İçeriğe geç
Politika

Aristoteles · Politika

VIII. Kitap

1337a_21. Bölüm

Kanun koyucunun en çok gençlerin terbiyesiyle uğraşması gerektiğine kimse itiraz etmez. Şehirlerde bu yapılmadığında yönetim biçimleri zarar görür. Çünkü terbiye her yönetim biçimine göre verilmelidir: Her yönetim biçiminin kendine özgü karakteri onu hem korur hem de baştan kurar; demokratik karakter demokrasiyi, oligarşik karakter oligarşiyi. Daha iyi bir karakter de her zaman daha iyi bir yönetim biçiminin sebebidir. Ayrıca her yetide ve her tekhnē'de, ilgili işleri yapabilmek için önceden eğitilmek ve alışmak gereken şeyler vardır; dolayısıyla aretē'nin işleri için de böyle olduğu açıktır. Bütün şehrin gayesi tek olduğuna göre, terbiyenin de herkes için bir ve aynı olması, bu terbiyeye gösterilen özenin de özel değil ortak olması gerektiği açıktır; oysa bugün herkes kendi çocuklarıyla ayrı ayrı ilgilenir ve onlara uygun gördüğü dersleri ayrı ayrı öğretir. Ortak olan şeylerin çalışması da ortak olmalıdır. Aynı zamanda hiçbir vatandaş kendini kendine ait saymamalı, herkes şehre ait olduğunu düşünmelidir; çünkü her biri şehrin bir parçasıdır. Her parçaya gösterilen özen de tabiatı gereği bütüne gösterilen özene bakar. Bu bakımdan Lakedaimonlular övülebilir; çünkü çocuklarına pek büyük önem verirler, hem de bunu ortaklaşa yaparlar.

2. Bölüm

Terbiye hakkında kanun koymak ve terbiyeyi ortak kılmak gerektiği açıktır; ama terbiyenin ne olacağı ve nasıl terbiye edilmek gerektiği gözden kaçmamalıdır. Bugün bu işler konusunda görüş ayrılığı vardır. Gençlerin gerek aretē gerek en iyi hayat için neyi öğrenmesi gerektiği konusunda herkes aynı şeyi düşünmüyor; terbiyenin daha çok zihne mi yoksa psykhē'nin karakterine mi yönelmesi gerektiği de açık değil. Mevcut terbiyeden yola çıkınca inceleme karışık bir hâl alıyor; hayata yarayan şeylerin mi, aretē'ye götürenlerin mi, yoksa olağanın dışındaki şeylerin mi çalıştırılması gerektiği hiç belli değil (bunların her biri kendine taraftar

1337a_2

ὅτι μὲν οὖν τῷ νομοθέτῃ μάλιστα πραγματευτέον περὶ τὴν τῶν νέων παιδείαν, οὐδεὶς ἂν ἀμφισβητήσειε· καὶ γὰρ ἐν ταῖς πόλεσιν οὐ γιγνόμενον τοῦτο βλάπτει τὰς πολιτείας· δεῖ γὰρ πρὸς ἑκάστην παιδεύεσθαι, τὸ γὰρ ἦθος τῆς πολιτείας ἑκάστης τὸ οἰκεῖον καὶ φυλάττειν εἴωθε τὴν πολιτείαν καὶ καθίστησιν ἐξ ἀρχῆς, οἷον τὸ μὲν δημοκρατικὸν δημοκρατίαν τὸ δʼ ὀλιγαρχικὸν ὀλιγαρχίαν· ἀεὶ δὲ τὸ βέλτιον ἦθος βελτίονος αἴτιον πολιτείας. ἔτι δὲ πρὸς πάσας δυνάμεις καὶ τέχνας ἔστιν ἃ δεῖ προπαιδεύεσθαι καὶ προεθίζεσθαι πρὸς τὰς ἑκάστων ἐργασίας, ὥστε δῆλον ὅτι καὶ πρὸς τὰς τῆς ἀρετῆς πράξεις· ἐπεὶ δʼ ἓν τὸ τέλος τῇ πόλει πάσῃ, φανερὸν ὅτι καὶ τὴν παιδείαν μίαν καὶ τὴν αὐτὴν ἀναγκαῖον εἶναι πάντων, καὶ ταύτης τὴν ἐπιμέλειαν εἶναι κοινὴν καὶ μὴ κατʼ ἰδίαν, ὃν τρόπον νῦν ἕκαστος ἐπιμελεῖται τῶν αὑτοῦ τέκνων ἰδίᾳ τε καὶ μάθησιν ἰδίαν, ἣν ἂν δόξῃ, διδάσκων. δεῖ δὲ τῶν κοινῶν κοινὴν ποιεῖσθαι καὶ τὴν ἄσκησιν. ἅμα δὲ οὐδὲ χρὴ νομίζειν αὐτὸν αὑτοῦ τινα εἶναι τῶν πολιτῶν, ἀλλὰ πάντας τῆς πόλεως, μόριον γὰρ ἕκαστος τῆς πόλεως· ἡ δʼ ἐπιμέλεια πέφυκεν ἑκάστου μορίου βλέπειν πρὸς τὴν τοῦ ὅλου ἐπιμέλειαν. ἐπαινέσειε δʼ ἄν τις κατὰ τοῦτο Λακεδαιμονίους· καὶ γὰρ πλείστην ποιοῦνται σπουδὴν περὶ τοὺς παῖδας καὶ κοινῇ ταύτην. ὅτι μὲν οὖν νομοθετητέον περὶ παιδείας καὶ ταύτην κοινὴν ποιητέον, φανερόν· τίς δʼ ἔσται ἡ παιδεία καὶ πῶς χρὴ παιδεύεσθαι, δεῖ μὴ λανθάνειν. νῦν γὰρ ἀμφισβητεῖται περὶ τῶν ἔργων. οὐ γὰρ ταὐτὰ πάντες ὑπολαμβάνουσι δεῖν μανθάνειν τοὺς νέους οὔτε πρὸς ἀρετὴν οὔτε πρὸς τὸν βίον τὸν ἄριστον, οὐδὲ φανερὸν πότερον πρὸς τὴν διάνοιαν πρέπει μᾶλλον ἢ πρὸς τὸ τῆς ψυχῆς ἦθος· ἔκ τε τῆς ἐμποδὼν παιδείας ταραχώδης ἡ σκέψις καὶ δῆλον οὐδὲν πότερον ἀσκεῖν δεῖ τὰ χρήσιμα πρὸς τὸν βίον ἢ τὰ τείνοντα πρὸς ἀρετὴν ἢ τὰ περιττά (πάντα γὰρ εἴληφε ταῦτα κριτάς

1337b bulmuştur).

1337b

τινας)·

1337b1 Aretē'ye götüren şeyler hakkında da hiçbir uzlaşma yoktur (zaten herkes aynı aretē'ye değer vermez; dolayısıyla onun nasıl çalıştırılacağı konusunda da ayrılmaları doğaldır). Yararlı şeylerden zorunlu olanların öğretilmesi gerektiği açıktır; ama hepsinin değil. Hüre yaraşan işlerle yaraşmayanlar birbirinden ayrıldığına göre bu açıktır; yararlı şeylerden de ancak öğreneni zanaatkârlaştırmayacak olanlara katılmak gerektiği açıktır. Hür insanların bedenini ya da zihnini aretē'nin kullanımları ve işleri için yararsız hâle getiren her işi, her tekhnē'yi ve her öğrenimi zanaatkârca saymak gerekir. Bu yüzden bedeni daha kötü bir duruma sokan tekhnē'lere de, ücretli işlere de zanaatkârca deriz; çünkü bunlar zihne boş vakit bırakmaz ve onu alçaltır. Hüre yaraşan epistēmē'lerin bazılarıyla belli bir ölçüye kadar uğraşmak da hüre yaraşmaz bir şey değildir; ama kusursuzluğa ulaşmak için onlara fazlasıyla kapılmak, söylenen zararlara yol açar. Birinin bir işi ne için yaptığı ya da öğrendiği de çok fark eder: Kendisi, dostları için ya da aretē uğruna yapılan iş hüre yaraşmaz değildir; ama aynı işi başkaları için yapan kişi çoğu zaman ırgatlık ya da kölelik ediyor gibi görünür.

3. Bölüm

Bugün yerleşmiş olan dersler, daha önce söylendiği gibi, iki yöne de çekilebilir. Âdet olarak öğretilenler aşağı yukarı dört tanedir: okuma yazma, jimnastik, müzik ve bazılarının dördüncü olarak eklediği resim. Okuma yazma ile resim hayata yararlı ve pek çok işe yaradıkları için, jimnastik ise cesarete katkıda bulunduğu için öğretilir. Müzik konusunda ise insan tereddüde düşebilir. Bugün çoğu insan müzikle haz için uğraşır; ama en başta onu terbiyenin içine koyanlar, defalarca söylendiği gibi, tabiatın kendisi yalnız doğru biçimde meşgul olmayı değil, boş vakti de güzelce değerlendirebilmeyi aradığı için koymuşlardır. Çünkü her şeyin tek ilkesi budur; bu konuda bir kez daha konuşalım. İkisi de gerekliyse ama boş vakit meşguliyetten daha çok tercih edilir ve onun gayesiyse, boş vakti ne yaparak geçirmek gerektiğini araştırmalıyız. Oyun oynayarak değil elbette; çünkü o zaman oyun zorunlu olarak hayatımızın gayesi olurdu. Bu imkânsız olduğuna ve oyunlara daha çok meşguliyetin ortasında başvurmak gerektiğine göre (çünkü çalışan dinlenmeye muhtaçtır, oyun da dinlenmek içindir; meşguliyet ise zahmet ve gerginlikle birlikte gelir), oyunları kullanma zamanını kollayarak, bir ilaç verir gibi işin içine katmak gerekir. Çünkü psykhē'nin böyle bir hareketi bir gevşemedir,

