Plutarkhos
Herodotos'un Kötü Niyeti Üzerine
Περὶ τῆς Ἡροδότου κακοηθείας
1Boiotialı Plutarkhos, Herodotos'un sade üslubunun altında soydaşlarına ve Yunanlara karşı bir kötü niyet (kakoētheia) gizlendiğini savunur; önce kötü niyetli tarih yazımının işaretlerini sıralar, sonra Herodotos'tan tek tek örnekler alarak onu çürütmeye girişir.
1. Bölüm
Ey Aleksandros, Herodotos'un […] sade, zahmetsiz ve olayların üzerinden kolayca akıp giden üslubu birçok kimseyi aldatmıştır; ama daha çok kimse karakteri konusunda aldanmıştır. Platon'un dediği gibi, adaletsizliğin son haddi, adil olmadığı hâlde adil görünmektir; ama kötü niyetin de son haddi, iyi huyluluk ve saflık taklidi yaparak yakalanmaz olmaktır. […] en çok da Boiotialılara ve Korinthlilere karşı kullanmış, başkalarından da geri durmamıştır. Atalarımızı ve aynı zamanda hakikati savunurken, onun yazısının yalnız bu kısmına karşı çıkmamız gerektiğini düşünüyorum; öteki yalanlarını ve uydurmalarını izlemek isteyene birçok kitap gerekirdi.
Ama Sophokles'in dediği gibi “İkna'nın yüzü korkunçtur”, en çok da böyle zarif ve güçlü bir sözde ortaya çıkıp yazarın öteki tuhaflıklarını ve karakterini gizlediğinde. Philippos, kendisinden ayrılıp Titus'a katılan Yunanlara, daha pürüzsüz ama daha uzun bir tasma aldıklarını söylerdi. Herodotos'un kötü niyeti de elbette Theopompos'unkinden daha pürüzsüz ve yumuşaktır, ama tıpkı dar bir yerden gizlice sızan rüzgârların açıkta esenlerden daha çok işlemesi gibi daha çok dokunur ve incitir. Bence en iyisi, kısaca, temiz ve iyi niyetli değil de kötü niyetli bir anlatımın izlerini ve belirtilerini genel olarak ele alıp incelediğimiz her örneği, uyuyorsa, bunların altına yerleştirmektir.
τοῦ Ἡροδότου […] πολλοὺς μέν, ὦ Ἀλέξανδρε, καὶ ἡ λέξις ὡς ἀφελὴς καὶ δίχα πόνου καὶ ῥᾳδίως ἐπιτρέχουσα τοῖς πράγμασιν ἐξηπάτηκε· πλείονες δὲ τοῦτο πρὸς τὸ ἦθος αὐτοῦ πεπόνθασιν. οὐ γὰρ μόνον, ὥς φησιν ὁ Πλάτων, τῆς ἐσχάτης ἀδικίας μὴ ὄντα δοκεῖν εἶναι δίκαιον· ἀλλὰ καὶ κακοηθείας ἄκρας ἔργον εὐκολίαν μιμούμενον καὶ ἁπλότητα δυσφώρατον εἶναι. […] μάλιστα πρός τε Βοιωτοὺς καὶ Κορινθίους κέχρηται μηδὲ τῶν ἄλλων τινὸς ἀπεσχημένος, οἶμαι προσήκειν ἡμῖν […] ἀμυνομένοις ὑπὲρ τῶν προγόνων ἅμα καὶ τῆς ἀληθείας, κατʼ αὐτὸ τοῦτο τῆς γραφῆς τὸ μέρος ἐπεὶ τὰ γʼ ἄλλα ψεύσματα καὶ πλάσματα βουλομένοις ἐπεξιέναι πολλῶν ἂν βιβλίων δεήσειεν. ἀλλὰ δεινὸν τὸ τᾶς Πειθοῦς πρόσωπον ὥς φησιν ὁ Σοφοκλῆς, μάλιστα δʼ ὅταν ἐν λόγῳ χάριν ἔχοντι καὶ δύναμιν τοσαύτην ἐγγένηται τὰς τʼ ἄλλας ἀτοπίας καὶ τὸ ἦθος ἀποκρύπτειν τοῦ συγγραφέως. ὁ μὲν γὰρ Φίλιππος ἔλεγε πρὸς τοὺς ἀφισταμένους Ἕλληνας αὐτοῦ καὶ τῷ Τίτῳ προστιθεμένους, ὅτι λειότερον μὲν μακρότερον δὲ κλοιὸν μεταλαμβάνουσιν · ἡ δʼ Ἡροδότου κακοήθεια λειοτέρα μέν ἐστιν ἀμέλει καὶ μαλακωτέρα τῆς Θεοπόμπου, καθάπτεται δὲ καὶ λυπεῖ μᾶλλον, ὥσπερ οἱ κρύφα διὰ στενοῦ παραπνέοντες ἄνεμοι τῶν διακεχυμένων. δοκεῖ δέ μοι βέλτιον εἶναι τύπῳ τινὶ λαβόντας ὅσα κοινῇ μὴ καθαρᾶς μηδʼ εὐμενοῦς ἐστιν ἀλλὰ κακοήθους οἷον ἴχνη καὶ γνωρίσματα διηγήσεως, εἰς ταῦτα τῶν ἐξεταζομένων ἕκαστον, ἂν ἐναρμόττῃ, τίθεσθαι.
2Birincisi, daha ılımlı kelimeler dururken olayları anlatırken en sert isim ve fiilleri kullanan kimse iyi niyetli değildir; söz gelimi Nikias'a “aşırı dindar” demek mümkünken “tanrı çarpmış”, Kleon için “düşüncesizce konuşma” demek yerine “küstahlık ve delilik” demek gibi. Böyle biri, konuyu ustaca anlatmaktan zevk alıyordur.
πρῶτον μὲν οὖν ὁ τοῖς δυσχερεστάτοις ὀνόμασι καὶ ῥήμασιν, ἐπιεικεστέρων παρόντων, ἐν τῷ λέγειν τὰ πεπραγμένα χρώμενος ʽὥσπερ εἰ θειασμῷ προσκείμενον ἄγαν ἐξὸν εἰπεῖν τὸν Νικίαν ὁ δὲ θεόληπτον προσείποι, ἢ θρασύτητα καὶ μανίαν Κλέωνος μᾶλλον ἢ κουφολογίανʼ οὐκ εὐμενής ἐστιν, ἀλλʼ οἷον ἀπολαύων τῷ σοφῶς διηγεῖσθαι τοῦ πράγματος.
3İkincisi, bir kimsenin başka bakımdan bir kusuru varsa ama bunun tarihle ilgisi yoksa, yazar da buna sarılıp hiç gerekmeyen olaylar arasına sokuyorsa, birinin başına gelen felaketi ya da tuhaf ve kötü davranışını araya katmak için anlatıyı uzatıp dolaştırıyorsa, kötülemekten zevk aldığı bellidir. Bu yüzden Thukydides, Kleon'un sayısız hatasını bile ayrıntılı anlatmamış, demagog Hyperbolos'a da tek kelimeyle dokunup “kötü adam” deyip geçmiştir. Philistos da Dionysios'un barbarlara yaptığı haksızlıklardan Yunan işleriyle iç içe geçmeyenlerin hepsini atlamıştır. Çünkü tarihte sapma ve araya girmeler en çok mitlere, eski zaman anlatılarına, bir de övgüye tanınır. Sövmeyi ve yermeyi sözün eki hâline getiren kimse ise “ölümlülerin felaketlerini derleyen” tragedya lanetine uğramış gibidir.
δεύτερον, ὅτῳ κακὸν πρόσεστιν ἄλλως τῇ δʼ ἱστορίᾳ μὴ προσῆκον, ὁ δὲ συγγραφεὺς ἐπιδράττεται τούτου καὶ παρεμβάλλει τοῖς πράγμασιν οὐδὲν δεομένοις, ἀλλὰ τὴν διήγησιν ἐπεξάγων καὶ κυκλούμενος, ὅπως ἐμπεριλάβῃ ἀτύχημά τινος ἢ πρᾶξιν ἄτοπον καὶ οὐ χρηστήν, δῆλός ἐστιν ἡδόμενος τῷ κακολογεῖν. ὅθεν ὁ Θουκυδίδης οὐδὲ τῶν Κλέωνος ἁμαρτημάτων ἀφθόνων ὄντων ἐποιήσατο σαφῆ τὴν· διήγησιν· Ὑπερβόλου τε τοῦ δημαγωγοῦ θιγὼν ἑνὶ ῥήματι καὶ μοχθηρὸν ἄνθρωπον προσειπὼν ἀφῆκε Φίλιστος δὲ καὶ Διονυσίου τῶν πρὸς τοὺς βαρβάρους ἀδικιῶν ὅσαι μὴ συνεπλέκοντο τοῖς Ἑλληνικοῖς πράγμασιν, ἁπάσας παρέλιπεν. αἱ γὰρ ἐκβολαὶ καὶ παρατροπαὶ τῆς ἱστορίας μάλιστα τοῖς μύθοις δίδονται καὶ ταῖς ἀρχαιολογίαις, ἔτι δὲ πρὸς τοὺς ἐπαίνους· ὁ δὲ παρενθήκην λόγου τὸ βλασφημεῖν καὶ ψέγειν ποιούμενος ἔοικεν εἰς τὴν τραγικὴν ἐμπίπτειν κατάραν θνητῶν ἐκλέγων τὰς συμφοράς.
4Bunun tersi de herkesçe bellidir: güzel ve iyi bir şeyin atlanması. Bu sorumsuz bir iş gibi görünür, ama atlanan şey tarihin yerinde bir konusuysa kötü niyetle yapılmıştır. Çünkü gönülsüzce övmek, yermekten zevk almaktan daha ılımlı değildir; belki daha kötüdür bile.
καὶ μὴν τὸ γʼ ἀντίστροφον τούτῳ παντὶ δῆλον ὡς καλοῦ τινος κἀγαθοῦ παράλειψίς; ἐστιν, ἀνυπεύθυνον δοκοῦν πρᾶγμα εἶναι, γιγνόμενον δὲ κακοήθως, ἄνπερ ἐμπίπτῃ τὸ παραλειφθὲν εἰς τόπον προσήκοντα τῇ ἱστορίᾳ· τὸ γὰρ ἀπροθύμως ἐπαινεῖν τοῦ ψέγοντα χαίρειν οὐκ ἐπιεικέστερον, ἀλλὰ πρὸς τῷ μὴ ἐπιεικέστερον ἴσως καὶ χεῖρον.
5Tarihte iyi niyetsizliğin dördüncü işareti olarak, aynı konuda iki ya da daha çok anlatım varken daha kötüsüne katılmayı koyuyorum. Sofistlere bazen, kazanç ya da ün için, zayıf sözü alıp süslemek serbesttir; çünkü konuyla ilgili güçlü bir inanç yaratmazlar ve şaşırtıcı olanı başarmak için inanılmaz olanı savunmaktan çoğu kez de kaçınmazlar. Tarih yazan kişinin ise bildiğini doğru söylemesi, belli olmayanlardan da daha iyi olanı, daha kötü olana göre daha doğru görmesi adil olandır. Birçokları kötü olanı büsbütün atlar. Söz gelimi Ephoros, Themistokles'in Pausanias'ın ihanetini ve onun Kral'ın komutanlarıyla yaptıklarını bildiğini söyler; ama “Pausanias ona açılıp aynı umutlara çağırdığında,” der, “ikna olmadı, kabul etmedi.” Thukydides ise bu anlatımı çürük bularak büsbütün bir kenara bırakmıştır.
τέταρτον τοίνυν τίθεμαι σημεῖον οὐκ εὐμενοῦς ἐν ἱστορίᾳ τρόπου τὸ δυεῖν ἢ πλειόνων περὶ ταὐτοῦ λόγων ὄντων τῷ χείρονι προστίθεσθαι. τοῖς γὰρ σοφισταῖς ἐφεῖται πρὸς ἐργασίαν ἢ δόξαν ἔστιν ὅτε τῶν λόγων κοσμεῖν τὸν ἥττονα παραλαμβάνοντας· οὐ γὰρ ἐμποιοῦσι πίστιν ἰσχυρὰν περὶ τοῦ πράγματος οὐδʼ ἀρνοῦνται πολλάκις εἰς τὸ παρὰ δοξον ἐπιχειρεῖν ὑπὲρ τῶν ἀπίστων· ὁ δʼ ἱστορίαν γράφων ἃ μὲν οἶδεν ἀληθῆ λέγειν δίκαιός ἐστι, τῶν δʼ ἀδήλων τὰ βελτίονα δοκεῖν ἀληθῶς λέγεσθαι μᾶλλον ἢ τὰ χείρονα. πολλοὶ δʼ ὅλως τὰ χείρονα παραλείπουσιν ὥσπερ ἀμέλει περὶ Θεμιστοκλέους Ἔφορος μὲν εἰπὼν, ὅτι τὴν Παυσανίου προδοσίαν ἔγνω καὶ τὰ πρασσόμενα πρὸς τοὺς βασιλέως στρατηγούς, ἀλλʼ οὐκ ἐπείσθη φησὶν οὐδὲ προσεδέξατο κοινουμένου καὶ παρακαλοῦντος αὐτὸν ἐπὶ τὰς αὐτὰς ἐλπίδας· Θουκυδίδης δὲ καὶ τὸ παράπαν τὸν λόγον τοῦτον ὡς κατεγνωκὼς παρῆκεν.
6Yapıldığı üzerinde anlaşılan, ama yapılış sebebi ve niyeti belli olmayan olaylarda da daha kötü olanı tahmin eden kimse düşmanca ve kötü niyetlidir. Söz gelimi komedya şairleri, savaşı Perikles'in Aspasia ya da Phidias yüzünden tutuşturduğunu ileri sürerler; şan ve rekabet hırsıyla, Peloponnesosluların gururunu kırmak ve Lakedaimonlulara hiçbir şeyde boyun eğmemek istediği için değil. Bir kimse, beğenilen işlere ve övülen olaylara kötü bir sebep yakıştırıyor, yapanın gizli prohairesisine dair iftiralarla tuhaf şüphelere sapıyorsa, yapılan şeyi açıkça yeremediği için böyle yapıyorsa kıskançlık ve kötü niyette en uç noktaya varmış demektir. Söz gelimi, tiran Aleksandros'un Thebe tarafından öldürülmesini büyük ruhluluğun ya da kötülükten nefretin değil, bir kıskançlığın ve kadınca bir tutkunun eseri sayanlar; Cato'nun kendini Caesar'ın eliyle işkenceyle ölmekten korktuğu için öldürdüğünü söyleyenler gibi.
ἔτι τοίνυν ἐπὶ τῶν ὁμολογουμένων πεπρᾶχθαι, τὴν δʼ αἰτίαν ἀφʼ ἧς πέπρακται καὶ τὴν διάνοιαν ἐχόντων ἄδηλον, ὁ πρὸς τὸ χεῖρον εἰκάζων δυσμενής ἐστι καὶ κακοήθης· ὥσπερ οἱ κωμικοὶ τὸν πόλεμον ὑπὸ τοῦ Περικλέους ἐκκεκαῦσθαι διʼ Ἀσπασίαν ἢ διὰ Φειδίαν ἀποφαίνοντες, οὐ φιλοτιμίᾳ τινὶ καὶ φιλονεικίᾳ μᾶλλον στορέσαι τὸ φρόνημα Πελοποννησίων καὶ μηδενὸς ὑφεῖσθαι Λακεδαιμονίων ἐθελήσαντος. εἰ μὲν γάρ τις εὐδοκιμοῦσιν ἔργοις καὶ πράγμασιν ἐπαινουμένοις αἰτίαν φαύλην ὑποτίθησι καὶ κατάγεται ταῖς διαβολαῖς εἰς ὑποψίας ἀτόπους περὶ τῆς ἐν ἀφανεῖ προαιρέσεως τοῦ πράξαντος, αὐτὸ τὸ πεπραγμένον ἐμφανῶς οὐ δυνάμενος ψέγειν (ὥσπερ οἱ τὸν ὑπὸ Θήβης Ἀλεξάνδρου τοῦ τυράννου φόνον οὐ μεγαλονοίας οὐδὲ μισοπονηρίας, ζήλου δέ τινος ἔργον καὶ πάθους γυναικείου τνθέμενοι καὶ Κάτωνα λέγοντες ἑαυτὸν ἀνελεῖν δείσαντα τὸν μετʼ αἰκίας θάνατον ὑπὸ Καίσαρος), εὔδηλον ὅτι φθόνου καὶ κακοηθείας ὑπερβολὴν οὐ λέλοιπε.
7Tarih anlatısı, işin yapılış biçiminde de kötü niyet gösterebilir: işin aretē ile değil para ile başarıldığını ileri sürerse, kimilerinin Philippos için söylediği gibi; zahmetsizce ve kolayca başarıldığını söylerse, İskender için dedikleri gibi; akılla değil talihle olduğunu söylerse, Timotheos'un düşmanlarının dediği gibi; onlar levhalara, o uyurken şehirlerin kendiliğinden bir balık sepetine girdiğini çizerlerdi. Çünkü olayların soyluca, emekle, aretēyle ve kendi güçleriyle yapıldığını elinden alanların, onların büyüklüğünü ve güzelliğini küçülttüğü bellidir.
δέχεται δὲ καὶ παρὰ τὸν τρόπον τοῦ ἔργου διήγησις ἱστορικὴ κακοήθειαν, ἂν χρήμασι φάσκῃ μὴ διʼ ἀρετῆς κατειργάσθαι τὴν πρᾶξιν, ὡς Φίλιππον ἔνιοι φάσκουσιν ἂν σὺν οὐδενὶ πόνῳ καὶ ῥᾳδίως, ὡς Ἀλέξανδρον ἂν μὴ φρονίμως ἀλλʼ εὐτυχῶς, ὡς Τιμόθεον οἱ ἐχθροί, γράφοντες ἐν πίναξιν εἰς κύρτον τινὰ τὰς πόλεις αὐτάς, ἐκείνου καθεύδοντος, ὑποδυομένας. δῆλον γὰρ ὅτι τῶν πράξεων ἐλαττοῦσι τὸ μέγεθος καὶ τὸ κάλλος οἱ τὸ γενναίως καὶ φιλοπόνως καὶ κατʼ ἀρετὴν καὶ διʼ αὑτῶν ἀφαιροῦντες.
8Birini doğrudan kötüleyenler, ölçüyü aşarlarsa, huysuzluk, küstahlık ve delilik suçlamasına uğrayabilirler. Ama dolaylı olarak iftirayı gizli bir yerden ok gibi atıp sonra dolanıp geri çekilenler, çok inanılmasını istedikleri şeye inanmadıklarını söyleyerek kötü niyeti inkâr ederken, kötü niyetlerine bir de alçaklık eklerler.
ἔστι τοίνυν τοῖς ἀπʼ εὐθείας οὓς βούλονται κακῶς λέγουσι δυσκολίαν ἐπικαλεῖν καὶ θρασύτητα καὶ μανίαν, ἐὰν μὴ μετριάζωσιν · οἱ δὲ πλαγίως οἷον ἐξ ἀφανοῦς βέλεσι χρώμενοι ταῖς διαβολαῖς, εἶτα περιιόντες ὀπίσω καὶ ἀναδυόμενοι, τῷ φάσκειν ἀπιστεῖν ἃ πάνυ πιστεύεσθαι θέλουσιν ἀρνούμενοι κακοήθειαν, ἀνελευθερίαν τῇ κακοηθείᾳ προσοφλισκάνουσιν.
9Bunlara yakın olanlar, yermelerin yanına bazı övgüler koyanlardır. Aristoksenos, Sokrates için “terbiyesiz, cahil ve ahlaksız” dedikten sonra “ama haksızlık etmezdi” diye eklemiştir. Nasıl ki sanatla ve ustalıkla dalkavukluk edenler bazen uzun övgülerin arasına hafif yermeler katar, açık sözlülüğü dalkavukluğa bir çeşni gibi ekerlerse, kötü niyet de yerdiği şeylere inandırmak için önceden övgüyü koyar.
ἐγγὺς δὲ τούτων εἰσὶν οἱ τοῖς ψόγοις ἐπαίνους τινὰς παρατιθέντες, ὡς ἐπὶ, Σωκράτους Ἀρι στύξενος, ἀπαίδευτον καὶ ἀμαθῆ καὶ ἀκόλαστον εἰπών, ἐπήνεγκεν ἀδικία δʼ οὐ προσῆν ὥσπερ γὰρ οἱ σύν τινι τέχνῃ καὶ δεινότητι κολακεύοντες ἔστιν ὅτε πολλοῖς καὶ μακροῖς ἐπαίνοις ψόγους παραμιγνύουσιν ἐλαφρούς, οἷον ἥδυσμα τῇ κολακείᾳ τὴν παρρησίαν ἐμβάλλοντες, οὕτω τὸ κακόηθες εἰς πίστιν ὧν ψέγει προαποτίθεται τὸν ἔπαινον.
10Daha başka belirtiler de sayılabilirdi; ama bunlar adamın prohairesisini ve tavrını anlamaya yeter.
ἦν δὲ καὶ πλείονας καταριθμεῖσθαι τῶν χαρακτήρων· ἀρκοῦσι δʼ οὗτοι κατανόησιν τάνθρὼπου τῆς προαιρέσεως καὶ τοῦ τρόπου παρασχεῖν.
11İşe en başından, Inakhos'un kızı İo'dan başlar. Bütün Yunanlar İo'nun barbarlar tarafından tanrısal onurlarla yüceltildiğine, şanından ötürü birçok denize ve en büyük boğazlara adını bıraktığına, en parlak ve en krallara yakışır soyların başlangıcı ve kaynağı olduğuna inanırlar. Bizim asil yazarımız ise onun, geminin kaptanıyla isteyerek ilişkiye girdikten sonra hamile kaldığı anlaşılmasın diye kendini Fenikeli tüccarlara teslim ettiğini söyler. Üstelik Fenikelilerin böyle dediğini ileri sürerek onlara iftira atar. Pers bilginlerinin, Fenikelilerin İo'yu başka kadınlarla birlikte kaçırdığına tanıklık ettiğini söyledikten sonra, hemen görüşünü ortaya koyar: Yunanistan'ın en güzel ve en büyük başarısı olan Truva Savaşı, değersiz bir kadın uğruna yapılmış bir budalalıktır. “Bellidir ki,” der, “kendileri istemeseler kaçırılmazlardı.” O hâlde tanrılar da budalalık ediyor diyelim, çünkü Leuktros'un tecavüze uğrayan kızları için Lakedaimonlulara öfkelenmişler, Kassandra'ya saldırdığı için Aias'ı cezalandırmışlardır. Herodotos'a göre bellidir ki onlar da istemeseler saldırıya uğramazlardı. Halbuki kendisi de Aristomenes'in Lakedaimonlular tarafından diri ele geçirildiğini söyler. Akhaların generali Philopoimen'in de sonradan başına aynı şey gelmiş, Kartacalılar da Roma konsülü Regulus'u yakalamışlardır. Bunlardan daha savaşçı ve yiğit adamlar bulmak zordur. Ama şaşılacak bir şey yok; insanlar leoparları ve kaplanları da diri yakalar. Herodotos ise kaçırılanları savunacak yerde zorlanan kadınları suçlar.
πρῶτα δὴ πάντων ὥσπερ ἀφʼ ἑστίας ἀρξάμενος Ἰοῦς τῆς Ἰνάχου θυγατρός, ἣν πάντες Ἕλληνες ἐκτεθειῶσθαι νομίζουσι ταῖς τιμαῖς ὑπὸ τῶν βαρβάρων καὶ καταλιπεῖν ὄνομα πολλαῖς μὲν θαλάτταις, πορθμῶν δὲ τοῖς μεγίστοις ἀφʼ αὑτῆς διὰ τὴν δόξαν, ἀρχὴν δὲ καὶ πηγὴν τῶν ἐπιφανεστάτων καὶ βασιλικωτάτων γενῶν παρασχεῖν · ταύτην ὁ γενναῖος ἐπιδοῦναί φησιν ἑαυτὴν Φοίνιξι φορτηγοῖς, ὑπὸ τοῦ ναυκλήρου διαφθαρεῖσαν ἑκουσίως καὶ φοβουμένην μὴ κύουσα φανερὰ γένηται. καὶ καταψεύδεται Φοινίκων ὡς ταῦτα περὶ αὐτῆς λεγόντων. Περσῶν δὲ τοὺς λογίους μαρτυρεῖν φήσας, ὅτι τὴν Ἰοῦν μετʼ ἄλλων γυναικῶν οἱ Φοίνικες ἀφαρπάσειαν, εὐθὺς ἀποφαίνεται γνώμην τὸ κάλλιστον ἔργον καὶ μέγιστον τῆς Ἑλλάδος ἀβελτερίᾳ τὸν Τρωικὸν πόλεμον γενέσθαι διὰ γυναῖκα φαύλην. δῆλον γάρ φησὶν ὅτι, εἰ μὴ αὐταὶ ἐβούλοντο, οὐκ ἂν ἡρπάζοντο. καὶ τοὺς θεοὺς τοίνυν ἀβέλτερα ποιεῖν λέγωμεν, ὑπὲρ τῶν Λεύκτρου θυγατέρων βιασθεισῶν μηνίοντας Λακεδαιμονίοις καὶ κολάζοντας Αἴαντα διὰ τὴν Κασάνδρας ὕβριν· δῆλα γὰρ δὴ καθʼ Ἡρόδοτον, ὅτι, εἰ μὴ αὐταὶ ἐβούλοντο, οὐκ ἂν ὑβρίζοντο. καίτοι καὶ Ἀριστομένη φησὶν αὐτὸς ὑπὸ Λακεδαιμονίων ζῶντα συναρπασθῆναι, καὶ Φιλοποίμην ὕστερον ὁ τῶν Ἀχαιῶν στρατηγὸς ταὐτὸ τοῦτʼ ἔπαθε, καὶ Ῥηγοῦλον ἐχειρώσαντο Καρχηδόνιοι τὸν Ῥωμαίων ὕπατον· ὧν ἔργον εὑρεῖν μαχιμωτέρους καὶ πολεμικωτέρους ἄνδρας. ἀλλὰ θαυμάζειν οὐκ ἄξιον, ὅπου καὶ παρδάλεις ζώσας καὶ τίγρεις συναρπάζουσιν ἄνθρωποι Ἡρόδοτος δὲ κατηγορεῖ τῶν βιασθεισῶν γυναικῶν, ἀπολογούμενος ὑπὲρ τῶν ἁρπασάντων.
