İçeriğe geç
Plutarkhos

Plutarkhos

Aristophanes ile Menandros'un Karşılaştırması

Συγκρίσεως Ἀριστοφάνους καὶ Μενάνδρου ἐπιτομή

1Plutarkhos'un kayıp bir karşılaştırmasının özeti: özetleyen, yazarı üçüncü kişi olarak aktarır (“der”). Plutarkhos, Eski Komedya'nın dilini ağır biçimde yerer, Yeni Komedya ustası Menandros'u över. Aristophanes'ten örneklenen kelime oyunları Türkçede karşılanamadığı için köşeli ayraçla açıklanmıştır.

1. Bölüm

[…] Genel olarak söylersek Menandros'u çok daha üstün tutuyor, tek tek de şunları ekliyor: Aristophanes'in söyleyişinde bayağılık, sahne gösterisi ve kabalık var, der; Menandros'ta bunlardan eser yoktur. Eğitimsiz, sıradan biri Aristophanes'in söylediklerine kapılır, eğitimli kişiyse sıkılır. Karşıtlıklar, kafiyeli cümle sonları ve ses oyunlarını kastediyorum. Menandros bunları yerinde ve seyrek kullanır, dikkatle işler; Aristophanes ise sık sık, yersiz ve soğuk biçimde kullanır. Övülüyor, der, çünkü “hazinedarları suya daldırdı, onlar hazinedar değil, cadı imiş” [tamias / Lamia] demiştir; yine “bu adam ya kuzeydoğu rüzgârı ya da iftira üflüyor” [kaikias / sykophantias], “göbeğine vur, bağırsaklarına ve kalın bağırsağına”, “gülmekten Gela'ya varacağım” [gelōs / Gela], “ne yapayım sana, zavallı, sürgün edilmiş testi [ostrakon], ben sana?”, “Vahşi kötülükler ediyor bize, ey kadınlar, çünkü kendisi vahşi otlar arasında büyüdü” [agria], “ama güveler sorgucumu yiyip bitirmiş” [yani “saç yiyenler”], “getir buraya sırtı Gorgo'lu kalkanın dairesini” ile “bana da sırtı peynirli pastanın dairesini ver” ve daha böyle birçok şey.

Sözcük dokusunda tragedyanın tonu, komedyanın tonu, tumturak, düzyazı dili, kapalılık, bayağılık, şişkinlik, abartı, gevezelik ve mide bulandıran saçmalık bir aradadır. Bu kadar farklı ve uyumsuz öğeler taşıyan bu dil, her kişiye yakışanı ve uygun olanı da vermez: krala vakar, hatibe ustalık, kadına sadelik, sıradan kişiye düz söz, çarşı adamına kabalık. Sanki kurayla dağıtıyormuş gibi rastgele kelimeleri kişilere dağıtır; konuşanın oğul mu baba mı, köylü mü tanrı mı, koca karı mı kahraman mı olduğunu ayırt edemezsin.