1337b1

περί τε τῶν πρὸς ἀρετὴν οὐθέν ἐστιν ὁμολογούμενον (καὶ γὰρ τὴν ἀρετὴν οὐ τὴν αὐτὴν εὐθὺς πάντες τιμῶσιν, ὥστʼ εὐλόγως διαφέρονται καὶ πρὸς τὴν ἄσκησιν αὐτῆς). ὅτι μὲν οὖν τὰ ἀναγκαῖα δεῖ διδάσκεσθαι τῶν χρησίμων, οὐκ ἄδηλον· ὅτι δὲ οὐ πάντα, διῃρημένων τῶν τε ἐλευθερίων ἔργων καὶ τῶν ἀνελευθερίων φανερόν, καὶ ὅτι τῶν τοιούτων δεῖ μετέχειν ὅσα τῶν χρησίμων ποιήσει τὸν μετέχοντα μὴ βάναυσον. βάναυσον δʼ ἔργον εἶναι δεῖ τοῦτο νομίζειν καὶ τέχνην ταύτην καὶ μάθησιν, ὅσαι πρὸς τὰς χρήσεις καὶ τὰς πράξεις τὰς τῆς ἀρετῆς ἄχρηστον ἀπεργάζονται τὸ σῶμα τῶν ἐλευθέρων [ἢ τὴν ψυχὴν] ἢ τὴν διάνοιαν. διὸ τάς τε τοιαύτας τέχνας ὅσαι τὸ σῶμα παρασκευάζουσι χεῖρον διακεῖσθαι βαναύσους καλοῦμεν, καὶ τὰς μισθαρνικὰς ἐργασίας· ἄσχολον γὰρ ποιοῦσι τὴν διάνοιαν καὶ ταπεινήν. ἔστι δὲ καὶ τῶν ἐλευθερίων ἐπιστημῶν μέχρι μὲν τινὸς ἐνίων μετέχειν οὐκ ἀνελεύθερον, τὸ δὲ προσεδρεύειν λίαν πρὸς ἀκρίβειαν ἔνοχον ταῖς εἰρημέναις βλάβαις. ἔχει δὲ πολλὴν διαφορὰν καὶ τὸ τίνος ἕνεκεν πράττει τις ἢ μανθάνει· τὸ μὲν γὰρ αὑτοῦ χάριν ἢ φίλων ἢ διʼ ἀρετὴν οὐκ ἀνελεύθερον, ὁ δὲ ταὐτὸ τοῦτο πράττων διʼ ἄλλους πολλάκις θητικὸν καὶ δουλικὸν δόξειεν ἂν πράττειν. αἱ μὲν οὖν καταβεβλημέναι νῦν μαθήσεις, καθάπερ ἐλέχθη πρότερον, ἐπαμφοτερίζουσιν· ἔστι δὲ τέτταρα σχεδὸν ἃ παιδεύειν εἰώθασι, γράμματα καὶ γυμναστικὴν καὶ μουσικὴν καὶ τέταρτον ἔνιοι γραφικήν, τὴν μὲν γραμματικὴν καὶ γραφικὴν ὡς χρησίμους πρὸς τὸν βίον οὔσας καὶ πολυχρήστους, τὴν δὲ γυμναστικὴν ὡς συντείνουσαν πρὸς ἀνδρείαν· τὴν δὲ μουσικὴν ἤδη διαπορήσειεν ἄν τις. νῦν μὲν γὰρ ὡς ἡδονῆς χάριν οἱ πλεῖστοι μετέχουσιν αὐτῆς· οἱ δʼ ἐξ ἀρχῆς ἔταξαν ἐν παιδείᾳ διὰ τὸ τὴν φύσιν αὐτὴν ζητεῖν, ὅπερ πολλάκις εἴρηται, μὴ μόνον ἀσχολεῖν ὀρθῶς ἀλλὰ καὶ σχολάζειν δύνασθαι καλῶς. αὕτη γὰρ ἀρχὴ πάντων μία· καὶ πάλιν εἴπωμεν περὶ αὐτῆς. εἰ δʼ ἄμφω μὲν δεῖ, μᾶλλον δὲ αἱρετὸν τὸ σχολάζειν τῆς ἀσχολίας καὶ τέλος, ζητητέον ὅ τι δεῖ ποιοῦντας σχολάζειν. οὐ γὰρ δὴ παίζοντας· τέλος γὰρ ἀναγκαῖον εἶναι τοῦ βίου τὴν παιδιὰν ἡμῖν. εἰ δὲ τοῦτο ἀδύνατον, καὶ μᾶλλον ἐν ταῖς ἀσχολίαις χρηστέον ταῖς παιδιαῖς (ὁ γὰρ πονῶν δεῖται τῆς ἀναπαύσεως, ἡ δὲ παιδιὰ χάριν ἀναπαύσεώς ἐστιν· τὸ δʼ ἀσχολεῖν συμβαίνει μετὰ πόνου καὶ συντονίας), διὰ τοῦτο δεῖ παιδιὰς εἰσάγεσθαι καιροφυλακοῦντας τὴν χρῆσιν, ὡς προσάγοντας φαρμακείας χάριν. ἄνεσις γὰρ ἡ τοιαύτη κίνησις τῆς ψυχῆς,

1338a verdiği haz sayesinde de bir dinlenmedir.

1338a

καὶ διὰ τὴν ἡδονὴν ἀνάπαυσις.

1338a1Boş vaktin ise hazzı, saadeti ve mutlu yaşamayı kendi içinde taşıdığı düşünülür. Bu da meşgul olanlara değil, boş vakti olanlara nasip olur. Çünkü meşgul olan, henüz elde etmediği bir gaye için meşgul olur; saadet ise bir gayedir ve herkes onun acıyla değil hazla birlikte olduğunu düşünür. Ne var ki bu hazzı artık herkes aynı şey saymaz; her biri kendine ve kendi melekesine göre belirler; en iyi insan ise en iyi hazzı, en güzel şeylerden doğanı haz sayar. Dolayısıyla boş vakti hoşça geçirmek için de bazı şeyleri öğrenmek ve bunlarla terbiye edilmek gerektiği açıktır; bu terbiye ve bu öğrenimler kendileri için yapılır, meşguliyete yönelik olanlarsa zorunlu oldukları için ve başka şeyler uğruna. Bu yüzden eskiler de müziği terbiyenin içine zorunlu bir şey olarak koymadılar (çünkü hiç de öyle değildir); yararlı bir şey olarak da koymadılar (okuma yazma para kazanmaya, ev idaresine, öğrenmeye ve birçok siyasi işe yarar; resmin de zanaatkârların eserlerini daha iyi değerlendirmeye yaradığı düşünülür); jimnastiğin sağlığa ve güce yaradığı gibi bir şey olarak da koymadılar (müzikten bunların hiçbirinin çıktığını görmüyoruz). Geriye, boş vaktin hoşça geçirilmesine yaraması kalıyor; zaten onu buna yönelttikleri görülüyor. Müziği, hür insanlara yaraşan vakit geçirme biçimi saydıkları şeyin arasına koyuyorlar. Bu yüzden Homeros şöyle demiştir:

Ama yalnız böyle biri bolluklu şölene çağrılır;

böyle dedikten sonra başkalarından da söz eder ve onların

ozanı çağırdığını

söyler,

herkesi sevindirsin diye.

Başka bir yerde de Odysseus, insanlar neşelenirken en iyi vakit geçirmenin şu olduğunu söyler:

konuklar sarayda yan yana oturup ozanı dinlerken.

Demek ki oğulların, yararlı ya da zorunlu olduğu için değil, hüre yaraşır ve güzel olduğu için terbiye edilmesi gereken bir terbiye bulunduğu açıktır. Bu terbiyenin sayıca bir mi yoksa birden fazla mı olduğunu, bunların hangileri olduğunu ve nasıl verileceğini sonra anlatmalıyız. Şimdilik şu kadarını kazanmış olduk: Yerleşmiş derslerden anlaşıldığına göre eskilerin de bize bir tanıklığı var; bunu müzik açıkça gösteriyor. Ayrıca yararlı şeylerden bazılarının da çocuklara yalnız yararlı oldukları için değil, onlar sayesinde başka birçok bilgiye ulaşılabildiği için öğretilmesi gerektiği açıktır; okuma yazma öğrenimi gibi. Resim de aynı şekilde, insanlar kendi alışverişlerinde yanılmasınlar, eşya alıp

1338a1

τὸ δὲ σχολάζειν ἔχειν αὐτὸ δοκεῖ τὴν ἡδονὴν καὶ τὴν εὐδαιμονίαν καὶ τὸ ζῆν μακαρίως. τοῦτο δʼ οὐ τοῖς ἀσχολοῦσιν ὑπάρχει ἀλλὰ τοῖς σχολάζουσιν· ὁ μὲν γὰρ ἀσχολῶν ἕνεκα τινος ἀσχολεῖ τέλους ὡς οὐχ ὑπάρχοντος, ἡ δʼ εὐδαιμονία τέλος ἐστίν, ἣν οὐ μετὰ λύπης ἀλλὰ μεθʼ ἡδονῆς οἴονται πάντες εἶναι. ταύτην μέντοι τὴν ἡδονὴν οὐκέτι τὴν αὐτὴν τιθέασιν, ἀλλὰ καθʼ ἑαυτοὺς ἕκαστος καὶ τὴν ἕξιν τὴν αὑτῶν, ὁ δʼ ἄριστος τὴν ἀρίστην καὶ τὴν ἀπὸ τῶν καλλίστων. ὥστε φανερὸν ὅτι δεῖ καὶ πρὸς τὴν ἐν τῇ διαγωγῇ [σχολὴν] μανθάνειν ἄττα καὶ παιδεύεσθαι, καὶ ταῦτα μὲν τὰ παιδεύματα καὶ ταύτας τὰς μαθήσεις ἑαυτῶν εἶναι χάριν, τὰς δὲ πρὸς τὴν ἀσχολίαν ὡς ἀναγκαίας καὶ χάριν ἄλλων. διὸ καὶ τὴν μουσικὴν οἱ πρότερον εἰς παιδείαν ἔταξαν οὐχ ὡς ἀναγκαῖον (oὐδὲν γὰρ ἔχει τοιοῦτον), οὐδʼ ὡς χρήσιμον (ὥσπερ τὰ γράμματα πρὸς χρηματισμὸν καὶ πρὸς οἰκονομίαν καὶ πρὸς μάθησιν καὶ πρὸς πολιτικὰς πράξεις πολλάς, δοκεῖ δὲ καὶ γραφικὴ χρήσιμος εἶναι πρὸς τὸ κρίνειν τὰ τῶν τεχνιτῶν ἔργα κάλλιον), οὐδʼ αὖ καθάπερ ἡ γυμναστικὴ πρὸς ὑγίειαν καὶ ἀλκήν (οὐδέτερον γὰρ τούτων ὁρῶμεν γιγνόμενον ἐκ τῆς μουσικῆς)· λείπεται τοίνυν πρὸς τὴν ἐν τῇ σχολῇ διαγωγήν, εἰς ὅπερ καὶ φαίνονται παράγοντες αὐτήν. ἣν γὰρ οἴονται διαγωγὴν εἶναι τῶν ἐλευθέρων, ἐν ταύτῃ τάττουσιν. διόπερ Ὅμηρος οὕτως ἐποίησεν ἀλλʼ οἶον μέν ἐστι καλεῖν ἐπὶ δαῖτα θαλείην, καὶ οὕτω προειπὼν ἑτέρους τινὰς οἳ καλέουσιν ἀοιδόν φησίν, ὅ κεν τέρπῃσιν ἅπαντας. καὶ ἐν ἄλλοις δέ φησιν ⟨ὁ⟩ Ὀδυσσεὺς ταύτην ἀρίστην εἶναι διαγωγήν, ὅταν εὐφραινομένων τῶν ἀνθρώπων δαιτυμόνες δʼ ἀνὰ δώματʼ ἀκουάζωνται ἀοιδοῦ ἥμενοι ἑξείης. ὅτι μὲν τοίνυν ἔστι παιδεία τις ἣν οὐχ ὡς χρησίμην παιδευτέον τοὺς υἱεῖς οὐδʼ ὡς ἀναγκαίαν ἀλλʼ ὡς ἐλευθέριον καὶ καλήν, φανερόν ἐστιν· πότερον δὲ μία τὸν ἀριθμὸν ἢ πλείους, καὶ τίνες αὗται καὶ πῶς, ὕστερον λεκτέον περὶ αὐτῶν. νῦν δὲ τοσοῦτον ἡμῖν εἶναι πρὸ ὁδοῦ γέγονεν, ὅτι καὶ παρὰ τῶν ἀρχαίων ἔχομέν τινα μαρτυρίαν ἐκ τῶν καταβεβλημένων παιδευμάτων· ἡ γὰρ μουσικὴ τοῦτο ποιεῖ δῆλον. ἔτι δὲ καὶ τῶν χρησίμων ὅτι δεῖ τινα παιδεύεσθαι τοὺς παῖδας οὐ μόνον διὰ τὸ χρήσιμον, οἷον τὴν τῶν γραμμάτων μάθησιν, ἀλλὰ καὶ διὰ τὸ πολλὰς ἐνδέχεσθαι γίγνεσθαι διʼ αὐτῶν μαθήσεις ἑτέρας, ὁμοίως δὲ καὶ τὴν γραφικὴν οὐχ ἵνα ἐν τοῖς ἰδίοις ὠνίοις μὴ διαμαρτάνωσιν ἀλλʼ ὦσιν ἀνεξαπάτητοι πρὸς τὴν τῶν σκευῶν

1338b satarken

1338b

ὠνήν τε καὶ πρᾶσιν,

1338b1 aldatılmasınlar diye değil, daha çok bedenlerdeki güzelliği seyretmeyi öğrettiği için öğretilmelidir. Her yerde yararlı olanı aramak, yüce gönüllü ve hür insanlara hiç yaraşmaz.

4. Bölüm

Önce alışkanlıklarla, sonra logos ile terbiye etmek, zihinden önce de bedenle ilgilenmek gerektiği açık olduğuna göre, bundan çocukları jimnastiğe ve idman hocasına teslim etmek gerektiği çıkar: Bunlardan jimnastik bedenin melekesine belli bir nitelik kazandırır, idman hocası da ona yapacağı hareketleri öğretir.