12Barbarlara o kadar düşkündür ki Busiris'i, söylenen insan kurban etme ve yabancı öldürme suçundan aklar, bütün Mısırlıların büyük bir dindarlık ve adaleti olduğuna tanıklık eder, bu iğrençliği ve cinayeti de Yunanlara çevirir. İkinci kitapta, Menelaos'un Proteus'tan Helene'yi geri alıp büyük armağanlarla onurlandırıldıktan sonra insanların en adaletsizi ve en kötüsü olduğunu söyler. Rüzgâr çıkmadığı için gemiye binemeyince kutsala aykırı bir iş düşünmüş, yerli adamların iki çocuğunu alıp kurban etmiş; bu yüzden nefret edilince takip edilmiş, gemileriyle Libya'ya kaçmış. Bu hikâyeyi hangi Mısırlının anlattığını bilmiyorum; aksine onlarda Helene için de Menelaos için de birçok onur saklanmaktadır.
οὕτω δὲ φιλοβάρβαρός ἐστιν, ὥστε Βούσιριν ἀπολύσας τῆς λεγομένης ἀνθρωποθυσίας καὶ ξενοκτονίας, καὶ πᾶσιν Αἰγυπτίοις ὁσιότητα πολλὴν καὶ δικαιοσύνην μαρτυρήσας ἐφʼ Ἕλληνας ἀναστρέφει τὸ μύσος τοῦτο καὶ τὴν μιαιφονίαν. ἐν γὰρ τῇ δευτέρᾳ βίβλῳ Μενέλαόν φησι παρὰ Πρωτέως ἀπολαβόντα τὴν Ἑλένην καὶ τιμηθέντα δωρεαῖς μεγάλαις ἀδικώτατον ἀνθρώπων γενέσθαι καὶ κάκιστον· ὑπὸ γὰρ ἀπλοίας συνεχόμενον ἐπιτεχνήσασθαι πρᾶγμα οὐχ ὅσιον, καὶ λαβόντα δύο παιδία ἀνδρῶν ἐπιχωρίων ἔντομά σφεα ποιῆσαι μισηθέντα δʼ ἐπὶ τούτῳ καὶ διωκόμενον οἴχεσθαι φεύγοντα νηυσὶν ἐπὶ Λιβύης. τοῦτον δὲ τὸν λόγον οὐκ οἶδʼ ὅστις Αἰγυπτίων εἴρηκεν· ἀλλὰ τἀναντία πολλαὶ μὲν Ἑλένης πολλαὶ δὲ Μενελάου τιμαὶ διαφυλάττονται παρʼ αὐτοῖς.
13Yazar devamla Perslerin oğlan sevgisini Yunanlardan öğrendiğini söyler. Oysa Persler bu ahlaksızlığın öğretisini Yunanlara nasıl borçlu olabilir ki, nerdeyse herkesin kabul ettiği üzere Yunan denizini görmeden önce oğlanları hadım ettiriyorlardı? Yunanların dinî alayları ve şenlikleri Mısırlılardan öğrendiğini, on iki tanrıya tapınmayı da onlardan aldığını söyler. Dionysos'un adını da Melampus Mısırlılardan öğrenip öbür Yunanlara öğretmiş; sırlar ve Demeter ayinleri de Danaos'un kızları tarafından Mısır'dan getirilmiş. Mısırlıların göğüslerini dövüp yas tuttuklarını söyler, ama kimin için olduğunu kendisi söylemek istemez; tanrılar konusunda dilini tutar. Herakles ile Dionysos'u ise Mısırlıların tanrı, Yunanların yaşlanıp ölmüş insanlar saydığını gösterirken böyle bir çekingenlik göstermez. Yine de Mısır Herakles'inin ikinci kuşak tanrılardan, Dionysos'un üçüncü kuşak tanrılardan olduğunu, yani doğuş başlangıçları bulunduğunu, ezelî olmadıklarını söyler. Yine de onları tanrı sayar, Yunanlılarınkilere ise ölülere ve kahramanlara yapıldığı gibi adak sunmak gerektiğini, tanrılara kurban keser gibi kurban kesmemek gerektiğini düşünür. Pan için de aynı şeyi söyler; Mısırlıların kurumlu masallarıyla Yunan tapınaklarının en kutsal ve en temiz olanlarını altüst eder.
ὁ δὲ συγγραφεὺς ἐπιμένων Πέρσας, μὲν φησι παισὶ μίσγεσθαι παρʼ Ἑλλήνων μαθόντας καίτοι πῶς Ἕλλησι Πέρσαι διδασκάλια ταύτης ὀφείλουσι τῆς ἀκολασίας, παρʼ οἷς ὀλίγου δεῖν ὑπὸ πάντων ὁμολογεῖται παῖδας ἐκτετμῆσθαι, πρὶν Ἑλληνικὴν ἰδεῖν θάλασσαν; Ἕλληνας δὲ μαθεῖν παρʼ Αἰγυπτίων πομπὰς καὶ πανηγύρεις, καὶ τούτους τοὺς δώδεκα θεοὺς σέβεσθαι Διονύσου δὲ καὶ τοὔνομα παρʼ Αἰγυπτίων Μελάμποδα μαθεῖν καὶ διδάξαι τοὺς ἄλλους Ἕλληνας· μυστήρια δὲ καὶ τὰς περὶ Δήμητρα τελετὰς ὑπὸ τῶν Δαναοῦ θυγατέρων ἐξ Αἰγύπτου κομισθῆναι καὶ τύπτεσθαι μὲν Αἰγυπτίους φησὶ καὶ πενθεῖν, τίνας δʼ οὐ βούλεσθαι αὐτὸς ὀνομάζειν, ἀλλʼ εὐστόμως κεῖσθαι περὶ τῶν θείων Ἡρακλέα δὲ καὶ Διόνυσον, οὗ μὲν Αἰγύπτιοι, ἀποφαίνων ὄντας θεούς, οὗ δʼ Ἕλληνες, ἀνθρώπους καταγεγηρακότας, οὐδαμοῦ ταύτην προύθετο τὴν εὐλάβειαν · καίτοι καὶ τὸν Αίγύπτιον Ἡρακλέα τῶν δευτέρων θεῶν γενέσθαι λέγει καὶ τὸν Διόνυσον τῶν τρίτων, ὡς ἀρχὴν ἐσχηκότας γενέσεως καὶ οὐκ ὄντας ἀιδίους· ἀλλʼ ὅμως ἐκείνους μὲν ἀποφαίνει θεούς, τούτοις δʼ ὡς φθιτοῖς καὶ ἥρωσιν ἐναγίζειν οἴεται δεῖν ἀλλὰ μὴ θύειν ὡς θεοῖς. ταὐτὰ καὶ περὶ Πανὸς εἴρηκε, ταῖς Αἰγυπτίων ἀλαζονείαις καὶ μυθολογίαις τὰ σεμνότατα καὶ ἁγνότατα τῶν Ἑλληνικῶν ἱερῶν ἀνατρέπων.
14Bu da korkunç değil; ama Herakles'in soyunu Perseus'a dayandırdıktan sonra, Perslerin anlatımına göre Perseus'un Asurlu olduğunu söyler. “Dorların önderleri, Akrisios kızı Danae'den yukarı doğru babaları sayanlar için Mısır doğumlu görünürler,” der. Çünkü Epaphos'u, İo'yu, Iasos'u ve Argos'u büsbütün atlamıştır; yalnız başka Herakles'lerin Mısırlı ve Fenikeli olduğunu göstermek değil, kendisinin üçüncü saydığı bu Herakles'i de Yunanistan'dan koparıp barbarlara yabancılaştırmak için hırs gösterir. Oysa eski bilgelerden ne Homeros, ne Hesiodos, ne Arkhilokhos, ne Peisandros, ne Stesikhoros, ne Alkman, ne de Pindaros, Mısırlı ya da Fenikeli bir Herakles'ten söz etmiştir; hepsinin bildiği tek Herakles, hem Boiotialı hem Argoslu olan budur.
καὶ οὐ τοῦτο δεινόν· ἀλλʼ ἀναγαγὼν εἰς Περσέα τὸ Ἡρακλέους γένος Περσέα μὲν Ἀσσύριον γεγονέναι λέγει κατὰ τὸν Περσῶν λόγον · οἱ δὲ Δωριέων φησὶν ἡγεμόνες φαίνοιντʼ ἂν Αἰγύπτιοι ἰθαγενέες ἐόντες, καταλέγοντι τοὺς ἄνω ἀπὸ Δανάης τῆς Ἀκρισίου πατέρας. τὸν γὰρ Ἔπαφον καὶ τὴν Ἰὼ καὶ τὸν Ἴασον καὶ τὸν Ἄργον ὅλως ἀφῆκε, φιλοτιμούμενος μὴ μόνον ἄλλους Ἡρακλεῖς Αἰγυπτίους καὶ Φοίνικας ἀποφαίνειν, ἀλλὰ καὶ τοῦτον, ὃν αὐτὸς τρίτον γεγονέναι φησίν, εἰς βαρβάρους ἀποξενῶσαι τῆς Ἑλλάδος. καίτοι τῶν παλαιῶν καὶ λογίων ἀνδρῶν οὐχ Ὅμηρος οὐχ Ἡσίοδος οὐκ Ἀρχίλοχος οὐ Πείσανδρος οὐ Στησίχορος οὐκ Ἀλκμὰν οὐ Πίνδαρος Αἰγυπτίου ἔσχον λόγον Ἡρακλέους ἢ Φοίνικος, ἀλλʼ ἕνα τοῦτον ἴσασι πάντες Ἡρακλέα τὸν Βοιώτιον ὁμοῦ καὶ Ἀργεῖον.
15Yedi Bilge'ye gelince, onlara kendisi “sofist” der; Thales'i soyca Fenikeli, yani barbar gösterir. Solon'un ağzından tanrılara şöyle söver: “Ey Kroisos, tanrısal olanın tamamen kıskanç ve huzursuz olduğunu bilen bana insan işlerini soruyorsun.” Tanrılar hakkında kendi düşündüğünü Solon'a yakıştırarak küfrüne bir de kötü niyet ekler. Pittakos'tan önemsiz ve anılmaya değmez bir iş için söz eder, ama olaylar sırası gelince adamın en büyük ve en güzel başarısını atlar. Atinalılarla Mytilenalılar Sigeion için savaşırken Atinalı general Phrynon isteyeni teke tek dövüşe çağırdı. Pittakos karşısına çıktı, iri ve güçlü adamın üstüne ağ attı ve onu öldürdü. Mytilenalılar ona büyük armağanlar sunarken mızrağını fırlattı ve yalnız mızrağın ucunun vardığı toprağı istedi; burası bugün hâlâ Pittakeion diye anılır. Peki Herodotos bu yere gelince ne yapar? Pittakos'un kahramanlığı yerine şair Alkaios'un silahını atıp savaştan kaçışını anlatır. İyi olanı yazmayıp çirkin olanı atlamayarak, kıskançlık ile başkasının kötülüğüne sevinmenin tek bir kötülükten doğduğunu söyleyenleri doğrulamış olur.
καὶ μὴν τῶν ἑπτὰ σοφῶν, οὓς αὐτὸς σοφιστὰς προσεῖπε, τὸν μὲν Θάλητα Φοίνικα τῷ γένει τὸ ἀνέκαθεν ἀποφαίνεται βάρβαρον · τοῖς δὲ θεοῖς λοιδορούμενος ἐν τῷ Σόλωνος προσωπείῳ ταῦτʼ εἴρηκεν ὦ Κροῖσε, ἐπιστάμενόν με τὸ θεῖον πᾶν ἐὸν φθονερόν τε καὶ ταραχῶδες ἐπειρωτᾷς ἀνθρωπηίων πέρι πραγμάτων· ἃ γὰρ αὐτὸς ἐφρόνει περὶ τῶν θεῶν τῷ Σόλωνι προστριβόμενος κακοήθειαν τῇ βλασφημίᾳ προστίθησι. Πιττακῷ τοίνυν εἰς μικρὰ καὶ οὐκ ἄξια λόγου χρησάμενος, ὃ μέγιστόν ἐστι τῶν πεπραγμένων τἀνδρὶ καὶ κάλλιστον, ἐν ταῖς πράξεσι γενόμενος παρῆκε. πολεμούντων γὰρ Ἀθηναίων καὶ Μυτιληναίων περὶ Σιγείου καὶ Φρύνωνος τοῦ στρατηγοῦ τῶν Ἀθηναίων προκαλεσαμένου τὸν βουλόμενον εἰς μονομαχίαν, ἀπήντησεν ὁ Πιττακὸς καὶ δικτύῳ περιβαλὼν τὸν ἄνδρα ῥωμαλέον ὄντα καὶ μέγαν ἀπέκτεινε· τῶν δὲ Μυτιληναίων δωρεὰς αὐτῷ μεγάλας διδόντων, ἀκοντίσας τὸ δόρυ τοῦτο μόνον τὸ χωρίον ἠξίωσεν ὅσον ἐπέσχεν ἡ αἰχμὴ καὶ καλεῖται μέχρι νῦν Πιττάκειον. τί οὖν ὁ Ἡρὸδοτος, κατὰ τὸν τόπον γενόμενος τοῦτον; ἀντὶ τῆς Πιττακοῦ ἀριστείας τὴν Ἀλκαίου διηγήσατο τοῦ ποιητοῦ φυγὴν ἐκ τῆς μάχης, τὰ ὅπλα ῥίψαντος τῷ τὰ μὲν χρηστὰ μὴ γράψαι τὰ δʼ αἰσχρὰ μὴ παραλιπεῖν μαρτυρήσας τοῖς ἀπὸ μιᾶς· κακίας καὶ τὸν φθόνον φύεσθαι καὶ τὴν ἐπιχαιρεκακίαν λέγουσι.
16Sonra, yiğit adamlar olan ve vatanı tiranlıktan kurtaran Alkmeonoğulları'nı ihanetle suçlar: Peisistratos'u, Megakles'in kızıyla evlenmesi şartıyla sürgünden kabul edip yurda dönmesine yardım ettiklerini söyler. Kız annesine demiş: “Görüyor musun anneciğim? Peisistratos benimle kanuna uygun şekilde ilişki kurmuyor.” Bunun üzerine Alkmeonoğulları bu kanunsuzluğa öfkelenip tiranı sürmüşler.
μετὰ ταῦτα τοὺς Ἀλκμεωνίδας, ἄνδρας γενομένους καὶ τὴν πατρίδα τῆς τυραννίδος ἐλευθερώσαντας, εἰς αἰτίαν ἐμβαλὼν προδοσίας δέξασθαί φησι τὸν Πεισίστρατον ἐκ τῆς φυγῆς καὶ συγκαταγαγεῖν ἐπὶ τῷ γάμῳ τῆς Μεγακλέους θυγατρός· τὴν δὲ παῖδα πρὸς τὴν μητέρα φράσαι τὴν ἑαυτῆς ὅτι ὦ μαμμίδιον, ὁρᾷς; οὐ μίγνυταί μοι κατὰ νόμον Πεισίστρατος. ἐπὶ τούτῳ δὲ τοὺς Ἀλκμεωνίδας τῷ παρανομήματι σχετλιάσαντας ἐξελάσαι τὸν τύραννον.
17Lakedaimonlular da Atinalılardan aşağı kalmasın diye, aralarında en çok hayranlık duyulan ve onurlandırılan kişiyi, Othryadas'ı nasıl kirlettiğine bak. “Üç yüz kişiden sağ kalan tek kişi,” der, “silah arkadaşları ölmüşken Sparta'ya dönmeye utanıp orada, Thyrea'da kendini öldürmüştür.” Yukarıda zaferin iki taraf arasında tartışmalı olduğunu söylerken, burada Othryadas'ın utancıyla Lakedaimonluların yenildiğine tanıklık etmiş olur; çünkü yenilip yaşamak utanç vericidir, kazanıp hayatta kalmak ise çok güzeldir.
ἵνα τοίνυν μηδʼ οἱ Λακεδαιμόνιοι τῶν Ἀθηναίων ἔλαττον ἔχωσι τῆς κακοηθείας, τὸν ἐν αὐτοῖς μάλιστα θαυμαζόμενον καὶ τιμώμενον ὅρα πῶς διαλελύμανται, τὸν Ὀθρυάδαν· τὸν δὲ ἕνα φησὶ τὸν περιλειφθέντα τῶν τριηκοσίων αἰσχυνό μενον ἀπονοστέειν ἐς Σπάρτην, τῶν συλλοχιτέων διεφθαρμένων, αὐτοῦ μιν ἐν τῇσι Θυρέῃσι καταχρήσασθαι ἑωυτόν. ἄνω μὲν γὰρ ἀμφοτέροις ἐπίδικον εἶναι τὸ νίκημά φησιν, ἐνταῦθα δὲ τῇ αἰσχύνῃ τοῦ Ὀθρυάδου ἧτταν τῶν Λακεδαιμονίων κατεμαρτύρησεν ἡττηθέντα μὲν γὰρ ζῆν αἰσχρὸν ἦν, περιγενέσθαι δὲ νικῶντα κάλλιστον.
18Kroisos'u her bakımdan cahil, kibirli ve gülünç gösterdikten sonra, onun esir düşünce, phronēsis, aretē ve büyük ruhlulukta bütün krallardan çok üstün görünen Kyros'a yol gösterip öğüt verdiğini söylemesini geçiyorum. Kroisos'a tanrıları birçok büyük adakla onurlandırmaktan başka iyi bir şey atfetmezken, bu yaptığını bile en dinsiz iş olarak gösterir. Kardeşi Pantaleon'un, babası sağken krallık için onunla çekiştiğini söyler. Kroisos krallığa geçince, Pantaleon'un dostlarından ve yakınlarından tanınmış birini çulha tarağı üzerinde tırmıklatarak öldürtmüş, onun malıyla da tanrılara adaklar yaptırmış. Aretē ve adaletle önderliği kazanan Medli Deiokes'in de tabiatça öyle olmadığını, tiranlık sevdasına düşerek adalet numarasına sarıldığını söyler.
ἐῶ τοίνυν ὅτι τὸν Κροῖσον ἀμαθῆ καὶ ἀλαζόνα καὶ γελοῖον φήσας ἐν πᾶσιν, ὑπὸ τούτου φησίν, αἰχμαλώτου γενομένου, καὶ παιδαγωγεῖσθαι καὶ νουθετεῖσθαι τὸν Κῦρον, ὃς φρονήσει καὶ ἀρετῇ καὶ μεγαλονοίᾳ πολὺ πάντων δοκεῖ πεπρωτευκέναι τῶν βασιλέων· τῷ δὲ Κροίσῳ μηδὲν ἄλλο καλὸν ἢ τὸ τιμῆσαι τοὺς θεοὺς ἀναθήμασι πολλοῖς καὶ μεγάλοις μαρτυρήσας, αὐτὸ τοῦτο πάντων ἀσεβέστατον ἀποδείκνυσιν ἔργον. ἀδελφὸν γὰρ αὐτῷ Πανταλέοντα περὶ τῆς βασιλείας αὐτῷ διαφέρεσθαι, ζῶντος ἔτι τοῦ πατρός· τὸν οὖν Κροῖσον, ὡς εἰς τὴν βασιλείαν κατέστη, τῶν ἑταίρων καὶ φίλων τοῦ Πανταλέοντος ἕνα τῶν γνωρίμων ἐπὶ γνάφου διαφθεῖραι καταξαινόμενον, ἐκ δὲ τῶν χρημάτων αὐτοῦ ποιησάμενον ἀναθήματα τοῖς θεοῖς ἀποστεῖλαι. Δηιόκην δὲ τὸν Μῆδον ἀρετῇ καὶ δικαιοσύνῃ κτησάμενον τὴν ἡγεμονίαν οὐ φύσει γενέσθαι φησὶ τοιοῦτον, ἐρασθέντα δὲ τυραννίδος ἐπιθέσθαι προσποιήματι δικαιοσύνης.
19Ama barbarların işlerini bırakıyorum; kendisi Yunanlar konusunda da pek bol malzeme sağlamıştır. Atinalıların ve öbür İyonyalıların çoğunun bu addan utandığını, İyonyalı denilmek istemediğini, kaçındığını söyler. Kendilerini en soylu sayan ve Atina Prytaneion'undan yola çıkanlar ise barbar kadınlardan çocuk yapmışlar, onların babalarını, kocalarını ve çocuklarını öldürmüşler. Bu yüzden kadınlar bir âdet koymuş, yeminler etmiş ve kızlarına geçirmişler: asla kocalarıyla sofraya oturmayacaklar, kocalarını adıyla çağırmayacaklardı. Bugünkü Miletliler o kadınlardan gelir. Apaturia şenliğini kutlayanların saf İyonyalı olduğunu söyledikten sonra ekler: “Ephesoslular ve Kolophonlular dışında hepsi kutlar.” Böylece bunları soyluluktan dışlamış olur.
ἀλλʼ ἀφίημι τὰ τῶν βαρβάρων ἀφθονίαν γὰρ αὐτὸς ἐν τοῖς Ἑλληνικοῖς πεποίηκεν. Ἀθηναίους τοίνυν καὶ τοὺς πολλοὺς τῶν ἄλλων Ἰώνων ἐπαισχύνεσθαι τῷ ὀνόματι τούτῳ, μὴ βουλομένους ἀλλὰ φεύγοντας Ἴωνας κεκλῆσθαι, τοὺς δὲ νομίζοντας αὐτῶν γενναιοτάτους εἶναι καὶ ὁρμηθέντας ἀπὸ τοῦ πρυτανηίου τῶν Ἀθηναίων ἐκ βαρβάρων παιδοποιήσασθαι γυναικῶν, πατέρας αὐτῶν καὶ ἄνδρας καὶ παῖδας φονεύσαντας· διὸ τὰς γυναῖκας νόμον θέσθαι καὶ ὅρκους ἐπελάσαι καὶ παραδοῦναι ταῖς θυγατράσι, μήποτε ὁμοσιτῆσαι τοῖς ἀνδράσι μηδʼ ὀνομαστὶ βοῆσαι τὸν αὑτῆς ἄνδρα, καὶ τοὺς νῦν ὄντας Μιλησίους ἐξ ἐκείνων γεγονέναι τῶν γυναικῶν ὑπειπὼν δὲ καθαρῶς Ἴωνας γεγονέναι τοὺς Ἀπατούρια ἄγοντας ἑορτὴν ἄγουσι δὲ πάντες φησὶ πλὴν Ἐφεσίων καὶ Κολοφωνίων. τούτους μὲν οὖν οὕτως ἐκκέκλεικε τῆς εὐγενείας.
20Kyros'tan ayrılan Paktyes hakkında da Kymelilerin ve Mytilenalıların adamı “şu kadar para karşılığında teslim etmeye hazırlandığını; çünkü miktarı kesin olarak söyleyemem” diye yazar. Ne güzel: ücretin ne kadar olduğunu kesinlikle söylemiyor, ama bir Yunan şehrine sanki kesin biliyormuş gibi böyle bir leke sürüyor. Khiosluların da Paktyes'i kendilerine getirildiğinde Şehrin Koruyucusu Athena'nın tapınağından çıkarıp teslim ettiğini, bunu da ücret olarak Atarneus'u alarak yaptıklarını söyler. Oysa daha yaşlı bir adam olan Lampsakoslu Kharon, Paktyes hakkında yazdığı yerlerde ne Mytilenalılara ne Khioslulara böyle bir leke sürer. Kelimesi kelimesine şöyle yazmıştır: “Paktyes, Pers ordusunun yaklaştığını öğrenince önce Mytilene'ye, sonra Khios'a kaçtı; orada Kyros onu ele geçirdi.”
Πακτύην δʼ ἀποστάντα Κύρου φησὶ Κυμαίους καὶ Μυτιληναίους ἐκδιδόναι παρασκευάζεσθαι τὸν ἄνθρωπον ἐπὶ μισθῷ ὅσῳ δή, οὐ γὰρ ἔχω γε εἰπεῖν ἀτρεκέως· ʽ εὖ τὸ μὴ διαβεβαιοῦσθαι πόσος ἦν ὁ μισθός, τηλικοῦτο δʼ Ἑλληνίδι πόλει προσβαλεῖν ὄνειδος, ὡς δὴ σαφῶς εἰδότα Χίους μέντοι τὸν Πακτύην κομισθέντα πρὸς αὐτοὺς ἐξ ἱροῦ Ἀθηναίης πολιούχου ἐκδοῦναι, καὶ ταῦτα ποιῆσαι τοὺς Χίους τὸν Ἀταρνέα μισθὸν λαβόντας καίτοι Χάρων ὁ Λαμψακηνός ἀνὴρ πρεσβύτερος, ἐν τοῖς περὶ Πακτύην λόγοις γενόμενος, τοιοῦτον οὐδὲν οὔτε Μυτιληναίοις οὔτε Χίοις ἄγος προστέτριπται ταυτὶ δὲ κατὰ λέξιν γέγραφε Πακτύης δʼ ὡς ἐπύθετο προσελαύνοντα τὸν στρατὸν τὸν Περσικὸν ᾤχετο φεύγων ἄρτι μὲν εἰς Μυτιλήνην, ἔπειτα δʼ εἰς Χίον· καὶ αὐτοῦ ἐκράτησε Κῦρος.
21Üçüncü kitapta Lakedaimonluların tiran Polykrates'e seferini anlatırken, Samosluların, Lakedaimonluların Messenialılara karşı gördükleri yardıma teşekkür etmek için sürgündeki vatandaşları geri getirmek ve tirana savaş açmak üzere sefere çıktıklarını düşündüğünü ve söylediğini yazar. Lakedaimonluların ise bu sebebi reddettiğini, yardım etmek ya da özgürlük getirmek için değil, Samosluları cezalandırmak için sefere çıktığını, çünkü onların Kroisos'a gönderilen bir krateri ve Amasis'ten kendilerine getirilen bir zırhı ellerinden aldıklarını söylediklerini aktarır. Oysa biz o dönemde Lakedaimonlular kadar onur düşkünü ve tiran düşmanı bir şehir bilmiyoruz. Hangi zırh ya da krater için Kypselosoğulları'nı Korinth ve Ambrakia'dan, Lygdamis'i Naksos'tan, Peisistratos'un oğullarını Atina'dan, Aiskhines'i Sikyon'dan, Symmakhos'u Thasos'tan, Aulis'i Phokis'ten, Aristogenes'i Milet'ten sürdüler, Kral Leotykhidas eliyle Aristomedes ile Angelos'u devirerek Thessalya'daki egemenliğe son verdiler? Bunlar hakkında başka yerde daha ayrıntılı yazılmıştır. Herodotos'a göre ise, seferin en güzel ve en adil gerekçesini reddedip kin ve küçüklük yüzünden talihsiz ve kötü durumdaki insanlara saldırdıklarını kabul etmişlerse, kötülükte de budalalıkta da son haddi aşmışlardır.
