Plutarkhos
Genç Cato
Κάτων
1.11. Bölüm
Cato'nun soyu ününü ve itibarını ilk olarak dedesinin babası Cato'dan almıştı; aretē'si sayesinde Romalılar arasında en büyük şöhrete ve güce erişen bu adamı kendi hayatını anlattığımız yerde yazmıştık. Cato, kardeşi Caepio ve kız kardeşi Porcia ile birlikte anne babasını yitirip yetim kalmıştı. Bir de Servilia vardı, Cato'nun anne bir kız kardeşi. Bunların hepsi dayıları Livius Drusus'un yanında büyüyüp yaşıyordu. Drusus o sıralar devlet işlerini elinde tutuyordu: son derece usta bir hatipti, başka bakımlardan da en itidalli adamlardan biriydi ve gururda hiçbir Romalıdan geri kalmazdı.
Κάτωνι δὲ τὸ μὲν γένος ἀρχὴν ἐπιφανείας ἔλαβε καὶ δόξης ἀπὸ τοῦ προπάππου Κάτωνος, ἀνδρὸς ἐν δόξῃ καὶ δυνάμει μάλιστα Ῥωμαίων γενομένου διʼ ἀρετήν, ὡς ἐν τοῖς περὶ ἐκείνου γέγραπται, κατελείφθη δὲ γονέων ὀρφανὸς μετʼ ἀδελφοῦ Καιπίωνος καὶ Πορκίας ἀδελφῆς. ἦν δὲ καὶ Σερβιλία Κάτωνος ὁμομήτριος ἀδελφή. καὶ πάντες οὗτοι παρὰ Λιβίῳ Δρούσῳ τροφὴν καὶ δίαιταν εἶχον, θείῳ μὲν ὄντι πρὸς μητρός, ἄγοντι δὲ τὴν πολιτείαν τότε· καὶ γὰρ εἰπεῖν δεινότατος ἦν, καὶ τἆλλα σώφρων ἀνὴρ ἐν τοῖς μάλιστα, καὶ φρονήματος οὐδενὶ Ῥωμαίων ὑφιέμενος.
1.2Anlatıldığına göre Cato daha çocukken sesiyle, yüzüyle, oyunlardaki davranışıyla bile sarsılmaz, duygularına kapılmayan ve her konuda sağlam bir karakter belli ediyordu. Giriştiği işi yaşının çok üstünde bir güçle sonuna kadar götürüyordu; kendisine yaltaklananlara karşı sert ve ters davranır, korkutmaya kalkanlar karşısında ise daha da dik dururdu. Onu güldürmek de çok zordu, yüzü ancak seyrek olarak bir gülümsemeyle yumuşardı. Çabuk öfkelenmez, öfkeye kolay kapılmazdı; ama bir kez öfkelendi mi yatıştırmak güçtü.
λέγεται δὲ Κάτων εὐθὺς ἐκ παιδίου τῇ τε φωνῇ καὶ τῷ προσώπῳ καὶ ταῖς περὶ τὰς παιδιὰς διατριβαῖς ἦθος ὑποφαίνειν ἄτρεπτον καὶ ἀπαθὲς καὶ βέβαιον ἐν πᾶσιν. ἰσχύν τε γὰρ εἶχον αὐτοῦ παρʼ ἡλικίαν τελεσιουργὸν αἱ ὁρμαί, καὶ τοῖς κολακεύουσι τραχὺς ὢν καὶ προσάντης, ἔτι μᾶλλον ἐκράτει τῶν ἐκφοβούντων. ἦν δὲ καὶ πρὸς γέλωτα κομιδῇ δυσκίνητος, ἄχρι μειδιάματος σπανίως τῷ προσώπῳ διαχεόμενος, καὶ πρὸς ὀργὴν οὐ ταχὺς οὐδὲ ὀλισθηρός, ὀργισθεὶς δὲ δυσπαραίτητος.