Bugün çocuklara en çok özen gösterdiği düşünülen şehirlerin bazıları onlara atletlerin beden melekesini kazandırmaya çalışır ve böylece bedenlerin hem görünüşünü hem büyümesini bozar. Lakonlar ise bu hataya düşmediler; ama cesarete en çok bunun yararlı olduğunu düşünerek çocukları ağır çalışmalarla vahşileştirirler. Oysa defalarca söylendiği gibi, bu özen ne yalnız bir aretē'ye ne de en çok ona bakılarak gösterilmelidir; ona bakılsa bile, onu da bulamıyorlar. Çünkü ne öbür hayvanlarda ne de kavimlerde cesaretin en vahşilerle birlikte gittiğini görürüz; daha çok uysal ve aslan gibi karakterlerle birlikte gider. Öldürmeye ve yamyamlığa kolayca yatkın birçok kavim vardır; Karadeniz çevresindeki Akhaialılar ve Heniokhoslar ile iç kesimlerdeki kavimlerin bazıları gibi, kimi bunlar kadar, kimi daha fazla. Bunlar yağmacıdır, ama cesaretten payları yoktur. Ayrıca Lakonların da, zahmetli çalışmalara kendileri sebat ettikleri sürece başkalarından üstün olduklarını, bugün ise hem beden yarışmalarında hem savaşta başkalarının gerisinde kaldıklarını biliyoruz. Çünkü onlar gençleri bu şekilde çalıştırdıkları için değil, yalnız çalışmayanlara karşı çalıştıkları için üstündüler. Bu yüzden başrolü vahşi olan değil, güzel olan oynamalıdır; çünkü ne kurt ne başka bir yabani hayvan güzel bir tehlikeye atılır; buna ancak iyi bir insan atılır. Çocukları bu işlere fazlasıyla salıp zorunlu şeylerde terbiyesiz bırakanlar, gerçekte onları zanaatkârlaştırırlar: Onları siyasetin yalnız tek bir işine yarar hâle getirirler, üstelik söylediğimiz gibi o işte de başkalarından daha kötü. Lakonları geçmişteki başarılarına göre değil, bugünkülere göre değerlendirmek gerekir; çünkü bugün terbiyede rakipleri var, eskiden yoktu.

Jimnastiğin kullanılması gerektiği ve nasıl kullanılacağı üzerinde herkes uzlaşmıştır. Ergenliğe kadar daha hafif idmanlar yaptırılmalı, zorlayıcı beslenme ve zorlu çalışmalar uzak tutulmalıdır ki büyümeye hiçbir engel olmasın.

1338b1

μᾶλλον δʼ ὅτι ποιεῖ θεωρητικὸν τοῦ περὶ τὰ σώματα κάλλους. τὸ δὲ ζητεῖν πανταχοῦ τὸ χρήσιμον ἥκιστα ἁρμόττει τοῖς μεγαλοψύχοις καὶ τοῖς ἐλευθερίοις. ἐπεὶ δὲ φανερὸν πρότερον τοῖς ἔθεσιν ἢ τῷ λόγῳ παιδευτέον εἶναι, καὶ περὶ τὸ σῶμα πρότερον ἢ τὴν διάνοιαν, δῆλον ἐκ τούτων ὅτι παραδοτέον τοὺς παῖδας γυμναστικῇ καὶ παιδοτριβικῇ· τούτων γὰρ ἡ μὲν ποιάν τινα ποιεῖ τὴν ἕξιν τοῦ σώματος, ἡ δὲ τὰ ἔργα. νῦν μὲν οὖν αἱ μάλιστα δοκοῦσαι τῶν πόλεων ἐπιμελεῖσθαι τῶν παίδων αἱ μὲν ἀθλητικὴν ἕξιν ἐμποιοῦσι, λωβώμεναι τά τε εἴδη καὶ τὴν αὔξησιν τῶν σωμάτων, οἱ δὲ Λάκωνες ταύτην μὲν οὐχ ἥμαρτον τὴν ἁμαρτίαν, θηριώδεις δʼ ἀπεργάζονται τοῖς πόνοις, ὡς τοῦτο πρὸς ἀνδρείαν μάλιστα συμφέρον. καίτοι, καθάπερ εἴρηται πολλάκις, οὔτε πρὸς μίαν οὔτε πρὸς μάλιστα ταύτην βλέποντα ποιητέον τὴν ἐπιμέλειαν· εἰ δὲ καὶ πρὸς ταύτην, οὐδὲ τοῦτο ἐξευρίσκουσιν. οὔτε γὰρ ἐν τοῖς ἄλλοις ζῴοις οὔτε ἐπὶ τῶν ἐθνῶν ὁρῶμεν τὴν ἀνδρείαν ἀκολουθοῦσαν τοῖς ἀγριωτάτοις, ἀλλὰ μᾶλλον τοῖς ἡμερωτέροις καὶ λεοντώδεσιν ἤθεσιν. πολλὰ δʼ ἔστι τῶν ἐθνῶν ἃ πρὸς τὸ κτείνειν καὶ πρὸς τὴν ἀνθρωποφαγίαν εὐχερῶς ἔχει, καθάπερ τῶν περὶ τὸν Πόντον Ἀχαιοί τε καὶ Ἡνίοχοι καὶ τῶν ἠπειρωτικῶν ἐθνῶν ἕτερα, τὰ μὲν ὁμοίως τούτοις τὰ δὲ μᾶλλον, ἃ λῃστρικὰ μέν ἐστιν, ἀνδρείας δʼ οὐ μετειλήφασιν. ἔτι δʼ αὐτοὺς τοὺς Λάκωνας ἴσμεν, ἕως μὲν αὐτοὶ προσήδρευον ταῖς φιλοπονίαις, ὑπερέχοντας τῶν ἄλλων, νῦν δὲ κἀν τοῖς γυμνικοῖς ἀγῶσι κἀν τοῖς πολεμικοῖς λειπομένους ἑτέρων· οὐ γὰρ τῷ τοὺς νέους γυμνάζειν τὸν τρόπον τοῦτον διέφερον, ἀλλὰ μόνον τῷ πρὸς μὴ ἀσκοῦντας ἀσκεῖν. ὥστε τὸ καλὸν ἀλλʼ οὐ τὸ θηριῶδες δεῖ πρωταγωνιστεῖν· οὐδὲ γὰρ λύκος οὐδʼ ⟨οὐδὲν⟩ τῶν ἄλλων θηρίων τι ἀγωνίσαιτο ἂν οὐθένα καλὸν κίνδυνον, ἀλλὰ μᾶλλον ἀνὴρ ἀγαθός, οἱ δὲ λίαν εἰς ταῦτα ἀνέντες τοὺς παῖδας, καὶ τῶν ἀναγκαίων ἀπαιδαγωγήτους ποιήσαντες, βαναύσους κατεργάζονται κατά γε τὸ ἀληθές, πρὸς ἕν τε μόνον ἔργον τῆς πολιτικῆς χρησίμους ποιήσαντες, καὶ πρὸς τοῦτο χεῖρον, ὥς φησιν ὁ λόγος, ἑτέρων. δεῖ δὲ οὐκ ἐκ τῶν προτέρων ἔργων κρίνειν, ἀλλʼ ἐκ τῶν νῦν· ἀνταγωνιστὰς γὰρ τῆς παιδείας νῦν ἔχουσι, πρότερον δʼ οὐκ εἶχον. ὅτι μὲν οὖν χρηστέον τῇ γυμναστικῇ, καὶ πῶς χρηστέον, ὁμολογούμενόν ἐστιν (μέχρι μὲν γὰρ ἥβης κουφότερα γυμνάσια προσοιστέον, τὴν βίαιον τροφὴν καὶ τοὺς πρὸς ἀνάγκην πόνους ἀπείργοντας, ἵνα μηθὲν ἐμπόδιον ᾖ πρὸς τὴν αὔξησιν·

1338b40Bunun küçümsenmeyecek bir kanıtı da var:

1338b40

σημεῖον γὰρ οὐ

1339a Olimpiya galipleri arasında hem çocuklar hem yetişkinler yarışmasını kazanmış ancak iki üç kişi bulunabilir; çünkü çok genç yaşta çalıştırılanlar, zorlayıcı idmanlar yüzünden güçlerini yitirirler. Ama ergenlikten sonra üç yıl öbür derslerle geçtiğinde, ondan sonraki yaşı ağır çalışmalara ve zorla beslenmeye ayırmak uygun olur. Çünkü zihin ve beden aynı anda zorlanmamalıdır; bu iki tür çalışma tabiatları gereği birbirinin zıddını doğurur: bedenin yorgunluğu zihne, zihnin yorgunluğu da bedene engel olur.

5. Bölüm

Müzikle ilgili bazı güçlükleri daha önce de tartışmıştık; ama şimdi onları yeniden ele alıp biraz daha ilerletmek iyi olur, ki bunlar, müzik hakkında görüş bildirecek birinin söyleyeceklerine bir tür peşrev olsun. Çünkü müziğin neler yapabileceğini belirlemek kolay değildir; ona ne için katılmak gerektiğini belirlemek de öyle. Uyku ve içki gibi, eğlenmek ve dinlenmek için mi? (Bunlar kendi başlarına ciddi şeylerden sayılmaz, ama hoştur ve Euripides'in dediği gibi "kaygıyı dindirir". Bu yüzden müziği de bunlarla aynı sıraya koyarlar ve hepsini, uykuyu, içkiyi ve müziği, aynı şekilde kullanırlar; dansı da bunların arasına katarlar.) Yoksa müziğin aretē'ye yönelik bir yanı olduğunu mu düşünmeliyiz: Jimnastik bedene nasıl belli bir nitelik kazandırıyorsa, müzik de insanı doğru şekilde sevinmeye alıştırarak karaktere belli bir nitelik kazandırabilir mi? Ya da hoşça vakit geçirmeye ve phronēsis'e bir katkısı mı vardır? (Bunu da sayılanların üçüncüsü olarak koymak gerekir.)

Gençleri eğlence için eğitmemek gerektiği açıktır; çünkü öğrenirken oynamazlar, öğrenme acıyla birlikte gider. Öte yandan hoşça vakit geçirmeyi çocuklara ve bu yaştakilere vermek de uygun düşmez; çünkü henüz tamamlanmamış hiçbir şeye gaye yaraşmaz. Belki çocukların ciddi uğraşının, büyüyüp olgunlaştıklarında yapacakları eğlence için olduğu düşünülebilir. Ama durum buysa, Pers ve Med kralları gibi müziği başkalarına yaptırıp hazzından ve öğreniminden onlar aracılığıyla pay almak yerine, neden kendileri öğrenmek zorunda olsunlar? Çünkü bu işi meslek ve tekhnē edinmiş olanlar, ona yalnız öğrenmeye yetecek kadar zaman ayıranlardan ister istemez daha iyi icra ederler. Bu tür şeylerle kendileri uğraşmak zorundaysalar, yemek hazırlamakla da kendileri uğraşmak zorunda kalırlardı; bu ise saçmadır. Müziğin karakterleri daha iyi kılabildiği varsayılsa da aynı güçlük ortaya çıkar: Bunu neden kendileri öğrensinler de,

