁρμόττει διάγειν· ἀπολαύοντα γὰρ φαίνεται τὰ γεννώμενα τῆς ἐχούσης ὥσπερ τὰ φυόμενα τῆς γῆς. περὶ δὲ ἀποθέσεως καὶ τροφῆς τῶν γιγνομένων ἔστω νόμος μηδὲν πεπηρωμένον τρέφειν, διὰ δὲ πλῆθος τέκνων ἡ τάξις τῶν ἐθῶν κωλύῃ μηθὲν ἀποτίθεσθαι τῶν γιγνομένων· ὁρισθῆναι δὲ δεῖ τῆς τεκνοποιίας τὸ πλῆθος, ἐὰν δέ τισι γίγνηται παρὰ ταῦτα συνδυασθέντων, πρὶν αἴσθησιν ἐγγενέσθαι καὶ ζωὴν ἐμποιεῖσθαι δεῖ τὴν ἄμβλωσιν· τὸ γὰρ ὅσιον καὶ τὸ μὴ διωρισμένον τῇ αἰσθήσει καὶ τῷ ζῆν ἔσται. ἐπεὶ δʼ ἡ μὲν ἀρχὴ τῆς ἡλικίας ἀνδρὶ καὶ γυναικὶ διώρισται, πότε ἄρχεσθαι χρὴ τῆς συζεύξεως, καὶ πόσον χρόνον λειτουργεῖν ἁρμόττει πρὸς τεκνοποιίαν ὡρίσθω. τὰ γὰρ τῶν πρεσβυτέρων ἔκγονα, καθάπερ τὰ τῶν νεωτέρων, ἀτελῆ γίγνεται καὶ τοῖς σώμασι καὶ ταῖς διανοίαις, τὰ δὲ τῶν γεγηρακότων ἀσθενῆ· διὸ κατὰ τὴν τῆς διανοίας ἀκμήν. αὕτη δʼ ἐστὶν ἐν τοῖς πλείστοις ἥνπερ τῶν ποιητῶν τινες εἰρήκασιν οἱ μετροῦντες ταῖς ἑβδομάσι τὴν ἡλικίαν, περὶ τὸν χρόνον τὸν τῶν πεντήκοντα ἐτῶν. ὥστε τέτταρσιν ἢ πέντε ἔτεσιν ὑπερβάλλοντα τὴν ἡλικίαν ταύτην ἀφεῖσθαι δεῖ τῆς εἰς τὸ φανερὸν γεννήσεως· τὸ δὲ λοιπὸν ὑγιείας χάριν ἤ τινος ἄλλης τοιαύτης αἰτίας φαίνεσθαι δεῖ ποιουμένους τὴν ὁμιλίαν. περὶ δὲ τῆς πρὸς ἄλλην ἢ πρὸς ἄλλον, ἔστω μὲν ἁπλῶς μὴ καλὸν ἁπτόμενον φαίνεσθαι μηδαμῇ μηδαμῶς, ὅταν ᾖ καὶ προσαγορευθῇ πόσις·

1335b40 Çocuk yapma süresi içinde

1335b40

περὶ δὲ τὸν χρόνον τὸν τῆς τεκνοποιίας

1336a böyle bir şey yaptığı görülen olursa, suçuna yaraşan bir itibarsızlıkla cezalandırılsın.

17. Bölüm

Çocuklar doğduktan sonra beslenmenin, nasıl olursa olsun, bedenlerin gücünde büyük fark yarattığını bilmek gerekir. Hem öbür hayvanlara hem de savaşa elverişli bir beden melekesi kazandırmaya önem veren kavimlere bakınca, sütü bol bir beslenmenin bedenlere en uygun beslenme olduğu görülür; hastalıklardan korumak için de şarabı az olanı. Ayrıca bu yaştaki çocukların yapabildikleri kadar hareket etmeleri yararlıdır. Bazı kavimler, uzuvlar yumuşaklıktan çarpılmasın diye bugün de bu yaştakilerin bedenini düz tutan birtakım mekanik aletler kullanırlar. Çocukları küçük yaştan soğuğa alıştırmak da yararlıdır; çünkü bu hem sağlık hem savaş işleri için pek elverişlidir. Bu yüzden birçok barbar kavim, yeni doğanları kimi soğuk bir ırmağa daldırmayı, kimi de Keltler gibi ince bir örtüye sarmayı âdet edinmiştir. Alıştırılabilecek her şeyi daha işin başında alıştırmak iyidir, ama yavaş yavaş; çocukların yapısı da taşıdığı sıcaklık sayesinde soğuğa alıştırılmaya tabiatça elverişlidir.