ἐν δὲ τῇ τρίτῃ τῶν βίβλων διηγούμενος τὴν Λακεδαιμονίων ἐπὶ Πολυκράτη τὸν τύραννον στρατείαν αὐτοὺς μὲν οἴεσθαί φησι καὶ λέγειν Σαμίους, ὡς χάριν ἐκτίνοντες αὐτοῖς τῆς ἐπὶ Μεσσηνίους βοηθείας στρατεύσειαν, τούς τε φεύγοντας κατάγοντες τῶν πολιτῶν καὶ τῷ τυράννῳ πολεμοῦντες· ἀρνεῖσθαι δὲ τὴν αἰτίαν ταύτην Λακεδαιμονίους καὶ λέγειν, ὡς οὐ βοηθοῦντες οὐδʼ ἐλευθεροῦντες, ἀλλὰ τιμωρούμενοι Σαμίους στρατεύσαιντο, κρατῆρά τινα πεμπόμενον Κροίσῳ παρʼ αὐτῶν καὶ θώρακα πάλιν παρʼ Ἀμάσιδος κομιζόμενον αὐτοῖς ἀφελομένους. καίτοι πόλιν ἐν τοῖς τότε χρόνοις οὔτε φιλότιμον οὕτως οὔτε μισοτύραννον ἴσμεν ὡς τὴν Λακεδαιμονίων γενομένην· ποίου γὰρ ἕνεκα θώρακος ἢ τίνος κρατῆρος ἑτέρου Κυψελίδας μὲν ἐξέβαλον ἐκ Κορίνθου καὶ Ἀμπρακίας ἐκ δὲ Νάξου Λύγδαμιν ἐξ Ἀθηνῶν δὲ τοὺς Πεισιστράτου παῖδας ἐκ δὲ Σικυῶνος Αἰσχίνην ἐκ Θάσου δὲ Σύμμαχον ἐκ δὲ Φωκέων Αὖλιν ἐκ Μιλήτου δʼ Ἀριστογένη, τὴν δʼ ἐν Θετταλοῖς δυναστείαν ἔπαυσαν, Ἀριστομήδη καὶ Ἄγγελον καταλύσαντες διὰ Λεωτυχίδου τοῦ βασιλέως; περὶ ὧν ἐν ἄλλοις ἀκριβέστερον γέγραπται· κατὰ δʼ Ἡρόδοτον οὔτε κακίας οὔτʼ ἀβελτερίας ὑπερβολὴν λελοίπασιν, εἰ τὴν καλλίστην καὶ δικαιοτάτην τῆς στρατείας ἀρνούμενοι πρόφασιν ὡμολόγουν διὰ μνησικακίαν καὶ μικρολογίαν ἐπιτίθεσθαι δυστυχοῦσιν ἀνθρώποις καὶ κακῶς πράττουσιν.
22Lakedaimonlular nasıl olsa onun kaleminin altına düşüp boyanmışlardı; ama Korinth şehri bu yerde konunun dışında olduğu hâlde, deyim yerindeyse yol üstünde onu da yakalayıp korkunç bir suçlamayla ve en çirkin iftirayla doldurdu. “Korinthliler de,” der, “Samos seferine hevesle yardım ettiler, çünkü daha önce Samoslulardan bir hakaret görmüşlerdi.” Bu hakaret şuydu: Korinth tiranı Periandros, Kerkyra'nın önde gelenlerinin üç yüz oğlunu hadım edilmek üzere Alyattes'e gönderiyordu. Çocuklar adaya inince Samoslular onlara Artemis Tapınağı'nda sığınmacı olarak oturmalarını öğretmiş, her gün susam ve baldan yiyecek koyarak onları korumuşlardı. Yazar buna Samosluların Korinthlilere hakareti der ve bu yüzden, nice yıl sonra, Lakedaimonluları onlara karşı kışkırttıklarını, üç yüz Yunan çocuğunu erkek olarak korumuş olmalarını suç saydıklarını söyler.
Bu ayıbı Korinthlilere yükleyen, şehri tirandan daha kötü gösterir. Periandros, oğlunu öldüren Kerkyralılardan intikam alıyordu; ama Korinthliler ne yaşamışlardı da bu kadar büyük bir vahşete ve kanunsuzluğa engel olan Samoslulardan intikam alsınlar? Üstelik üç kuşak sonra, bir tiranlık için öfke ve kin taşıyarak; oysa o ağır ve can sıkıcı tiranlık yıkılınca bütün izini ve anısını silip yok etmekten vazgeçmemişlerdi. Samosluların Korinthlilere hakareti buydu; peki Korinthlilerin Samoslulardan intikamı neydi? Çünkü gerçekten Samoslulara öfkeliyseler, Lakedaimonluları Polykrates'e karşı sefere kışkırtmak değil, tersine vazgeçirmek onlara yakışırdı; tiran devrilip Samoslular özgür olmasın, kölelikten kurtulmasın diye.
En önemlisi şu: Korinthliler, Kerkyralıların çocuklarını kurtarmak isteyip başaramayan Samoslulara neden öfkelendiler de onları kurtarıp geri veren Knidoslulara hiç suçlama yöneltmediler? Kerkyralılar bu konuda Samoslulardan pek söz etmez, ama Knidosluları anarlar; onlarda Knidoslular için onurlar, muafiyetler ve kararlar vardır. Çünkü Antenor'un Girit Tarihi'nde, Khalkisli Dionysios'un Kuruluşlar'ında anlattığı gibi, Knidoslular gemiyle gelip Periandros'un muhafızlarını tapınaktan sürmüş, çocukları alıp Kerkyra'ya götürmüşlerdir.
Lakedaimonluların Samoslulardan intikam almak için değil, onları tirandan kurtarıp özgürlüklerine kavuşturmak için sefer yaptığına bizzat Samoslular tanıktır. Söylediklerine göre o sırada parlak biçimde savaşıp düşen Spartalı Arkhias için Samos'ta devlet eliyle yapılmış, onurlandırılan bir mezar vardır. Bu yüzden adamın torunları Samoslulara hep yakın ve dostça davranmıştır; bu kadarına Herodotos da tanıklık etmiştir.
οὐ μὴν ἀλλὰ Λακεδαιμονίους μὲν ἁμωσγέπως ὑποπεσόντας αὐτοῦ τῷ γραφείῳ προσέχρωσε τὴν δὲ Κορινθίων πόλιν, ἐκτὸς δρόμου κατὰ τοῦτον οὖσαν τὸν τόπον, ὅμως προσπεριλαβὼν ὁδοῦ, φασί, πάρεργον ἀνέπλησεν αἰτίας δεινῆς καὶ μοχθηροτάτης διαβολῆς. συνεπελάβοντο γάρ φησὶ τοῦ στρατεύματος τοῦ ἐπὶ Σάμον ὥστε γενέσθαι καὶ Κορίνθιοι προθύμως, ὑβρίσματος εἰς αὐτοὺς ὑπὸ Σαμίων πρότερον ὑπάρξαντος. ἦν δὲ τοιοῦτο · Κερκυραίων παῖδας τριακοσίους τῶν πρώτων Περίανδρος ὁ Κορίνθου τύραννος; ἐπʼ ἐκτομῇ παρʼ Ἀλυάττην ἔπεμπε · τούτους ἀποβάντας εἰς τὴν νῆσον οἱ Σάμιοι διδάξαντες ἐν ἱερῷ Ἀρτέμιδος ἱκέτας καθίζεσθαι καὶ τρωκτὰ προτιθέντες αὐτοῖς ὁσημέραι σησάμου καὶ μέλιτος περιεποίησαν τοῦθʼ ὕβρισμα Σαμίων εἰς Κορινθίους ὁ συγγραφεὺς προσαγορεύει καὶ διὰ τοῦτό φησι συμπαροξῦναι Λακεδαιμονίους κατʼ αὐτῶν ἔτεσιν οὐκ ὀλίγοις ὕστερον, ἔγκλημα ποιησαμένους, ὅτι τριακοσίους παῖδας Ἑλλήνων ἐφύλαξαν ἄνδρας. ὁ δὲ τοῦτο Κορινθίοις προστριβόμενος τοὔνειδος ἀποφαίνει τοῦ τυράννου μοχθηροτέραν τὴν πόλιν· ἐκεῖνος μὲν γὰρ τὸν υἱὸν αὐτοῦ Κερκυραίους ἀνελόντας ἠμύνατο, Κορίνθιοι δὲ τί παθόντες ἐτιμωροῦντο Σαμίους ἐμποδὼν στάντας ὠμότητι καὶ παρανομίᾳ τοσαύτῃ, καὶ ταῦτα μετὰ τρεῖς γενεὰς ὀργὴν καὶ μνησικακίαν ἀναφέροντες ὑπὲρ τυραννίδος, ἧς καταλυθείσης πᾶν τε μνῆμα καὶ πᾶν ἴχνος ἐξαλείφοντες καὶ ἀφανίζοντες οὐκ ἐπαύοντο, χαλεπῆς καὶ βαρείας αὐτοῖς γενομένης; ἀλλὰ δὴ τὸ μὲν ὕβρισμα τοιοῦτον ἦν τὸ Σαμίων εἰς Κορινθίους· τὸ δὲ τιμώρημα ποῖόν τι τὸ Κορινθίων εἰς Σαμίους; εἰ γὰρ ὄντως ὠργίζοντο Σαμίοις, οὐ παροξύνειν, ἀποτρέπειν δὲ μᾶλλον αὐτοῖς ἦν προσῆκον Λακεδαιμονίους ἐπὶ Πολυκράτη στρατευομένους, ὅπως μὴ τοῦ τυράννου καταλυθέντος ἐλεύθεροι Σάμιοι γένοιντο καὶ παύσαιντο δουλεύοντες. ὃ δὲ μέγιστὸν ἐστι, τί δήποτε Κορίνθιοι Σαμίοις μὲν ὠργίζοντο βουληθεῖσι σῷσαι καὶ μὴ δυνηθεῖσι τοὺς Κερκυραίων παῖδας, Κνιδίοις δὲ τοῖς σῴσασι καὶ ἀποδοῦσιν οὐκ ἐνεκάλουν; καίτοι Κερκυραῖοι Σαμίων μὲν ἐπὶ τούτῳ λόγον οὐ πολὺν ἔχουσι, Κνιδίων δὲ μέμνηνται καὶ Κνιδίοις εἰσὶ τιμαὶ καὶ ἀτέλειαι καὶ ψηφίσματα παρʼ αὐτοῖς· οὗτοι γὰρ ἐπιπλεύσαντες ἐξήλασαν ἐκ τοῦ ἱεροῦ τοὺς Περιάνδρου φύλακας, αὐτοὶ δʼ ἀναλαβόντες τοὺς παῖδας εἰς Κέρκυραν διεκόμισαν, ὡς Ἀντήνωρ ἐν τοῖς Κρητικοῖς ἱστόρηκε καὶ Διονύσιος ὁ Χαλκιδεὺς ἐν ταῖς Κτίσεσιν. ὅτι δʼ οὐ τιμωρούμενοι Σαμίους ἀλλʼ ἐλευθεροῦντες ἀπὸ τοῦ τυράννου καὶ σῴζοντες ἐστράτευσαν οἱ Λακεδαιμόνιοι, Σαμίοις αὐτοῖς ἔστι χρήσασθαι μάρτυσιν. Ἀρχίᾳ γὰρ ἀνδρὶ Σπαρτιάτῃ λαμπρῶς ἀγωνισαμένῳ τότε καὶ πεσόντι τάφον εἶναι δημοσίᾳ κατεσκευασμένον ἐν Σάμῳ καὶ τιμώμενον ὑπʼ αὐτῶν λέγουσι · διὸ καὶ τοὺς ἀπογόνους τἀνδρὸς ἀεὶ διατελεῖν Σαμίοις οἰκείως καὶ φιλανθρώπως προσφερομένους, ὡς αὐτὸς Ἡρόδοτος ταῦτα γοῦν ἀπομεμαρτύρηκεν.
23Beşinci kitapta, Atina'nın en iyi ve önde gelen adamlarından Kleisthenes'in, Pythia'yı yalancı kâhin olmaya ikna ettiğini söyler; Lakedaimonlulara hep Atina'yı tiranlardan kurtarmalarını buyurtmuştur. Böylece en güzel ve en adil işe bu kadar büyük bir dinsizlik ve hilekârlık iftirası sürer, tanrının da güzel, iyi ve Themis'in yanında kehanet etmeye layık denen kehanetini elinden alır. İsagoras'ın, Kleomenes yanına geldiğinde karısını ona bıraktığını söyler; ama her zamanki gibi inanılırlık için yermelere övgü katarak şöyle der: “Tisandros oğlu İsagoras saygın bir ailedendi, ama ataları hakkında bir şey söyleyemem; akrabaları Karyalı Zeus'a kurban keser.” Yazarın alayı ne de ölçülü ve ne kadar nazik: Tıpkı “kargalara” der gibi, İsagoras'ı Karyalıların yanına defediyor.
Aristogeiton'u ise artık dolambaçlı yoldan değil, doğrudan kapıdan Fenike'ye sürer: atalarının Gephyralı olduğunu, Gephyralıların da bazılarının sandığı gibi Euboialı ya da Eretrialı değil, kendisinin öğrendiğine göre Fenikeli olduğunu söyler. Lakedaimonluların elinden Atinalıları tiranlardan kurtarma başarısını alamayınca, en güzel işi en çirkin bir hâlle yok etmeye ve lekelemeye çalışır: kısa süre sonra pişman olduklarını, doğru yapmadıklarını, sahte kehanetlere kapılarak Atina'yı kendilerine bağlı kılacağını vaat eden dost insanları vatanlarından sürüp şehri nankör bir halka teslim ettiklerini düşündüklerini söyler. Sonra Hippias'ı Sigeion'dan çağırıp Atina'ya geri getirmek istemişler; ama Korinthliler karşı çıkıp vazgeçirmişler, Sokles de Kypselos ile Periandros'un tiranlıkları sırasında Korinth şehrine neler yaptığını anlatmış. Oysa Periandros'un o üç yüz kişiyi göndermesinden daha acımasız ve daha vahşi bir iş anlatılmaz; onları kurtarıp bu felaketten alıkoyan Samoslulara da Korinthlilerin sanki hakarete uğramış gibi öfkelenip kin beslediğini söyler. İşte kötü niyeti, anlatının her bahanesine sızıp sözünü bu kadar karışıklık ve çelişkiyle doldurur.
ἐν δὲ τῇ πέμπτῃ, τῶν ἀρίστων Ἀθήνησι καὶ πρώτων ἀνδρῶν Κλεισθένη μὲν ἀναπεῖσαί φησι τὴν Πυθίαν ψευδόμαντιν γενέσθαι, προφέρουσαν ἀεὶ Λακεδαιμονίοις ἐλευθεροῦν ἀπὸ τῶν τυράννων τὰς Ἀθήνας · καλλίστῳ μὲν ἔργῳ καὶ δικαιοτάτῳ προσάπτων ἀσεβήματος διαβολὴν τηλικούτου καὶ ῥᾳδιουργήματος, ἀφαιρούμενος δὲ τοῦ θεοῦ μαντείαν καλὴν καὶ ἀγαθὴν καὶ τῆς λεγομένης συμπροφητεύειν Θέμιδος ἀξίαν. Ἰσαγόραν δὲ τῆς γαμετῆς ὑφίεσθαι Κλεομένει φοιτῶντι παρʼ αὐτήν · ὡς δʼ εἰώθει, παραμιγνὺς πίστεως ἕνεκα τοῖς ψόγοις ἐπαίνους τινὰς Ἰσαγόρης δέ φησὶν ʽὁ Τισάνδρου οἰκίης μὲν ἦν δοκίμου, ἀτὰρ τὰ ἀνέκαθεν οὐκ ἔχω φράσαι θύουσι δʼ οἱ συγγενεῖς αὐτοῦ Διὶ Καρίῳ εὔρυθμὸς γε καὶ πολιτικὸς ὁ μυκτὴρ τοῦ συγγραφέως, εἰς Κᾶρας ὥσπερ εἰς κόρακας ἀποδιοπομπουμένου τὸν Ἰσαγόραν. Ἀριστογείτονα μέντοι οὐκέτι κύκλῳ καὶ κακῶς, ἀλλʼ ἄντικρυς διὰ πυλῶν εἰς Φοινίκην ἐξελαύνει Γεφυραῖον γεγονέναι λέγων ἀνέκαθεν· τοὺς δὲ Γεφυραίους οὐκ ἀπʼ Εὐβοίας οὐδʼ Ἐρετριεῖς, ὥσπερ οἴονταί τινες, ἀλλὰ Φοίνικας εἶναί φησιν, αὐτὸς οὕτω πεπυσμένος. ἀφελέσθαι τοίνυν Λακεδαιμονίους μὴ δυνάμενος τὴν Ἀθηναίων ἐλευθέρωσιν ἀπὸ τῶν τυράννων αἰσχίστῳ πάθει κάλλιστον ἔργον οἷὸς τʼ ἐστὶν ἀφανίζειν καὶ καταισχύνειν· ταχὺ γὰρ μετανοῆσαι φησιν αὐτούς, ὡς οὐ ποιήσαντας ὀρθῶς, ὅτι κιβδήλοισι μαντηίοισιν ἐπαρθέντες ἄνδρας ξείνους ὄντας αὐτοῖσι καὶ ὑποσχομένους ὑποχειρίας παρέξειν τὰς Ἀθήνας ἐξήλασαν ἐκ τῆς πατρίδος τοὺς τυράννους καὶ δήμῳ ἀχαρίστῳ παρέδωκαν τὴν πόλιν. εἶτα μεταπεμψαμένους Ἱππίαν ἀπὸ Σιγείου κατάγειν εἰς τὰς Ἀθήνας· ἀντιστῆναι δὲ Κορινθίους αὐτοῖς καὶ ἀποτρέψαι, Σωκλέους διελθόντος, ὅσα Κύψελος καὶ Περίανδρος κακὰ τὴν Κορινθίων πόλιν εἰργάσαντο τυραννοῦντες. καίτοι Περιάνδρου σχετλιώτερον οὐδὲν οὐδʼ ὠμότερον ἔργον ἱστορεῖται τῆς ἐκπομπῆς τῶν τριακοσίων ἐκείνων, οὓς ἐξαρπάσασι καὶ διακωλύσασι παθεῖν ταῦτα Σαμίοις ὀργίζεσθαί φησι καὶ μνησικακεῖν Κορινθίους ὥσπερ ὑβρισθέντας. τοσαύτης· ἀναπίμπλησι ταραχῆς καὶ διαφωνίας τὸ κακόηθες αὐτοῦ τὸν λόγον, ἐξ ἁπάσης τῇ διηγήσει προφάσεως ὑποδυόμενον.
24Sonraki bölümlerde Sardeis olaylarını anlatırken bu başarıyı elinden geldiğince bozmuş ve kirletmiştir. Atinalıların Kral'dan ayrılan İyonyalılara yardım için gönderdiği gemilere, bu kadar çok ve büyük Yunan şehrini barbarlardan kurtarmaya giriştikleri için, “felaketlerin başlangıcı” demeye cesaret etmiş; Eretrialılardan ise yalnız yeri gelmişken söz edip büyük ve şanlı bir başarıyı geçiştirmiştir. İyonya altüst olmuşken ve Kral'ın donanması yaklaşırken, Eretrialılar açıkta karşılarına çıkıp Pamphylia denizinde Kıbrıslıları deniz savaşında yenmişlerdi. Sonra geri dönüp gemilerini Ephesos'ta bırakarak Sardeis'e saldırdılar ve Akropolis'e sığınan Artaphernes'i kuşattılar; amaçları Milet kuşatmasını kaldırmaktı. Bunu başardılar, düşmanları olağanüstü bir korkuya düşürüp oradan çekilmeye zorladılar, ama kalabalık üstlerine yüklenince geri çekildiler.
Bunları başkaları ve Mallosu Lysanias da Eretria Tarihi'nde söylemiştir. Başka hiçbir sebeple olmasa bile, şehrin alınıp yıkılması vesilesiyle bu yiğitliği ve kahramanlığı anmak yerinde olurdu. Herodotos ise onların barbarlara yenilip gemilere doğru kovalandığını söyler; oysa Lampsakoslu Kharon böyle bir şey anlatmaz, kelimesi kelimesine şöyle yazar: “Atinalılar yirmi savaş gemisiyle İyonyalılara yardıma gittiler, Sardeis'e sefer yaptılar, kraliyet surları dışında Sardeis çevresindeki her şeyi aldılar; bunu yaptıktan sonra Milet'e döndüler.”
ἐν δὲ τοῖς ἐφεξῆς τὰ περὶ Σάρδεις διηγούμενος, ὡς ἐνῆν μάλιστα διέλυσε καὶ διελυμήνατο τὴν πρᾶξιν· ἃς μὲν Ἀθηναῖοι ναῦς ἐξέπεμψαν Ἴωσι τιμωροὺς ἀποστᾶσι βασιλέως, ἀρχεκάκους τολμήσας προσειπεῖν ὅτι τοσαύτας πόλεις καὶ τηλικαύτας Ἑλληνίδας ἐλευθεροῦν ἐπεχείρησαν ἀπὸ τῶν βαρβάρων, Ἐρετριέων δὲ κομιδῇ μνησθεὶς ἐν παρέργῳ καὶ παρασιωπήσας μέγα κατόρθωμα καὶ ἀοίδιμον. ἤδη γὰρ ὡς περὶ τὴν Ἰωνίαν συγκεχυμένην, καὶ στόλου βασιλικοῦ προσπλέοντος, ἀπαντήσαντες ἔξω Κυπρίους ἐν τῷ Παμφυλίῳ πελάγει κατεναυμάχησαν· εἶτʼ ἀναστρέψαντες ὀπίσω καὶ τὰς ναῦς ἐν Ἐφέσῳ καταλιπόντες ἐπέθεντο Σάρδεσι καὶ Ἀρταφέρνην ἐπολιόρκουν εἰς τὴν ἀκρόπολιν καταφυγόντα, βουλόμενοι τὴν Μιλήτου λῦσαι· πολιορκίαν· καὶ τοῦτο μὲν ἔπραξαν καὶ τοὺς πολεμίους ἀνέστησαν ἐκεῖθεν, ἐν φόβῳ θαυμαστῷ γενομένους πλήθους δʼ ἐπιχυθέντος αὐτοῖς, ἀπεχώρησαν. ταῦτα δʼ ἄλλοι τε καὶ Λυσανίας ὁ Μαλλώτης ἐν τοῖς περὶ Ἐρετρίας εἴρηκε· καὶ καλῶς εἶχεν, εἰ καὶ διὰ μηδὲν ἄλλο, τῇ γοῦν ἁλώσει καὶ φθορᾷ τῆς πόλεως ἐπειπεῖν τὸ ἀνδραγάθημα τοῦτο καὶ τὴν ἀριστείαν ὁ δὲ καὶ κρατηθέντας αὐτοὺς ὑπὸ τῶν βαρβάρων φησὶν εἰς τὰς ναῦς καταδιωχθῆναι, μηδὲν τοιοῦτο τοῦ Λαμψακηνοῦ Χάρωνος ἱστοροῦντος, ἀλλὰ ταυτὶ γράφοντος κατὰ λέξιν Ἀθηναῖοι δʼ εἴκοσι τριήρεσιν ἔπλευσαν ἐπικουρήσοντες τοῖς Ἴωσι, καὶ εἰς Σάρδεις ἐστρατεύσαντο καὶ εἷλον· τὰ περὶ Σάρδεις ἅπαντα χωρὶς τοῦ τείχους τοῦ βασιληίου· ταῦτα δὲ ποιήσαντες ἐπαναχωροῦσιν εἰς Μίλητον.
25Altıncı kitapta Plataialılar hakkında, kendilerini Spartalılara teslim ettiklerini, onların ise komşu ve fena yardımcı olmayan Atinalılara dönmelerini söylediklerini anlatır. Sonra bir tahmin ya da kanaat olarak değil, sanki kesin biliyormuş gibi, Lakedaimonluların bu öğüdü Plataialılara iyi niyetten değil, Atinalıları Boiotialılarla uğraştırmak için verdiklerini ekler. O hâlde Herodotos kötü niyetli değilse, Lakedaimonlular entrikacı ve kötü niyetli, Atinalılar aldatılmış kalın kafalılardır; Plataialılar ise dostluk ya da onurla değil, savaş bahanesi olarak ortaya atılmışlardır.
ἐν δὲ τῇ ἕκτῃ διηγησάμενος περὶ Πλαταιέων, ὡς σφᾶς αὐτοὺς ἐδίδοσαν Σπαρτιάταις, οἱ δὲ μᾶλλον ἐκέλευσαν πρὸς Ἀθηναίους τρέπεσθαι πλησιοχώρους ἐόντας αὐτοῖς καὶ τιμωρέειν οὐ κακούς· προστίθησιν οὐ καθʼ ὑπόνοιαν οὐδὲ δόξαν, ἀλλʼ ὡς ἀκριβῶς ἐπιστάμενος, ὅτι ταῦτα συνεβούλευον οἱ Λακεδαιμόνιοι οὐ κατʼ εὔνοιαν οὕτω τῶν Πλαταιέων, ὡς βουλόμενοι τοὺς Ἀθηναίους ἔχειν πόνον συνεστεῶτας Βοιωτοῖς., οὐκοῦν εἰ μὴ κακοήθης Ἡρόδοτος ἐπίβουλοι μὲν καὶ κακοήθεις Λακεδαιμόνιοι, ἀναίσθητοι δʼ Ἀθηναῖοι παρακρουσθέντες, Πλαταιεῖς δʼ οὐ κατʼ εὔνοιαν οὐδὲ τιμὴν, ἀλλὰ πολέμου πρόφασις εἰς μέσον ἐρρίφησαν.
26Dolunay konusunda da Lakedaimonlulara iftira attığı artık açıkça çürütülmüştür: dolunayı bekledikleri için Marathon'a yardıma gelmediklerini söyler. Oysa onlar dolunayı beklemeden, ayın başında binlerce sefer ve savaş yapmışlardır; bu savaşa da, Boedromion ayının altısında yapılan bu savaşa, çok az geç kalmışlardır, öyle ki sahaya gelip ölüleri görmüşlerdir. Yine de dolunay hakkında şunları yazmıştır: “Kanunu çiğnemek istemedikleri için bunu hemen yapamıyorlardı; ayın dokuzuydu ve ayın dokuzunda, daire dolu olmadığı için, çıkmayacaklarını söylediler.” Bunlar dolunayı bekliyordu; ama sen ayın ortasındaki dolunayı ayın başına taşıyor, gökyüzünü, günleri ve her şeyi birbirine karıştırıyorsun. Üstelik Yunan işlerini yazmayı vaat ediyor, Atina'yla özellikle ilgileniyorsun, ama Agrai'ye yapılan alayı bile anlatmamışsın; hâlâ zafer şükranı olarak Hekate'ye bu alayı düzenlerler.
Ama bu, Herodotos'u Atinalılara dalkavukluk edip onlardan çok para almak iftirasından kurtarır. Çünkü bunları Atinalılara okusaydı, onlar ayın dokuzunda Pheidippides'in Lakedaimonluları savaşa çağırdığını söylemesine izin vermezlerdi; çünkü o savaştan gelmişti, üstelik kendi dediğine göre Atina'dan Sparta'ya iki günde varmıştı; yoksa Atinalılar düşmanı yendikten sonra müttefiklerini çağırmış olurlardı. Yine de Anytos'un karar önerisiyle Atina'dan on talant armağan aldığını, tarihte önemsenmeyecek biri olmayan Atinalı Diyllos söyler.