1339a

μικρὸν ὅτι δύνανται τοῦτο παρασκευάζειν, ἐν γὰρ τοῖς Ὀλυμπιονίκαις δύο τις ἂν ἢ τρεῖς εὕροι τοὺς αὐτοὺς νενικηκότας ἄνδρας τε καὶ παῖδας, διὰ τὸ νέους ἀσκοῦντας ἀφαιρεῖσθαι τὴν δύναμιν ὑπὸ τῶν ἀναγκαίων γυμνασίων· ὅταν δʼ ἀφʼ ἥβης ἔτη τρία πρὸς τοῖς ἄλλοις μαθήμασι γένωνται, τότε ἁρμόττει καὶ τοῖς πόνοις καὶ ταῖς ἀναγκοφαγίαις καταλαμβάνειν τὴν ἐχομένην ἡλικίαν· ἅμα γὰρ τῇ τε διανοίᾳ καὶ τῷ σώματι διαπονεῖν οὐ δεῖ, τοὐναντίον γὰρ ἑκάτερος ἀπεργάζεσθαι πέφυκε τῶν πόνων, ἐμποδίζων ὁ μὲν τοῦ σώματος πόνος τὴν διάνοιαν ὁ δὲ ταύτης τὸ σῶμα). περὶ δὲ μουσικῆς ἔνια μὲν διηπορήκαμεν τῷ λόγῳ καὶ πρότερον, καλῶς δʼ ἔχει καὶ νῦν ἀναλαβόντας αὐτὰ προαγαγεῖν, ἵνα ὥσπερ ἐνδόσιμον γένηται τοῖς λόγοις οὓς ἄν τις εἴπειεν ἀποφαινόμενος περὶ αὐτῆς. οὔτε γὰρ τίνα ἔχει δύναμιν ῥᾴδιον περὶ αὐτῆς διελεῖν, οὔτε τίνος δεῖ χάριν μετέχειν αὐτῆς, πότερον παιδιᾶς ἕνεκα καὶ ἀναπαύσεως, καθάπερ ὕπνου καὶ μέθης (ταῦτα γὰρ καθʼ αὑτὰ μὲν οὐδὲ τῶν σπουδαίων, ἀλλʼ ἡδέα, καὶ ἀναπαύει μέριμναν, ὥς φησιν Εὐριπίδης· διὸ καὶ τάττουσιν αὐτὴν καὶ χρῶνται πᾶσι τούτοις ὁμοίως, ὕπνῳ καὶ μέθῃ καὶ μουσικῇ· τιθέασι δὲ καὶ τὴν ὄρχησιν ἐν τούτοις), ἢ μᾶλλον οἰητέον πρὸς ἀρετήν τι τείνειν τὴν μουσικήν, ὡς δυναμένην, καθάπερ ἡ γυμναστικὴ τὸ σῶμα ποιόν τι παρασκευάζει, καὶ τὴν μουσικὴν τὸ ἦθος ποιόν τι ποιεῖν, ἐθίζουσαν δύνασθαι χαίρειν ὀρθῶς, ἢ πρὸς διαγωγήν τι συμβάλλεται καὶ πρὸς φρόνησιν (καὶ γὰρ τοῦτο τρίτον θετέον τῶν εἰρημένων). ὅτι μὲν οὖν δεῖ τοὺς νέους μὴ παιδιᾶς ἕνεκα παιδεύειν, οὐκ ἄδηλον (οὐ γὰρ παίζουσι μανθάνοντες· μετὰ λύπης γὰρ ἡ μάθησις)· ἀλλὰ μὴν οὐδὲ διαγωγήν γε παισὶν ἁρμόττει καὶ ταῖς ἡλικίαις ἀποδιδόναι ταῖς τοιαύταις (οὐθενὶ γὰρ ἀτελεῖ προσήκει τέλος). ἀλλʼ ἴσως ἂν δόξειεν ἡ τῶν παίδων σπουδὴ παιδιᾶς εἶναι χάριν ἀνδράσι γενομένοις καὶ τελειωθεῖσιν. ἀλλʼ εἰ τοῦτʼ ἐστὶ τοιοῦτον, τίνος ἂν ἕνεκα δέοι μανθάνειν αὐτούς, ἀλλὰ μή, καθάπερ οἱ τῶν Περσῶν καὶ Μήδων βασιλεῖς, διʼ ἄλλων αὐτὸ ποιούντων μεταλαμβάνειν τῆς ἡδονῆς καὶ τῆς μαθήσεως; καὶ γὰρ ἀναγκαῖον βέλτιον ἀπεργάζεσθαι τοὺς αὐτὸ τοῦτο πεποιημένους ἔργον καὶ τέχνην τῶν τοσοῦτον χρόνον ἐπιμελουμένων ὅσον πρὸς μάθησιν μόνον. εἰ δὲ δεῖ τὰ τοιαῦτα διαπονεῖν αὐτούς, καὶ τὰ περὶ τὴν τῶν ὄψων πραγματείαν αὐτοὺς ἂν δέοι παρασκευάζειν· ἀλλʼ ἄτοπον. τὴν δʼ αὐτὴν ἀπορίαν ἔχει καὶ εἰ δύναται τὰ ἤθη βελτίω ποιεῖν· ταῦτα γὰρ τί δεῖ μανθάνειν αὐτούς,

1339a40

ἀλλʼ

1339b Lakonlar gibi başkalarını dinleyerek doğru şekilde hoşlanmayı ve doğru yargılamayı başaramasınlar? Lakonlar öğrenmedikleri hâlde, söylendiğine göre, iyi ve kötü melodileri doğru şekilde ayırt edebilirler. Müziğin neşeli bir hayat ve hüre yaraşır bir hoşça vakit geçirme için kullanılması gerektiği düşünülse de aynı söz geçerlidir: Başkaları çalarken onun tadını çıkarmak varken neden kendileri öğrensinler? Tanrılar hakkındaki tasavvurumuza da bakılabilir: Şairlerde Zeus kendisi şarkı söyleyip kithara çalmaz; hatta böyle yapanlara zanaatkâr deriz ve bunu sarhoş olmayan ya da eğlenmeyen bir adamın işi saymayız.

Ama bunları belki ileride incelemek gerekir. İlk soru, müziğin terbiyeye konup konmayacağı ve tartıştığımız üç şeyden hangisinde işe yaradığıdır: terbiyede mi, eğlencede mi, hoşça vakit geçirmede mi? Müziğin üçüne de dahil edilmesi makuldür; üçünden de payı olduğu görülür. Eğlence dinlenmek içindir; dinlenmenin ise hoş olması gerekir, çünkü zahmetli çalışmaların verdiği acının bir tür ilacıdır. Hoşça vakit geçirmede de, herkesin kabul ettiği gibi, yalnız güzel olanın değil hazzın da bulunması gerekir; çünkü mesut olmak bu ikisinden oluşur. Müziğin ise, ister sözsüz ister şarkılı olsun, en hoş şeylerden biri olduğunu hepimiz söyleriz. Musaios da "ölümlüler için en tatlı şey şarkı söylemektir" der; bu yüzden insanları neşelendirebildiği için toplantılara ve eğlencelere haklı olarak müzik de alınır. Buradan da gençlerin müzikle eğitilmesi gerektiği sonucu çıkarılabilir. Çünkü hoş şeylerden zararsız olanlar yalnız gayeye değil, dinlenmeye de uygundur. İnsanlar gayeye seyrek ulaşır, ama sık sık dinlenir ve eğlencelere yalnız başka bir şeye yaradıkları ölçüde değil, hazları için de başvururlar; bu yüzden müziğin verdiği hazlarla ara ara dinlenmek yararlı olur.

Ne var ki insanların eğlenceyi gaye hâline getirdiği de olur. Çünkü gayenin de belki bir hazzı vardır, ama rastgele bir haz değil; insanlar o hazzı ararken bunu onun yerine koyarlar, çünkü bu haz eylemlerin gayesine bir bakıma benzer. Gaye gelecekte olacak hiçbir şey için seçilmez; bu tür hazlar da gelecekte olacak hiçbir şey için değil, olup bitmiş şeyler, yani zahmetler ve acı yüzünden vardır. İnsanların saadeti bu hazlar yoluyla elde etmeye çalışmalarının sebebi haklı olarak bu sayılabilir. Müziğe katılmaya gelince, bunun yalnız bu sebeple değil, dinlenmeye yararlı olduğu için de yapıldığı anlaşılıyor. Ama yine de araştırmak gerekir: Belki bu, müziğe arazî olarak düşen bir şeydir

1339b

οὐχ ἑτέρων ἀκούοντας ὀρθῶς τε χαίρειν καὶ δύνασθαι κρίνειν, ὥσπερ οἱ Λάκωνες; ἐκεῖνοι γὰρ οὐ μανθάνοντες ὅμως δύνανται κρίνειν ὀρθῶς, ὥς φασι, τὰ χρηστὰ καὶ τὰ μὴ χρηστὰ τῶν μελῶν. ὁ δʼ αὐτὸς λόγος κἂν εἰ πρὸς εὐημερίαν καὶ διαγωγὴν ἐλευθέριον χρηστέον αὐτῇ· τί δεῖ μανθάνειν αὐτούς, ἀλλʼ οὐχ ἑτέρων χρωμένων ἀπολαύειν; σκοπεῖν δʼ ἔξεστι τὴν ὑπόληψιν ἣν ἔχομεν περὶ τῶν θεῶν· οὐ γὰρ ὁ Ζεὺς αὐτὸς ἀείδει καὶ κιθαρίζει τοῖς ποιηταῖς, ἀλλὰ καὶ βαναύσους καλοῦμεν τοὺς τοιούτους καὶ τὸ πράττειν οὐκ ἀνδρὸς μὴ μεθύοντος ἢ παίζοντος. ἀλλʼ ἴσως περὶ μὲν τούτων ὕστερον ἐπισκεπτέον· ἡ δὲ πρώτη ζήτησίς ἐστι πότερον οὐ θετέον εἰς παιδείαν τὴν μουσικὴν ἢ θετέον, καὶ τί δύναται τῶν διαπορηθέντων τριῶν, πότερον παιδείαν ἢ παιδιὰν ἢ διαγωγήν. εὐλόγως δʼ εἰς πάντα τάττεται καὶ φαίνεται μετέχειν. ἥ τε γὰρ παιδιὰ χάριν ἀναπαύσεώς ἐστι, τὴν δʼ ἀνάπαυσιν ἀναγκαῖον ἡδεῖαν εἶναι (τῆς γὰρ διὰ τῶν πόνων λύπης ἰατρεία τίς ἐστιν), καὶ τὴν διαγωγὴν ὁμολογουμένως δεῖ μὴ μόνον ἔχειν τὸ καλὸν ἀλλὰ καὶ τὴν ἡδονήν (τὸ γὰρ εὐδαιμονεῖν ἐξ ἀμφοτέρων τούτων ἐστίν)· τὴν δὲ μουσικὴν πάντες εἶναί φαμεν τῶν ἡδίστων, καὶ ψιλὴν οὖσαν καὶ μετὰ μελῳδίας (φησὶ γοῦν καὶ Μουσαῖος εἶναι βροτοῖς ἥδιστον ἀείδειν· διὸ καὶ εἰς τὰς συνουσίας καὶ διαγωγὰς εὐλόγως παραλαμβάνουσιν αὐτὴν ὡς δυναμένην εὐφραίνειν), ὥστε καὶ ἐντεῦθεν ἄν τις ὑπολάβοι παιδεύεσθαι δεῖν αὐτὴν τοὺς νεωτέρους. ὅσα γὰρ ἀβλαβῆ τῶν ἡδέων, οὐ μόνον ἁρμόττει πρὸς τὸ τέλος ἀλλὰ καὶ πρὸς τὴν ἀνάπαυσιν· ἐπεὶ δʼ ἐν μὲν τῷ τέλει συμβαίνει τοῖς ἀνθρώποις ὀλιγάκις γίγνεσθαι, πολλάκις δὲ ἀναπαύονται καὶ χρῶνται ταῖς παιδιαῖς οὐχ ὅσον ἐπὶ πλέον ἀλλὰ καὶ διὰ τὴν ἡδονήν, χρήσιμον ἂν εἴη διαναπαύειν ἐν ταῖς ἀπὸ ταύτης ἡδοναῖς. συμβέβηκε δὲ τοῖς ἀνθρώποις ποιεῖσθαι τὰς παιδιὰς τέλος· ἔχει γὰρ ἴσως ἡδονήν τινα καὶ τὸ τέλος, ἀλλʼ οὐ τὴν τυχοῦσαν, ζητοῦντες δὲ ταύτην λαμβάνουσιν ὡς ταύτην ἐκείνην, διὰ τὸ τῷ τέλει τῶν πράξεων ἔχειν ὁμοίωμά τι. τό τε γὰρ τέλος οὐθενὸς τῶν ἐσομένων χάριν αἱρετόν, καὶ αἱ τοιαῦται τῶν ἡδονῶν οὐθενός εἰσι τῶν ἐσομένων ἕνεκεν, ἀλλὰ τῶν γεγονότων, οἷον πόνων καὶ λύπης. διʼ ἣν μὲν οὖν αἰτίαν ζητοῦσι τὴν εὐδαιμονίαν γίγνεσθαι διὰ τούτων τῶν ἡδονῶν, ταύτην εἰκότως ἄν τις ὑπολάβοι τὴν αἰτίαν· περὶ δὲ τοῦ κοινωνεῖν τῆς μουσικῆς, ⟨ὅτι⟩ οὐ διὰ ταύτην μόνην, ἀλλὰ καὶ διὰ τὸ χρήσιμον εἶναι πρὸς τὰς ἀναπαύσεις, ὡς ἔοικεν. οὐ μὴν ἀλλὰ ζητητέον μή ποτε