İlk çağda böyle ve buna yakın bir bakım uygulamak yararlıdır. Bunu izleyen ve beş yaşına kadar süren çağda çocukları, büyümeleri engellenmesin diye henüz hiçbir öğrenime ya da zorlu çalışmaya yöneltmek doğru değildir; ama bedenleri tembelleşmeyecek kadar hareket etmeleri gerekir. Bu hareket hem başka uğraşlarla hem de oyunla sağlanmalıdır. Oyunlar da ne hüre yaraşmayan, ne yorucu, ne de gevşek olmalıdır. Bu yaştakilerin ne tür sözler ve masallar dinlemesi gerektiği de çocuk denetçisi denen yöneticilerin işi olsun. Bütün bunlar ileride yapılacak uğraşlara zemin hazırlamalıdır; bu yüzden oyunların çoğu, ileride ciddiyetle yapılacak işlerin taklidi olmalıdır. Çocukların bağırıp ağlamasını kanunlarında yasaklayanlar doğru yapmazlar; çünkü bu büyümeye yararlıdır, bir bakıma bedene idman olur: Nefesini tutmak zahmet çekene güç verir, bağırıp kendini zorlayan çocuklarda da aynı şey olur.

Çocuk denetçileri bunların vakit geçirişini, başka her bakımdan olduğu gibi, olabildiğince az köleyle bir arada bulunmaları bakımından da gözetmelidir. Çünkü bu yaştaki çocukların,