Birçok kişiye göre Herodotos, Marathon Savaşı'nı anlatırken ölü sayısıyla da başarıyı küçültmüştür. Söylendiğine göre Atinalılar, öldürecekleri barbar sayısınca Agrotera'ya keçi kurban etmeye adak adamışlar, savaştan sonra ölüler sayısız çıkınca da karar alıp tanrıçadan af dileyerek her yıl beş yüz keçi kurban etmeye başlamışlardır.
καὶ μὴν τὴν πανσέληνον ἢδη σαφῶς ἐξελήλεγκται Λακεδαιμονίων καταψευδόμενος, ἥν φησι περιμένοντας αὐτοὺς εἰς Μαραθῶνα μὴ βοηθῆσαι τοῖς Ἀθηναίοις· οὐ γὰρ μόνον ἄλλας μυρίας ἐξόδους καὶ μάχας πεποίηνται μηνὸς ἱσταμένου, μὴ περιμείναντες τὴν πανσέληνον, ἀλλὰ καὶ ταύτης τῆς μάχης, ἕκτῃ Βοηδρομιῶνος ἱσταμένου γενομένης, ὀλίγον ἀπελείφθησαν, ὥστε καὶ θεάσασθαι τοὺς νεκροὺς ἐπελθόντες ἐπὶ τὸν τόπον. ἀλλʼ ὅμως ταῦτα περὶ τῆς πανσελήνου γέγραφεν ἀδύνατα δέ σφι τὸ παραυτίκα ποιέειν ταῦτα, οὐ βουλομένοισι λύειν τὸν νόμον· ἦν γὰρ ἱσταμένου τοῦ μηνὸς ἐνάτη ἐνάτῃ δὲ οὐκ ἐξελεύσεσθαι ἔφασαν, οὐ πλήρεος ἐόντος τοῦ κύκλου. οὗτοι μὲν οὖν τὴν πανσέληνον ἔμενον σὺ δὲ μεταφέρεις τὴν πανσέληνον εἰς ἀρχὴν μηνὸς οὖσαν διχομηνίας, καὶ τὸν οὐρανὸν ὁμοῦ καὶ τὰς ἡμέρας καὶ πάντα πράγματα συνταράσσεις· καὶ ταῦτα τὰ τῆς, Ἑλλάδος ἐπαγγελλόμενος γράφειν ἐσπουδακὼς δὲ περὶ τὰς Ἀθήνας διαφερόντως οὐδὲ τὴν πρὸς Ἄγρας πομπὴν ἱστόρηκας, ἣν, πέμπουσιν ἔτι νῦν τῇ Ἑκάτῃ χαριστήρια τῆς νίκης ἑορτάζοντες. ἀλλὰ τοῦτό γε βοηθεῖ τῷ Ἡροδότῳ πρὸς ἐκείνην τὴν διαβολήν, ἣν ἔχει κολακεύσας τοὺς Ἀθηναίους ἀργύριον πολὺ λαβεῖν παρʼ αὐτῶν. εἰ γὰρ ἀνέγνω ταῦτʼ Ἀθηναίοις, οὐκ ἂν εἴασαν οὐδὲ περιεῖδον ἐνάτῃ τὸν Φειδιππίδην παρακαλοῦντα Λακεδαιμονίους ἐπὶ τὴν μάχην ἐκ τῆς μάχης γεγενημένον, καὶ ταῦτα δευτεραῖον εἰς Σπάρτην ἐξ Ἀθηνῶν, ὡς αὐτός φησιν, ἀφιγμένον εἰ μὴ μετὰ τὸ νικῆσαι τοὺς πολεμίους Ἀθηναῖοι μετεπέμποντο τοὺς συμμάχους. ὅτι μέντοι δέκα τάλαντα δωρεὰν ἔλαβεν ἐξ Ἀθηνῶν Ἀνύτου τὸ ψήφισμα γράψαντος, ἀνὴρ Ἀθηναῖος οὐ τῶν παρημελημένων ἐν ἱστορίᾳ, Δίυλλος, εἴρηκεν. ἀπαγγείλας δὲ τὴν ἐν Μαραθῶνι μάχην ὁ Ἡρόδοτος, ὡς μὲν οἱ πλεῖστοι λέγουσι, καὶ τῶν νεκρῶν τῷ ἀριθμῷ καθεῖλε τοὔργον. εὐξαμένους γάρ φασι τοὺς Ἀθηναίους τῇ, Ἀγροτέρᾳ θύσειν χιμάρους ὅσους ἂν τῶν βαρβάρων καταβάλωσιν, εἶτα, μετὰ τὴν μάχην ἀναρίθμου πλήθους τῶν νεκρῶν ἀναφανέντος, παραιτεῖσθαι ψηφίσματι τὴν θεόν, ὅπως καθʼ ἕκαστον ἐνιαυτὸν ἀποθύωσι πεντακοσίας τῶν χιμάρων.
27Ama bunu bırakıp savaştan sonra olanlara bakalım. “Barbarlar kalan gemilerle geri çekilip Eretria'dan aldıkları köleleri bıraktıkları adadan alarak,” der, “Atinalılardan önce şehre varmak isteyip Sunion'u dolaşıyorlardı. Atinalılar arasında, bu işin Alkmeonoğulları'nın entrikası olduğu söylentisi çıktı: Perslerle anlaşmış, onlar gemilerdeyken kalkan göstermişlerdi. Bunlar Sunion'u dolaşıyordu.” Burada Eretrialılara köle demesini, cesaret ve onur hırsında hiçbir Yunandan geri kalmayan, aretēlerine yakışmayan şeyler yaşayan bu insanlara, geçelim. En büyük ailelerden ve en saygın adamlardan olan Alkmeonoğulları'na iftira edilmesi de daha az önemlidir. Asıl mesele şu: zaferin büyüklüğü alt üst olmuş, şanlı başarının sonu hiçe varmıştır. Eğer savaştan sonra gemi halatlarını kesip kendilerini Attika'dan en uzağa götüren rüzgâra bırakarak kaçmıyorlarsa, ortada bir savaş ya da büyük bir iş görünmez, yalnız, küçümseyenlerin ve kıskananların dediği gibi, karaya çıkan barbarlar için küçük bir çarpma görünür. Hayır, onlar için ihanet işareti olarak kalkan kaldırılıyor, Atina'yı alacaklarını umarak üzerine gidiyorlar, Sunion'u rahatça dolaşıp Phaleron açıklarında bekliyorlar; önde gelen en saygın adamlar da şehirden umudunu kesip ihanet ediyor. Çünkü sonradan Alkmeonoğulları'nı aklarken ihaneti başkalarına yükler: “Kalkan gösterildi,” der, “bu başka türlü söylenemez,” sanki görmüş gibi.
Oysa Atinalılar kesin olarak kazanmışken bu olamazdı; olsaydı da barbarlar göremezdi, çünkü kaçış ve büyük zahmet içinde, yaralar ve oklar altında gemilere sürülüyor, herkes elinden geldiğince hızla oradan ayrılıyordu. Bir de Alkmeonoğulları'nı savunuyormuş gibi yapıp, ilk defa kendi ortaya attığı suçlamalar için, “Şaşıyorum ve bu sözü kabul etmiyorum; Atinalıların Hippias'ın egemenliği altında olmasını isteyen Alkmeonoğulları'nın Perslere anlaşma üzerine kalkan göstermesine,” dediğinde, bir atasözü aklıma geliyor: “Dur yengeç, seni bırakacağım.” Bırakacaksan neden yakalamak için çabaladın? Sen hem suçluyorsun hem savunuyorsun; ünlü adamlara iftiralar yazıyorsun, sonra kendine inanmayarak geri alıyorsun. Çünkü Alkmeonoğulları'nın yenilip kaçan barbarlara kalkan kaldırdığını kendi ağzından duymuşsun.
Alkmeonoğulları'nı savunurken kendini iftiracı gösteriyorsun. Çünkü burada yazdığın gibi Alkmeonoğulları, Phainippos oğlu ve Hipponikos'un babası Kallias'tan daha çok ya da onun kadar tiran düşmanı olduklarını gösteriyorsa, ilk bölümlerde yazdığın o komployu nereye koyacaksın? Evlilik bağı kurmak için Peisistratos'u sürgünden tiranlığa geri getirdiklerini, kadınla kanunsuz ilişki kurduğu ortaya çıkmasa onu bir daha sürmeyeceklerini yazmıştın. Bunlar böyle karışık. […] Alkmeonoğulları hakkındaki iftira ve şüphe arasında Phainippos oğlu Kallias'a övgüler kullanarak, ona oğlu Hipponikos'u da ekleyerek, ki Herodotos'a göre Atina'nın en zenginlerindendi, konunun hiç gerektirmediği hâlde Kallias'ı yalnız Hipponikos'a yaranmak ve iyilik etmek için araya soktuğunu kabul etmiştir.
οὐ μὴν ἀλλὰ τοῦτʼ ἐάσαντες, ἴδωμεν τὰ μετὰ τὴν μάχην· τῇσι δὲ λοιπῇσι φησὶν οἱ βάρβαροι ἐξανακρουσάμενοι καὶ ἀναλαβόντες ἐκ τῆς νήσου, ἐν τῇ ἔλιπον τὰ ἐξ Ἐρετρίης ἀνδράποδα; περιέπλεον Σούνιον, βουλόμενοι φθῆναι τοὺς Ἀθηναίους ἀφικόμενοι εἰς τὸ ἂστυ· αἰτίην δʼ ἔσχε Ἀθηναίοισι ἐξ Ἀλκμεωνιδέων μηχανῆς αὐτοὺς ταῦτα ἐπινοηθῆναι· τούτους γὰρ συνθεμένους τοῖσι Πέρσῃσι ἀναδεῖξαι ἀσπίδα ἐοῦσι ἤδη ἐν τῇσι νηυσὶ · οὗτοι μὲν δὴ περιέπλεον Σούνιον ἐνταῦθα τὸ μὲν τοὺς Ἐρετριέας ἀνδράποδα προσειπεῖν, οὔτε τόλμαν Ἑλλήνων οὐδενὸς οὔτε φιλοτιμίαν ἐνδεεστέραν παρασχομένους καὶ παθόντας ἀνάξια τῆς ἀρετῆς, ἀφείσθω διαβεβλημένων δὲ τῶν Ἀλκμεωνιδῶν, ἐν οἷς οἱ μέγιστοὶ τε τῶν οἴκων καὶ δοκιμώτατοι τῶν ἀνδρῶν ἦσαν, ἐλάττων λόγος· ἀνατέτραπται δὲ τῆς νίκης τὸ μέγεθος καὶ τὸ τέλος εἰς οὐδὲν ἥκει τοῦ περιβοήτου κατορθώματος, οὐδʼ ἀγών τις ἔοικεν οὐδʼ ἔργον γεγονέναι τοσοῦτον, ἀλλὰ πρόσκρουμα βραχὺ τοῖς βαρβάροις ἀποβᾶσιν, ὥσπερ οἱ διασύροντες καὶ βασκαίνοντες λέγουσιν, εἰ μετὰ τὴν μάχην οὐ φεύγουσι κόψαντες τὰ πείσματα τῶν νεῶν, τῷ φέροντι προσωτάτω τῆς Ἀττικῆς ἀνέμῳ παραδόντες αὑτοὺς · ἀλλʼ αἴρεται μὲν ἀσπὶς αὐτοῖς προδοσίας σημεῖον, ἐπιπλέουσι δὲ ταῖς Ἀθήναις ἐλπίζοντες αἱρήσειν καὶ καθʼ ἡσυχίαν Σούνιον κάμψαντες ὑπεραιωροῦνται Φαλήρων, οἱ δὲ πρῶτοι καὶ δοκιμώτατοι τῶν ἀνδρῶν προδιδόασιν ἀπεγνωκότες τὴν πόλιν· καὶ γὰρ ἀπολύων ὕστερον Ἀλκμεωνίδας ἑτέροις τὴν προδοσίαν ἀνατίθησιν ἀνεδείχθη μὲν γὰρ ἀσπίς, καὶ τοῦτο οὐκ ἔστιν ἄλλως εἰπεῖν φησὶν αὐτὸς ἰδών. τοῦτο δʼ ἀμήχανον μὲν· ἦν γενέσθαι, νενικηκότων κατὰ κράτος τος τῶν Ἀθηναίων · γενόμενον δʼ οὐκ ἂν ὑπὸ τῶν βαρβάρων συνώφθη, φυγῇ καὶ πόνῳ, πολλῷ καὶ τραύμασι καὶ βέλεσιν εἰς τὰς ναῦς ἐλαυνομένων καὶ ἀπολιπόντων τὸ χωρίον, ὡς ἕκαστος τάχους εἶχεν. ἀλλʼ ὅταν γε πάλιν ὑπὲρ τῶν Ἀλκμεωνιδῶν ἀπολογεῖσθαι προσποιούμενος, ἃ πρῶτος ἀνθρώπων ἐπενήνοχεν ἐγκλήματα, εἴπῃ θῶμα δέ μοι καὶ οὐκ ἐνδέχομαι τὸν λόγον, Ἀλκμεωνίδας ἄν ποτε ἀναδεῖξαι Πέρσῃσι ἐκ συνθήματος ἀσπίδα, βουλομένους γε εἶναι Ἀθηναίους ὑπὸ Ἱππίῃ· κόμματός τινος ἀναμιμνήσκομαι παροιμιακοῦ μένε, καρκίνε, καί σε μεθήσω· τί γὰρ ἐσπούδακας καταλαβεῖν, εἰ καταλαβὼν μεθιέναι μέλλεις; καὶ σὺ κατηγορεῖς, εἶτʼ ἀπολογῇ · καὶ γράφεις κατʼ ἐπιφανῶν ἀνδρῶν διαβολάς, ἃς πάλιν ἀναιρεῖς, ἀπιστῶν δὲ σεαυτῷ δηλονότι· σεαυτοῦ γὰρ ἀκήκοας λέγοντος Ἀλκμεωνίδας ἀνασχεῖν ἀσπίδα νενικημένοις καὶ φεύγουσι τοῖς βαρβάροις καὶ μὴν ἐν οἷς περὶ Ἀλκμεωνιδῶν ἀπολογῇ σεαυτὸν ἀποφαίνεις συκοφάντην εἰ γάρ μᾶλλον ἢ ὁμοίως Καλλίῃ τῷ Φαινίππου, Ἱππονίκου δὲ πατρὶ, φαίνονται μισοτύραννοι ἐόντες ὡς ἐνταῦθα γράφεις Ἀλκμεωνίδαι, ποῦ θήσεις αὐτῶν ἐκείνην τὴν συνωμοσίαν, ἣν ἐν τοῖς πρώτοις γέγραφας; ὡς ἐπιγαμίαν ποιησόμενοι Πεισιστράτῳ κατήγαγον αὐτὸν ἀπὸ τῆς φυγῆς ἐπὶ τὴν· τυραννίδα καὶ οὐκ ἂν ἐξήλασαν αὖθις, ἕως διεβλήθη παρανόμως τῇ γυναικὶ μιγνύμενος. ταῦτα μὲν οὖν τοιαύτας ἔχει ταραχάς· […] τῆς Ἀλκμεωνιδῶν διαβολῆς καὶ ὑπονοίας τοῖς Καλλίου τοῦ Φαινίππου χρησάμενος ἐπαίνοις καὶ προσάψας αὐτῷ τὸν υἱὸν Ἱππόνικον, ὃς ἦν καθʼ Ἡρόδοτον ἐν τοῖς πλουσιωτάτοις Ἀθηναίων, ὡμολόγησεν, ὅτι μηδὲν τῶν πραγμάτων δεομένων,. ἀλλὰ θεραπείᾳ καὶ χάριτι τοῦ Ἱππονίκου τὸν Καλλίαν παρενέβαλεν.
28Herkes bilir ki Argoslular Yunanlarla ittifakı reddetmiş değildir; yalnız en büyük düşmanları olan Lakedaimonluların her emrini yerine getirip peşlerinden gitmek istememişlerdir, ki başka türlü de olamazdı. Herodotos buna en kötü niyetli sebebi yakıştırır: “Yunanlar onları ittifaka alacağı sırada, Lakedaimonluların komutayı paylaşmayacağını bildikleri için, bu bahaneyle yerlerinde otursunlar diye komutada pay istediler.” Bundan sonra Susa'ya çıkan Argos elçilerinin bunu Artakserkses'e hatırlattığını, onun da Argos'tan daha dost bir şehir görmediğini söylediğini yazar. Sonra her zamanki gibi ima edip geri çekilerek bunları kesin bilmediğini, ama herkesin kusurları olduğunu, Argosluların en çirkinini yapmadığını söyler. “Ben söyleneni söylemek zorundayım, ama her şeye inanmak zorunda değilim; bu söz bütün anlatım için geçerlidir. Çünkü Persi Yunanistan üzerine çağıranların Argoslular olduğu da söylenir; Lakedaimonlulara karşı mızrakları kötü gidince, içinde bulundukları acıdan kurtulmak için her şeye razı olmuşlar.”
Kendisinin anlattığı Habeş, koku ve erguvan karşısında Perslerin sözlerinin de giysilerinin de hileli olduğunu söylemişti ya; ona da aynı şey söylenemez mi? Sözler hileli, Herodotos'un anlatımının biçimleri de hileli, “dolambaçlı, sağlam hiçbir şey yok, her şey dönüp dolaşan”; ressamların parlak yerleri gölgeyle daha belirgin kılması gibi, o da inkârla iftiralarını şiddetlendirir, çift anlamla şüpheleri derinleştirir. Argoslular Yunanlara katılmayıp, komuta için ve aretē bakımından Lakedaimonlulara yol vermeyerek Herakles'i ve soylarını utandırmışlardır; buna itiraz edilemez. Siphnoslular ve Kythnoslular altında Yunanları kurtarmak, komuta için Spartalılarla kavga edip böyle büyük savaşları bırakmaktan daha iyiydi. Ama Lakedaimonlulara karşı mızrakları kötü gittiği için Persi Yunanistan üzerine çağıran onlarsa, Pers gelince neden açıkça Medlerden yana geçmediler? Kral'la birlikte sefere çıkmak istemedilerse bile, neden arkada kalıp Lakonia'ya zarar vermediler, Thyrea'yı yeniden almadılar ya da başka bir yolla Lakedaimonlulara saldırıp onları rahatsız etmediler? Yunanlara büyük zarar verebilirlerdi; yeter ki o kadar hoplitin Plataia'ya gitmesine izin vermesinlerdi.
ἐπεὶ δʼ Ἀργείους ἅπαντες ἴσασιν οὐκ ἀπειπαμένους τοῖς Ἕλλησι τὴν συμμαχίαν, ἀξιώσαντας ὡς ἂν μὴ Λακεδαιμονίοις, ἐχθίστοις καὶ πολεμιωτάτοις οὖσι, ποιοῦντες ἀεὶ τὸ προστασσόμενον ἕπωνται, καὶ τοῦτʼ ἄλλως οὐκ ἦν, αἰτίαν κακοηθεστάτην ὑποβάλλεται, γράφων ἐπεὶ δέ σφεας παραλαμβάνειν τοὺς Ἕλληνας, οὕτω δὴ ἐπισταμένους, ὅτι οὐ μεταδώσουσι τῆς ἀρχῆς; Λακεδαιμόνιοι, μεταιτέειν ἵνα ἐπὶ προφάσεως ἡσυχίαν ἄγωσι τούτων δʼ ὕστερον ἀναμνῆσαί φησιν Ἀρταξέρξην ἀναβάντας εἰς Σοῦσα πρέσβεις Ἀργείων, κἀκεῖνον εἰπεῖν ὡς οὐδεμίαν νομίζοι πόλιν Ἄργεος φιλιωτέρην· εἶθʼ ὑπειπών, ὥσπερ εἴωθε, καὶ ἀναδυόμενος οὐκ εἰδέναι φησὶ περὶ τούτων ἀτρεκέως, εἰδέναι δʼ ὅτι πᾶσιν ἀνθρώποις ἐστὶν ἐγκλήματα καὶ οὐκ Ἀργείοισι αἴσχιστα πεποίηται. ἐγὼ δὲ λέγειν ὀφείλω τὰ λεγόμενα, πείθεσθαί γε μὴν οὐ παντάπασι ὀφείλω, καί μοι τὸ ἔπος τοῦτο ἐχέτω ἐς πάντα τὸν λόγον. ἐπεὶ καὶ ταῦτα λέγεται, ὡς ἄρα Ἀργεῖοι ἦσαν οἱ ἐπικαλεσάμενοι τὸν Πέρσην ἐπὶ τὴν Ἑλλάδα, ἐπειδή σφι πρὸς τοὺς Λακεδαιμονίους κακῶς ἡ αἰχμὴ ἑστήκεε, πᾶν δὴ βουλόμενοι σφίσι προεῖναι τῆς παρούσης λύπης. ἆρʼ οὖν οὐχ, ὅπερ αὐτὸς τὸν Αἰθίοπά φησι πρὸς τὰ μύρα καὶ τὴν πορφύραν εἰπεῖν, ὡς δολερὰ μὲν τὰ ῥήματα δολερὰ δὲ τὰ εἵματα τῶν Περσέων ἐστί, τοῦτ̓ ἄν τις εἴποι πρὸς αὐτόν, ὡς δολερὰ μὲν τὰ ῥήματα δολερὰ δὲ τὰ σχήματα τῶν Ἡροδότου λόγων ἑλικτὰ κοὐδὲν ὑγιὲς ἀλλὰ πᾶν πέριξ, ὥσπερ οἱ ζῳγράφοι τὰ λαμπρὰ τῇ σκιᾷ τρανότερα ποιοῦσιν, οὕτω ταῖς ἀρνήσεσι τὰς διαβολὰς ἐπιτείνοντος αὐτοῦ καὶ τὰς ὑπονοίας ταῖς ἀμφιβολίαις βαθυτέρας ποιοῦντος; Ἀργεῖοι δʼ ὅτι μὲν οὐ συναράμενοι τοῖς Ἕλλησιν, ἀλλὰ διὰ τὴν ἡγεμονίαν καὶ τῆς ἀρετῆς Λακεδαιμονίοις ἐκστάντες, κατῄσχυναν τὸν Ἡρακλέα καὶ τὴν εὐγένειαν, οὐδʼ ἔστιν ἀντειπεῖν, ὑπὸ Σιφνίοις γὰρ ἦν καὶ Κυθνίοις ἄμεινον ἐλευθεροῦν τεὺς Ἕλληνας ἢ Σπαρτιάταις φιλονεικοῦντας ὑπὲρ ἀρχῆς ἐγκαταλιπεῖν τοσούτους καὶ τοιούτους ἀγῶνας. εἰ δʼ αὐτοὶ ἦσαν οἱ ἐπικαλεσάμενοι τὸν Πέρσην ἐπὶ τὴν Ἑλλάδα διὰ τὴν κακῶς ἑστῶσαν αὐτοῖς αἰχμὴν πρὸς Λακεδαιμονίους, πῶς οὐκ ἐμήδιζον ἀναφανδὸν ἥκοντος οὐδ̓, εἰ μὴ συστρατεύειν ἐβούλοντο βασιλεῖ, τὴν γοῦν Λακωνικὴν ὑπολειπόμενοι κακῶς ἐποίουν, ἢ Θυρέας ἣπτοντο πάλιν ἢ τρόπον ἄλλον ἀντελαμβάνοντο καὶ παρηνώχλουν Λακεδαιμονίοις, μέγα βλάψαι δυνάμενοι τοὺς Ἕλληνας, εἰ μὴ παρῆκαν εἰς Πλαταιὰς ἐκείνους ἐκστρατεῦσαι τοσούτοις ὁπλίταις;
29Ama Atinalıları burada anlatısında büyük yapmış, Yunanistan'ın kurtarıcısı ilan etmiştir. Övgülerine birçok küfür katmasaydı doğru ve adil bir iş yapmış olurdu. Şimdi ise Lakedaimonluların öbür Yunanlar tarafından ihanete uğrayacağını, yalnız kalıp büyük işler başararak soylu bir şekilde öleceklerini ya da daha önce öbür Yunanların Medlerden yana geçtiğini görüp Kserkses'le anlaşacaklarını söylediğine göre, bunu Atinalıları övmek için söylemediği, öbürlerinin hepsini kötülemek için Atinalıları övdüğü bellidir. Hep Thebaililere ve Phokislilere acı ve bıktırıcı biçimde hakaret ettiğine neden kızılsın ki? Yunanistan için tehlikeye atılanları bile olmamış, ama kendi tahminine göre olabilecek bir ihanetle suçluyor. Lakedaimonluları belirsiz bırakıp, düşmanla savaşarak mı düşecekleri yoksa kendilerini teslim mi edecekleri konusunda tereddüt ediyor; Thermopylai'deki o küçük kanıtlar yüzünden, Zeus hakkı için, onlara inanmıyor.
ἀλλʼ Ἀθηναίους γε μεγάλους ἐνταῦθα τῷ λόγῳ πεποίηκε καὶ σωτῆρας ἀνηγόρευκε τῆς Ἑλλάδος· ὀρθῶς γε ποιῶν καὶ δικαίως, εἰ μὴ πολλὰ καὶ βλάσφημα προσῆν τοῖς ἐπαίνοις. νῦν δὲ προδοθῆναι μὲν ἂν λέγων ὑπὸ τῶν ἄλλων Ἑλλήνων Λακεδαιμονίους, μονωθέντας δʼ ἂν καὶ ἀποδεξαμένους ἔργα μεγάλα ἀποθανεῖν γενναίως, ἢ πρὸ τούτου ὁρῶντας καὶ τοὺς ἄλλους Ἕλληνας μηδίζοντας ὁμολογίῃ ἂν χρήσασθαι πρὸς Ξέρξεα, δῆλός ἐστιν οὐ τοῦτο λέγων εἰς τὸν Ἀθηναίων ἔπαινον, ἀλλʼ Ἀθηναίων ἐπαινῶν, ἵνα κακῶς εἴπῃ τοὺς ἄλλους ἅπαντας. τί γὰρ ἄν τις ἔνι δυσχεραίνοι, Θηβαίους ἀεὶ καὶ Φωκέας πικρῶς αὐτοῦ καὶ κατακόρως ἐξονειδίζοντος, ὅπου καὶ τῶν προκινδυνευσάντων ὑπὲρ τῆς Ἑλλάδος τὴν οὐ γεγενημένην μὲν, γενομένην δʼ ἄν, ὡς αὐτὸς εἰκάζει, καταψηφίζεται προδοσίαν; αὐτοὺς δὲ Λακεδαιμονίους ἐν ἀδήλῳ θέμενος ἐπηπόρησεν, εἴτʼ ἔπεσον ἂν μαχόμενοι τοῖς πολεμίοις εἴτε παρέδωκαν ἑαυτούς, μικροῖς γε νὴ Δία τεκμηρίοις αὐτῶν ἀπιστήσας τοῖς περὶ Θερμοπύλας.