1340a

τοῦτο μὲν συμβέβηκε,

1340a1 ve tabiatı, sözü edilen kullanımdan daha değerlidir. O zaman ondan yalnız herkesin hissettiği ortak hazdan pay almakla yetinmemeli (müziğin tabiî bir hazzı vardır; bu yüzden onu kullanmak her yaştan ve her karakterden insanın hoşuna gider), karaktere ve psykhē'ye de bir katkısı olup olmadığına bakmalıyız. Müzik sayesinde karakterce belli bir nitelik kazanıyorsak, bu açık olacaktır. Belli bir nitelik kazandığımız ise başka birçok şeyden, ama hepsinden çok Olympos'un melodilerinden bellidir; bunların psykhē'leri vecde getirdiği herkesçe kabul edilir, vecd de psykhē'deki karakterin bir hâlidir. Ayrıca taklitleri dinleyen herkes, ritimleri ve melodileri bir yana, onların dile getirdiği duygulara ortak olur.

Müzik hoş şeylerden olduğuna, aretē de doğru şekilde sevinmek, sevmek ve nefret etmekle ilgili olduğuna göre, açıktır ki en çok öğrenilmesi ve alışılması gereken şey, doğru yargılamak, iyi karakterlerden ve güzel eylemlerden sevinç duymaktır. Ritimlerde ve melodilerde öfkenin ve yumuşaklığın, ayrıca cesaretin ve itidalin, bunların bütün zıtlarının ve öbür karakter özelliklerinin, gerçek tabiatlarına çok yakın benzerlikleri bulunur. Bu, olgulardan bellidir: Böyle şeyleri dinlerken psykhē'miz değişir. Benzerler karşısında acı duymaya ve sevinmeye alışmak ise gerçeğin kendisi karşısında da aynı tutumu takınmaya yakındır. Örneğin biri birinin suretine başka bir sebepten değil, sırf biçiminden ötürü bakmaktan hoşlanıyorsa, suretini seyrettiği o kişinin kendisini seyretmek de ona ister istemez hoş gelecektir. Duyulur şeylerin öbürlerinde, örneğin dokunulan ve tadılan şeylerde, karakterlere hiçbir benzerlik bulunmaz; görülen şeylerde ise azıcık bulunur. Böyle şekiller vardır, ama az ölçüde, üstelik herkes bu tür bir hisse ortak değildir. Ayrıca bunlar karakterlerin benzerlikleri değildir; ortaya çıkan şekiller ve renkler daha çok karakterlerin işaretleridir ve bunlar da duygulara kapılındığında [bedende] beliren izlerdir. Yine de bunları seyretmek de bir fark yarattığı ölçüde, gençler Pauson'un resimlerine değil, Polygnotos'unkilere ya da ressam ve heykeltıraşlardan karakter ifade eden başka biri varsa onunkilere bakmalıdır. Melodilerin kendisinde ise karakterlerin taklitleri vardır. Bu da açıktır; çünkü makamların tabiatı baştan birbirinden ayrıdır, öyle ki dinleyenler farklı etkilenir ve her birine karşı aynı tutumu takınmazlar: Bazılarında, örneğin Miksolidya denen makamda, daha kederli ve daha ağır bir hâle girerler;

1340a1

τιμιωτέρα δʼ αὐτῆς ἡ φύσις ἐστὶν ἢ κατὰ τὴν εἰρημένην χρείαν, καὶ δεῖ μὴ μόνον τῆς κοινῆς ἡδονῆς μετέχειν ἀπʼ αὐτῆς, ἧς ἔχουσι πάντες αἴσθησιν (ἔχει γὰρ ἡ μουσική τινʼ ἡδονὴν φυσικήν, διὸ πάσαις ἡλικίαις καὶ πᾶσιν ἤθεσιν ἡ χρῆσις αὐτῆς ἐστι προσφιλής), ἀλλʼ ὁρᾶν εἴ πῃ καὶ πρὸς τὸ ἦθος συντείνει καὶ πρὸς τὴν ψυχήν. τοῦτο δʼ ἂν εἴη δῆλον, εἰ ποιοί τινες τὰ ἤθη γιγνόμεθα διʼ αὐτῆς. ἀλλὰ μὴν ὅτι γιγνόμεθα ποιοί τινες, φανερὸν διὰ πολλῶν μὲν καὶ ἑτέρων, οὐχ ἥκιστα δὲ καὶ διὰ τῶν Ὀλύμπου μελῶν· ταῦτα γὰρ ὁμολογουμένως ποιεῖ τὰς ψυχὰς ἐνθουσιαστικάς, ὁ δʼ ἐνθουσιασμὸς τοῦ περὶ τὴν ψυχὴν ἤθους πάθος ἐστίν. ἔτι δὲ ἀκροώμενοι τῶν μιμήσεων γίγνονται πάντες συμπαθεῖς, καὶ χωρὶς τῶν ῥυθμῶν καὶ τῶν μελῶν αὐτῶν. ἐπεὶ δὲ συμβέβηκεν εἶναι τὴν μουσικὴν τῶν ἡδέων, τὴν δʼ ἀρετὴν περὶ τὸ χαίρειν ὀρθῶς καὶ φιλεῖν καὶ μισεῖν, δεῖ δηλονότι μανθάνειν καὶ συνεθίζεσθαι μηθὲν οὕτως ὡς τὸ κρίνειν ὀρθῶς καὶ τὸ χαίρειν τοῖς ἐπιεικέσιν ἤθεσι καὶ ταῖς καλαῖς πράξεσιν· ἔστι δὲ ὁμοιώματα μάλιστα παρὰ τὰς ἀληθινὰς φύσεις ἐν τοῖς ῥυθμοῖς καὶ τοῖς μέλεσιν ὀργῆς καὶ πραότητος, ἔτι δʼ ἀνδρείας καὶ σωφροσύνης καὶ πάντων τῶν ἐναντίων τούτοις καὶ τῶν ἄλλων ἠθικῶν (δῆλον δὲ ἐκ τῶν ἔργων· μεταβάλλομεν γὰρ τὴν ψυχὴν ἀκροώμενοι τοιούτων)· ὁ δʼ ἐν τοῖς ὁμοίοις ἐθισμὸς τοῦ λυπεῖσθαι καὶ χαίρειν ἐγγύς ἐστι τῷ πρὸς τὴν ἀλήθειαν τὸν αὐτὸν ἔχειν τρόπον (οἷον εἴ τις χαίρει τὴν εἰκόνα τινὸς θεώμενος μὴ διʼ ἄλλην αἰτίαν ἀλλὰ διὰ τὴν μορφὴν αὐτήν, ἀναγκαῖον τούτῳ καὶ αὐτοῦ ἐκείνου τὴν θεωρίαν, οὗ τὴν εἰκόνα θεωρεῖ, ἡδεῖαν εἶναι). συμβέβηκε δὲ τῶν αἰσθητῶν ἐν μὲν τοῖς ἄλλοις μηδὲν ὑπάρχειν ὁμοίωμα τοῖς ἤθεσιν, οἷον ἐν τοῖς ἁπτοῖς καὶ τοῖς γευστοῖς, ἀλλʼ ἐν τοῖς ὁρατοῖς ἠρέμα (σχήματα γὰρ ἔστι τοιαῦτα, ἀλλʼ ἐπὶ μικρόν, κοὐ πάντες τῆς τοιαύτης αἰσθήσεως κοινωνοῦσιν· ἔτι δὲ οὐκ ἔστι ταῦτα ὁμοιώματα τῶν ἠθῶν, ἀλλὰ σημεῖα μᾶλλον τὰ γιγνόμενα σχήματα καὶ χρώματα τῶν ἠθῶν, καὶ ταῦτʼ ἐστὶν ἐπίσημα ἐν τοῖς πάθεσιν· οὐ μὴν ἀλλʼ ὅσον διαφέρει καὶ περὶ τὴν τούτων θεωρίαν, δεῖ μὴ τὰ Παύσωνος θεωρεῖν τοὺς νέους, ἀλλὰ τὰ Πολυγνώτου κἂν εἴ τις ἄλλος τῶν γραφέων ἢ τῶν ἀγαλματοποιῶν ἐστιν ἠθικός), ἐν δὲ τοῖς μέλεσιν αὐτοῖς ἔστι μιμήματα τῶν ἠθῶν (καὶ τοῦτʼ ἐστὶ φανερόν· εὐθὺς γὰρ ἡ τῶν ἁρμονιῶν διέστηκε φύσις, ὥστε ἀκούοντας ἄλλως διατίθεσθαι καὶ μὴ τὸν αὐτὸν ἔχειν τρόπον πρὸς ἑκάστην αὐτῶν, ἀλλὰ πρὸς μὲν ἐνίας ὀδυρτικωτέρως

1340b

καὶ συνεστηκότως μᾶλλον,

1340b1 bazılarında, örneğin gevşek makamlarda, zihnen daha yumuşarlar; bir başkasında ise en çok ölçülü ve sakin bir hâle girerler ki makamlar arasında bunu yalnız Dor makamının yaptığı düşünülür; Frig makamı ise insanı vecde getirir. Bu terbiye üzerine felsefeyle uğraşmış olanlar bunları doğru söylüyor; çünkü sözlerinin kanıtlarını doğrudan olgulardan alıyorlar. Ritimler için de durum aynıdır: Bazılarının karakteri daha durgun, bazılarınınki hareketlidir; hareketli olanların da kiminin hareketleri daha kaba, kimininki hüre daha yaraşırdır. Bütün bunlardan, müziğin psykhē'nin karakterine belli bir nitelik kazandırabildiği açıktır; bunu yapabiliyorsa, gençlerin ona yöneltilip onunla eğitilmesi gerektiği de açıktır. Müzik öğretimi bu yaştakilerin tabiatına da uygundur: Gençler yaşları gereği tatsız hiçbir şeye isteyerek katlanmazlar, müzik ise tabiatça tatlı şeylerdendir. Makamlarla ve ritimlerle bir tür akrabalığımız da var gibidir; bu yüzden bilgelerin birçoğu, kimi psykhē'nin bir ahenk (ἁρμονία) olduğunu, kimi bir ahengi bulunduğunu söyler.