1336a

ἐάν τις φαίνηται τοιοῦτόν τι δρῶν, ἀτιμίᾳ ζημιούσθω πρεπούσῃ πρὸς τὴν ἁμαρτίαν. γενομένων δὲ τῶν τέκνων οἴεσθαι δεῖ μεγάλην εἶναι διαφορὰν πρὸς τὴν τῶν σωμάτων δύναμιν τὴν τροφήν, ὁποία τις ἂν ᾖ. φαίνεται δὲ διά τε τῶν ἄλλων ζῴων ἐπισκοποῦσι, καὶ διὰ τῶν ἐθνῶν οἷς ἐπιμελές ἐστιν ἄγειν εἰς τὴν πολεμικὴν ἕξιν, ἡ τοῦ γάλακτος πλήθουσα τροφὴ μάλιστʼ οἰκεία τοῖς σώμασιν, ⟨ἡ⟩ ἀοινοτέρα δὲ διὰ τὰ νοσήματα. ἔτι δὲ καὶ κινήσεις ὅσας ἐνδέχεται ποιεῖσθαι τηλικούτων συμφέρει. πρὸς δὲ τὸ μὴ διαστρέφεσθαι τὰ μέλη διʼ ἁπαλότητα χρῶνται καὶ νῦν ἔνια τῶν ἐθνῶν ὀργάνοις τισὶ μηχανικοῖς, ἃ τὸ σῶμα ποιεῖ τῶν τοιούτων ἀστραβές. συμφέρει δʼ εὐθὺς καὶ πρὸς τὰ ψύχη συνεθίζειν ἐκ μικρῶν παίδων· τοῦτο γὰρ καὶ πρὸς ὑγίειαν καὶ πρὸς πολεμικὰς πράξεις εὐχρηστότατον. διὸ παρὰ πολλοῖς ἐστι τῶν βαρβάρων ἔθος τοῖς μὲν εἰς ποταμὸν ἀποβάπτειν τὰ γιγνόμενα ψυχρόν, τοῖς δὲ σκέπασμα μικρὸν ἀμπίσχειν, οἷον Κελτοῖς. πάντα γὰρ ὅσα δυνατὸν [ἐθίζειν] εὐθὺς ἀρχομένων βέλτιον ἐθίζειν μέν, ἐκ προσαγωγῆς δʼ ἐθίζειν· εὐφυὴς δʼ ἡ τῶν παίδων ἕξις διὰ θερμότητα πρὸς τὴν τῶν ψυχρῶν ἄσκησιν. περὶ μὲν οὖν τὴν πρώτην συμφέρει ποιεῖσθαι τὴν ἐπιμέλειαν τοιαύτην τε καὶ τὴν ταύτῃ παραπλησίαν· τὴν δʼ ἐχομένην ταύτης ἡλικίαν μέχρι πέντε ἐτῶν, ἣν οὔτε πω πρὸς μάθησιν καλῶς ἔχει προσάγειν οὐδεμίαν οὔτε πρὸς ἀναγκαίους πόνους, ὅπως μὴ τὴν αὔξησιν ἐμποδίζωσιν, δεῖ τοσαύτης τυγχάνειν κινήσεως ὥστε διαφεύγειν τὴν ἀργίαν τῶν σωμάτων· ἣν χρὴ παρασκευάζειν καὶ διʼ ἄλλων πράξεων καὶ διὰ τῆς παιδιᾶς. δεῖ δὲ καὶ τὰς παιδιὰς εἶναι μήτε ἀνελευθέρους μήτε ἐπιπόνους μήτε ἀνειμένας. καὶ περὶ λόγων δὲ καὶ μύθων, ποίους τινὰς ἀκούειν δεῖ τοὺς τηλικούτους, ἐπιμελὲς ἔστω τοῖς ἄρχουσιν οὓς καλοῦσι παιδονόμους. πάντα γὰρ δεῖ τὰ τοιαῦτα προοδοποιεῖν πρὸς τὰς ὕστερον διατριβάς· διὸ τὰς παιδιὰς εἶναι δεῖ τὰς πολλὰς μιμήσεις τῶν ὕστερον σπουδαζομένων. τὰς δὲ διατάσεις τῶν παίδων καὶ κλαυθμοὺς οὐκ ὀρθῶς ἀπαγορεύουσιν οἱ κωλύοντες ἐν τοῖς νόμοις· συμφέρουσι γὰρ πρὸς αὔξησιν· γίγνεται γὰρ τρόπον τινὰ γυμνασία τοῖς σώμασιν· ἡ γὰρ τοῦ πνεύματος κάθεξις ποιεῖ τὴν ἰσχὺν τοῖς πονοῦσιν, ὃ συμβαίνει καὶ τοῖς παιδίοις διατεινομένοις. ἐπισκεπτέον δὲ τοῖς παιδονόμοις τὴν τούτων διαγωγήν, τήν τʼ ἄλλην καὶ ὅπως ὅτι ἥκιστα μετὰ δούλων ἔσται. ταύτην γὰρ τὴν ἡλικίαν,

1336b yedi yaşına kadar evde yetiştirilmesi zorunludur. Bu kadar küçük yaşta bile duyduklarından ve gördüklerinden hüre yaraşmayan şeyler kapmaları beklenir. Kanun koyucu her şeyden önce, başka her şey gibi, çirkin sözü de şehirden sürmelidir (çünkü çirkin bir şeyi rahatça söyleyen onu yapmaya da yaklaşır); en çok da gençlerden, ki böyle bir şey ne söylesinler ne duysunlar. Yasaklanmış bir şeyi söylediği ya da yaptığı görülen olursa, hür olup da ortak sofralarda henüz yer almaya hak kazanmamış olanlar itibarsızlık cezası ve dayakla cezalandırılmalı; bu yaşı geçmiş olanlarsa köle gibi davrandıkları için hüre yaraşmayan itibarsızlıklarla cezalandırılmalıdır. Böyle şeyleri söylemeyi yasakladığımıza göre, uygunsuz resimlere ya da hikâyelere bakmayı da yasakladığımız açıktır. Öyleyse yöneticiler hiçbir heykelin ya da resmin böyle davranışları tasvir etmemesine dikkat etsin; ancak kanunun alaycı şakaya da izin verdiği bazı tanrıların törenleri bunun dışındadır. Bu tanrılar için de kanun, yaşı gelmiş olanların hem kendileri hem çocukları ve karıları adına tanrılara tapınmasına izin verir. Gençlerin ise ortak sofrada yer alıp şarap içmeye katılabilecekleri yaşa gelinceye kadar ne iamboslara ne de komedyaya seyirci olmasına izin verilmemelidir. O yaşa geldiklerinde terbiye onları böyle şeylerden doğacak zarara karşı tamamen korunaklı kılmış olacaktır.