30Kral'ın gemilerinin uğradığı deniz kazasını, çok para denize düştüğü için Kretines oğlu Magnesialı Ameinokles'in anlatılmayacak kadar altın ve mal toplayarak büyük kazanç sağladığını anlatırken, bu adamı bile ısırmadan bırakmamıştır. “Başka bakımdan mutlu değildi,” der, “ama buluntularla çok zengin oldu; çünkü onu da hoş olmayan bir felaket, çocuğunu öldürme acısı üzüyordu.” Herkes için bellidir ki altınları, buluntuları ve denizin attığı serveti, Ameinokles'in çocuk öldürmesini yerleştireceği bir yer açmak için tarihe sokmuştur.
διηγούμενος δὲ συμπεσοῦσαν ναυαγίαν ταῖς βασιλικαῖς ναυσὶ καὶ ὅτι πολλῶν χρημάτων ἐκπεσόντων, Ἀμεινοκλῆς ὁ Κρητίνεω Μάγνης ἀνὴρ ὠφελήθη μεγάλως, χρυσία ἄφατα καὶ χρήματα περιβαλόμενος· οὐδὲ τοῦτον ἄδηκτον παρῆκεν, ἀλλʼ ὁ μὲν τἄλλα φησὶν οὐκ εὐτυχέων εὑρήμασι μέγα πλούσιος ἐγένετο ἦν γάρ τις καὶ τοῦτον ἄχαρις συμφορὴ λυπεῦσα παιδοφόνος. τοῦτο μὲν οὖν παντὶ δῆλον, ὅτι τὰ χρυσᾶ χρήματα καὶ τὰ εὑρήματα καὶ τὸν ἐκβρασσόμενον ὑπὸ τῆς θαλάσσης πλοῦτον ἐπεισήγαγε τῇ ἱστορίᾳ, χώραν καὶ τόπον ποιῶν, ἐν ᾧ θήσεται τὴν Ἀμεινοκλέους παιδοφονίαν.
31Boiotialı Aristophanes, Herodotos'un Thebaililerden para isteyip alamadığını, gençlerle sohbet edip ders vermeye kalkışınca da yöneticilerin, kabalıkları ve söz düşmanlıkları yüzünden, buna engel olduğunu yazmıştır. Bunun başka kanıtı yok; ama Herodotos, kimi yalanla, kimi […] kimi de nefretle ve kavgayla Thebaililere yönelttiği suçlamalarla Aristophanes'i doğrulamıştır. Thessalyalıların ilk başta zorunluluktan Medlerden yana geçtiğini, doğru olarak söyler; öbür Yunanlar için de Lakedaimonlulara ihanet edeceklerini kehanet ederken, isteyerek değil, şehir şehir zorla ele geçirilerek olacağını ima eder. Ama aynı zorunluluk içindeki Thebaililere aynı hoşgörüyü göstermez. Oysa onlar Tempe'ye general Mnamias'la beş yüz kişi, Thermopylai'ye de Leonidas'ın istediği kadar asker göndermişti; öbürleri kuşatmadan sonra terk ederken Thespiaililerle birlikte yalnız onlar yanında kaldı.
Barbar geçitleri ele geçirip sınıra dayanınca ve Spartalı Demaratos, konukluk bağı sayesinde iyi ilişkiler içinde olduğu oligarşinin başındaki Attaginos'un Kral'ın dostu ve konuğu olmasını sağlayınca, Yunanlar gemilerdeyken ve karadan kimse gelmezken, büyük bir zorunluluğun kıskacında anlaşmayı kabul ettiler. Çünkü ne Atinalılar gibi denizleri ve gemileri vardı, ne de Spartalılar gibi Yunanistan'ın en uzak köşesinde oturuyorlardı. Bir buçuk günlük mesafedeki Med'e karşı dar geçitlerde durup yalnız Spartalılar ve Thespiaililerle birlikte savaşmış, ama başarısız olmuşlardı. Yazar öyle adildir ki Lakedaimonlular yalnız kalır, müttefiksiz düşerlerse belki Kserkses'le anlaşırlardı der; aynı zorunluluktan aynı şeyi yaşayan Thebaililere ise söver.
En büyük ve en güzel işlerini yapılmamış gibi gösteremeyince, kötü bir sebep ve şüpheyle bozarak şöyle yazmıştır: “Gönderilen müttefikler Leonidas'a uyup gittiler; yalnız Thespiaililer ve Thebaililer Lakedaimonluların yanında kaldı. Bunlardan Thebaililer istemeyerek kalıyordu, çünkü Leonidas onları rehine olarak tutuyordu; Thespiaililer ise tamamen isteyerek kaldılar, Leonidas'ı ve yanındakileri asla terk etmeyeceklerini söylediler.” Thebaililere özel bir öfkesi ve düşmanlığı olduğu belli değil mi? Bu yüzden şehre yalnız yalan ve haksız iftira atmakla kalmıyor, iftiranın inandırıcılığını bile düşünmüyor, az kişi önünde kendi kendisiyle çeliştiğinin farkında olduğunu göstermiyor. Daha önce Leonidas'ın, müttefiklerin isteksiz olduğunu ve tehlikeyi paylaşmak istemediğini görünce onlara gitmelerini söylediğini anlatmıştı. Az sonra Thebaililerin onu isteksizce tuttuğunu söylüyor; oysa Medlerden yana olmakla suçlanıyorlarsa, kalmak isteseler bile kovması beklenirdi. İsteksizlere ihtiyacı yoksa, savaşanların arasına şüpheli insanları karıştırmanın ne yararı vardı?
Spartalıların kralı ve Yunanistan'ın önderi, düşman önden ve arkadan sıkıştırırken, üç yüz kişiyle dört yüz silahlı adamı rehine olarak tutacak kadar akılsız değildi. Daha önce onları rehine olarak götürmüş olsa bile, son anda onların Leonidas'ı hiç umursamadan çekip gitmesi, Leonidas'ın da barbarlardan çok onlar tarafından kuşatılmaktan korkması beklenirdi. Bir de Leonidas, hemen öleceği için öbür Yunanlara gitmelerini söyleyip Thebaililere engel olsaydı gülünç olmaz mıydı? Ölmek üzereyken onları Yunanlar için mi koruyacaktı? Gerçekten rehine, daha doğrusu köle gibi götürdüyse, ölecek olanlarla birlikte tutması değil, giden Yunanlara teslim etmesi gerekirdi. Geriye kalan tek sebep, “belki ölsünler diye tutuyordu” demektir; yazar bunu da Leonidas'ın onur hırsı hakkında söylediği şu sözlerle yok etmiştir: “Bunları düşünen Leonidas, yalnız Spartalılara şan kalsın isteyerek, görüş ayrılığına düştükleri için değil, müttefikleri gönderdi.” Müttefikleri uzaklaştırdığı şana düşmanlarını ortak etmek için alıkoymak aptallığın son haddi olurdu.
Leonidas'ın Thebaililerle arasının bozuk olmadığı, onları sağlam dostlar saydığı da yaptıklarından bellidir. Ordusuyla Thebai'ye geldi ve istediğinde, başka hiç kimseye verilmeyen bir şeyi elde etti: Herakles Tapınağı'nda uyudu. Rüyasında gördüğünü de Thebaililere anlattı. Dalgalı ve fırtınalı bir denizde Yunanistan'ın en parlak ve en büyük şehirlerinin dengesizce savrulup çalkalandığını, Thebai'nin hepsinin üstüne çıkıp göğe yükseldiğini, sonra birden kaybolduğunu görmüştü. Bu da uzun süre sonra şehrin başına gelenlere benziyordu.
Ἀριστοφάνους δὲ τοῦ Βοιωτοῦ γράψαντος, ὅτι χρήματα μὲν αἰτήσας οὐκ ἔλαβε παρὰ Θηβαίων, ἐπιχειρῶν δὲ τοῖς νέοις διαλέγεσθαι καὶ συσχολάζειν ὑπὸ τῶν ἀρχόντων ἐκωλύθη διʼ ἀγροικίαν αὐτῶν καὶ μισολογίαν, ἄλλο μὲν οὐδέν ἐστι τεκμήριον ὁ δʼ Ἡρόδοτος τῷ Ἀριστοφάνει μεμαρτύρηκε, διʼ ὧν τὰ μὲν ψευδῶς, τὰ δὲ διὰ […] , τὰ δὲ ὡς μισῶν καὶ διαφερόμενος τοῖς Θηβαίοις ἐγκέκληκε; Θεσσαλοὺς μὲν γὰρ ὑπʼ ἀνάγκης ἀποφαίνεται μηδίσαι τὸ πρῶτον, ἀληθῆ λέγων· καὶ περὶ τῶν ἄλλων Ἑλλήνων μαντευόμενος ὡς προδόντων ἂν Λακεδαιμονίους. ὑπεῖπεν ὡς οὐχ ἑκόντων ἀλλʼ ὑπʼ ἀνάγκης; ἁλισκομένων κατὰ πόλεις. Θηβαίοις δὲ τῆς αὐτῆς ἀνάγκης οὐ δίδωσι τὴν αὐτὴν συγγνώμην, καίτοι πεντακοσίους μὲν εἰς τὰ Τέμπη καὶ Μναμίαν στρατηγὸν ἔπεμψαν, εἰς δὲ Θερμοπύλας ὅσους ᾔτησε Λεωνίδας· οἳ καὶ μόνοι σὺν Θεσπιεῦσι παρέμειναν αὐτῷ, τῶν ἄλλων ἀπολιπόντων μετὰ τὴν κύκλωσιν· ἐπεὶ δὲ τῶν παρόδων κρατήσας ὁ, βάρβαρος ἐν τοῖς ὅροις ἦν καὶ Δημάρατος ὁ Σπαρτιάτης διὰ ξενίας εὔνους ὢν Ἀτταγίνῳ τῷ προεστῶτι τῆς ὀλιγαρχίας διεπράξατο φίλον βασιλέως γενέσθαι καὶ ξένον, οἱ δʼ Ἕλληνες ἐν ταῖς ναυσὶν ἦσαν, πεζῇ δʼ οὐδεὶς προσήλαυνεν, οὕτω προσεδέξαντο τὰς διαλύσεις ὑπὸ τῆς μεγάλης ἀνάγκης ἐγκαταληφθέντες. οὔτε γὰρ θάλασσα καὶ νῆες αὐτοῖς παρῆσαν ὡς Ἀθηναίοις, οὔτʼ ἀπωτάτω κατῴκουν ὡς Σπαρτιᾶται τῆς Ἑλλάδος ἐν μυχῷ, μιᾶς δʼ ἡμέρας ὁδὸν καὶ ἡμισείας ἀπέχοντι τῷ Μήδῳ συστάντες ἐπὶ τῶν στενῶν καὶ διαγωνισάμενοι μετὰ μόνων Σπαρτιατῶν καὶ Θεσπιέων ἠτύχησαν. ὁ δὲ συγγραφεὺς οὕτως ἐστὶ δίκαιος, ὥστε Λακεδαιμονίους μὲν μονωθέντας καὶ γενομένους συμμάχων ἐρήμους τυχὸν ἄν φησιν ὁμολογίῃ χρήσασθαι πρὸς Ξέρξεα Θηβαίοις δὲ ταὐτὸ διὰ τὴν αὐτὴν ἀνάγκην παθοῦσι λοιδορεῖται. τὸ δὲ μέγιστον καὶ κάλλιστον ἔργον ἀνελεῖν μὴ δυνηθεὶς ὡς οὐ πραχθὲν αὐτοῖς, αἰτίῃ φαύλῃ καὶ ὑπονοίᾳ διαλυμαινόμενος ταῦτʼ ἔγραφεν οἱ μέν νυν ξύμμαχοι οἱ ἀποπεμπόμενοι ᾤχοντό τε ἀπιόντες καὶ ἐπείθοντο Λεωνίδῃ Θεσπιέες δὲ καὶ Θηβαῖοι. κατέμειναν μοῦνοι παρὰ Λακεδαιμονίοισι τούτων δὲ Θηβαῖοι μὲν ἀέκοντες ἔμενον καὶ οὐ βουλόμενοι κατεῖχε γάρ σφεας Λεωνίδης ἐν ὁμήρων λόγῳ ποιεύμενος Θεσπιέες δὲ ἑκόντες μάλιστα, οἳ οὐδαμᾶ ἔφασαν ἀπολιπόντες Λεωνίδην καὶ τοὺς μετὰ τούτου ἀπαλλάξεσθαι Εἶτʼ οὐ δῆλός ἐστιν ἰδίαν τινὰ πρὸς Θηβαίους ἔχων ὀργὴν καὶ δυσμένειαν, ὑφʼ ἧς οὐ μόνον διέβαλε ψευδῶς καὶ ἀδίκως τὴν πόλιν, ἀλλʼ οὐδὲ τοῦ · πιθανοῦ τῆς διαβολῆς ἐφρόντισεν, οὐδʼ ὅπως αὐτὸς ἑαυτῷ τἀναντία λέγων παρʼ ὀλίγους ἀνθρώπους οὐ φανεῖται συνειδώς; προειπὼν γὰρ ὡς ὁ Λεωνίδης, ἐπεὶ τʼ ᾔσθετο τοὺς συμμάχους ἐόντας ἀπροθύμους καὶ οὐκ ἐθέλοντας· συγκινδυνεύειν, κελεύσαι σφέας ἀπαλλάττεσθαι· πάλιν μετʼ ὀλίγον λέγει τοὺς Θηβαίους ἄκοντας αὐτὸν κατασχεῖν, οὓς εἰκὸς ἦν ἀπελάσαι καὶ βουλομένους παραμένειν, εἰ μηδίζειν αἰτίαν εἶχον. ὅπου γὰρ οὐκ ἐδεῖτο τῶν μὴ προθύμων, τί χρήσιμον ἦν ἀναμεμίχθαι μαχομένοις ἀνθρώπους ὑπόπτους; οὐ γὰρ δὴ φρένας εἶχε τοιαύτας ὁ τῶν Σπαρτιατῶν. βασιλεὺς καὶ τῆς Ἑλλάδος ἡγεμών, ὥστε κατέχειν ἐν ὁμήρων λόγῳ τοῖς τριακοσίοις τοὺς τετρακοσίους ὅπλʼ ἔχοντας καὶ προσκειμένων ἔμπροσθεν ἤδη καὶ ὄπισθεν ἅμα τῶν πολεμίων καὶ γὰρ εἰ πρότερον ἐν ὁμήρων λόγῳ ποιούμενος ἦγεν αὐτούς, ἒν · γε τοῖς ἐσχάτοις εἰκὸς ἦν καιροῖς ἐκείνους τε Λεωνίδα μηδὲν φροντίσαντας ἀπαλλαγῆναι καὶ Λεωνίδαν δεῖσαι τὴν ὑπʼ ἐκείνων μᾶλλον ἢ τῶν βαρβάρων κύκλωσιν. ἄνευ δὲ τούτων, πῶς οὐ γελοῖος ὁ Λεωνίδας, τοὺς μὲν ἄλλους Ἕλληνας ἀπιέναι κελεύων ὡς αὐτίκα μάλα τεθνηξόμενος, Θηβαίους δὲ κωλύων, ὡς ὑπʼ αὐτοῦ φυλάττοιντο τοῖς Ἕλλησιν ἀποθνήσκειν μέλλοντος; εἰ γὰρ ὡς ἀληθῶς ἐν ὁμήρων λόγῳ, μᾶλλον δʼ ἀνδραπόδων, περιῆγε τοὺς ἄνδρας, οὐ κατέχειν ὤφειλεν αὐτοὺς μετὰ τῶν ἀπολουμένων, ἀλλὰ παραδοῦναι τοῖς ἀπιοῦσι τῶν Ἑλλήνων. ὃ δὲ λοιπὸν ἦν τῶν αἰτίων εἰπεῖν ἴσως δὲ ἀπολουμένους κατεῖχε καὶ τοῦτʼ ἀνῄρηκεν ὁ συγγραφεύς, οἷς περὶ τῆς φιλοτιμίας τοῦ Λεωνίδου κατὰ λέξιν εἴρηκε ταῦτα τε δὴ ἐπιλεγόμενον Λεωνίδην καὶ βουλόμενον καταθέσθαι κλέος μοῦνον Σπαρτιητέων ἀποπέμψαι τοὺς συμμάχους μᾶλλον ἢ τῇσι γνώμῃσι διενεχθέντας. ὑπερβολὴ γὰρ εὐηθείας ἦν, ἧς ἀπήλαυνε δόξης τοὺς συμμάχους κατέχειν μεθέξοντας τοὺς πολεμίους. ὅτι τοίνυν οὐ διεβέβλητο τοῖς Θηβαίοις ὁ Λεωνίδας,· ἀλλὰ καὶ φίλους ἐνόμιζε βεβαίους, ἐκ τῶν πεπραγμένων δῆλόν ἐστι. καὶ γὰρ παρῆλθεν εἰς Θήβας ἄγων τὸ στράτευμα καὶ δεηθεὶς ἔτυχεν οὗ μηδὲ εἷς ἄλλος, ἐν τῷ ἱερῷ κατακοιμηθῆναι τοῦ Ἡρακλέους, καὶ τὴν ὄψιν ἣν εἶδεν ὄναρ ἐξήγγειλε τοῖς Θηβαίοις· ἔδοξε γὰρ ἐν θαλάσσῃ πολὺν ἐχούσῃ καὶ τραχὺν κλύδωνα τὰς ἐπιφανεστάτας καὶ μεγίστας πόλεις τῆς Ἑλλάδος ἀνωμάλως διαφέρεσθαι καὶ σαλεύειν, τὴν δὲ Θηβαίων ὑπερέχειν τε πασῶν καὶ μετέωρον ἀρθῆναι πρὸς τὸν οὐρανὸν εἶτʼ ἐξαίφνης ἀφανῆ γενέσθαι καὶ ταῦτα μὲν ἦν ὅμοια· τοῖς ὕστερον χρόνῳ πολλῷ συμπεσοῦσι περὶ τὴν πόλιν.
32Herodotos, savaşı anlatırken Leonidas'ın en büyük işini de karartmış, hepsinin orada, dar geçitte, tepenin yanında düştüğünü söylemiştir; oysa olay başka türlü olmuştur. Geceleyin düşmanın dolaştığını öğrenince kalkıp karargâha, neredeyse Kral'ın çadırına kadar yürüdüler; onu öldürmek ve onun başında ölmek için. Önlerine çıkanı öldürerek, öbürlerini kaçırarak çadıra kadar ilerlediler. Kserkses bulunamayınca, büyük ve uçsuz bucaksız orduda arayıp dolaşırken, dört bir yandan saran barbarlar tarafından güçlükle öldürüldüler.
Spartalıların bunun yanında başka hangi cesur işlerini ve sözlerini atladığını Leonidas'ın Hayatı'nda yazacağım, ama bir kısmını şimdi anmakta da sakınca yok. Yola çıkmadan önce kendilerine cenaze yarışması yapmışlar, babaları ve anneleri de seyretmiş. Leonidas'ın kendisi, savaşa çok az kişi götürdüğünü söyleyene, “Ölmek için çok,” demiş. Karısı yola çıkarken bir şey söyleyip söylemeyeceğini sorunca, dönüp, “İyi adamlarla evlen, iyi çocuklar doğur,” demiş. Thermopylai'de kuşatmadan sonra soylulardan ikisini kurtarmak isteyerek birine mektup verip göndermiş; o kabul etmeyip öfkeyle, “Sana savaşçı olarak geldim, haberci olarak değil,” demiş. Öbürüne Sparta yöneticilerine bir şey söylemesini buyurmuş; o işle cevap vermiş, kalkanını alıp saftaki yerine geçmiş.
Bunları başkası atlasa kimse kınamazdı. Ama Amasis'in yellenmesini, hırsızın eşeklerini sürmesini, tulumların dağıtılmasını ve böyle birçok şeyi derleyip anlatan biri, güzel işleri ve güzel sözleri ihmalden ya da küçümsemeden atlamış sayılamaz; bazılarına iyi niyetli ve adil olmadığı için atlamıştır.
ὁ δʼ Ἡρόδοτος ἐν τῇ διηγήσει τῆς μάχης καὶ τοῦ Λεωνίδου τὴν μεγίστην ἠμαύρωκε πρᾶξιν, αὐτοῦ πεσεῖν πάντας εἰπὼν ἐν τοῖς στενοῖς περὶ τὸν Κολωνόν· ἐπράχθη δʼ ἄλλως. ἐπεὶ γὰρ ἐπύθοντο νύκτωρ τὴν περίοδον τῶν πολεμίων, ἀναστάντες ἐβάδιζον ἐπὶ τὸ στρατόπεδον καὶ τὴν σκηνὴν ὀλίγου δεῖν βασιλέως, ὡς ἐκεῖνον αὐτὸν ἀποκτενοῦντες καὶ περὶ ἐκείνῳ τεθνηξόμενοι μέχρι μὲν οὖν τῆς σκηνῆς ἀεὶ τὸν ἐμποδὼν φονεύοντες, τοὺς δʼ ἄλλους τρεπόμενοι προῆλθον· ἐπεὶ δʼ οὐχ εὑρίσκετο Ξέρξης, ζητοῦντες ἐν μεγάλῳ καὶ ἀχανεῖ στρατεύματι καὶ πλανώμενοι μόλις ὑπὸ τῶν βαρβάρων πανταχόθεν περιχυθέντων διεφθάρησαν, ὅσα δʼ ἄλλα πρὸς τούτῳ τολμήματα καὶ ῥήματα τῶν Σπαρτιατῶν παραλέλοιπεν, ἐν τῷ Λεωνίδου βίῳ γραφήσεται μικρὰ δ’ οὐ χεῖρόν ἐστι καὶ νῦν διελθεῖν. ἀγῶνα μὲν γὰρ ἐπιτάφιον αὐτῶν ἠγωνίσαντο πρὸ τῆς ἐξόδου καὶ τοῦτον ἐθεῶντο πατέρες; αὐτῶν καὶ μητέρες· αὐτὸς δʼ ὁ Λεωνίδας πρὸς μὲν τὸν εἰπόντα παντελῶς ὀλίγους ἐξάγειν αὐτὸν ἐπὶ τὴν μάχην πολλοὺς μὲν ἔφη τεθνηξομένους· πρὸς δὲ τὴν γυναῖκα, πυνθανομένην ἐξιόντος εἴ τι λέγοι, μεταστραφεὶς εἶπεν ἀγαθοῖς γαμεῖσθαι καὶ ἀγαθὰ τίκτειν. ἐν δὲ Θερμοπύλαις μετὰ τὴν κύκλωσιν δύο τῶν ἀπὸ γένους ὑπεξελέσθαι βουλόμενος ἐπιστολὴν ἐδίδου τῷ ἑτέρῳ καὶ ἔπεμπεν ὁ δʼ οὐκ ἐδέξατο φήσας μετʼ ὀργῆς μαχατάς τοι, οὐκ ἀγγελιαφόρος, εἱπόμαν· τὸν δʼ ἕτερον ἐκέλευεν εἰπεῖν τι πρὸς τὰ τέλη τῶν Σπαρτιατῶν ὁ δʼ ἀπεκρίνατο τῷ πράγματι, καὶ τὴν ἀσπίδα λαβὼν εἰς τάξιν κατέστη. ταῦτʼ οὐκ ἄν τις ἐπετίμησεν, ἄλλου παραλιπόντος· ὁ δὲ τὴν Ἀμάσιδος ἀποψόφησιν καὶ τὴν τῶν ὄνων τοῦ κλέπτου προσέλασιν καὶ τὴν τῶν ἀσκῶν ἐπίδοσιν καὶ πολλὰ τοιαῦτα συναγαγὼν καὶ διαμνημονεύων, οὐκ ἀμελείᾳ δόξειεν ἂν καὶ ὑπεροψίᾳ προΐεσθαι καλὰ μὲν ἔργα καλὰς δὲ φωνὰς ἀλλʼ οὐκ εὐμενὴς ὢν πρὸς ἐνίους οὐδὲ δίκαιος.
33Thebaililer için önce, Yunanların yanında zorunluluk altında savaştıklarını söyler. Demek ki yalnız Kserkses'in değil, Leonidas'ın da peşinde kırbaççılar vardı; Thebaililer kırbaçla, istemeye istemeye savaşmaya zorlanıyordu. Bundan daha acımasız bir iftiracı olur mu? Çekip gidip kaçabilecek olanların zorla savaştığını, yardıma kimse gelmeyenlerin ise isteyerek Medlerden yana geçtiğini söylüyor.
Devamında yazar, öbürleri tepeye koşarken Thebaililerin ayrılıp ellerini uzattığını ve barbarlara yaklaştığını, en doğru sözü söylediklerini yazar: Medlerden yana geçmişler, Kral'a toprak ve su vermişler, Thermopylai'ye zorla gelmişler, Kral'ın uğradığı kayıptan suçlu değillermiş; “bunları söyleyerek kurtuldular, çünkü Thessalyalılar da sözlerine tanıktı.” Bir bak: barbar çığlıkları, karma kargaşa, kaçış ve kovalamaca arasında duyulan bir savunma, tanıkların sorgusu, dar geçitte birbirini ezen, öldürülen adamların arasında Thebaililerle birlikte davalarını savunan Thessalyalılar! Oysa Thebaililer kısa süre önce, Yunanistan'a Thespiai'ye kadar hükmeden Thessalyalıları yenip sürmüş ve komutanları Lattamyas'ı öldürmüşlerdi. Boiotialılarla Thessalyalılar arasında o sırada olan buydu; hiç de iyi ve dostça bir şey yoktu.
Peki Thessalyalılar tanıklık edince Thebaililer nasıl kurtuldu? Kendi dediğine göre barbarlar yaklaşanların kimini öldürdü, “çoğuna da, Kserkses'in emriyle, general Leontiades'ten başlayarak kraliyet damgası vurdular.” Oysa Thermopylai'de general Leontiades değil Anaksandros'tu; bunu Aristophanes arkhon kayıtlarından, Kolophonlu Nikandros da aktarır. Herodotos'tan önce kimse Thebaililerin Kserkses tarafından damgalandığını bilmiyordu. Bu olsaydı iftiraya karşı en büyük savunma olurdu; şehir o damgalarla övünebilirdi, çünkü Kserkses'e göre en büyük düşmanları Leonidas ile Leontiades'ti: birinin düşmüş bedenine hakaret etmiş, öbürünü sağken damgalamıştı. Herodotos, Leonidas'a yapılan vahşeti, barbarın yaşarken en çok Leonidas'a öfkelendiğinin kanıtı sayıyor, Thebaililerin ise Medlerden yana olup Thermopylai'de damgalandığını ve damgalandıktan sonra da Plataia'da hevesle Medlerden yana olduğunu söylüyor. Bana öyle geliyor ki, masanın üstünde bacaklarıyla el hareketleri yapan Hippokleides gibi, hakikati oyun ederek “Herodotos'un umurunda değil” diyecektir.