1

[…] ὠς μὲν κοινῶς καὶ καθόλου εἰπεῖν πολλῷ προκρίνει τὸν Μένανδρον, ὡς δʼ ἐπὶ μέρους καὶ ταῦτα προστίθησι τὸ φορτικόν φησὶν ἐν λόγοις καὶ θυμελικὸν καὶ βάναυσον ὥς ἐστιν Ἀριστοφάνει, Μενάνδρῳ δʼ οὐδαμῶς. καὶ γὰρ ὁ μὲν ἀπαίδευτος καὶ ἰδιώτης, οἷς ἐκεῖνος λέγει, ἁλίσκεται ὁ δὲ πεπαιδευμένος δυσχερανεῖ· λέγω δὲ τὰ ἀντίθετα καὶ ὁμοιόπτωτα καὶ παρωνυμίας. τούτοις γὰρ ὁ μὲν μετὰ τοῦ προσήκοντος λόγου καὶ ὀλιγάκις χρῆται ἐπιμελείας αὐτὰ ἀξιῶν, ὁ δὲ καὶ πολλάκις καὶ οὐκ εὐκαίρως καὶ ψυχρῶς· ἐπαινεῖται γάρ φησὶν ʼ ὅτι τοὺς ταμίας ἐβάπτισεν, οὐχὶ ταμίας ἀλλὰ Λαμίας ὄντας· καὶ οὗτος ἤτοι καικίας ἢ συκοφαντίας πνεῖ καὶ γάστριζε καὶ τοῖς ἐντέροις καὶ τοῖς κόλοις καὶ ὑπὸ τοῦ γέλωτος εἰς Γέλαν ἀφίξομαι καὶ τί δῆτα σοι δράσω, κακόδαιμον, ἀμφορεὺς ἑξοστρακισθείς; καὶ ἄγρια γὰρ ἡμᾶς, ὦ γυναῖκες, δρᾷ κακά, ἅτʼ ἐν ἀγρίοισι τοῖς λαχάνοις αὐτὸς τραφείς καὶ ἀλλʼ ἦ τριχόβρωτες τὸν λόφον μου κατέφαγον καὶ φέρε δεῦρο γοργόνωτον ἀσπίδος κύκλον. κἀμοὶ πλακοῦντος τυρόνωτον δὸς κύκλον καὶ πολλὰ τοιαῦτα. ἔνεστι μὲν οὖν ἐν τῇ κατασκευῇ τῶν ὀνομάτων αὐτῷ τὸ τραγικὸν τὸ κωμικὸν τὸ σοβαρὸν τὸ πεζόν, ἀσάφεια κοινότης, ὄγκος καὶ δίαρμα, σπερμολογία καὶ φλυαρία ναυτιώδης. καὶ τοσαύτας διαφορὰς ἔχουσα καὶ ἀνομοιότητας ἡ λέξις οὐδὲ τὸ πρέπον ἑκάστῃ καὶ οἰκεῖον ἀποδίδωσιν οἷον λέγω βασιλεῖ τὸν ὄγκον ῥήτορι τὴν δεινότητα γυναικὶ τὸ ἁπλοῦν ἰδιώτῃ τὸ πεζὸν ἀγοραίῳ τὸ φορτικόν· ἀλλʼ ὥσπερ ἀπὸ κλήρου ἀπονέμει τοῖς προσώποις τὰ προστυχόντα τῶν ὀνομάτων, καὶ οὐκ ἂν διαγνοίης εἴθʼ υἱός ἐστιν εἴτε πατὴρ εἴτʼ, ἄγροικος εἴτε θεὸς εἴτε γραῦς εἴθʼ ἣρως ὁ διαλεγόμενος.

22. Bölüm

Menandros'un söyleyişi ise öyle işlenmiş, kendi içinde öyle harmanlanmış ve kaynaşmıştır ki birçok duygu ve karakterden geçip her türlü kişiye uyarken bir ve aynı görünür, yaygın, alışılmış ve gündelik ihtiyaca yarayan kelimelerdeki benzerliğini korur. Eğer konu bir gösteriş ve gürültü gerektirirse, flütün bütün deliklerini açar gibi sesi yükseltir, ama sonra çabucak ve inandırıcı biçimde onu kapatıp kendi tonuna geri getirir.

Birçok ünlü zanaatkâr yetişmiştir; ama hiçbir ayakkabıcı aynı ayakkabıyı, hiçbir maske ustası aynı maskeyi, hiç kimse aynı giysiyi erkeğe, kadına, delikanlıya, ihtiyara ve köleye birden uygun yapmamıştır. Menandros ise dilini öyle harmanlamıştır ki her tabiata, her ruh hâline ve her yaşa uyar. Bu işe daha gençken başlamış, şiir yazıp oyun sahnelemenin en verimli çağında, Aristoteles'in dediği gibi yazarların söyleyişinin en çok geliştiği dönemde ölmüştür. Menandros'un ilk oyunlarıyla orta ve son dönem oyunlarını karşılaştıran biri, yaşasaydı bunlara neler ekleyeceğini onlardan anlayabilir.