6. Bölüm

Daha önce, gençlerin müziği kendileri şarkı söyleyip çalarak mı öğrenmeleri gerektiği sorusunu ortaya atmıştık; şimdi buna cevap verelim. İnsanın işlere bizzat katılmasının belli nitelikler kazanmasında büyük fark yarattığı açıktır; çünkü işlere katılmamış olanların iyi birer yargıç olması imkânsız ya da zor şeylerdendir. Ayrıca çocukların bir uğraşı olmalıdır; Arkhytas'ın çıngırağını da iyi bir buluş saymak gerekir: Küçüklere bunu verirler ki onunla oyalanıp evdeki eşyayı kırmasınlar, çünkü küçükler yerinde duramaz. Çıngırak bebeklere uygundur; terbiye ise daha büyük çocukların çıngırağıdır. Bu tür düşüncelerden, müziğin işlere de katılacak şekilde öğretilmesi gerektiği açıktır. Hangi yaşa neyin yaraşıp neyin yaraşmadığını belirlemek ve bu uğraşın zanaatkârca olduğunu söyleyenlere cevap vermek de zor değildir. Önce şu: İşlere yargılayabilmek için katılmak gerektiğine göre, gençken icra etmeli, yaşlanınca icrayı bırakıp gençlikte edinilen öğrenim sayesinde güzel olanı yargılayabilmeli ve doğru şekilde sevinebilmelidir. Bazılarının müziğin insanları zanaatkârlaştırdığı yolundaki eleştirisini çürütmek de zor değildir; şunlara bakmak yeter: Siyasî aretē için terbiye edilenler

1340b1

οἷον πρὸς τὴν μιξολυδιστὶ καλουμένην, πρὸς δὲ τὰς μαλακωτέρως τὴν διάνοιαν, οἷον πρὸς τὰς ἀνειμένας, μέσως δὲ καὶ καθεστηκότως μάλιστα πρὸς ἑτέραν, οἷον δοκεῖ ποιεῖν ἡ δωριστὶ μόνη τῶν ἁρμονιῶν, ἐνθουσιαστικοὺς δʼ ἡ φρυγιστί. ταῦτα γὰρ καλῶς λέγουσιν οἱ περὶ τὴν παιδείαν ταύτην πεφιλοσοφηκότες· λαμβάνουσι γὰρ τὰ μαρτύρια τῶν λόγων ἐξ αὐτῶν τῶν ἔργων). τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον ἔχει καὶ τὰ περὶ τοὺς ῥυθμούς (οἱ μὲν γὰρ ἦθος ἔχουσι στασιμώτερον οἱ δὲ κινητικόν, καὶ τούτων οἱ μὲν φορτικωτέρας ἔχουσι τὰς κινήσεις οἱ δὲ ἐλευθεριωτέρας). ἐκ μὲν οὖν τούτων φανερὸν ὅτι δύναται ποιόν τι τὸ τῆς ψυχῆς ἦθος ἡ μουσικὴ παρασκευάζειν, εἰ δὲ τοῦτο δύναται ποιεῖν, δῆλον ὅτι προσακτέον καὶ παιδευτέον ἐν αὐτῇ τοὺς νέους. ἔστι δὲ ἁρμόττουσα πρὸς τὴν φύσιν τὴν τηλικαύτην ἡ διδασκαλία τῆς μουσικῆς· οἱ μὲν γὰρ νέοι διὰ τὴν ἡλικίαν ἀνήδυντον οὐθὲν ὑπομένουσιν ἑκόντες, ἡ δὲ μουσικὴ φύσει τῶν ἡδυσμένων ἐστίν. καί τις ἔοικε συγγένεια ταῖς ἁρμονίαις καὶ τοῖς ῥυθμοῖς εἶναι· διὸ πολλοί φασι τῶν σοφῶν οἱ μὲν ἁρμονίαν εἶναι τὴν ψυχήν, οἱ δʼ ἔχειν ἁρμονίαν. πότερον δὲ δεῖ μανθάνειν αὐτοὺς ᾄδοντάς τε καὶ χειρουργοῦντας ἢ μή, καθάπερ ἠπορήθη πρότερον, νῦν λεκτέον οὐκ ἄδηλον δὴ ὅτι πολλὴν ἔχει διαφορὰν πρὸς τὸ γίγνεσθαι ποιούς τινας, ἐάν τις αὐτὸς κοινωνῇ τῶν ἔργων· ἓν γάρ τι τῶν ἀδυνάτων ἢ χαλεπῶν ἐστι μὴ κοινωνήσαντας τῶν ἔργων κριτὰς γενέσθαι σπουδαίους. ἅμα δὲ καὶ δεῖ τοὺς παῖδας ἔχειν τινὰ διατριβήν, καὶ τὴν Ἀρχύτου πλαταγὴν οἴεσθαι γενέσθαι καλῶς, ἣν διδόασι τοῖς παιδίοις, ὅπως χρώμενοι ταύτῃ μηδὲν καταγνύωσι τῶν κατὰ τὴν οἰκίαν· οὐ γὰρ δύναται τὸ νέον ἡσυχάζειν. αὕτη μὲν οὖν ἐστι τοῖς νηπίοις ἁρμόττουσα τῶν παιδίων, ἡ δὲ παιδεία πλαταγὴ τοῖς μείζοσι τῶν νέων. ὅτι μὲν οὖν παιδευτέον τὴν μουσικὴν οὕτως ὥστε καὶ κοινωνεῖν τῶν ἔργων, φανερὸν ἐκ τῶν τοιούτων· τὸ δὲ πρέπον καὶ τὸ μὴ πρέπον ταῖς ἡλικίαις οὐ χαλεπὸν διορίσαι, καὶ λῦσαι πρὸς τοὺς φάσκοντας βάναυσον εἶναι τὴν ἐπιμέλειαν. πρῶτον μὲν γάρ, ἐπεὶ τοῦ κρίνειν χάριν μετέχειν δεῖ τῶν ἔργων, διὰ τοῦτο χρὴ νέους μὲν ὄντας χρῆσθαι τοῖς ἔργοις, πρεσβυτέρους δὲ γενομένους τῶν μὲν ἔργων ἀφεῖσθαι, δύνασθαι δὲ τὰ καλὰ κρίνειν καὶ χαίρειν ὀρθῶς διὰ τὴν μάθησιν τὴν γενομένην ἐν τῇ νεότητι· περὶ δὲ τῆς ἐπιτιμήσεως ἥν τινες ἐπιτιμῶσιν ὡς ποιούσης τῆς μουσικῆς βαναύσους, οὐ χαλεπὸν λῦσαι σκεψαμένους μέχρι τε πόσου τῶν ἔργων κοινωνητέον τοῖς πρὸς ἀρετὴν

1341a

παιδευομένοις πολιτικήν,

1341a1 işlere ne ölçüde katılmalı, hangi melodilere ve hangi ritimlere katılmalı, ayrıca öğrenim hangi çalgılarla yapılmalı; çünkü bu da muhtemelen fark eder. Eleştirinin cevabı bunlardadır; çünkü müziğin bazı türlerinin söylenen sonucu doğurmasına hiçbir engel yoktur.

Demek ki müzik öğrenimi ne sonraki eylemlere engel olmalı ne de bedeni zanaatkârca kılıp savaş ve siyaset alıştırmalarına elverişsiz hâle getirmelidir: şimdi onları öğrenmeye, ileride uygulamaya.

Öğrenimde bu sağlanır, yeter ki gençler ne profesyonel yarışmalara yönelik şeylerle uğraşsınlar ne de bugün yarışmalara, yarışmalardan da terbiyeye girmiş olan şaşırtıcı ve gösterişli icralarla; böyle olmayanlarla da ancak güzel melodilerden ve ritimlerden hoşlanabilecekleri noktaya kadar uğraşsınlar, yalnız müziğin bazı başka hayvanların, hatta kölelerin ve çocukların çoğunun da hoşlandığı ortak yanından değil. Hangi çalgıların kullanılması gerektiği de bundan bellidir. Terbiyeye ne aulos sokulmalı ne de kithara gibi başka bir profesyonel çalgı ya da bu türden başka bir şey varsa o; yalnız onları ister müzik terbiyesinde ister öbür terbiyede iyi dinleyiciler yapacak çalgılar kullanılmalı. Ayrıca aulos karakter kazandıran değil, daha çok coşturan bir çalgıdır; bu yüzden onu, seyrin öğretmekten çok arınma (κάθαρσις) sağladığı vesilelerde kullanmalıdır. Şunu da ekleyelim: Aulos çalmanın terbiyeye aykırı bir yanı da konuşmaya engel olmasıdır. Bu yüzden eskiler, ilk başta onu kullanmış olsalar da, gençler ve hür insanlar arasında kullanılmasını haklı olarak reddettiler. Zenginlikleri sayesinde boş vakitleri artıp aretē bakımından gönülleri yücelince, Med savaşlarından önce de sonra da başardıklarıyla gururlanınca, hiçbir ayrım gözetmeden, her şeyin peşine düşerek her türlü öğrenmeye el attılar. Aulos çalmayı da bu yüzden dersler arasına aldılar. Nitekim Lakedaimon'da koronun masrafını üstlenen bir khoregos koroya aulosu kendisi çalmıştı; Atina'da da öyle yaygınlaştı ki hür insanların çoğunluğa yakını onu öğrendi. Bu, Ekphantides'in oyununa khoregosluk eden Thrasippos'un adadığı levhadan bellidir. Sonradan, neyin aretē'ye katkı sağlayıp neyin sağlamadığını daha iyi yargılayabildiklerinde, bizzat deneyerek onu reddettiler. Eski çalgıların çoğu da aynı şekilde reddedildi: pektisler, barbitoslar ve çalanları dinleyenlere haz vermeye yönelik olan heptagonlar, trigonlar, sambukalar

1341a1

καὶ ποίων μελῶν καὶ ποίων ῥυθμῶν κοινωνητέον, ἔτι δὲ ἐν ποίοις ὀργάνοις τὴν μάθησιν ποιητέον, καὶ γὰρ τοῦτο διαφέρειν εἰκός. ἐν τούτοις γὰρ ἡ λύσις ἐστὶ τῆς ἐπιτιμήσεως· οὐδὲν γὰρ κωλύει τρόπους τινὰς τῆς μουσικῆς ἀπεργάζεσθαι τὸ λεχθέν. φανερὸν τοίνυν ὅτι δεῖ τὴν μάθησιν αὐτῆς μήτε ἐμποδίζειν πρὸς τὰς ὕστερον πράξεις, μήτε τὸ σῶμα ποιεῖν βάναυσον καὶ ἄχρηστον πρὸς τὰς πολεμικὰς καὶ πολιτικὰς ἀσκήσεις, πρὸς μὲν τὰς ⟦μαθήσεις⟧ ἤδη πρὸς δὲ τὰς χρήσεις ὕστερον. συμβαίνοι δʼ ἂν περὶ τὴν μάθησιν, εἰ μήτε τὰ πρὸς τοὺς ἀγῶνας τοὺς τεχνικοὺς συντείνοντα διαπονοῖεν, μήτε τὰ θαυμάσια καὶ περιττὰ τῶν ἔργων, ἃ νῦν ἐλήλυθεν εἰς τοὺς ἀγῶνας ἐκ δὲ τῶν ἀγώνων εἰς τὴν παιδείαν, ἀλλὰ καὶ τὰ μὴ τοιαῦτα μέχρι περ ἂν δύνωνται χαίρειν τοῖς καλοῖς μέλεσι καὶ ῥυθμοῖς, καὶ μὴ μόνον τῷ κοινῷ τῆς μουσικῆς, ὥσπερ καὶ τῶν ἄλλων ἔνια ζῴων, ἔτι δὲ καὶ πλῆθος ἀνδραπόδων καὶ παιδίων. δῆλον δὲ ἐκ τούτων καὶ ποίοις ὀργάνοις χρηστέον. οὔτε γὰρ αὐλοὺς εἰς παιδείαν ἀκτέον οὔτʼ ἄλλο τι τεχνικὸν ὄργανον, οἷον κιθάραν κἂν εἴ τι τοιοῦτον ἕτερον ἔστιν, ἀλλʼ ὅσα ποιήσει αὐτῶν ἀκροατὰς ἀγαθοὺς ἢ τῆς μουσικῆς παιδείας ἢ τῆς ἄλλης· ἔτι δὲ οὐκ ἔστιν ὁ αὐλὸς ἠθικὸν ἀλλὰ μᾶλλον ὀργιαστικόν, ὥστε πρὸς τοὺς τοιούτους αὐτῷ καιροὺς χρηστέον ἐν οἷς ἡ θεωρία κάθαρσιν μᾶλλον δύναται ἢ μάθησιν. προσθῶμεν δὲ ὅτι συμβέβηκεν ἐναντίον αὐτῷ πρὸς παιδείαν καὶ τὸ κωλύειν τῷ λόγῳ χρῆσθαι τὴν αὔλησιν. διὸ καλῶς ἀπεδοκίμασαν αὐτοῦ οἱ πρότερον τὴν χρῆσιν ἐκ τῶν νέων καὶ τῶν ἐλευθέρων, καίπερ χρησάμενοι τὸ πρῶτον αὐτῷ. σχολαστικώτεροι γὰρ γιγνόμενοι διὰ τὰς εὐπορίας καὶ μεγαλοψυχότεροι πρὸς τὴν ἀρετήν, ἔτι τε πρότερον καὶ μετὰ τὰ Μηδικὰ φρονηματισθέντες ἐκ τῶν ἔργων, πάσης ἥπτοντο μαθήσεως, οὐδὲν διακρίνοντες ἀλλʼ ἐπιζητοῦντες. διὸ καὶ τὴν αὐλητικὴν ἤγαγον πρὸς τὰς μαθήσεις. καὶ γὰρ ἐν Λακεδαίμονί τις χορηγὸς αὐτὸς ηὔλησε τῷ χορῷ, καὶ περὶ Ἀθήνας οὕτως ἐπεχωρίασεν ὥστε σχεδὸν οἱ πολλοὶ τῶν ἐλευθέρων μετεῖχον αὐτῆς· δῆλον δὲ ἐκ τοῦ πίνακος ὃν ἀνέθηκε Θράσιππος Ἐκφαντίδῃ χορηγήσας. ὕστερον δʼ ἀπεδοκιμάσθη διὰ τῆς πείρας αὐτῆς, βέλτιον δυναμένων κρίνειν τὸ πρὸς ἀρετὴν καὶ τὸ μὴ πρὸς ἀρετὴν συντεῖνον· ὁμοίως δὲ καὶ πολλὰ τῶν ὀργάνων τῶν ἀρχαίων, οἷον πηκτίδες καὶ βάρβιτοι καὶ τὰ πρὸς ἡδονὴν συντείνοντα τοῖς ἀκούουσι τῶν χρωμένων, ἑπτάγωνα καὶ τρίγωνα καὶ