1.3Derslere başlayınca kavrayışının ağır ve yavaş olduğu görüldü; ama bir kez kavradığını sımsıkı tutuyor, unutmuyordu. Tabiatta da zaten böyledir: yetenekliler çabuk hatırlar, hafızası güçlü olanlar ise bilgiyi zahmet çekip uğraşarak edinenlerdir; çünkü öğrenilen her şey ruhta bir tür dağlama izi bırakır.
ὡς οὖν εἰς τὸ μανθάνειν ἧκε, νωθρὸς ἦν ἀναλαβεῖν καὶ βραδύς, ἀναλαβὼν δὲ κάτοχος καὶ μνημονικός, ὃ δὴ καὶ πέφυκεν ἄλλως, τοὺς μὲν εὐφυεῖς ἀναμνηστικοὺς μᾶλλον εἶναι, μνημονικοὺς δὲ τοὺς μετὰ πόνου καὶ πραγματείας παραδεχομένους· γίνεται γὰρ οἷον ἔγκαυμα τῆς ψυχῆς τῶν μαθημάτων ἕκαστον.
1.4Cato'nun öğrenmesini güçleştiren bir şey de kolay ikna olmamasıydı galiba. Çünkü öğrenmek düpedüz bir etkilenmedir ve çabuk ikna olmak, direnme gücü az olanların başına gelir. Bu yüzden gençler yaşlılardan, hastalar sağlıklılardan daha kolay ikna olur; kısacası kuşku duyan yanın en zayıf olduğu insanlarda inanç en kolay yerleşir.
ἔοικε δὲ καὶ τὸ δύσπειστον τῷ Κάτωνι ποιεῖν ἐργωδεστέραν τὴν μάθησιν· πάσχειν γάρ τι τὸ μανθάνειν ἀτεχνῶς ἐστι, καὶ τὸ πείθεσθαι ταχὺ τοῖς ἧττον ἀντέχειν δυναμένοις συμβέβηκε. διὸ πείθονται μᾶλλον νέοι γερόντων καὶ νοσοῦντες ὑγιαινόντων, καὶ ὅλως ἐν οἷς τὸ ἀποροῦν ἀσθενέστατόν ἐστι, ῥᾷστον τὸ προστιθέμενον.
1.5Yine de Cato'nun lalasının sözünü dinlediği, söylenen her şeyi yaptığı, ama her buyruğun gerekçesini sorup nedenini öğrenmek istediği anlatılır. Zaten Sarpedon adındaki bu lala kibar bir adamdı, yumruktan önce söze başvururdu.
τῷ μέντοι παιδαγωγῷ τὸν Κάτωνα πείθεσθαι μὲν λέγουσι καὶ ποιεῖν ἅπαν τὸ προσταττόμενον, ἑκάστου δὲ τὴν αἰτίαν ἀπαιτεῖν καὶ τὸ διὰ τί πυνθάνεσθαι. καὶ γὰρ ἦν χαρίεις ὁ παιδαγωγὸς αὐτοῦ καὶ λόγον ἔχων τοῦ κονδύλου προχειρότερον, ὄνομα Σαρπηδών.
2.12. Bölüm
Cato daha çocukken Roma'nın müttefikleri Roma vatandaşlığına kabul edilmek için çabalıyordu. Savaşçılığıyla tanınan, büyük itibar sahibi Pompaedius Silo adında biri, Drusus'un dostu olduğu için evinde birkaç gün misafir kaldı. Bu sırada çocuklarla ahbap oldu ve onlara, "Haydi bakalım," dedi, "vatandaşlık konusunda bize destek olması için dayınıza yalvarın."