2

ἡ δὲ Μενάνδρου φράσις οὕτω συνέξεσται καὶ συμπέπνευκε κεκραμένη πρὸς ἑαυτήν, ὥστε διὰ πολλῶν ἀγομένη παθῶν καὶ ἠθῶν καὶ προσώποις ἐφαρμόττουσα παντοδαποῖς μία τε φαίνεσθαι καὶ τὴν ὁμοιότητα τηρεῖν ἐν τοῖς κοινοῖς καὶ συνήθεσι καὶ ὑπὸ τὴν χρείαν ὀνόμασιν· ἐὰν δέ τινος ἄρα ν τερατείας εἰς τὸ πρᾶγμα καὶ ψόφου δεήσῃ, καθάπερ αὐλοῦ πάντρητον ἀνασπάσας ταχὺ πάλιν καὶ πιθανῶς ἐπέβαλε καὶ κατέστησε τὴν φωνὴν εἰς τὸ οἰκεῖον. πολλῶν δὲ γεγονότων εὐδοκίμων τεχνιτῶν, οὔθʼ ὑπόδημα δημιουργὸς οὔτε προσωπεῖον σκευοποιὸς οὔτε τις ἱμάτιον ἅμα ταὐτὸν ἀνδρὶ καὶ γυναικὶ καὶ μειρακίῳ καὶ γέροντι καὶ οἰκότριβι πρέπον ἐποίησεν· ἀλλὰ Μένανδρος; οὕτως ἔμιξε τὴν λέξιν, ὥστε πάσῃ καὶ φύσει καὶ διαθέσει καὶ ἡλικίᾳ σύμμετρον εἶναι, καὶ ταῦτα νέος μὲν ἔτι τοῦ πράγματος ἁψάμενος, ἐν ἀκμῇ δὲ τοῦ ποιεῖν καὶ διδάσκειν τελευτήσας, ὅτε μάλιστα καὶ πλείστην ἐπίδοσιν, ὡς Ἀριστοτέλης φησί, λαμβάνει τὰ περὶ τὴν λέξιν τοῖς γράφουσιν. εἰ οὖν πρὸς τὰ πρῶτα τῶν Μενάνδρου δραμάτων τὰ μέσα καὶ τὰ τελευταῖα παραβάλοι τις, ἐξ αὐτῶν ἐπιγνώσεται, ὅσα ἔμελλεν, εἰ ἐπεβίω, καὶ τούτοις ἕτερα προσθήσειν.

33. Bölüm

Oyun yazarlarının kimi kalabalık ve halk için, kimi azınlık için yazar; ikisine birden uyanı başarmış kimseyi söylemek kolay değildir. Aristophanes ne çoğunluğun hoşuna gider ne de akıllıların katlanabileceği biridir. Şiiri, yaşı geçmiş, sonra evli kadın taklidi yapan bir fahişeye benzer: çoğunluk küstahlığına dayanamaz, ağırbaşlılar da ahlaksızlığından ve kötülüğünden tiksinir.

Menandros ise en çok lütfuyla kendini yeterli kılmıştır; tiyatrolarda, sohbetlerde, sofralarda şiirini sunar. Bu şiir, Yunanistan'ın yetiştirdiği güzellikler arasında en yaygın okuma, öğrenme ve yarışma malzemesidir. Söz ustalığının ne olduğunu ve nasıl olduğunu gösterir, karşı konulmaz ikna gücüyle her yere yayılır, Yunanca konuşan her kulağı ve zihni kendine bağlar. Eğitimli bir adam, Menandros dışında ne için tiyatroya gitmeye değer görür? Söz sevenlerle tiyatrolar başka hangi komedya kişisi sahneye çıkınca dolar? Sofrada kim için masa daha haklı olarak yer açar, Dionysos kime yol verir? Ressamların gözleri yorulunca canlı yeşil renklere dönmesi gibi, filozoflar ve söz sevenler için de Menandros, o sert ve keskin şeylerden bir dinlenmedir; zihni, çiçekli, gölgeli ve rüzgârlı bir çayırda ağırlar gibidir.