Bu konuya şimdi geçerken değindik; ileride üzerinde durup daha ayrıntılı belirlemek gerekir: Önce sorunu tartışıp bu yasağın gerekip gerekmediğini, sonra nasıl uygulanacağını. Şimdilik yalnız gerekli olduğu kadarıyla andık. Trajedi oyuncusu Theodoros da belki böyle bir şeyi kastederek haklı konuşuyordu: Seyirciler ilk duydukları sese ısındığı için, sıradan bir oyuncuyu bile kendinden önce sahneye çıkarmaya hiç kimseye izin vermezdi. İnsanlarla ilişkilerde de işlerle ilişkilerde de aynı şey olur; ilk karşılaştığımız şeyleri hep daha çok severiz. Bu yüzden gençlere kötü olan her şeyi, özellikle de kötülük ya da düşmanlık barındıranları yabancı kılmak gerekir. Beş yaş geçtikten sonra yedi yaşa kadarki iki yıl boyunca çocuklar, öğrenecekleri derslerin seyircisi olmalıdır. Terbiyenin ayrılması gereken iki çağ vardır: yedi yaşından ergenliğe kadarki çağ ve ergenlikten yirmi bir yaşına kadarki çağ. Çağları yedişer yıllık dönemlere ayıranlar genel olarak