ἔτι δὲ παιδὸς τοῦ Κάτωνος ὄντος ἔπραττον οἱ σύμμαχοι τῶν Ῥωμαίων ὅπως μεθέξουσι τῆς ἐν Ῥώμῃ πολιτείας· καί τις Πομπαίδιος Σίλλων, ἀνὴρ πολεμικὸς καί μέγιστον ἔχων ἀξίωμα, τοῦ δὲ Δρούσου φίλος, κατέλυσε παρʼ αὐτῷ πλείονας ἡμέρας, ἐν αἷς γεγονὼς τοῖς παιδίοις συνήθης, ἄγε, εἶπεν, ὅπως ὑπὲρ ἡμῶν δεήσεσθε τοῦ θείου συναγωνίσασθαι περὶ τῆς πολιτείας.
2.2Caepio gülümseyerek başını salladı; ama Cato tek söz etmeden misafirlere dik dik, sert sert baktı. Pompaedius da, "Ya sen, delikanlı," dedi, "sen ne dersin? Kardeşin gibi sen de misafirlerin hatırı için dayını razı etmeye yardım etmez misin?"
ὁ μὲν οὖν Καιπίων διαμειδιάσας ἐπένευσε, τοῦ δὲ Κάτωνος οὐδὲν ἀποκριναμένου καί βλέποντος εἷς τοὺς ξένους ἀτενὲς καί βλοσυρόν, ὁ Πομπαίδιος, σὺ δέ, εἶπεν, ἡμῖν, ὦ νεανία, τί λέγεις; οὐχ οἷος εἶ τοῖς ξένοις συλλαμβάνεσθαι πρὸς τὸν θεῖον, ὥσπερ ὁ ἀδελφός;
2.3Cato ağzını açmadı, susuşuyla ve yüzüyle isteği reddeder gibiydi. Pompaedius bunun üzerine onu kaldırıp bırakacakmış gibi pencereden dışarı sarkıttı; razı olmasını emretti, yoksa aşağı atacağını söyledi. Bir yandan sesini sertleştiriyor, bir yandan havada asılı çocuğu pencerenin üstünde defalarca sallıyordu.
μὴ φθεγγομένου δὲ τοῦ Κάτωνος, ἀλλὰ τῇ σιωπῇ καί τῷ προσώπῳ δοκοῦντος ἀπολέγεσθαι τὴν δέησιν, ἀράμενος αὐτὸν ὁ Πομπαίδιος ὑπὲρ θυρίδος ὡς ἀφήσων ὁμολογεῖν ἐκέλευεν ἢ ῥίψειν ἔφασκεν, ἅμα τῇ τε φωνῇ τραχυτέρᾳ χρώμενος καί ταῖς χερσὶν ἀπηρτημένον τὸ σῶμα πολλάκις ὑπὲρ τῆς θυρίδος κραδαίνων.
2.4Cato uzun süre hiç ürkmeden, korkusuzca dayandı. Pompaedius sonunda onu yere indirdi ve dostlarına yavaşça şöyle dedi: "Şunun çocuk olması İtalya için ne büyük talih! Yetişkin olsaydı, halk meclisinde bize tek bir oy çıkmazdı sanırım."
ἐπεὶ δὲ πολὺν χρόνον οὕτω διεκαρτέρησεν ὁ Κάτων ἀνέκπληκτος καί ἀδεής, καταθέμενος αὐτὸν Πομπαίδιος ἡσυχῇ πρὸς τοὺς φίλους εἶπεν· οἷον εὐτύχημα τῆς Ἰταλίας ὅτι παῖς οὗτός ἐστιν· εἰ δὲ ἀνὴρ ἦν, μίαν οὐκ ἂν οἶμαι ψῆφον ἡμῖν ἐν τῷ δήμῳ γίνέσθαι.
2.5Bir başka sefer bir akrabası doğum günü dolayısıyla başka çocuklarla birlikte Cato'yu ve kardeşlerini yemeğe çağırmıştı. Çocuklar boş kaldıkları bir sırada evin bir köşesinde kendi başlarına, küçüklü büyüklü karışık oynuyorlardı. Oyunları mahkeme oyunuydu: davalar, suçlamalar ve hüküm giyenlerin hapse götürülmesi.