τοὺς δὲ Θηβαίους πρῶτον μέν φησι μετὰ τῶν Ἑλλήνων ἐόντας μάχεσθαι ὑπʼ ἀνάγκης ἐχομένους· οὐ γὰρ μόνον Ξέρξης, ὡς ἔοικεν, ἀλλὰ καὶ Λεωνίδας μαστιγοφόρους εἶχεν ἑπομένους, ὑφʼ ὧν οἱ Θηβαῖοι παρὰ γνώμην ἠναγκάζοντο μαστιγούμενοι μάχεσθαι. καὶ τίς ἂν ὠμότερος τούτου γένοιτο συκοφάντης, ὃς μάχεσθαι μὲν ὑπʼ ἀνάγκης φησὶ τοὺς ἀπελθεῖν καὶ φεύγειν δυναμένους, μηδίσαι δʼ ἑκόντας, οἷς οὐδεὶς παρῆν βοηθῶν; ἑξῆς δὲ τούτοις γέγραφεν, ὅτι τῶν ἄλλων ἐπειγομένων ἐπὶ τὸν Κολωνὸν ἀποσχισθέντες οἱ Θηβαῖοι χεῖρὰς τε προέτεινον καὶ ἤισαν ἆσσον τῶν βαρβάρων, λέγοντες τὸν ἀληθέστατον τῶν λόγων, ὡς μηδίσειαν, καὶ γῆν τε καὶ ὕδωρ ἔδοσαν βασιλεῖ, ὑπὸ δʼ ἀνάγκης ἐχόμενοι εἰς Θερμοπύλας ἀπικέατο καὶ ἀναίτιοι εἶεν τοῦ τρώματος τοῦ γενομένου βασιλεῖ· ταῦτα λέγοντες περιεγένοντο · εἶχον γὰρ καὶ Θεσσαλοὺς τούτων τῶν λόγων μάρτυρας. ὅρα διὰ τοσούτων ἐν βαρβάροις κραυγαῖς καὶ παμμιγέσι θορύβοις καὶ φυγαῖς καὶ διώξεσιν ἀκουομένην δικαιολογίαν καὶ μαρτύρων ἀνάκρισιν καὶ Θεσσαλοὺς μεταξὺ τῶν φονευομένων καὶ πατουμένων ὑπʼ ἀλλήλων παρὰ τὰ στενὰ Θηβαίοις συνδικοῦντας, ὅτι τῆς Ἑλλάδος αὐτοὺς κρατοῦντας ἄχρι Θεσπιέων ἔναγχος ἐξήλασαν περιγενόμενοι καὶ τὸν ἄρχοντα Λατταμύαν ἀποκτείναντες. ταῦτα γὰρ ὑπῆρχε Βοιωτοῖς τότε καὶ Θετταλοῖς πρὸς ἀλλήλους, ἐπιεικὲς δὲ καὶ φιλάνθρωπον οὐδέν. ἀλλὰ δὴ τῶν Θεσσαλῶν μαρτυρούντων, πῶς περιεγένοντο Θηβαῖοι; τοὺς μὲν αὐτῶν ἀπέκτειναν οἱ βάρβαροι προσιόντας ὡς αὐτὸς εἴρηκε· τοὺς δὲ πλεῦνας, κελεύσαντος Ξέρξεω, ἔστιξαν στίγματα βασιλήια, ἀρξάμενοι ἀπὸ τοῦ στρατηγοῦ Λεοντιάδεω. οὔτε Λεοντιάδης ἐν Θερμοπύλαις ἦν στρατηγός, ἀλλʼ Ἀνάξανδρος, ὡς Ἀριστοφάνης ἐκ τῶν κατʼ ἄρχοντας ὑπομνημάτων ἱστόρησε καὶ Νίκανδρος ὁ Κολοφώνιος· οὔτε γιγνώσκει τις ἀνθρώπων πρὸ Ἡροδότου στιχθέντας ὑπὸ Ξέρξου Θηβαίους ἐπεὶ μέγιστον ἦν ἀπολόγημα τῆς διαβολῆς καὶ καλῶς εἶχε τὴν πόλιν ἀγάλλεσθαι τοῖς στίγμασιν ἐκείνοις, ὡς Ξέρξου δικάσαντος ἐχθίστοις χρήσασθαι Λεωνίδῃ καὶ Λεοντιάδῃ · τοῦ μὲν γὰρ ᾐκίσατο πεπτωκότος τὸ σῶμα, τοῦ δὲ ζῶντος ἔστιξεν. ὁ δὲ τὴν μὲν εἰς Λεωνίδαν ὡμότητα δήλωμα ποιούμενος, ὅτι μάλιστα δὴ ἀνδρῶν ὁ βάρβαρος ἐθυμώθη ζῶντι Λεωνίδῃ, Θηβαίους δὲ καὶ μηδίζοντας λέγων ἐν Θερμοπύλαις στιχθῆναι καὶ στιχθέντας αὖθις ἐν Πλαταιαῖς μηδίζειν προθύμως δοκεῖ μοι, καθάπερ Ἱπποκλείδης ὁ τοῖς σκέλεσι χειρονομῶν ἐπὶ τῆς τραπέζης, εἰπεῖν ἂν ἐξορχούμενος τὴν ἀλήθειαν οὐ φροντὶς Ἡροδότῳ.
34Sekizinci kitapta Yunanların korkuya kapılıp Artemision'dan içeriye, Yunanistan'a kaçmayı düşündüğünü söyler; Euboialılar ailelerini ve kölelerini kaçıracak kadar biraz daha beklemelerini rica edince aldırış etmemişler, ta ki Themistokles para alıp Eurybiades'e ve Korinthlilerin generali Adeimantos'a pay verene kadar; ancak o zaman kalıp barbarlarla deniz savaşı yapmışlar. Pindaros müttefik bir şehirden değil, Medlerden yana olmakla suçlanan bir şehirden olduğu hâlde Artemision'u anarken şöyle haykırmıştır:
“Orada Atina'nın oğulları özgürlüğün parlak temelini attı.”
Bazılarının Yunanistan'ı süslediğini düşündüğü Herodotos ise o zaferin rüşvet ve hırsızlık eseri olduğunu, Yunanların para alan generaller tarafından kandırılıp istemeye istemeye savaştığını gösteriyor. Kötü niyeti bununla da bitmemiştir. Neredeyse herkes, Yunanların orada deniz savaşlarını kazandıkları hâlde Thermopylai olaylarını duyunca Artemision'u barbarlara bıraktıklarını kabul eder; çünkü savaş Geçitlerin iç tarafına geçmiş, Kserkses geçitlere hâkim olmuşken orada oturup denizi korumanın yararı yoktu. Herodotos ise Leonidas'ın ölümü bildirilmeden önce Yunanları kaçmayı düşünür gösterir. Şöyle der: “Sert muameleye uğramışlardı, en çok da gemilerinin yarısı yaralı olan Atinalılar, Yunanistan'a kaçmayı düşünüyorlardı.” Savaştan önceki geri çekilişe böyle bir ad verilmesine, daha doğrusu böyle hakaret edilmesine göz yumalım. Ama daha önce “kaçış” demişti, şimdi “kaçış” diyor, az sonra yine “kaçış” diyecek; bu kelimeye öyle acı biçimde yapışmıştır. “Bundan hemen sonra Histiaialı bir adam kayıkla barbarlara geldi, Yunanların Artemision'dan kaçışını haber verdi. Onlar inanmayarak haberciyi gözaltında tuttular, önceden bakmak için hızlı gemiler gönderdiler.” Ne diyorsun? Düşmanların savaştan sonra, çok üstün oldukları için kaçtıklarına inanmadığı adamlar, yenilmiş gibi mi kaçıyorlar? Sonra tek kelimeyle Yunanistan'ın zaferini alıp zafer anıtını yıkan, Doğuya Bakan Artemis'in yanına diktikleri yazıtları övünme ve kibir diye gösteren bu adamın bir kişi ya da tek bir şehir hakkında yazdıklarına inanılabilir mi? Yazıt şöyledir:
Bu denizde bir zamanlar Atina'nın oğulları, Asya topraklarından her soydan adamları deniz savaşında alt edip, Med ordusu yok olunca, bakire Artemis'e bu nişanları diktiler.
Savaşlarda Yunanların dizilişini vermemiş, her şehrin deniz savaşında hangi yeri tuttuğunu açıklamamıştır; ama kendisinin “kaçış” dediği geri çekilişte Korinthlilerin ilk, Atinalıların son olarak gittiğini söyler.
ἐν δὲ τῇ ὀγδόῃ τοὺς Ἕλληνάς φησι καταδειλιάσαντας ἀπὸ τοῦ Ἀρτεμισίου δρησμὸν βουλεύεσθαι ἔσω εἰς τὴν Ἑλλάδα, καὶ τῶν Εὐβοέων δεομένων ὀλίγον ἐπιμεῖναι χρόνον, ὅπως ὑπεκθοῖντο γενεὰς καὶ τὸ οἰκετικόν, ὀλιγωρεῖν, ἄχρι οὗ Θεμιστοκλῆς ἀργύριον λαβὼν Εὐρυβιάδῃ τε μετέδωκε καὶ Ἀδειμάντῳ τῷ Κορινθίων στρατηγῷ ·, τότε δὲ μεῖναι καὶ διαναυμαχῆσαι πρὸς τοὺς βαρβάρους ὁ μὲν Πίνδαρος οὐκ ὢν συμμάχου πόλεως ἀλλὰ μηδίζειν αἰτίαν ἐχούσης, ὅμως τοῦ Ἀρτεμισίου μνησθεὶς ἐπιπεφώνηκεν ὅθι παῖδες Ἀθαναίων ἐβάλοντο φαεννὰν κρηπῖδʼ ἐλευθερίας Ἡρόδοτος δέ, ὑφʼ οὗ κεκοσμῆσθαί τινες ἀξιοῦσι τὴν Ἑλλάδα, δωροδοκίας καὶ κλοπῆς ἔργον ἀποφαίνει τὴν νίκην ἐκείνην γενομένην καὶ τοὺς Ἕλληνας ἀκουσίως ἀγωνισαμένους, ὑπὸ τῶν στρατηγῶν ἐξαπατηθέντας ἀργύριον λαβόντων. καὶ τοῦτο πέρας οὐ γέγονεν αὐτῷ τῆς κακοηθείας· ἀλλὰ πάντες μὲν ἄνθρωποι σχεδὸν ὁμολογοῦσι ταῖς ναυμαχίαις αὐτόθι κρατοῦντας τοὺς Ἕλληνας ὅμως ὑφέσθαι τοῦ Ἀρτεμισίου τοῖς βαρβάροις, τὰ περὶ Θερμοπύλας ἀκούσαντας· οὐδὲ γὰρ ἦν ὄφελος ἐνταῦθα καθημένους φρουρεῖν τὴν θάλασσαν, ἐντὸς Πυλῶν τοῦ πολέμου γεγονότος καὶ Ξέρξου τῶν παρόδων κρατοῦντος. Ἡρόδοτος δέ, πρὶν ἀπαγγελῆναι τὸν Λεωνίδου θάνατον, ἤδη ποιεῖ τοὺς Ἕλληνας βουλευομένους ἀποδιδράσκειν· λέγει δʼ οὕτω τρηχέως δὲ περιεφθέντες, καὶ οὐχ ἣκιστα Ἀθηναῖοι, τῶν αἱ ἡμίσειαι τῶν νεῶν τετρωμέναι ἦσαν, δρησμὸν ἐβούλευον εἰς τὴν Ἑλλάδα καίτοι τὴν πρὸ τοῦ ἀγῶνος ἀναχώρησιν οὕτως ὀνομάσαι μᾶλλον δʼ ὀνειδίσαι δεδόσθω· ὁ δὲ καὶ πρότερον δρασμὸν εἶπεν καὶ νῦν δρασμὸν ὀνομάζει καὶ μετʼ ὀλίγον πάλιν ἐρεῖ δρασμόν· οὕτω πικρῶς; τῷ ῥήματι προσπέφυκε. τοῖς βαρβάροισι αὐτίκα μετὰ ταῦτα πλοίῳ ἦλθε ἀνὴρ Ἑστιαιεύς, ἀγγέλλων τὸν δρησμὸν τὸν ἀπʼ Ἀρτεμισίου τῶν Ἑλλήνων οἱ δὲ ὑπὸ ἀπιστίης τὸν μὲν ἀγγέλλοντα εἶχον ἐν φυλακῇ, νέας δὲ ταχείας ἀπέστειλαν προκατοψομένας. τί σὺ λέγεις; ἀποδιδράσκειν ὡς κεκρατημένους, οὓς οἱ πολέμιοι μετὰ τὴν μάχην ἀπιστοῦσι φεύγειν ὡς πολὺ κρατοῦντας; εἶτα πιστεύειν ἄξιον τούτῳ γράφοντι περὶ ἀνδρὸς ἢ πόλεως μιᾶς, ὃς ἑνὶ ῥήματι τὸ νίκημα τῆς Ἑλλάδος ἀφαιρεῖται καὶ τὸ τρόπαιον καθαιρεῖ καὶ τὰς ἐπιγραφάς, ἃς ἔθεντο παρὰ τῇ Ἀρτέμιδι τῇ Προσηῴᾳ, κόμπον ἀποφαίνει καὶ ἀλαζονείαν; ἔχει δʼ οὕτω τοὐπίγραμμα παντοδαπῶν ἀνδρῶν γενεὰς Ἀσίας ἀπὸ χώρας παῖδες Ἀθηναίων τῷδέ ποτʼ ἐν πελάγει ναυμαχίᾳ δαμάσαντες, ἐπεὶ στρατὸς ὤλετο Μήδων, σήματα ταῦτʼ ἔθεσαν παρθένῳ Ἀρτέμιδι. ἐν μὲν οὖν ταῖς μάχαις οὐκ ἔταξε τοὺς Ἕλληνας οὐδʼ ἐδήλωσεν ἣν ἑκάστη πόλις ἔχουσα χώραν ἐναυμάχησε, κατὰ δὲ τὸν ἀπόπλουν, ὃν αὐτὸς δρασμὸν προσαγορεύει, πρώτους φησὶ Κορινθίους πλεῖν ὑστάτους δʼ Ἀθηναίους.
35Medlerden yana geçen Yunanların üzerine fazla gitmemesi gerekirdi; hele başkalarınca Thurioili sayılan, ama gerçekte Dor oldukları hâlde kadınlar dairesiyle birlikte Yunanlara karşı sefere çıkan Halikarnassoslulara bağlı olan biri olarak. Oysa Medlerden yana geçenlerin zorunluluklarını yumuşak bir dille anmak şöyle dursun, Thessalyalıların düşmanları Phokislilere elli talant ücret karşılığında topraklarını zarar görmeden koruyacaklarını bildirdiklerini anlattıktan sonra, Phokisliler hakkında şunları yazmıştır: “Çünkü oradaki insanlar arasında yalnız Phokisliler Medlerden yana geçmedi; hesapladığıma göre bunun tek sebebi Thessalyalılara düşmanlıklarıydı. Thessalyalılar Yunanların safında olsaydı, bence Phokisliler Medlerden yana geçerdi.” Oysa az sonra kendisi, barbarın on üç Phokis şehrini yaktığını, toprağı yıktığını, Abai'deki tapınağı ateşe verdiğini, Parnassos'a kaçamayan erkek ve kadınların öldürüldüğünü söyleyecektir. Yine de güzeli bırakmamak için en korkunç şeylere katlananları, en hevesle Medlerden yana geçenlerle aynı kötülüğe koymuştur. Adamların işlerini yeremeyince, kalemiyle oturup onlara karşı kötü sebepler ve şüpheler uydurmuş; niyetlerinin yaptıklarına göre değil, Thessalyalılar böyle düşünmeseydi yapacaklarına göre yargılanmasını istemiştir; sanki ihanet yeri başkaları tarafından kapıldığı için ihanetten geri kalmışlar gibi.
Biri Thessalyalıları Medlerden yana geçmekten aklamaya kalkıp, aslında bunu istemediklerini, Phokislilerin Yunanlara katıldığını görünce onlarla kavgaları yüzünden istemeyerek Medlerden yana geçtiklerini söylese, en utanç verici biçimde dalkavukluk ediyor, başkalarının hatırına kötü işlere iyi sebepler uydurup hakikati çarpıtıyor sayılmaz mıydı? Bence sayılırdı. O hâlde Phokislilerin en iyi yolu aretē yüzünden değil, Thessalyalıların tersini düşündüğünü bildikleri için seçtiğini ileri süren adam en açık biçimde iftira etmiş sayılmaz mı? İftirayı her zamanki gibi başkalarından duyduğunu söyleyerek aktarmıyor, kendisi hesaplayarak bulduğunu söylüyor. O hâlde en iyilerle aynı şeyi yapanların en kötülerle aynı şeyi düşündüğüne onu inandıran kanıtları söylemesi gerekirdi. Düşmanlık gerekçesi gülünçtür: Aiginalıları Atinalılarla, Khalkislileri Eretrialılarla, Korinthlileri Megaralılarla kavgaları Yunanistan'la ittifak etmekten alıkoymadı. Thessalyalıları da en büyük düşmanları Makedonların Medlerden yana geçmesi barbarla dostluktan döndürmedi. Çünkü ortak tehlike özel düşmanlıkları örtmüş, insanlar öbür duyguları bırakıp ya aretē yüzünden güzele ya da zorunluluktan yararlıya yönelmişlerdir. Üstelik o zorunluluktan, Medlerin egemenliği altına girmekten sonra bu adamlar yeniden Yunanlardan yana döndüler; Spartalı Lakrates onlara açıkça tanıklık etti. Herodotos da sanki zorla, Plataia anlatısında Phokislilerin Yunanların yanında olduğunu kabul eder.
ἔδει μὲν οὖν μηδὲ τοῖς μηδίσασιν Ἑλλήνων ἄγαν ἐπεμβαίνειν, καὶ ταῦτα Θούριον μὲν ὑπὸ τῶν ἄλλων νομιζόμενον αὐτὸν δὲ Ἁλικαρνασέων περιεχόμενον, οἳ Δωριεῖς ὄντες μετὰ τῆς γυναικωνίτιδος ἐπὶ τοὺς Ἕλληνας ἐστράτευσαν ὁ δὲ τοσοῦτον ἀποδεῖ τοῦ πραότερον ὀνομάζειν τὰς τῶν μηδι σάντων ἀνάγκας, ὥστε περὶ Θετταλῶν διηγησάμενος, ὅτι Φωκεῦσιν, ἐχθροῖς καὶ πολεμίοις οὖσι, προσέπεμψαν, ἐπαγγελλόμενοι τὴν χώραν, αὐτῶν ἀβλαβῆ διαφυλάξειν, εἰ πεντήκοντα τάλαντα μισθὸν λάβοιεν, ταῦτα περὶ Φωκέων γέγραφεν αὐτοῖς ὀνόμασιν οἱ γὰρ Φωκεῖς μοῦνοι τῶν ταύτῃ ἀνθρώπων οὐκ ἐμήδιζον, κατʼ ἄλλο μὲν οὐδέν, ὡς ἐγὼ συμβαλλόμενος εὑρίσκω, κατὰ δὲ τὸ ἔχθος τὸ Θεσσαλῶν εἰ δὲ Θεσσαλοὶ τὰ Ἑλλήνων ηὖξον, ὡς ἐμοὶ δοκεῖ, ἐμήδιζον ἂν οἱ Φωκεῖς. καίτοι μετὰ μικρὸν αὐτὸς ἐρεῖ τρισκαίδεκα πόλεις τῶν Φωκέων ὑπὸ τοῦ βαρβάρου κατακεκαῦσθαι, διεφθάρθαι τὴν χώραν, ἐμπεπρῆσθαι τὸ ἐν Ἄβαις ἱερόν, ἄνδρας ἀπολωλέναι καὶ γυναῖκας, ὅσοι μὴ διαφυγόντες ἔφθησαν εἰς τὸν Παρνασόν. ἀλλʼ ὅμως τοὺς τὰ ἔσχατα παθεῖν ἐπὶ τῷ μὴ προέσθαι τὸ καλὸν ὑπομείναντας εἰς τὴν αὐτὴν ἔθετο κακίαν τοῖς προθυμότατα μηδίσασι καὶ τὰ ἔργα τῶν ἀνδρῶν ψέξαι μὴ δυνηθεὶς αἰτίας ἐκάθητο φαύλας καὶ ὑπονοίας ἐπὶ τοῦ γραφείου συντιθεὶς κατʼ αὐτῶν καὶ κελεύων οὐκ ἀφʼ ὧν ἔπραξαν,, ἀλλʼ ἀφʼ ὧν ἔπραξαν ἄν, εἰ μὴ ταῦτα Θεσσαλοῖς ἔδοξε, κρίνεσθαι τὴν διάνοιαν αὐτῶν, ὥσπερ χώρας ἀντειλημμένης ὑφʼ ἑτέρων τῆς προδοσίας ἀπολειφθέντας. εἰ τοίνυν Θεσσαλούς τις ἐπιχειρεῖ τοῦ μηδισμοῦ παραιτεῖσθαι, λέγων ὡς οὐ ταῦτʼ ἐβούλοντο, τῇ δὲ πρὸς Φωκέας διαφορᾷ τοῖς Ἕλλησι προστιθεμένους ὁρῶντες αὐτοὶ παρὰ γνώμην ἐμήδισαν, ἆρʼ οὐκ ἂν αἴσχιστα κολακεύειν ἔδοξε καὶ πρὸς ἑτέρων χάριν αἰτίας χρηστὰς ἐπὶ πράγμασι φαύλοις πορίζων διαστρέφειν τὴν ἀλήθειαν; ἐγὼ μὲν οἶμαι. πῶς οὖν οὐ περιφανέστατα δόξει συκοφαντεῖν ὁ μὴ διʼ ἀρετὴν τὰ βέλτιστα Φωκεῖς ἑλμένους ἀποφαινόμενος, ἀλλʼ ὅτι τἀναντία Θεσσαλοὺς ἔγνωσαν φρονοῦντας; οὐδὲ γὰρ εἰς ἑτέρους, ὥσπερ εἴωθεν, ἀνάγει τὴν διαβολὴν ἀκηκοέναι λέγων ἀλλʼ αὐτὸς εὑρίσκειν συμβαλλόμενος. εἰπεῖν οὖν ἔδει τὰ τεκμήρια, διʼ ὧν ἐπείσθη τοὺς ὅμοια πράττοντας τοῖς ἀρίστοις ταὐτὰ τοῖς φαυλοτάτοις διανοηθῆναι· τὸ γὰρ τῆς ἔχθρας γελοῖόν ἐστιν· οὔτε γὰρ Αἰγινήτας ἐκώλυσεν ἡ πρὸς Ἀθηναίους διαφορὰ καὶ Χαλκιδεῖς ἡ πρὸς Ἐρετριέας καὶ Κορινθίους ἡ πρὸς Μεγαρέας τῇ Ἑλλάδι συμμαχεῖν οὐδʼ αὖ πάλιν Θεσσαλοὺς μηδίζοντες οἱ πολεμιώτατοι Μακεδόνες τῆς πρὸς τὸν βάρβαρον φιλίας ἀπέστρεψαν τὰς γὰρ ἰδίας ἀπεχθείας ὁ κοινὸς ἀπέκρυψε κίνδυνος, ὥστε τῶν ἄλλων παθῶν ἐκπεσόντας ἢ τῷ καλῷ διʼ ἀρετὴν ἢ τῷ συμφέροντι διʼ ἀνάγκην προστίθεσθαι τὴν γνώμην. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ μετὰ τὴν ἀνάγκην ἐκείνην, κατελήφθησαν ὑπὸ Μήδοις γενέσθαι, πάλιν μετεβάλοντο πρὸς τοὺς Ἕλληνας οἱ ἄνδρες, καὶ Λακράτης μὲν αὐτοῖς ὁ Σπαρτιάτης ἄντικρυς ἐμαρτύρησεν· αὐτὸς δʼ ὁ Ἡρόδοτος ὥσπερ ἐκβιασθεὶς ἐν τοῖς Πλαταιικοῖς ὁμολογεῖ καὶ Φωκέας παραγενέσθαι τοῖς Ἕλλησιν.
36Talihsizlere acı acı yüklenmesine şaşmamalı; yanlarında bulunup tehlikeyi paylaşanları bile düşmanlar ve hainler safına geçirir. Naksoslular barbarlara müttefik olarak üç savaş gemisi göndermiş, trierarkhoslardan Demokritos da öbürlerini Yunanlardan yana geçmeye ikna etmiş. Yermeden övmeyi de bilmez; tek bir adam övülsün diye bütün bir şehir ve halk kötülenmelidir. Eskilerden Hellanikos, yenilerden Ephoros ona karşı tanıklık eder: biri altı, öbürü beş gemiyle Naksosluların Yunanlara yardıma geldiğini anlatır. Herodotos da bu uydurmasını tamamen kendi çürütür. Naksoslu vakanüvisler, önce Megabates'in iki yüz gemiyle adaya saldırdığında püskürtüldüğünü, sonra general Datis'in yüz gemiyle geldiğinde sürüldüğünü söyler. Herodotos'un başka yerde söylediği gibi şehirlerini yakıp yıktılarsa, insanlar da dağlara sığınıp kurtulduysa, vatanlarını yok edenlere yardım göndermek için gerçekten güzel bir sebepleri vardı; ortak özgürlüğü savunanlara değil!
Demokritos'u övmek için değil, Naksosluları utandırmak için bu yalanı uydurduğu, Demokritos'un başarısını ve kahramanlığını tamamen atlayıp geçiştirmesinden bellidir. Simonides bunu bir yazıtta dile getirmiştir:
Salamis açıklarında Yunanlar Medlerle denizde çarpışırken Demokritos savaşa üçüncü olarak başladı; düşmanın beş gemisini aldı, altıncısını, barbarların eline geçmek üzere olan bir Dor gemisini de kurtardı.