1341b

σαμβῦκαι,

1341b1 ve el ustalığına dayalı bir epistēmē isteyen bütün çalgılar. Eskilerin aulos hakkında anlattığı efsane de akla yatkındır. Derler ki Athena aulosu bulmuş, sonra atıp gitmiş. Tanrıçanın bunu, çalarken yüzünün çirkinleşmesinden hoşlanmadığı için yaptığını söylemek de yanlış olmaz; ama daha akla yakın olanı, aulos eğitiminin zihne hiçbir katkısı olmamasıdır; biz ise Athena'ya epistēmē'yi ve tekhnē'yi atfederiz. Demek ki hem çalgılarda hem icrada profesyonel eğitimi reddediyoruz. Profesyonel eğitimden yarışmalara yönelik olanı kastediyoruz: Bunda icracı işi kendi aretē'si için değil dinleyicilerin hazzı için, üstelik bayağı bir haz için yapar. Bu yüzden bu işi hürlere değil, daha çok ücretlilere yakışır sayarız; nitekim icracılar zanaatkârlaşır da, çünkü gaye olarak gözettikleri hedef kötüdür. Seyirci bayağı olduğu için müziği değiştirmeye alışkındır; öyle ki ona göre çalışan sanatçılara hem kendileri bakımından hem de yaptırdığı hareketler yüzünden bedenleri bakımından belli bir nitelik kazandırır.

7. Bölüm

Makamlar ve ritimler hakkında da bir şeyler incelemek gerekir: Terbiyede bütün makamlar ve bütün ritimler mi kullanılmalı, yoksa bir ayrım mı yapılmalı? Sonra, terbiye için müzikle uğraşanlara da aynı ayrımı mı koyacağız, yoksa başka bir ayrım mı gerekir? Müziğin melodi düzenlemesinden ve ritimlerden oluştuğunu görüyoruz; bunların her birinin terbiyede ne işe yaradığı ve iyi melodili müziğin mi yoksa iyi ritimli müziğin mi tercih edilmesi gerektiği de gözden kaçmamalıdır. Bugünkü müzikçilerin bazılarının ve felsefe çevresinden gelip müzik terbiyesinde deneyimli olanların bu konuda pek çok doğru şey söylediğini düşündüğümüz için, her biri hakkındaki ayrıntılı açıklamayı isteyenlerin onlarda araması için bırakacağız; şimdi kanun koyucu gibi, yalnız ana çizgileri söyleyerek bir ayrım yapalım.

Felsefeyle uğraşanlardan bazılarının melodileri ayırma biçimini kabul ediyoruz: Melodileri ahlâkî, eyleme sevk eden ve vecde getiren diye ayırıyor, makamlardan her birini de bunlardan birine uygun düşecek şekilde, her türe başka bir makam vererek yerleştiriyorlar. Biz ise müziğin tek bir yarar için değil, birçok yarar için kullanılması gerektiğini söylüyoruz: hem terbiye hem arınma için (arınmadan ne kastettiğimizi şimdilik genel olarak söylüyoruz, şiir sanatı üzerine yazdıklarımızda daha açık anlatacağız), üçüncü olarak da hoşça vakit geçirmek, gevşemek ve gerginlikten dinlenmek için.

1341b1

καὶ πάντα τὰ δεόμενα χειρουργικῆς ἐπιστήμης. εὐλόγως δʼ ἔχει καὶ τὸ περὶ τῶν αὐλῶν ὑπὸ τῶν ἀρχαίων μεμυθολογημένον. φασὶ γὰρ δὴ τὴν Ἀθηνᾶν εὑροῦσαν ἀποβαλεῖν τοὺς αὐλούς. οὐ κακῶς μὲν οὖν ἔχει φάναι καὶ διὰ τὴν ἀσχημοσύνην τοῦ προσώπου τοῦτο ποιῆσαι δυσχεράνασαν τὴν θεόν· οὐ μὴν ἀλλὰ μᾶλλον εἰκὸς ὅτι πρὸς τὴν διάνοιαν οὐθέν ἐστιν ἡ παιδεία τῆς αὐλήσεως, τῇ δὲ Ἀθηνᾷ τὴν ἐπιστήμην περιτίθεμεν καὶ τὴν τέχνην. ἐπεὶ δὲ τῶν τε ὀργάνων καὶ τῆς ἐργασίας ἀποδοκιμάζομεν τὴν τεχνικὴν παιδείαν (τεχνικὴν δὲ τίθεμεν τὴν πρὸς τοὺς ἀγῶνας· ἐν ταύτῃ γὰρ ὁ πράττων οὐ τῆς αὑτοῦ μεταχειρίζεται χάριν ἀρετῆς, ἀλλὰ τῆς τῶν ἀκουόντων ἡδονῆς, καὶ ταύτης φορτικῆς, διόπερ οὐ τῶν ἐλευθέρων κρίνομεν εἶναι τὴν ἐργασίαν, ἀλλὰ θητικωτέραν· καὶ βαναύσους δὴ συμβαίνει γίγνεσθαι· πονηρὸς γὰρ ὁ σκοπὸς πρὸς ὃν ποιοῦνται τὸ τέλος· ὁ γὰρ θεατὴς φορτικὸς ὢν μεταβάλλειν εἴωθε τὴν μουσικήν, ὥστε καὶ τοὺς τεχνίτας τοὺς πρὸς αὐτὸν μελετῶντας αὐτούς τε ποιούς τινας ποιεῖ καὶ τὰ σώματα διὰ τὰς κινήσεις), σκεπτέον δή τι περί τε τὰς ἁρμονίας καὶ τοὺς ῥυθμούς, καὶ πρὸς παιδείαν πότερον πάσαις χρηστέον ταῖς ἁρμονίαις καὶ πᾶσι τοῖς ῥυθμοῖς ἢ διαιρετέον, ἔπειτα τοῖς πρὸς παιδείαν διαπονοῦσι πότερον τὸν αὐτὸν διορισμὸν θήσομεν ἢ [τρίτον] δεῖ τινα ἕτερον. ἐπεὶ δὴ τὴν μὲν μουσικὴν ὁρῶμεν διὰ μελοποιίας καὶ ῥυθμῶν οὖσαν, τούτων δʼ ἑκάτερον οὐ δεῖ λεληθέναι τίνα δύναμιν ἔχει πρὸς παιδείαν, καὶ πότερον προαιρετέον μᾶλλον τὴν εὐμελῆ μουσικὴν ἢ τὴν εὔρυθμον, νομίσαντες οὖν πολλὰ καλῶς λέγειν περὶ τούτων τῶν τε νῦν μουσικῶν ἐνίους καὶ τῶν ἐκ φιλοσοφίας ὅσοι τυγχάνουσιν ἐμπείρως ἔχοντες τῆς περὶ τὴν μουσικὴν παιδείας, τὴν μὲν καθʼ ἕκαστον ἀκριβολογίαν ἀποδώσομεν ζητεῖν τοῖς βουλομένοις παρʼ ἐκείνων, νῦν δὲ νομικῶς διέλωμεν, τοὺς τύπους μόνον εἰπόντες περὶ αὐτῶν. ἐπεὶ δὲ τὴν διαίρεσιν ἀποδεχόμεθα τῶν μελῶν ὡς διαιροῦσί τινες τῶν ἐν φιλοσοφίᾳ, τὰ μὲν ἠθικὰ τὰ δὲ πρακτικὰ τὰ δʼ ἐνθουσιαστικὰ τιθέντες, καὶ τῶν ἁρμονιῶν τὴν φύσιν ⟨τὴν⟩ πρὸς ἕκαστα τούτων οἰκείαν, ἄλλην πρὸς ἄλλο μέρος, τιθέασι, φαμὲν δʼ οὐ μιᾶς ἕνεκεν ὠφελείας τῇ μουσικῇ χρῆσθαι δεῖν ἀλλὰ καὶ πλειόνων χάριν (καὶ γὰρ παιδείας ἕνεκεν καὶ καθάρσεως—τί δὲ λέγομεν τὴν κάθαρσιν, νῦν μὲν ἁπλῶς, πάλιν δʼ ἐν τοῖς περὶ ποιητικῆς ἐροῦμεν σαφέστερον—τρίτον δὲ πρὸς διαγωγὴν πρὸς ἄνεσίν τε καὶ πρὸς τὴν τῆς συντονίας ἀνάπαυσιν),

1342a Öyleyse açıktır ki bütün makamlar kullanılmalıdır, ama hepsi aynı şekilde değil: Terbiye için en ahlâkî olanlar, başkaları çalarken dinlemek için ise eyleme sevk edenler ve vecde getirenler de. Çünkü bazı psykhē'lerde şiddetle görülen duygu aslında hepsinde vardır, yalnız kimisinde daha az, kimisinde daha çok; örneğin acıma ve korku, bir de vecd. Bazı insanlar bu hareketin etkisine kolayca kapılır; ama psykhē'yi coşturan kutsal melodileri dinlediklerinde, sanki bir tedavi ve arınma görmüşler gibi yatıştıklarını görürüz. Acımaya ve korkuya yatkın olanların, genel olarak duygusal olanların ve ötekilerin de, her birine bu duygulardan düşen pay ölçüsünde, aynı şeyi yaşamaları, hepsinin bir tür arınmadan geçip hazla birlikte hafiflemesi kaçınılmazdır. Eyleme sevk eden melodiler de insanlara aynı şekilde zararsız bir sevinç verir. Bu yüzden tiyatro müziği icra eden yarışmacıların bu tür makamları ve melodileri kullanmasına izin verilmelidir. Seyirci iki türlü olduğundan, biri hür ve terbiye görmüş, öbürü zanaatkârlardan, ücretlilerden ve bu türden başkalarından oluşan bayağı seyirci olduğundan, böylelerine de dinlenmeleri için yarışmalar ve gösteriler sağlanmalıdır. Nasıl bunların psykhē'leri tabiata uygun melekeden sapmışsa, makamların da sapkın türleri, melodilerin de aşırı gergin ve kromatik olanları vardır; herkese hazzı kendi tabiatına yakın gelen verir. Bu yüzden böyle bir seyirci karşısında yarışanlara, müziğin bu türünü kullanma serbestliği tanınmalıdır. Terbiye için ise, söylendiği gibi, melodilerin ahlâkî olanları ve bu türden makamlar kullanılmalıdır. Daha önce dediğimiz gibi, Dor makamı böyledir; ama felsefe uğraşına ve müzik terbiyesine katılanlar başka bir makamı da uygun bulurlarsa onu da kabul etmeliyiz. Devlet'teki Sokrates ise Dor makamının yanında yalnız Frig makamını bırakmakta haklı değildir, hele çalgılardan aulosu reddetmiş olduğu hâlde.