πάλιν δὲ συγγενοῦς τινος ἐν γενεθλίοις καλέσαντος ἐπὶ δεῖπνον ἄλλους τε παῖδας καί τοὺς περὶ Κάτωνα, σχολὴν ἄγοντες ἔν τινι μέρει τῆς οἰκίας ἔπαιζον αὐτοὶ καθʼ ἑαυτοὺς ἀναμεμιγμένοι νεώτεροι καί πρεσβύτεροι, τὸ δὲ παιζόμενον ἦν δίκαι καί κατηγορίαι καί ἀγωγαὶ τῶν ἁλισκομένων.
2.6Hüküm giymiş çocuklardan yakışıklı biri, daha büyük bir çocuk tarafından bir odaya götürülüp kapatılınca Cato'ya seslendi. Cato neler olduğunu hemen anlayıp kapıya geldi, önünde durup engel olmaya çalışanları itip çocuğu dışarı çıkardı. Sonra öfkeyle eve döndü; başka çocuklar da peşinden gitti.
εἷς οὖν τῶν ἑαλωκότων παίδων εὐπρεπὴς τὴν ὄψιν ὑπὸ πρεσβυτέρου παιδὸς ἀχθεὶς εἴς τι δωμάτιον καί εἱρχθείς ἐπεκαλεῖτο τὸν Κάτωνα, ταχὺ δὴ τὸ γινόμενον συνεὶς ἧκεν ἐπὶ τὰς θύρας ὁ Κάτων, καί διωσάμενος τοὺς προεστῶτας καί διακωλύοντας ἐξήγαγε τὸν παῖδα· καί μετʼ ὀργῆς ἔχων ἀπῆλθεν οἴκαδε, καί παῖδες ἕτεροι συνηκολούθησαν.
3.13. Bölüm
Çocuklar arasında öyle ünlüydü ki Sulla'nın başına şu geldi: Çocukların yaptığı, Troia denilen kutsal at gösterisi için soylu çocukları toplamış, onlara alıştırma yaptırıyordu ve iki önder atadı. Çocuklar bunlardan birini annesinin hatırı için kabul ettiler, çünkü Sulla'nın karısı Metella'nın oğluydu. Ötekini, Pompeius'un yeğeni Sextus'u ise istemediler; ne alıştırma yapmaya razı oldular ne de onun peşinden gitmeye. Sulla kimi istediklerini sorunca hepsi "Cato!" diye bağırdı; Sextus da bu onuru, kendisinden üstün birine bırakır gibi kendiliğinden ona verdi.
οὕτω δʼ ἦν περιβόητος ὥστʼ, ἐπειδὴ Σύλλας τὴν παιδικὴν καὶ ἱερὰν ἱπποδρομίαν, ἣν καλοῦσι Τροίαν, ἐπὶ θέᾳ διδάσκων καὶ συναγαγὼν τοὺς εὐγενεῖς παῖδας ἀπέδειξεν ἡγεμόνας δύο, τὸν μὲν ἕτερον οἱ παῖδες ἐδέξαντο διὰ τὴν μητέρα Μετέλλης γὰρ ἦν υἱός, τῆς Σύλλα γυναικός, τὸν δὲ ἕτερον, ἀδελφιδοῦν ὄντα Πομπηΐου, Σέξτον, οὐκ εἴων οὐδὲ ἐβούλοντο μελετᾶν οὐδὲ ἕπεσθαι, πυνθανομένου δὲ τοῦ Σύλλα τίνα βούλοιντο, πάντες ἐβόησαν Κάτωνα, καὶ ὅ γε Σέξτος αὐτὸς εἴξας παρῆκεν ὡς κρείττονι τὴν φιλοτιμίαν.