οὐ δεῖ δὲ θαυμάζειν, εἰ τοῖς ἀτυχήσασιν ἔγκειται πικρῶς, ὅπου καὶ τοὺς παραγενομένους καὶ συγκινδυνεύσαντας εἰς τὴν τῶν πολεμίων μερίδα καὶ προδοτῶν μετατίθησι. Νάξιοι γὰρ τρεῖς ἔπεμψαν τριήρεις συμμάχους τοῖς βαρβάροις, εἷς δὲ τῶν τριηράρχων Δημόκριτος ἔπεισε τοὺς ἄλλους ἑλέσθαι τὰ τῶν Ἑλλήνων οὕτως; οὐδʼ ἐπαινεῖν ἄνευ τοῦ ψέγειν οἶδεν, ἀλλʼ ἵνʼ εἷς ἀνὴρ ἐγκωμιασθῇ, πόλιν ὅλην δεῖ κακῶς ἀκοῦσαι καὶ δῆμον. ἀντιμαρτυρεῖ δʼ αὐτῷ τῶν μὲν πρεσβυτέρων Ἑλλάνικος τῶν δὲ νεωτέρων Ἔφορος, ὁ μὲν ἓξ ὁ δὲ πέντε ναυσὶ τοὺς Ναξίους ἐλθεῖν τοῖς Ἕλλησι βοηθοῦντας ἱστορήσας. αὐτὸς δὲ καὶ παντάπασιν ἑαυτὸν ὁ Ἡρόδοτος ἐξελέγχει ταῦτα πλαττόμενον. οἱ μὲν γὰρ Ναξίων ὡρογράφοι λέγουσι καὶ πρότερον Μεγαβάτην ἀπώσασθαι ναυσὶ διακοσίαις ἐπιπλεύσαντα τῇ νήσῳ, καὶ Δᾶτιν αὖθις τὸν στρατηγὸν ἐξελάσαι καταπλεύσαντα πλοίοις ἑκατόν, εἰ δέ, ὡς Ἡρόδοτος εἴρηκεν ἀλλαχόθι, τὴν μὲν πόλιν αὐτῶν ἐμπρήσαντες διέφθειραν, οἱ δʼ ἄνθρωποι καταφυγόντες εἰς τὰ ὄρη διεσώθησαν, ἦπου καλὴν αἰτίαν εἶχον τοῖς ἀπολέσασι τὴν πατρίδα πέμπειν βοήθειαν, ἀλλὰ μὴ τοῖς ἀμυνομένοις ὑπὲρ τῆς κοινῆς ἐλευθερίας ἀμύνειν. ὅτι δʼ οὐκ ἐπαινέσαι βουληθεὶς Δημόκριτον, ἀλλʼ ἐπʼ αἰσχύνῃ Ναξίων συνέθηκε τὸ ψεῦδος, δῆλός ἐστι τῷ παραλιπεῖν ὅλως καὶ παρασιωπῆσαι τὸ Δημοκρίτου κατόρθωμα καὶ τὴν ἀριστείαν, ἣν ἐπιγράμματι, Σιμωνίδης ἐδήλωσε Δημόκριτος τρίτος ἦρξε μάχης, ὅτε πὰρ Σαλαμῖνα Ἕλληνες Μήδοις σύμβαλον ἐν πελάγει πέντε δὲ νῆας ἕλεν δηίων, ἕκτην δʼ ὑπὸ χεῖρα ῥύσατο βαρβαρικὴν Δωρίδʼ ἁλισκομένην.
37Ama Naksoslular için neden kızalım? Bazılarının dediği gibi yerin altında oturan antipotlar varsa, onlar bile Themistokles'i ve onun planını duymuştur. Yunanistan'a Salamis önünde deniz savaşı yapmayı öğütleyen Themistokles, barbar yenildikten sonra Melite'de Artemis Aristobule'ye tapınak kurmuştu. Bizim zarif yazarımız bunu elinden geldiğince Themistokles'ten alıp şanını başkasına aktararak kelimesi kelimesine şöyle yazar: “Themistokles gemiye geldiğinde Atinalı Mnesiphilos ona ne kararlaştırıldığını sordu. Gemileri İsthmos'a götürüp Peloponnesos önünde deniz savaşı yapmaya karar verildiğini öğrenince, ‘Gemileri Salamis'ten kaldırırlarsa,’ dedi, ‘artık tek bir vatan için bile deniz savaşı yapmayacaksın, çünkü herkes kendi şehrine dönecek.’” Biraz sonra: “Bir yolu varsa git, kararı bozmaya çalış; Eurybiades'i burada kalmaya ikna edebilir misin bir bak.” Sonra öğütün Themistokles'in çok hoşuna gittiğini, ona karşılık vermeden Eurybiades'e gittiğini ima eder ve yine şöyle yazar: “Themistokles yanına oturup Mnesiphilos'tan duyduğu her şeyi kendisininmiş gibi anlattı, başka şeyler de ekledi.” Görüyor musun, Mnesiphilos'un planını kendininmiş gibi sunduğunu söyleyerek adama kötü niyetli bir ün yakıştırıyor?
ἀλλὰ τί ἄν τις ἀγανακτοίη περὶ Ναξίων; εἰ γάρ εἰσιν ἀντίποδες ἡμῶν, ὥσπερ ἔνιοι λέγουσι, τῆς γῆς τὰ κάτω περιοικοῦντες, οἶμαι μηδʼ ἐκείνους ἀνηκόους εἶναι Θεμιστοκλέους καὶ τοῦ Θεμιστοκλέους βουλεύματος, ὃ βουλεύσας τῇ Ἑλλάδι ναυμαχῆσαι πρὸ τῆς Σαλαμῖνος ἱδρύσατο ναὸν Ἀριστοβούλης Ἀρτέμιδος ἐν Μελίτῃ, τοῦ βαρβάρου καταπολεμηθέντος. τοῦτο μὲν τοῦ Θεμιστοκλέους ὁ χαρίεις συγγραφεὺς ὅσον ἐφʼ ἑαυτῷ παραιρούμενος καὶ τὴν δόξαν εἰς ἕτερον μεταφέρων ταυτὶ γράφει κατὰ λέξιν ἐνταῦθα δὴ Θεμιστοκλέα ἀφικόμενον ἐπὶ τὴν νέα εἴρετο Μνησίφιλος ἀνὴρ Ἀθηναῖος, ὃ τι σφι εἴη βεβουλευμένον πυθόμενος δὲ πρὸς αὐτοῦ, ὡς εἴη δεδογμένον ἀνάγειν τὰς νέας πρὸς τὸν Ἰσθμὸν καὶ πρὸ τῆς Πελοποννήσου ναυμαχέειν, εἶπε οὐκ ἄρα, ἢν ἀπαίρωσι τὰς νέας ἀπὸ Σαλαμῖνος, οὐδὲ περὶ μιῆς ἔτι πατρίδος ναυμαχήσεις· κατὰ γὰρ πόλεις ἕκαστοι τρέψονται. καὶ μετʼ ὀλίγον ἀλλὰ εἴ τις ἔστι μηχανή, ἴθι τε καὶ πειρῶ διαχέαι τὰ βεβουλευμένα, ἤν κως δύνῃ ἀναγνῶσαι Εὐρυβιάδεα μεταβουλεύσασθαι ὥστε αὐτοῦ μενεῖν εὖθʼ ὑπειπὼν ὅτι κάρτα τῷ Θεμιστοκλεῖ ἤρεσε ἡ ὑποθήκη, καὶ οὐδὲν πρὸς ταῦτα ἀμειψάμενος ἀφίκετο πρὸς τὸν Εὐρυβιάδην πάλιν αὐταῖς λέξεσι γέγραφεν ἐνταῦθα δὲ Θεμιστοκλῆς παριζόμενὸς οἱ καταλέγει κεῖνά τε πάντα ἃ ἤκουσε Μνησιφίλου ἑωυτοῦ ποιεύμενος, καὶ ἄλλα προστιθείς. ὁρᾷς ὅτι κακοηθείας προστρίβεται τἀνδρὶ δόξαν, ἴδιον αὐτοῦ βούλευμα ποιεῖσθαι τὸ τοῦ Μνησιφίλου λέγων;
38Yunanlarla daha da çok alay ederek, phronēsisi yüzünden Odysseus diye anılan Themistokles'in yararlı olanı düşünemediğini, gözden kaçırdığını söyler. Herodotos'un hemşehrisi Artemisia ise kimse öğretmeden, kendi kendine düşünüp Kserkses'e şunu söylemiş: “Yunanlar sana uzun süre dayanamayacak, onları dağıtacaksın; herkes kendi şehrine kaçacak. Yaya ordunu Peloponnesos'a sürersen onların yerlerinde durması, Atina için deniz savaşı yapmayı önemsemesi beklenmez. Ama hemen deniz savaşı yapmaya koyulursan, donanman zarar görüp yaya ordunu da mahvetmesinden korkuyorum.” Herodotos'un Artemisia'yı geleceği bu kadar doğru bildiren bir Sibylla yapmak için yalnız vezne ihtiyacı vardır. Bu yüzden Kserkses oğullarını Ephesos'a götürmesi için ona teslim etmiş; demek ki çocuklar kadın refakatine ihtiyaç duyuyorsa, Susa'dan kadın getirmeyi unutmuştu.
ἔτι δὲ μᾶλλον τῶν Ἑλλήνων καταγελῶν Θεμιστοκλέα μὲν οὔτε φησὶ φρονῆσαι τὸ συμφέρον ἀλλὰ παριδεῖν, ὃς Ὀδυσσεὺς ἐπωνομάσθη διὰ τὴν φρόνησιν Ἀρτεμισίαν δὲ τὴν Ἡροδότου πολῖτιν, μηδενὸς διδάξαντος, αὐτὴν ἀφʼ ἑαυτῆς ἐπινοήσασαν Ξέρξῃ προειπεῖν, ὡς οὐχ οἷοί τε πολλὸν χρόνον ἔσονταί τοι ἀντέχειν οἱ Ἕλληνες, ἀλλά σφεας διασκεδᾷς, κατὰ πόλεις δὲ ἕκαστοι φεύξονται καὶ οὐκ εἰκὸς αὐτούς, ἢν σὺ ἐπὶ τὴν Πελοπόννησον ἐλαύνῃς τὸν πεζὸν στρατόν, ἀτρεμήσειν, οὐδέ σφι μελήσειν πρὸ τῶν Ἀθηνέων ναυμαχέειν ἢν δὲ αὐτίκα ἐπειχθῇς ναυμαχῆσαι, δειμαίνω μὴ ὁ ναυτικὸς στρατὸς κακωθεὶς καὶ τὸν πεζὸν προσδηλήσηται ταῦτα μὲν οὖν μέτρων ἐνδεῖ τῷ Ἡροδότῳ, Σίβυλλαν ἀποφῆναι τὴν Ἀρτεμισίαν τὰ μέλλοντα προθεσπίζουσαν οὕτως ἀκριβῶς. διὸ καὶ Ξέρξης αὐτῇ παρέδωκε τοὺς ἑαυτοῦ παῖδας ἀπάγειν εἰς Ἔφεσον· ἐπελέληστο γὰρ ἐκ Σούσων, ὡς ἔοικεν, ἄγειν γυναῖκας, εἰ γυναικείας ἐδέοντο παραπομπῆς οἱ παῖδες.
39Ama yalan söylediği şeyler hakkında bir şey demiyoruz […] yalnız yalan olanları inceliyoruz. Atinalıların şunu söylediğini anlatır: Korinthlilerin generali Adeimantos, düşmanla çatışılırken dehşete kapılıp korkmuş ve kaçmış; ama kıç tarafıyla geri çekilerek ya da savaşanların arasından sessizce sıyrılarak değil, açıkça yelken açarak ve bütün gemilerini döndürerek. Sonra Salamis'in ucunda kürekli bir kayık önüne çıkmış ve kayıktan biri, “Sen Yunanlara ihanet edip kaçıyorsun Adeimantos, onlar ise düşmanı yenmek için dua ettikleri gibi kazanıyorlar,” diye seslenmiş. Bu kayık gökten inmiş herhalde; öbür her konuda tragedya yazarlarını kibirde geride bırakan biri neden tragedya makinesine başvurmasın? Adeimantos buna inanıp iş bittikten sonra orduya dönmüş. “Atinalılar böyle anlatır; Korinthliler kabul etmez, kendilerini deniz savaşının ön safında sayarlar; öbür Yunanistan da onlara tanıklık eder.” Adam birçok yerde böyledir: bir iftirayı bir tarafa, bir suçlamayı öbür tarafa yerleştirir ki kimse ne olursa olsun kötü görünmekten kurtulmasın. Burada da iftiraya inanılırsa Korinthliler, inanılmazsa Atinalılar kötü durumda kalır. Bence burada ne Atinalılar Korinthlilere iftira atmıştır, ne de başkası; bu adam ikisine birden iftira atmıştır.
Thukydides, Lakedaimon'da Atinalıyı Korinthliye karşı konuşturur; Atinalı Med savaşlarındaki işlerini ve Salamis deniz savaşını uzun uzun över, ama Korinthlilere hiçbir ihanet ya da saf terk etme suçlaması yöneltmez. Atinalıların Korinth şehri için böyle konuşması da beklenmezdi; barbarlardan alınan adaklarda Lakedaimonlulardan ve kendilerinden sonra üçüncü sırada kazınmış olduğunu görüyorlardı. Salamis'te de şehrin yanında, iyi adamlar olarak ölenlerini gömmelerine ve şu ağıtı yazmalarına izin vermişlerdi:
Ey yabancı, bir zamanlar bol sulu Korinth şehrinde otururduk, şimdi ise Aias'ın adası Salamis tutuyor bizi. Burada Fenike gemilerini, Persleri ve Medleri alıp kutsal Yunanistan'ı kurtardık.
İsthmos'taki boş mezarda da şu yazıt vardır:
Bütün Yunanistan bıçak sırtında dururken canımızla kurtarıp burada yatıyoruz.
Leto Tapınağı'ndaki adaklarda, Korinthli trierarkhos Diodoros için de şöyle yazılıdır:
Düşman Medlerden aldıkları bu silahları, Diodoros'un denizcileri Leto'ya adadı, deniz savaşının anısı olarak.
Herodotos'un sürekli hakaret ettiği, generaller arasında yalnız onun çırpındığını, Artemision'dan kaçacağını, beklemeyeceğini söylediği Adeimantos'un ise nasıl bir ünü olduğuna bak:
Burası, bütün tanrısal Yunanistan'ın özgürlük tacını başına koyduğu o Adeimantos'un mezarıdır.
Korkak ve hain bir adama ölümünden sonra böyle bir onur verilmesi beklenmezdi. O da o işlerden gelen bir parlaklık ve şöhret olmasaydı, kızlarına Nausinike, Akrothinion ve Aleksibia, oğluna da Aristeas adını vermeye cesaret edemezdi.
Yunan kadınları arasında yalnız Korinthli kadınların, tanrıçanın kocalarına barbarlarla savaşma aşkı vermesi için o güzel ve kutsal duayı ettiği de Herodotos gibilerin bilmemesi mümkün olmayan bir şeydi; en son Karyalı bile bilmezdi diyemezdi. Olay herkesçe biliniyordu ve Simonides, Afrodit Tapınağı'na tunç heykeller dikildiğinde bir yazıt yazmıştır. Söylendiğine göre bu tapınağı Medea, kimilerine göre kocasını bırakıp, kimilerine göre tanrıça Iason'un Thetis'e aşkına son verdiği için kurmuştur. Yazıt şudur:
Bunlar Yunanlar ve doğru savaşan yurttaşları için Kypris'e dua edip tanrısal şeyler dileyerek dikildiler. Çünkü tanrısal Afrodit, Yunanların kalesini okçu Medlere teslim etmeyi düşünmedi.
Bunları yazması, bunları anması gerekirdi; Ameinokles'in çocuk öldürmesini araya sokmak yerine.
ἀλλʼ ὃ μὲν ἔψευσται, λόγος ἡμῖν οὐδείς ἃ δὲ τ […] ψεῦσται μόνον ἐξετάζομεν. φησὶ τοίνυν Ἀθηναίους· λέγειν, ὡς Ἀδείμαντος ὁ Κορινθίων στρατηγός, ἐν χερσὶ τῶν πολεμίων γενομένων, ὑπερεκπλαγεὶς καὶ καταδείσας ἔφευγεν · οὐ πρύμναν κρουσάμενος οὐδὲ διαδὺς ἀτρέμα διὰ τῶν μαχομένων, ἀλλὰ λαμπρῶς ἐπαιρόμενος τὰ ἱστία καὶ τὰς ναῦς ἁπάσας ἀποστρέψας· εἶτα μέντοι κέλης ἐλαυνόμενος αὐτῷ συνέτυχε περὶ τὰ λήγοντα τῆς Σαλαμινίας, ἐκ δὲ τοῦ κέλητος ἐφθέγξατό τις σὺ μέν, ὦ Ἀδείμαντε, φεύγεις καταπροδοὺς τοὺς Ἕλληνας · οἱ δὲ καὶ δὴ νικῶσι, καθάπερ ἠρῶντο ἐπικρατῆσαι τῶν ἐχθρῶν ὁ δὲ κέλης οὗτος ἦν, ὡς ἔοικεν, οὐρανοπετής· τί γὰρ ἔδει τίθεσθαι μηχανῆς τραγικῆς, ἐν πᾶσι τοῖς ἄλλοις ὑπερπαίοντα τοὺς τραγῳδοὺς ἀλαζονείᾳ; πιστεύσας οὖν ὁ Ἀδείμαντος ἐπανῆλθεν εἰς τὸ στρατόπεδον ἐπʼ ἐξειργασμένοις αὕτη φάτις ἔχει ὑπὸ Ἀθηναίων οὐ μέντοι Κορίνθιοι ὁμολογέουσι, ἀλλὰ ἐν πρώτοισι σφέας αὐτοὺς τῆς ναυμαχίης νομίζουσι γενέσθαι μαρτυρεῖ δέ σφι καὶ ἡ ἄλλη Ἑλλάς. Τοιοῦτός ἐστιν ἐν πολλοῖς ὁ ἄνθρωπος ἑτέρας καθʼ ἑτέρων διαβολὰς καὶ κατηγορίας κατατίθησιν, ὥστε μὴ διαμαρτεῖν τοῦ φανῆναὶ τινα πάντως πονηρόν ὥσπερ ἐνταῦθα περίεστιν αὐτῷ, ἀπιστουμένους μὲν τῆς διαβολῆς, Κορινθίους ἀδοξεῖν, ἀπιστουμένης δέ, Ἀθηναίους, ἢν οἶμαι μηδὲ Κορινθίων Ἀθηναίους, ἀλλὰ τοῦτον ἀμφοτέρων ὁμοῦ καταψεύδεσθαι. Θουκυδίδης γοῦν ἀντιλέγοντα ποιῶν τῷ Κορινθίῳ τὸν Ἀθηναῖον ἐν Λακεδαίμονι καὶ πολλὰ περὶ τῶν Μηδικῶν λαμπρυνόμενον ἔργων καὶ περὶ τῆς ἐν Σαλαμῖνι ναυμαχίας οὐδεμίαν αἰτίαν προδοσίας ἢ λιποταξίας ἐπενήνοχε Κορινθίοις· οὐδὲ γὰρ εἰκὸς ἦν Ἀθηναίους ταῦτα βλασφημεῖν περὶ τῆς Κορινθίων πόλεως, ἣν τρίτην μὲν ἑώρων μετὰ Λακεδαιμονίους καὶ μετʼ αὐτοὺς ἐγχαραττομένην τοῖς ἀπὸ τῶν βαρβάρων ἀναθήμασιν· ἐν δὲ Σαλαμῖνι παρὰ τὴν πόλιν ἔδωκαν αὐτοῖς θάψαι τε τοὺς ἀποθανόντας, ὡς ἄνδρας ἀγαθοὺς γενομένους, καὶ ἐπιγράψαι τόδε τὸ ἐλεγεῖον ὦ ξένε, εὔυδρὸν ποτʼ ἐναίομεν ἄστυ Κορίνθου, νῦν δʼ ἅμʼ Αἴαντος νᾶσος ἔχει Σαλαμίς. ἐνθάδε Φοινίσσας νῆας καὶ Πέρσας ἑλόντες καὶ Μήδους, ἱερὰν Ἑλλάδα ῥυσάμεθα. τὸ δʼ ἐν Ἰσθμῷ κενοτάφιον ἐπιγραφὴν ἔχει ταύτην ἀκμᾶς ἑστακυῖαν ἐπὶ ξυροῦ Ἑλλάδα πᾶσαν ταῖς αὐτῶν ψυχαῖς κείμεθα ῥυσάμενοι. Διοδώρου δέ τινος τῶν Κορινθίων τριηράρχων ἐν ἱερῷ Λητοῦς ἀναθήμασι κειμένοις καὶ τοῦτʼ ἐπιγέγραπται ταῦτʼ ἀπὸ δυσμενέων Μήδων ναῦται Διοδώρου ὅπλʼ ἀνέθεν Λατοῖ, μνάματα ναυμαχίας. αὐτός γε μὴν ὁ Ἀδείμαντος, πλεῖστα λοιδορούμενος Ἡρόδοτος διατελεῖ καὶ λέγων μοῦνον ἀσπαίρειν τῶν στρατηγῶν, ὡς φευξόμενον ἀπʼ Ἀρτεμισίου καὶ· μὴ περιμενοῦντα σκόπει τίνα δόξαν εἶχεν οὗτος Ἀδειμάντου κείνου τάφος, ὃν δία πᾶσα Ἑλλὰς ἐλευθερίας ἀμφέθετο στέφανον. οὔτε γὰρ τελευτήσαντι τοιαύτην εἰκὸς ἦν ἀνδρὶ δειλῷ καὶ προδότῃ γενέσθαι τιμήν, οὔτʼ ἂν ἐτόλμησε τῶν θυγατέρων ὄνομα θέσθαι τῇ μὲν Ναυσινίκην τῇ δʼ Ἀκροθίνιον τῇ δʼ Ἀλεξιβίαν, Ἀριστέα δὲ καλέσαι τὸν υἱόν, εἰ μή τις ἦν ἐπιφάνεια καὶ λαμπρότης περὶ αὐτὸν ἀπὸ τῶν ἔργων ἐκείνων. καὶ μὴν ὅτι μόναι τῶν Ἑλληνίδων αἱ Κορίνθιαι γυναῖκες εὔξαντο τὴν καλὴν ἐκείνην καὶ δαιμόνιον εὐχήν, ἔρωτα τοῖς ἀνδράσι τῆς πρὸς τοὺς βαρβάρους μάχης ἐμβαλεῖν τὴν θεόν, οὐχ ὅπως τοὺς περὶ τὸν Ἡρόδοτον ἀγνοῆσαι πιθανὸν ἦν, ἀλλʼ οὐδὲ τὸν ἔσχατον Καρῶν· διεβοήθη γὰρ τὸ πρᾶγμα καὶ Σιμωνίδης ἐποίησεν ἐπίγραμμα, χαλκῶν εἰκόνων ἀνασταθεισῶν ἐν τῷ ναῷ τῆς Ἀφροδίτης, ὃν ἱδρύσασθαι Μήδειαν λέγουσιν, οἱ μὲν αὐτὴν παυσαμένην τἀνδρός, οἱ δʼ ἐπὶ τῷ τὸν Ἰάσονα τῆς Θέτιδος ἐρῶντα παῦσαι τὴν θεόν. τὸ δʼ ἐπίγραμμα τοῦτʼ ἐστὶν αἵδʼ ὑπὲρ Ἑλλάνων τε καὶ ἰθυμάχων πολιητᾶν ἔσταθεν εὐξάμεναι Κύπριδι δαιμόνια. οὐ γὰρ τοξοφόροισιν ἐμήδετο δῖʼ Ἀφροδίτα Μήδοις Ἑλλάνων ἀκρόπολιν προδόμεν. ταῦτʼ ἔδει γράφειν καὶ τούτων μεμνῆσθαι μᾶλλον, ἢ τὴν Ἀμεινοκλέους ἐμβαλεῖν […] παιδοφονίαν.
40Themistokles'e karşı suçlamalarla iyice doyduktan sonra, adalar çevresinde öbür generallerden gizlice çalıp açgözlülük etmekten vazgeçmediğini söyledikten sonra, nihayet Atinalıların tacını alıp Aiginalılara verir ve şöyle yazar: “Yunanlar Delphoi'ye ilk ürünleri gönderip tanrıya ortaklaşa, tam ve hoşnut edici ilk ürünleri alıp almadığını sordular. Tanrı öbür Yunanlardan aldığını, Aiginalılardan almadığını söyledi; onlardan Salamis deniz savaşındaki kahramanlık ödülünü istedi.” Artık sözlerini İskitlere, Perslere ya da Mısırlılara değil, Aisopos'un kargalara ve maymunlara yaptığı gibi Pythios'un ağzına koyarak Atina'yı Salamis'teki birincilikten itiyor. İsthmos'ta ikincilik Themistokles'e verilmişti: çünkü her general birinciliği kendine, ikinciliği ona vermiş, yargı da bir sonuca varmamıştı. Generallerin onur hırsını suçlaması gerekirken, bütün Yunanların adamı birinci ilan etmek istemeyerek kıskançlıktan gemiyle gittiğini söyler.
τῶν τοίνυν αἰτιῶν τῶν κατὰ Θεμιστοκλέους ἀνέδην ἐμφορηθείς, ἐν οἷς κλέπτοντα καὶ πλεονεκτοῦντα λάθρα τῶν ἄλλων στρατηγῶν οὔ φησι παύσασθαι περὶ τὰς νήσους · τέλος αὐτῶν Ἀθηναίων τὸν στέφανον ἀφελόμενος Αἰγινήταις ἐπιτίθησι, γράφων ταῦτα πέμψαντες ἀκροθίνια, οἱ Ἕλληνες εἰς Δελφοὺς ἐπηρώτων τὸν θεὸν κοινῇ, εἰ λελάβηκε πλήρεα καὶ ἀρεστὰ τὰ ἀκροθίνια· ὁ δὲ παρʼ Ἑλλήνων μὲν τῶν ἄλλων ἔφησε ἔχειν, παρʼ Αἰγινητέων δὲ οὒ · ἀλλʼ ἀπαίτεε αὐτοὺς τὰ ἀριστεῖα τῆς ἐν Σαλαμῖνι ναυμαχίας. οὐκέτι Σκύθαις οὐδὲ Πέρσαις οὐδʼ Αἰγυπτίοις τοὺς ἑαυτοῦ λόγους ἀνατίθησι πλάττων, ὥσπερ Αἴσωπος κόραξι καὶ πιθήκοις, ἀλλὰ τῷ τοῦ Πυθίου προσώπῳ χρώμενος, ἀπωθεῖ τῶν ἐν Σαλαμῖνι πρωτείων τὰς Ἀθήνας. Θεμιστοκλεῖ δὲ τῶν δευτερείων ἐν Ἰσθμῷ γενομένων διὰ τὸ τῶν στρατηγῶν ἕκαστον αὑτῷ μὲν τὸ πρωτεῖον ἐκείνῳ δὲ τὸ δευτερεῖον ἀποδοῦναι, καὶ τέλος τῆς κρίσεως μὴ λαβούσης, δέον αἰτιάσασθαι τὴν φιλοτιμίαν τῶν στρατηγῶν, πάντας ἀποπλεῦσαί φησι τοὺς Ἕλληνας ὑπὸ φθόνου μὴ βουληθέντας ἀναγορεῦσαι τὸν ἄνδρα πρῶτον.