1336b

καὶ μέχρι τῶν ἑπτὰ ἐτῶν, ἀναγκαῖον οἴκοι τὴν τροφὴν ἔχειν. εὔλογον οὖν ἀπολαύειν ἀπὸ τῶν ἀκουσμάτων καὶ τῶν ὁραμάτων ἀνελευθερίαν καὶ τηλικούτους ὄντας. ὅλως μὲν οὖν αἰσχρολογίαν ἐκ τῆς πόλεως, ὥσπερ ἄλλο τι, δεῖ τὸν νομοθέτην ἐξορίζειν (ἐκ τοῦ γὰρ εὐχερῶς λέγειν ὁτιοῦν τῶν αἰσχρῶν γίνεται καὶ τὸ ποιεῖν σύνεγγυς)· μάλιστα μὲν οὖν ἐκ τῶν νέων, ὅπως μήτε λέγωσι μήτε ἀκούωσι μηδὲν τοιοῦτον· ἐὰν δέ τις φαίνηταί τι λέγων ἢ πράττων τῶν ἀπηγορευμένων, τὸν μὲν ἐλεύθερον μὲν μήπω δὲ κατακλίσεως ἠξιωμένον ἐν τοῖς συσσιτίοις ἀτιμίαις κολάζειν καὶ πληγαῖς, τὸν δὲ πρεσβύτερον τῆς ἡλικίας ταύτης ἀτιμίαις ἀνελευθέροις ἀνδραποδωδίας χάριν. ἐπεὶ δὲ τὸ λέγειν τι τῶν τοιούτων ἐξορίζομεν, φανερὸν ὅτι καὶ τὸ θεωρεῖν ἢ γραφὰς ἢ λόγους ἀσχήμονας. ἐπιμελὲς μὲν οὖν ἔστω τοῖς ἄρχουσι μηθέν, μήτε ἄγαλμα μήτε γραφήν, εἶναι τοιούτων πράξεων μίμησιν, εἰ μὴ παρά τισι θεοῖς τοιούτοις οἷς καὶ τὸν τωθασμὸν ἀποδίδωσιν ὁ νόμος. πρὸς δὲ τούτους ἀφίησιν ὁ νόμος τοὺς τὴν ἡλικίαν ἔχοντας ἔτι τὴν ἱκνουμένην καὶ ὑπὲρ αὑτῶν καὶ τέκνων καὶ γυναικῶν τιμαλφεῖν τοὺς θεούς· τοὺς δὲ νεωτέρους οὔτʼ ἰάμβων οὔτε κωμῳδίας θεατὰς ἐατέον, πρὶν ἢ τὴν ἡλικίαν λάβωσιν ἐν ᾗ καὶ κατακλίσεως ὑπάρξει κοινωνεῖν ἤδη καὶ μέθης, καὶ τῆς ἀπὸ τῶν τοιούτων γιγνομένης βλάβης ἀπαθεῖς ἡ παιδεία ποιήσει πάντως. νῦν μὲν οὖν ἐν παραδρομῇ τοῦτον πεποιήμεθα τὸν λόγον· ὕστερον δʼ ἐπιστήσαντας δεῖ διορίσαι μᾶλλον, εἴτε μὴ δεῖ πρῶτον εἴτε δεῖ διαπορήσαντας, καὶ πῶς δεῖ· κατὰ δὲ τὸν παρόντα καιρὸν ἐμνήσθημεν ὡς ἀναγκαῖον. ἴσως γὰρ οὐ κακῶς ἔλεγε τὸ τοιοῦτον Θεόδωρος ὁ τῆς τραγῳδίας ὑποκριτής· οὐθενὶ γὰρ πώποτε παρῆκεν ἑαυτοῦ προεισάγειν, οὐδὲ τῶν εὐτελῶν ὑποκριτῶν, ὡς οἰκειουμένων τῶν θεατῶν ταῖς πρώταις ἀκοαῖς· συμβαίνει δὲ ταὐτὸ τοῦτο καὶ πρὸς τὰς τῶν ἀνθρώπων ὁμιλίας καὶ πρὸς τὰς τῶν πραγμάτων· πάντα γὰρ στέργομεν τὰ πρῶτα μᾶλλον. διὸ δεῖ τοῖς νέοις πάντα ποιεῖν ξένα τὰ φαῦλα, μάλιστα δʼ αὐτῶν ὅσα ἔχει ἢ μοχθηρίαν ἢ δυσμένειαν. διελθόντων δὲ τῶν πέντε ἐτῶν τὰ δύο μέχρι τῶν ἑπτὰ δεῖ θεωροὺς ἤδη γίγνεσθαι τῶν μαθήσεων ἃς δεήσει μανθάνειν αὐτούς. δύο δʼ εἰσὶν ἡλικίαι πρὸς ἃς ἀναγκαῖον διῃρῆσθαι τὴν παιδείαν, πρὸς τὴν ἀπὸ τῶν ἑπτὰ μέχρι ἥβης καὶ πάλιν μετὰ πρὸς τὴν ἀφʼ ἥβης μέχρι τῶν ἑνὸς καὶ εἴκοσιν ἐτῶν. οἱ γὰρ ταῖς ἑβδομάσι διαιροῦντες τὰς ἡλικίας ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ λέγουσιν οὐ

1337a yanlış söylemiş sayılmaz;

1337a

κακῶς,

1337a1 ama tabiatın yaptığı ayrıma uymak gerekir; çünkü her tekhnē ve her terbiye, tabiatın eksik bıraktığını tamamlamak ister. Önce çocuklarla ilgili bir düzenleme yapılıp yapılmayacağı incelenmelidir; sonra onlara ortaklaşa mı yoksa bugün çoğu şehirde olduğu gibi özel olarak mı bakılmasının yararlı olduğu; üçüncü olarak da bu bakımın nasıl olması gerektiği.

1337a1

δεῖ δὲ τῇ διαιρέσει τῆς φύσεως ἐπακολουθεῖν· πᾶσα γὰρ τέχνη καὶ παιδεία τὸ προσλεῖπον βούλεται τῆς φύσεως ἀναπληροῦν. πρῶτον μὲν οὖν σκεπτέον εἰ ποιητέον τάξιν τινὰ περὶ τοὺς παῖδας, ἔπειτα πότερον συμφέρει κοινῇ ποιεῖσθαι τὴν ἐπιμέλειαν αὐτῶν ἢ κατʼ ἴδιον τρόπον (ὃ γίγνεται καὶ νῦν ἐν ταῖς πλείσταις τῶν πόλεων), τρίτον δὲ ποίαν τινὰ δεῖ ταύτην ⟨εἶναι⟩.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…