3.2Sulla'nın onlarla babalarından kalma bir dostluğu vardı; zaman zaman çocukları yanına çağırır, onlarla sohbet ederdi. Oysa elindeki yönetimin ve gücün ağırlığı yüzünden böyle bir yakınlığı pek az kimseye gösterirdi. Sarpedon da bunu hem saygınlık hem güvenlik bakımından büyük bir kazanç sayıyor, Cato'yu selama götürmek için sık sık Sulla'nın evine getiriyordu. Oysa o günlerde bu ev, oraya sürüklenip işkence görenlerin çokluğu yüzünden görünüşte günahkârların gittiği yerden farksızdı.
ἔτυχε δὲ καὶ φίλος ὢν ὁ Σύλλας πατρικὸς αὐτοῖς, καί ποτε καὶ προσηγάγετο καὶ προσωμίλησεν, ὀλίγοις πάνυ νέμων τὴν τοιαύτην φιλοφροσύνην, διὰ βάρος καὶ ὄγκον ἧς εἶχεν ἀρχῆς καὶ δυνάμεως, μέγα δὴ ποιούμενος ὁ Σαρπηδὼν τοῦτο πρὸς τιμὴν ἅμα καὶ ἀσφάλειαν, ἦγεν ἀσπασόμενον τὸν Κάτωνα συνεχῶς εἰς τὴν οἰκίαν τοῦ Σύλλα, μηδὲν τότε προσιδεῖν ἀσεβῶν χώρου διαφέρουσαν, ὑπὸ πλήθους τῶν ἀγομένων καὶ στρεβλουμένων.
3.3Cato o sırada on dört yaşındaydı. Ünlü adamlar olduğu söylenen kişilerin kesik başlarının dışarı çıkarıldığını, orada bulunanların gizlice inlediğini görünce lalasına, neden kimsenin bu adamı öldürmediğini sordu. Lalası, "Çünkü oğlum," dedi, "ondan nefret ettiklerinden çok korkuyorlar." Cato, "Peki öyleyse neden bana bir kılıç vermedin," dedi, "onu öldürüp vatanı kölelikten kurtarayım?"
ἦν μὲν οὖν ἔτος ἐκεῖνο τῷ Κάτωνι τεσσαρεσκαιδέκατον ἰδὼν δὲ κεφαλὰς ἐπιφανῶν ἀνδρῶν λεγομένων ἐκκομιζομένας, καὶ κρύφα τοὺς παρόντας ἐπιστένοντας, ἠρώτησε τὸν παιδαγωγόν ὅ τι δὴ τοῦτον τὸν ἄνθρωπον οὐδεὶς ἀποκτίννυσιν. εἰπόντος δὲ ἐκείνου, φοβοῦνται γὰρ αὐτὸν, ὦ παῖ, μᾶλλον, ἢ μισοῦσι, τί οὖν, εἶπεν, οὐκ ἐμοὶ ξίφος ἔδωκας, ἵνα αὐτὸν ἀνελὼν ἀπήλλαξα δουλείας τὴν πατρίδα;
3.4Sarpedon bu sözü duyunca, hem de çocuğun bakışlarının ve yüzünün öfke ve hırsla dolduğunu görünce öyle korktu ki o günden sonra, gözü pek bir işe kalkışmasın diye onu yakından izleyip gözetmeye başladı.
τοῦτον τὸν λόγον ἀκούσας ὁ Σαρπηδών, ἅμα δὲ καὶ τὸ βλέμμα καὶ τὸ πρόσωπον αὐτοῦ πιμπλάμενον ὀργῆς καὶ μένους κατιδών, οὕτως ἔδεισεν ὥστε τὸ λοιπὸν ἤδη προσέχειν ἀκριβῶς καὶ παραφυλάττειν, μή τι τολμήσῃ παραβολώτερον.