1342a

φανερὸν ὅτι χρηστέον μὲν πάσαις ταῖς ἁρμονίαις, οὐ τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον πάσαις χρηστέον, ἀλλὰ πρὸς μὲν τὴν παιδείαν ταῖς ἠθικωτάταις, πρὸς δὲ ἀκρόασιν ἑτέρων χειρουργούντων καὶ ταῖς πρακτικαῖς καὶ ταῖς ἐνθουσιαστικαῖς. ὃ γὰρ περὶ ἐνίας συμβαίνει πάθος ψυχὰς ἰσχυρῶς, τοῦτο ἐν πάσαις ὑπάρχει, τῷ δὲ ἧττον διαφέρει καὶ τῷ μᾶλλον, οἷον ἔλεος καὶ φόβος, ἔτι δʼ ἐνθουσιασμός· καὶ γὰρ ὑπὸ ταύτης τῆς κινήσεως κατοκώχιμοί τινές εἰσιν, ἐκ τῶν δʼ ἱερῶν μελῶν ὁρῶμεν τούτους, ὅταν χρήσωνται τοῖς ἐξοργιάζουσι τὴν ψυχὴν μέλεσι, καθισταμένους ὥσπερ ἰατρείας τυχόντας καὶ καθάρσεως· ταὐτὸ δὴ τοῦτο ἀναγκαῖον πάσχειν καὶ τοὺς ἐλεήμονας καὶ τοὺς φοβητικοὺς καὶ τοὺς ὅλως παθητικούς, τοὺς ἄλλους καθʼ ὅσον ἐπιβάλλει τῶν τοιούτων ἑκάστῳ, καὶ πᾶσι γίγνεσθαί τινα κάθαρσιν καὶ κουφίζεσθαι μεθʼ ἡδονῆς. ὁμοίως δὲ καὶ τὰ μέλη τὰ πρακτικὰ παρέχει χαρὰν ἀβλαβῆ τοῖς ἀνθρώποις· διὸ ταῖς μὲν τοιαύταις ἁρμονίαις καὶ τοῖς τοιούτοις μέλεσιν θετέον τοὺς τὴν θεατρικὴν μουσικὴν μεταχειριζομένους ἀγωνιστάς· ἐπεὶ δʼ ὁ θεατὴς διττός, ὁ μὲν ἐλεύθερος καὶ πεπαιδευμένος, ὁ δὲ φορτικὸς ἐκ βαναύσων καὶ θητῶν καὶ ἄλλων τοιούτων συγκείμενος, ἀποδοτέον ἀγῶνας καὶ θεωρίας καὶ τοῖς τοιούτοις πρὸς ἀνάπαυσιν· εἰσὶ δὲ ὥσπερ αὐτῶν αἱ ψυχαὶ παρεστραμμέναι τῆς κατὰ φύσιν ἕξεως—οὕτω καὶ τῶν ἁρμονιῶν παρεκβάσεις εἰσὶ καὶ τῶν μελῶν τὰ σύντονα καὶ παρακεχρωσμένα, ποιεῖ δὲ τὴν ἡδονὴν ἑκάστοις τὸ κατὰ φύσιν οἰκεῖον, διόπερ ἀποδοτέον ἐξουσίαν τοῖς ἀγωνιζομένοις πρὸς τὸν θεατὴν τὸν τοιοῦτον τοιούτῳ τινὶ χρῆσθαι τῷ γένει τῆς μουσικῆς. πρὸς δὲ παιδείαν, ὥσπερ εἴρηται, τοῖς ἠθικοῖς τῶν μελῶν χρηστέον καὶ ταῖς ἁρμονίαις ταῖς τοιαύταις. τοιαύτη δʼ ἡ δωριστί, καθάπερ εἴπομεν πρότερον· δέχεσθαι δὲ δεῖ κἄν τινα ἄλλην ἡμῖν δοκιμάζωσιν οἱ κοινωνοὶ τῆς ἐν φιλοσοφίᾳ διατριβῆς καὶ τῆς περὶ τὴν μουσικὴν παιδείας. ὁ δʼ ἐν τῇ Πολιτείᾳ Σωκράτης οὐ καλῶς τὴν φρυγιστὶ μόνην καταλείπει μετὰ τῆς δωριστί, καὶ ταῦτα ἀποδοκιμάσας

1342b

τῶν ὀργάνων τὸν αὐλόν.

1342b1Çünkü Frig makamının makamlar arasındaki etkisi, aulosun çalgılar arasındaki etkisinin aynıdır: İkisi de coşturucu ve duygulandırıcıdır. Her türlü Bakkhos coşkusu ve bu türden her hareket, çalgılar arasında en çok aulosta ifadesini bulur; makamlar arasında da bunlar kendilerine yaraşanı Frig melodilerinde bulur. Şiir de bunu gösterir: Örneğin dithyrambosun Frig kökenli olduğu herkesçe kabul edilir. Bu konuyu bilenler bunun birçok örneğini verir; başka şeylerin yanında, Philoksenos'un Mysialılar'ı Dor makamında yazmaya girişip başaramadığını, makamın tabiatı gereği yeniden kendisine uygun olan Frig makamına düştüğünü anlatırlar. Dor makamı hakkında ise herkes, onun en ağırbaşlı ve en çok cesur bir karakter taşıyan makam olduğunda birleşir. Ayrıca aşırılıklar arasındaki ortayı övdüğümüze ve onu izlemek gerektiğini söylediğimize, Dor makamı da öbür makamlara göre bu tabiata sahip olduğuna göre, gençlerin daha çok Dor melodileriyle eğitilmesinin uygun olduğu açıktır.

İki hedef vardır: mümkün olan ve uygun olan; çünkü herkes daha çok kendisi için mümkün ve uygun olanla uğraşmalıdır. Bunlar da yaşlara göre belirlenir. Örneğin yıllar içinde gücü tükenmiş olanların gergin makamlarda şarkı söylemesi kolay değildir; tabiat bu yaştakilere gevşek makamları önerir. Bu yüzden müzikçilerden bazıları Sokrates'i bu bakımdan da haklı olarak eleştirir; çünkü gevşek makamları sarhoşluk verici sayarak terbiyeden dışlamıştır. Oysa bu makamlar sarhoşluğun etkisi bakımından değil (sarhoşluk insanı daha çok Bakkhos coşkusuna sokar), bitkinlik verdikleri için öyledir. Demek ki gelecekteki yaş, yani yaşlılık için de bu tür makamlara ve melodilere el atmak gerekir. Ayrıca makamlardan biri, hem düzen hem terbiye kazandırabildiği için çocukluk yaşına yaraşıyorsa, ona da; makamlar arasında bu niteliğe en çok sahip olanı Lidya makamı gibi görünüyor. Öyleyse terbiye için şu üç ölçüt konmalıdır: orta olan, mümkün olan ve uygun olan.

1342b1

ἔχει γὰρ τὴν αὐτὴν δύναμιν ἡ φρυγιστὶ τῶν ἁρμονιῶν ἥνπερ αὐλὸς ἐν τοῖς ὀργάνοις· ἄμφω γὰρ ὀργιαστικὰ καὶ παθητικά· [δηλοῖ δʼ ἡ ποίησις]. πᾶσα γὰρ βακχεία καὶ πᾶσα ἡ τοιαύτη κίνησις μάλιστα τῶν ὀργάνων ἐστὶν ἐν τοῖς αὐλοῖς, τῶν δʼ ἁρμονιῶν ἐν τοῖς φρυγιστὶ μέλεσι λαμβάνει ταῦτα τὸ πρέπον. ⟨δηλοῖ δʼ ἡ ποίησις,⟩ οἷον ὁ διθύραμβος ὁμολογουμένως εἶναι δοκεῖ Φρύγιον. καὶ τούτου πολλὰ παραδείγματα λέγουσιν οἱ περὶ τὴν σύνεσιν ταύτην, ἄλλα τε καὶ ὅτι Φιλόξενος ἐγχειρήσας ἐν τῇ δωριστὶ ποιῆσαι [διθύραμβον] τοὺς Μύσους οὐχ οἷός τʼ ἦν, ἀλλʼ ὑπὸ τῆς φύσεως αὐτῆς ἐξέπεσεν εἰς τὴν φρυγιστὶ τὴν προσήκουσαν ἁρμονίαν πάλιν. περὶ δὲ τῆς δωριστὶ πάντες ὁμολογοῦσιν ὡς στασιμωτάτης οὔσης καὶ μάλιστα ἦθος ἐχούσης ἀνδρεῖον. ἔτι δὲ ἐπεὶ τὸ μέσον μὲν τῶν ὑπερβολῶν ἐπαινοῦμεν καὶ χρῆναι διώκειν φαμέν, ἡ δὲ δωριστὶ ταύτην ἔχει τὴν φύσιν πρὸς τὰς ἄλλας ἁρμονίας, φανερὸν ὅτι τὰ Δώρια μέλη πρέπει παιδεύεσθαι μᾶλλον τοῖς νεωτέροις. εἰσὶ δὲ δύο σκοποί, τό τε δυνατὸν καὶ τὸ πρέπον· καὶ γὰρ τὰ δυνατὰ δεῖ μεταχειρίζεσθαι μᾶλλον καὶ τὰ πρέποντα ἑκάστους. ἔστι δὲ καὶ ταῦτα ὡρισμένα ταῖς ἡλικίαις, οἷον τοῖς ἀπειρηκόσι διὰ χρόνον οὐ ῥᾴδιον ᾄδειν τὰς συντόνους ἁρμονίας, ἀλλὰ τὰς ἀνειμένας ἡ φύσις ὑποβάλλει τοῖς τηλικούτοις. διὸ καλῶς ἐπιτιμῶσι καὶ τοῦτο Σωκράτει τῶν περὶ τὴν μουσικήν τινες, ὅτι τὰς ἀνειμένας ἁρμονίας ἀποδοκιμάσειεν εἰς τὴν παιδίαν, ὡς μεθυστικὰς λαμβάνων αὐτάς, οὐ κατὰ τὴν τῆς μέθης δύναμιν, βακχευτικὸν γὰρ ἥ γε μέθη ποιεῖ μᾶλλον, ἀλλʼ ἀπειρηκυίας. ὥστε καὶ πρὸς τὴν ἐσομένην ἡλικίαν, τὴν τῶν πρεσβυτέρων, δεῖ καὶ τῶν τοιούτων ἁρμονιῶν ἅπτεσθαι καὶ τῶν μελῶν τῶν τοιούτων, ἔτι δʼ εἴ τίς ἐστι τοιαύτη τῶν ἁρμονιῶν ἣ πρέπει τῇ τῶν παίδων ἡλικίᾳ διὰ τὸ δύνασθαι κόσμον τʼ ἔχειν ἅμα καὶ παιδείαν, οἷον ἡ λυδιστὶ φαίνεται πεπονθέναι μάλιστα τῶν ἁρμονιῶν. δῆλον οὖν ὅτι τούτους ὅρους τρεῖς ποιητέον εἰς τὴν παιδείαν, τό τε μέσον καὶ τὸ δυνατὸν καὶ τὸ πρέπον.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…