41Dokuzuncu ve son kitapta Lakedaimonlulara karşı kalan bütün düşmanlığını boşaltmaya acele ederek, elinden geldiğince şehrin Plataia'daki şanlı zaferini ve ünlü başarısını elinden almıştır. Önce Atinalıların Mardonios'a kanıp Yunanları terk etmesinden korktuklarını, İsthmos surlanınca Peloponnesos'u güvenceye aldıklarını, öbürlerini artık önemsemediklerini, evde şenlik yapıp Atina elçilerini oyalayıp durduklarını yazar. Peki beş bin Spartalı, her biri yanında yedi Helot ile Plataia'ya nasıl çıktı? Bu kadar büyük bir tehlikeyi göze alıp bunca binlerce askeri nasıl yendiler? İnandırıcı sebebi dinle: Sparta'da Tegealı Kheileos adında bir adam bulunuyormuş, eforlardan dostları ve konukları varmış. Atinalılar Mardonios'a katılırsa setin Peloponnesoslulara hiç yararı olmayacağını söyleyerek onları orduyu göndermeye ikna etmiş. Pausanias'ı kuvvetleriyle Plataia'ya çıkaran bu olmuş. Tegea'da bir işi çıkıp Kheileos gelemeseydi, Yunanistan kurtulamazdı!
ἐν δὲ τῇ ἐνάτῃ καὶ τελευταίᾳ τῶν βίβλων, ὅσον ἦν ὑπόλοιπον ἔτι τῆς πρὸς Λακεδαιμονίους αὐτῷ δυσμενείας, ἐκχέαι σπεύδων τὸ παρʼ αὑτὸν ἀφείλετο τὴν ἀοίδιμον νίκην καὶ τὸ περιβόητον Πλαταιᾶσι κατόρθωμα τῆς πόλεως· γέγραφε γὰρ ὡς πρότερον μὲν ὠρρώδουν τοὺς Ἀθηναίους, μὴ πεισθέντες ὑπὸ Μαρδονίου τοὺς Ἕλληνας ἐγκαταλίπωσιν· τοῦ δʼ Ἰσθμοῦ τειχισθέντος ἐν ἀσφαλεῖ θέμενοι τὴν Πελοπόννησον ἠμέλουν ἢδη τῶν ἄλλων καὶ περιεώρων, ἑορτάζοντες οἴκοι καὶ τοὺς πρέσβεις τῶν Ἀθηναίων κατειρωνευόμενοι καὶ διατρίβοντες πῶς οὖν ἐξῆλθον εἰς Πλαταιὰς πεντακισχίλιοι Σπαρτιᾶται, περὶ αὑτὸν ἔχων ἀνὴρ ἕκαστος ἑπτὰ εἵλωτας; ἢ πῶς κίνδυνον ἀράμενοι τοσοῦτον ἐκράτησαν καὶ κατέβαλον μυριάδας τοσαύτας; ἄκουσον αἰτίας πιθανῆς· ἔτυχε φησὶν ἐν Σπάρτῃ παρεπιδημῶν ἐκ Τεγέας ἀνὴρ ὄνομα Χείλεως, ᾧ φίλοι τινὲς καὶ ξένοι τῶν ἐφόρων ἦσαν· οὗτος οὖν ἔπεισεν αὐτοὺς ἐκπέμψαι τὸ στράτευμα, λέγων ὅτι τοῦ διατειχίσματος οὐδὲν ὄφελός ἐστι Πελοποννησίοις, ἂν Ἀθηναῖοι Μαρδονίῳ προσγένωνται τοῦτο Παυσανίαν ἐξήγαγεν εἰς Πλαταιὰς μετὰ τῆς δυνάμεως· εἰ δέ τι κατέσχεν οἰκεῖον ἐν Τεγέᾳ πρᾶγμα τὸν Χείλεων ἐκεῖνον, οὐκ ἂν ἡ Ἑλλὰς περιεγένετο.
42Atinalılarla da ne yapacağını bilemez; şehri bir yükseltir, bir düşürür, aşağı yukarı taşır. Tegealılarla ikincilik yarışına tutuştuklarını, Herakleidai'yi andıklarını, Amazonlara karşı yaptıklarını, Kadmeia önünde düşen Peloponnesosluların gömülmesini öne sürdüklerini, sonunda sözle Marathon'a varıp sol kanadın komutasını almakla yetindiklerini söyler. Az sonra Pausanias ve Spartalıların komutayı onlara bıraktığını, sağ kanadı alıp Perslerin karşısına dizilmeleri için rica ettiğini, sol kanadı onlara verdiklerini, barbarlarla savaşmayı alışık olmadıkları için reddettiklerini söyler. Oysa düşman alışık değilse savaşmak istememek gülünçtür.
Generaller tarafından başka bir karargâha götürülen öbür Yunanların, hareket eder etmez seve seve süvarilerden kaçıp Plataia şehrine doğru gittiğini, kaçarken Heraion'a vardıklarını söyler. Burada hepsini bir arada itaatsizlik, saf terk etme ve ihanetle suçlamıştır. Sonunda barbarlarla yalnız Lakedaimonlular ve Tegealıların, Thebaililerle yalnız Atinalıların savaştığını söyler, öbür şehirlerin hepsini birden başarıdan yoksun bırakır: kimse savaşa katılmamış, hepsi silahların yanında oturup kendileri için savaşanları terk etmiş ve ihanet etmiş. Geç kalan Phliuslular ve Megaralılar, Pausanias'ın kazandığını öğrenip koşmuş, Thebai süvarilerine çarpıp değersizce ölmüşler. Korinthliler savaşta bulunmamış, zaferden sonra tepelerin arasından koşarak gelmişler, Thebai süvarilerine rastlamamışlar. Çünkü Thebaililer bozgun olunca barbarların önünde at sürüp kaçanlara hevesle yardım ediyorlarmış; Thermopylai'deki damgaların karşılığını ödüyorlarmış besbelli!
Korinthlilerin barbarlara karşı hangi safta savaştığını ve Plataia'dan ne kadar büyük bir ün kazandığını Simonides'ten şu dizelerde öğrenmek mümkündür:
Ortada bol pınarlı Ephyra'da oturanlar, savaşta her türlü aretēyi bilenler, Glaukos'un şehri Korinth'i yönetenler, […] emeklerine en güzel tanık edindiler gökteki değerli altını; o da onların ve babalarının geniş ününü yüceltir.
Bunları Korinth'te koro çalıştırırken ya da şehre şarkı yazarken değil, o işleri bir elegeia ile anlatırken yazmıştır. Herodotos ise, “O hâlde bu ortak mezarlar, bu kadar mezar ve Plataialıların bugün hâlâ Yunanların huzurunda adak sundukları ölü anıtları nereden geliyor?” diye soracaklara karşı yalanının çürütülmesini önceden engellemek için, bence ihanetten de daha çirkin bir suçlamayı soylara yöneltir: “Plataia'da görülen öbür mezarlara gelince, öğrendiğime göre her şehir savaşta bulunmamaktan utanıp sonraki insanlar için boş tümsekler yığmıştır.” İhanet demek olan bu savaşta bulunmama olayını insanlar arasında yalnız Herodotos duymuştur; Yunanların tehlikeyi bırakıp gittiği Pausanias'ın, Aristeides'in, Lakedaimonluların ve Atinalıların gözünden kaçmıştır! Atinalılar düşmanları Aiginalıları yazıttan çıkarmamış, Salamis'te kazanırken kaçtıklarını söyledikleri Korinthlileri de suçlamamışlardır; oysa Yunanistan onlara karşı tanıklık ediyordu.
Oysa Herodotos'a göre, Med savaşlarından on yıl sonra Aiginalılara yaranmak için onların adını taşıyan ortak mezarı yığan Plataialı Kleadas'tır. Peki Atinalılar ve Lakedaimonlular ne yaşadılar da o sırada zafer anıtı dikmek için birbirleriyle çarpışmaya az kaldıkları hâlde, korkup kaçan Yunanları ödüllerden kovmadılar da zafer anıtlarına ve dev heykellere yazdılar, ganimetten pay verdiler? Sonunda sunağa şu yazıtı kazıdılar:
Bir zamanlar Yunanlar, Zafer'in gücüyle, Ares'in işiyle, ruhlarının yiğit cesaretine uyarak Persleri kovup özgür Yunanistan için ortak Özgürleştirici Zeus Sunağı'nı kurdular.
Bunu da Kleadas ya da şehirlere yaranan başka biri mi yazdı, Herodotos? O hâlde, en parlak ve en büyük adaklarda şanlarının kutsandığını gördükleri hâlde neden boş yere toprağı kazıp uğraşsınlar, sonraki insanlar için tümsek ve mezar yapma hilesine başvursunlar? Pausanias, söylendiğine göre, artık tiran gibi düşünürken Delphoi'ye şunu yazdırmıştı:
Yunanların önderi Pausanias, Med ordusunu yok edince Phoibos'a bu anıtı adadı.
Böylece şanı Yunanlarla bir ölçüde paylaşıyor, kendini onların önderi ilan ediyordu. Yunanlar buna katlanmayıp şikâyet edince Lakedaimonlular Delphoi'ye adam gönderip bunu kazıttılar ve adil olduğu üzere şehirlerin adlarını yazdırdılar. Eğer Yunanlar savaşı terk ettiklerini biliyorlarsa, yazıtta paylarının olmamasına kızmaları nasıl beklenir? Lakedaimonlular nasıl önderi ve generali kazıtıp tehlikeyi bırakıp göz yumanları yazdırırlar? Ne korkunç: Sophanes, Aeimnestos ve o savaşta öne çıkan herkes, Kythnoslular ve Meloslular bile zafer anıtlarına yazıldığında üzülmemiştir; Herodotos ise savaşı yalnız üç şehre verip öbürlerinin hepsini zafer anıtlarından ve tapınaklardan kazıyor.
πάλιν δὲ τοῖς Ἀθηναίοις οὐκ ἔχων ὅ τι χρήσαιτο, ποτὲ μὲν αἴρει ποτὲ καταβάλλει τὴν πόλιν ἄνω καὶ κάτω μεταφέρων, οὓς Τεγεάταις μὲν εἰς ἀγῶνα λέγει περὶ τῶν δευτερείων καταστάντας Ἡρακλειδῶν τε μεμνῆσθαι καὶ τὰ πρὸς Ἀμαζόνας πραχθέντα προφέρειν ταφάς τε Πελοποννησίων τῶν ὑπὸ τῇ Καδμείᾳ πεσόντων· καὶ τέλος, εἰς τὸν Μαραθῶνα καταβαίνειν τῷ λόγῳ φιλοτιμουμένους καὶ ἀγαπῶντας ἡγεμονίας τυχεῖν τοῦ ἀριστεροῦ κέρως ὀλίγον δʼ ὕστερον αὐτοῖς Παυσανίαν καὶ Σπαρτιάτας τῆς ἡγεμονίας ὑφίεσθαι καὶ παρακαλεῖν, ὅπως κατὰ Πέρσας ἀντιταχθῶσι τὸ δεξιὸν κέρας παραλαβόντες, αὐτοῖς δὲ παραδόντες τὸ εὐώνυμον, ὡς ἀηθείᾳ τὴν πρὸς τοὺς βαρβάρους μάχην ἀπολεγομένους. καίτοι γελοῖον, εἰ συνήθεις; εἶεν οἱ πολέμιοι, μάχεσθαι μὴ θέλειν. ἀλλὰ τοὺς γʼ ἄλλους Ἕλληνας εἰς ἕτερον τῶν στρατηγῶν ἀγομένους στρατόπεδον, ὡς ἐκινήθησαν, φησὶ φεύγειν ἀσμένως τὴν ἵππον πρὸς τὴν τῶν Πλαταιέων πόλιν· φεύγοντας δʼ ἀφικέσθαι πρὸς τὸ Ἡραῖον ἐν ᾧ καὶ ἀπείθειαν καὶ λιποταξίαν καὶ προδοσίαν ὁμοῦ τι πάντων κατηγόρησε. τέλος μόνους φησὶ τοῖς μὲν βαρβάροις Λακεδαιμονίους καὶ Τεγεάτας τοῖς δὲ Θηβαίοις Ἀθηναίους συμπεσόντας διαγωνίσασθαι, τὰς δʼ ἄλλας πόλεις ὁμαλῶς ἁπάσας τοῦ κατορθώματος ἀπεστέρηκεν· οὐδένα συνεφάψασθαι τοῦ ἀγῶνος, ἀλλὰ καθημένους πάντας τῶν ὅπλων καταλιπεῖν καὶ προδοῦναι τοὺς ὑπὲρ αὐτῶν μαχομένους· ὀψὲ δὲ Φλιασίους καὶ Μεγαρέας πυθομένους νικῶντα Παυσανίαν, προσφερομένους καὶ ἐμπεσόντας εἰς τὸ Θηβαίων ἱππικόν, οὐδενὶ λόγῳ διαφθαρῆναι Κορινθίους δὲ τῇ μὲν μάχῃ μὴ παραγενέσθαι, μετὰ δὲ τὴν νίκην ἐπειγομένους διὰ τῶν λόφων, μὴ περιπεσεῖν τοῖς ἱππεῦσι τῶν Θηβαίων· οἱ γὰρ Θηβαῖοι, τῆς τροπῆς γενομένης, προϊππεύοντες τῶν βαρβάρων προθύμως παρεβοήθουν φεύγουσιν αὐτοῖς, δηλονότι τῶν ἐν Θερμοπύλαις στιγμάτων χάριν ἀποδιδόντες. ἀλλὰ Κορινθίους γε καὶ τάξιν ἣν ἐμάχοντο τοῖς βαρβάροις, καὶ τέλος ἡλίκον ὑπῆρξεν αὐτοῖς ἀπὸ τοῦ Πλαταιᾶσιν ἀγῶνος ἔξεστι Σιμωνίδου πυθέσθαι γράφοντος ἐν τούτοις μέσσοι δʼ οἳ τʼ Ἔφυραν πολυπίδακα ναιετάοντες, παντοίης ἀρετῆς ἴδριες ἐν πολέμῳ, οἵ τε πόλιν Γλαύκοιο, Κορίνθιον ἄστυ, νέμοντες, οἵ […] κάλλιστον μάρτυν ἔθεντο πόνων χρυσοῦ τιμήεντος ἐν αἰθέρι καί σφιν ἀέξει αὐτῶν τʼ εὐρεῖαν κληδόνα καὶ πατέρων. ταῦτα γὰρ οὐ χορὸν ἐν Κορίνθῳ διδάσκων οὐδʼ ᾆσμα ποιῶν εἰς τὴν πόλιν, ἄλλως δὲ τὰς πράξεις ἐκείνας, ἐλεγείᾳ γράφων, ἱστόρηκεν. ὁ δὲ προλαμβάνων τὸν ἔλεγχον τοῦ ψεύσματος τῶν ἐρησομένων πόθεν οὖν πολυάνδρια καὶ θῆκαι τοσαῦται καὶ μνήματα νεκρῶν, ἐν οἷς ἐναγίζουσιν ἄχρι νῦν Πλαταιεῖς τῶν Ἑλλήνων συμπαρόντων αἴσχιον, ὡς οἶμαι, τῆς προδοσίας τῶν γενεῶν κατηγόρηκεν ἐν τούτοις τῶν δὲ ἄλλων ὅσοι καὶ φαίνονται ἐν Πλαταιῇσι ἐόντες τάφοι, τούτους δέ, ὡς ἐγὼ πυνθάνομαι, αἰσχυνομένους τῇ ἀπεστοῖ τῆς μάχης ἑκάστους χώματα χῶσαι κεινὰ τῶν ἐπιγινομένων εἵνεκʼ ἀνθρώπων ταύτην τὴν ἀπεστὼ τῆς μάχης προδοσίαν οὖσαν Ἡρόδοτος ἀνθρώπων μόνος ἁπάντων ἢκουσε, Παυσανίαν δὲ καὶ Ἀριστείδην καὶ Λακεδαιμονίους καὶ Ἀθηναίους ἔλαθον οἱ Ἕλληνες ἐγκαταλιπόντες τὸν κίνδυνον καὶ οὔτʼ Αἰγινήτας Ἀθηναῖοι διαφόρους ὄντας εἶρξαν τῆς ἐπιγραφῆς, οὔτε Κορινθίους ἤλεγξαν, οὓς πρότερον νικῶντες φεύγειν ἀπὸ Σαλαμῖνος, ἀντιμαρτυρούσης αὐτοῖς τῆς Ἑλλάδος. καίτοι Κλεάδας ἦν ὁ Πλαταιεύς, ὃς ἔτεσι , δέκα ὔστερον τῶν Μηδικῶν Αἰγινήταις χαριζόμενος, ὥς φησιν Ἡρόδοτος, ἐπώνυμον ἔχωσεν αὐτῶν πολυάνδριον. Ἀθηναῖοι δὲ καὶ Λακεδαιμόνιοι τί παθόντες εὐθὺς τότε πρὸς μὲν ἀλλήλους ὀλίγον ἐδέησαν εἰς χεῖρας ἐλθεῖν περὶ τοῦ τροπαίου τῆς ἀναστάσεως · τοὺς δʼ Ἕλληνας ἀποδειλιάσαντας καὶ ἀποδράντας οὐκ ἀπήλαυνον τῶν ἀριστείων, ἀλλʼ ἐνέγραφον τοῖς τροπαίοις καὶ τοῖς κολοσσοῖς καὶ μετεδίδοσαν τῶν λαφύρων τέλος δὲ τῷ βωμῷ τοὐπίγραμμα τοῦτο γράφοντες ἐνεχάραξαν τόνδε ποθʼ Ἕλληνες Νίκης κράτει, ἔργῳ Ἄρηος, εὐτόλμῳ ψυχῆς λήματι πειθόμενοι, Πέρσας ἐξελάσαντες, ἐλευθέρᾳ Ἑλλάδι κοινὸν ἱδρύσαντο Διὸς βωμὸν Ἐλευθερίου; μὴ καὶ τοῦτο Κλεάδας ἤ τις ἄλλος, ὦ Ἡρόδοτε, κολακεύων τὰς πόλεις ἐπέγραψε; τί οὖν ἐδέοντο τὴν γῆν ὀρύσσοντες διακενῆς ἔχειν πράγματα καὶ ῥᾳδιουργεῖν χώματα καὶ μνήματα τῶν ἐπιγινομένων ἕνεκʼ ἀνθρώπων κατασκευάζοντες, ἐν τοῖς ἐπιφανεστάτοις καὶ μεγίστοις ἀναθήμασι τὴν δόξαν αὑτῶν καθιερουμένην ὁρῶντες; καὶ μὴν Παυσανίας, ὡς λέγουσιν, ἤδη τυραννικὰ φρονῶν ἐπέγραψεν ἐν Δελφοῖς Ἑλλήνων ἀρχηγὸς ἐπεὶ στρατὸν ὤλεσε Μήδων Παυσανίας, Φοίβῳ μνῆμʼ ἀνέθηκε τόδε, κοινούμενος ἁμωσγέπως τοῖς Ἕλλησι τὴν δόξαν ὧν ἑαυτὸν ἀνηγόρευσεν ἡγεμόνα τῶν δʼ Ἑλλήνων οὐκ ἀνασχομένων ἀλλʼ ἐγκαλούντων, πέμψαντες εἰς Δελφοὺς Λακεδαιμόνιοι τοῦτο μὲν ἐξεκόλαψαν, τὰ δʼ ὀνόματα τῶν πόλεων, ὥσπερ ἦν δίκαιον, ἐνεχάραξαν. καίτοι πῶς εἰκός ἐστιν ἢ τοὺς Ἕλληνας ἀγανακτεῖν τῆς ἐπιγραφῆς μὴ μετασχόντας, εἰ συνῄδεσαν ἑαυτοῖς τὴν ἀπόλειψιν τῆς μάχης, ἢ Λακεδαιμονίους τὸν ἡγεμόνα καὶ στρατηγὸν ἐκχαράξαντας, ἐπιγράψαι τοὺς ἐγκαταλιπόντας καὶ περιιδόντας τὸν κίνδυνον; ὡς δεινότατόν ἐστιν, εἰ Σωφάνης μὲν καὶ Ἀείμνηστος καὶ πάντες οἱ διαπρεπῶς ἀγωνισάμενοι τὴν μάχην ἐκείνην οὐδὲ Κυθνίων ἐπιγραφομένων τοῖς τροπαίοις οὐδὲ Μηλίων ἠχθέσθησαν Ἡρόδοτος· δὲ τρισὶ μόναις πόλεσιν ἀναθεὶς τὸν ἀγῶνα τὰς ἄλλας πάσας ἐκχαράττει τῶν τροπαίων καὶ τῶν ἱερῶν.
43O sırada barbarlara karşı dört savaş yapıldı. Yunanların Artemision'dan kaçtığını, Thermopylai'de general ve kral tehlikeye atılırken evde kalıp Olympia ve Karneia şenlikleri yaparak ilgisiz durduklarını söyler. Salamis'i anlatırken Artemisia için bütün deniz savaşına ayırmadığı kadar söz yazar. Son olarak Plataia'da Yunanların oturup savaşı sonuna kadar fark etmediğini söyler; sanki Artemisia'nın akrabası Pigres'in şakayla, saçmalayarak yazdığı Kurbağalarla Fareler Savaşı gibi, başkaları duymasın diye sessizce savaşmaya anlaşmışlar gibi. Lakedaimonluların da cesarette barbarlardan üstün olmadığını, silahsız ve çıplak adamlarla savaşarak kazandığını söyler. Çünkü Kserkses'in huzurunda kırbaçla güç bela arkadan itilerek Yunanların üzerine gelmişlerdi; Plataia'da ise başka ruhlar almış gibi, “cesaret ve güç bakımından aşağı değillerdi, ama silahtan yoksun giysileri onlara en çok zararı verdi; çünkü hafif silahlılar olarak hoplitlere karşı savaşıyorlardı.”
O hâlde Lakedaimonlular silahsızlara karşı savaşmışsa, savaş orada bulunan öbürlerinin gözünden kaçmışsa, her şehrin onurlandırdığı ortak mezarlar boşsa, tanrıların yanındaki üçayaklar ve sunaklar yalan yazılarla doluysa, gerçeği yalnız Herodotos biliyorsa, Yunanları anan öbür bütün insanları o zamanın başarıları olağanüstüymüş diye şöhret aldatmışsa, Yunanlara o savaşlardan şanlı ya da büyük ne kalır?
Ne yapalım? Adam anlatmayı biliyor, üslubu tatlı, anlatılarında zarafet, ustalık ve cazibe var; “bir ozan gibi” masalını, bilgiyle değil ama ince ve zarif biçimde söylemiştir. Bunlar elbette herkesi büyüler ve çeker. Ama güller arasındaki kınkanat böceğinden sakınır gibi, pürüzsüz ve yumuşak biçimlerin altına gizlenen küfründen ve kötülemesinden sakınmalıyız ki Yunanistan'ın en iyi ve en büyük şehirleri ve adamları hakkında farkında olmadan tuhaf ve yanlış kanaatler edinmeyelim.
τεσσάρων δʼ ἀγώνων τότε πρὸς τοὺς βαρβάρους γενομένων, ἐκ μὲν Ἀρτεμισίου τοὺς Ἕλληνας ἀποδρᾶναί φησιν· ἐν δὲ Θερμοπύλαις, τοῦ στρατηγοῦ, καὶ βασιλέως προκινδυνεύοντος, οἰκουρεῖν καὶ ἀμελεῖν Ὀλύμπια καὶ Κάρνεια πανηγυρίζοντας· τὰ δʼ ἐν Σαλαμῖνι διηγούμενος τοσούτους περὶ Ἀρτεμισίας λόγους γέγραφεν, ὅσοις ὅλην τὴν ναυμαχίαν οὐκ ἀπήγγελκε τέλος δέ, καθημένους ἐν Πλαταιαῖς ἀγνοῆσαι μέχρι τέλους τὸν ἀγῶνα τοὺς Ἕλληνας, ὥσπερ βατραχομυομαχίας γινομένης, ἣν Πίγρης ὁ Ἀρτεμισίας ἐν ἔπεσι παίζων καὶ φλυαρῶν ἔγραψε, σιωπῇ διαγωνίσασθαι συνθεμένων, ἵνα λάθωσι τοὺς ἄλλους, · αὐτοὺς δὲ Λακεδαιμονίους ἀνδρείᾳ μὲν οὐδὲν κρείττονας γενέσθαι τῶν βαρβάρων, ἀνόπλοις δὲ καὶ γυμνοῖς μαχομένους κρατῆσαι. Ξέρξου μὲν γὰρ αὐτοῦ παρόντος, ὑπὸ μαστίγων μόλις ὄπισθεν ὠθούμενοι προσεφέροντο τοῖς Ἕλλησιν, ἐν δὲ Πλαταιαῖς, ὡς ἔοικεν, ἑτέρας ψυχὰς μεταλαβόντες λήματι μὲν καὶ ῥώμῃ οὐκ ἥσσονες ἦσαν· ἡ δὲ ἐσθής, ἔρημος ἐοῦσα ὅπλων, πλεῖστον ἐδηλήσατό σφεας πρὸς γὰρ ὁπλίτας ἐόντες γυμνῆτες ἀγῶνα ἐποιέοντο τί οὖν περίεστιν ἔνδοξον ἢ μέγα τοῖς Ἕλλησιν ἀπʼ ἐκείνων τῶν ἀγώνων, εἰ Λακεδαιμόνιοι μὲν ἀόπλοις ἐμάχοντο, τοὺς δʼ ἄλλους ἡ μάχη παρόντας ἔλαθε, κενὰ δὲ πολυάνδρια τιμώμενα τοῖς ἑκάστου, ψευδῶν δὲ γραμμάτων μεστοὶ τρίποδες ἑστᾶσι καὶ βωμοὶ παρὰ τοῖς θεοῖς, μόνος δὲ τἀληθὲς Ἡρόδοτος ἔγνω, τοὺς δʼ ἄλλους ἅπαντας ἀνθρώπους, ὅσοι λόγον Ἑλλήνων ἔχουσιν, ἐξηπάτηκεν ἡ φήμη τῶν τότε κατορθωμάτων, ὡς ὑπερφυῶν γενομένων; τί δῆτα; γραφικὸς ἁνήρ, καὶ ἡδὺς ὁ λόγος, καὶ χάρις ἔπεστι καὶ δεινότης καὶ ὥρα τοῖς διηγήμασι μῦθον δʼ ὡς ὅτʼ ἀοιδός, ἐπισταμένως μὲν οὒ λιγυρῶς δὲ καὶ γλαφυρῶς ἠγόρευκεν. ἀμέλει ταῦτα καὶ κηλεῖ καὶ προσάγεται πάντας, ἀλλʼ ὥσπερ ἐν ῥόδοις δεῖ κανθαρίδα φυλάττεσθαι τὴν βλασφημίαν αὐτοῦ καὶ κακολογίαν, λείοις καὶ ἁπαλοῖς σχήμασιν ὑποδεδυκυῖαν, ἵνα μὴ λάθωμεν ἀτόπους καὶ ψευδεῖς περὶ τῶν ἀρίστων καὶ μεγίστων, τῆς Ἑλλάδος πόλεων καὶ ἀνδρῶν δόξας λαβόντες.