3

ὅτι τῶν διδασκόντων οἱ μὲν πρὸς τὸν ὄχλον καὶ τὸν δῆμον γράφουσιν οἱ δὲ τοῖς ὀλίγοις, τὸ δʼ ἐν ἀμφοῖν ἁρμόττον τοῖς γένεσιν οὐ ῥᾴδιον ὅτῳ τῶν πάντων ὑπῆρξεν εἰπεῖν. Ἀριστοφάνης μὲν οὖν οὔτε τοῖς πολλοῖς ἀρεστὸς οὔτε τοῖς φρονίμοις ἀνεκτός, ἀλλʼ ὥσπερ ἑταίρας τῆς ποιήσεως παρηκμακυίας, εἶτα μιμουμένης γαμετήν, οὔθʼ οἱ πολλοὶ τὴν αὐθάδειαν ὑπομένουσιν οἵ τε σεμνοὶ βδελύττονται τὸ ἀκόλαστον καὶ κακόηθες. ὁ δὲ Μένανδρος; μετὰ χαρίτων μάλιστα ἑαυτὸν αὐτάρκη παρέσχηκεν, ἐν θεάτροις ἐν διατριβαῖς ἐν συμποσίοις, ἀνάγνωσμα καὶ μάθημα καὶ ἀγώνισμα κοινότατον ὧν ἡ Ἑλλὰς ἐνήνοχε καλῶν παρέχων, τὴν ποίησιν, δεικνὺς ὅ τι δὴ καὶ ὁποῖον ἦν ἄρα δεξιότης λόγου, ἐπιὼν ἁπανταχόσε μδτὰ πειθοῦς ἀφύκτου καὶ χειρούμενος ἅπασαν ἀκοὴν καὶ διάνοιαν Ἑλληνικῆς φωνῆς· τίνος γὰρ ἄξιον ἀληθῶς εἰς θέατρον ἐλθεῖν ἄνδρα πεπαιδευμένον ἢ Μενάνδρου ἕνεκα; πότε θέατρα πίμπλαται ἀνδρῶν φιλολόγων, κωμικοῦ προσώπου δειχθέντος; ἐν δὲ συμποσίοις τίνι δικαιότερον ἡ τράπεζα παραχωρεῖ καὶ τόπον ὁ Διόνυσος δίδωσι; φιλοσόφοις καὶ φιλολόγοις, ὥσπερ ὅταν οἱ γραφεῖς ἐκπονηθῶσι τὰς ὄψεις, ἐπὶ τὰ ἀνθηρὰ καὶ ποώδη χρώματα τρέπουσιν, ἀνάπαυλα τῶν ἀκράτων καὶ συντόνων ἐκείνων Μένανδρός ἐστιν, οἷον εὐανθεῖ λειμῶνι καὶ σκιερῷ καὶ πνευμάτων μεστῷ δεχόμενος τὴν διάνοιαν.

44. Bölüm

Şehir bu dönemde çok sayıda iyi komedya oyuncusu yetiştirmiş olmasına rağmen […] Menandros'un komedyalarında bol ve kutsal bir tuz vardır; sanki Afrodit'in doğduğu o denizden çıkmıştır. Aristophanes'in tuzu ise acı ve sert, yaralayıcı ve ısırıcı bir keskinlik taşır. Dillere destan ustalığı nerededir, söyleyişte mi kişilerde mi, bilmiyorum. Taklit ettiklerini de daha kötüye doğru taklit etmiştir: kurnazlık onda zarif değil, kötücüldür; köylülük saf değil, aptalcadır; gülünçlük oyunbaz değil, maskaracadır; aşk neşeli değil, ahlaksızcadır. Bu adam şiirini ölçülü kimse için yazmış değil gibidir: çirkin ve hayâsız olanı ahlaksızlara, küfürlü ve acı olanı kıskanç ve kötü yürekli insanlara yazmıştır.

4

ὅτι κωμῳδίας ὑποκριτὰς τοῦ χρόνου τούτου πολλοὺς καὶ ἀγαθοὺς τῆς πόλεως ἐνεγκούσης, […] αἱ Μενάνδρου κωμῳδίαι ἀφθόνων ἁλῶν καὶ ἱερῶν μετέχουσιν, ὥσπερ ἐξ ἐκείνης γεγονότων τῆς θαλάττης, ἐξ ὦν Ἀφροδίτη γέγονεν. οἱ δʼ Ἀριστοφάνους ἅλες πικροὶ καὶ τραχεῖς ὄντες ἑλκωτικὴν δριμύτητα καὶ δηκτικὴν ἔχουσι· καὶ οὐκ οἶδʼ ἐν οἷς ἔστιν ἡ θρυλουμένη δεξιότης ὑπʼ αὐτοῦ, ἐν λόγοις ἢ προσώποις ἀμέλει καὶ τὰ μεμιμημένα πρὸς τὸ χεῖρον μεμίμηται τὸ γὰρ πανοῦργον οὐ πολιτικὸν ἀλλὰ κακόηθες, καὶ τὸ ἄγροικον οὐκ ἀφελὲς ἀλλʼ ἠλίθιον, καὶ τὸ γελοῖον οὐ παιγνιῶδες ἀλλὰ καταγέλαστον, καὶ τὸ ἐρωτικὸν οὐχ ἱλαρὸν ἀλλʼ ἀκόλαστον. οὐδενὶ γὰρ ὁ ἄνθρωπος ἔοικε μετρίῳ τὴν ποίησιν γεγραφέναι, ἀλλὰ τὰ μὲν αἰσχρὰ καὶ ἀσελγῆ τοῖς ἀκολάστοις, τὰ βλάσφημα δὲ καὶ πικρὰ τοῖς βασκάνοις καὶ κακοήθεσιν.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…