3.5Daha küçücük bir çocukken, en çok kimi sevdiğini soranlara "Kardeşimi" diye cevap verirdi; ikinci sırada kimi sevdiği sorulunca yine "Kardeşimi" derdi, üçüncüsünde de öyle, ta ki soran kişi aynı cevabı defalarca alıp bıkana kadar. Büyüdükçe kardeşine olan sevgisi daha da pekişti. Yirmi yaşına gelene kadar Caepio olmadan ne akşam yemeği yedi, ne yolculuğa çıktı, ne de Forum'a adım attı.
ἔτι μὲν οὖν παιδάριον ὢν μικρόν, ἀπεκρίνατο τοῖς ἐρωτῶσι τίνα φιλεῖ μάλιστα, τὸν ἀδελφόν τίνα δεύτερον, ὁμοίως τὸν ἀδελφόν, καὶ τρίτον, ἄχρι οὗ πολλάκις λέγοντος ἀπεῖπεν ὁ ἐρωτῶν, γενόμενος δʼ ἐν ἡλικίᾳ μᾶλλον ἐβεβαίου τὴν πρὸς τὸν ἀδελφόν εὔνοιαν. ἔτη γὰρ εἴκοσι γεγονώς χωρὶς Καιπίωνος οὐκ ἐδείπνησεν, οὐκ ἀπεδήμησεν, εἰς ἀγορὰν οὐ προῆλθε.
3.6Yalnız Caepio güzel koku sürünürdü, o sürünmezdi. Yaşayışının başka yanlarında da titiz ve sertti. Kendisi de itidali ve ölçülülüğüyle takdir edilen Caepio, başkalarıyla karşılaştırıldığında gerçekten böyle olduğunu kabul eder, ama şöyle derdi: "Yaşayışımı Cato'nunkiyle yan yana koyunca kendimi Sippius'tan farklı bulmuyorum." Adını andığı bu kişi sefahati ve yumuşaklığıyla dillere düşmüş biriydi.
μύρον δʼ ἐκείνου λαμβάνοντος αὐτὸς παρῃτεῖτο· καὶ τἆλλα τὰ περὶ τὴν δίαιταν ἦν ἀκριβὴς καὶ σύντονος, ὁ γοῦν Καιπίων ἐπὶ σωφροσύνῃ καὶ μετριότητι θαυμαζόμενος ὡμολόγει τοιοῦτος εἶναι πρὸς τοὺς ἄλλους ἐξεταζόμενος, ἀλλʼ ὅταν, ἔφη, παρὰ τὸν Κάτωνος βίον παραβάλλω τὸν ἐμόν, οὐδὲν ἐμαυτῷ φαίνομαι Σιππίου διαφέρειν, τῶν ἐπὶ τρυφῇ τινα καὶ μαλακίᾳ περιβοήτων ὀνομάσας.
4.14. Bölüm
Cato Apollon rahipliğini aldıktan sonra ayrı bir eve taşındı, babadan kalan mirastan yüz yirmi talant tutan payını aldı ve yaşayışını daha da kıstı. Stoacı filozoflardan Tyroslu Antipatros'u yanına alıp özellikle ahlak ve siyaset öğretilerine sıkı sıkıya bağlandı. Bütün aretēlere bir tür ilham gelmişçesine tutkuyla sarılmıştı, ama güzel olanın en çok adalette görünen, hoşgörüye de iltimasa da eğilmeyen o katı yüzünü seviyordu.
ὁ δὲ Κάτων ἐπειδὴ τὴν ἱερωσύνην ἔλαβε τοῦ Ἀπόλλωνος, μετοικήσας καὶ νειμάμενος μοῖραν τῶν πατρῴων ἑκατὸν εἴκοσι ταλάντων γενομένην, τὴν μὲν δίαιταν ἔτι μᾶλλον συνέστειλεν, Ἀντίπατρον δὲ Τύριον τῶν ἀπὸ τῆς στοᾶς φιλοσόφων προσεταιρισάμενος, τοῖς ἠθικοῖς μάλιστα καὶ πολιτικοῖς ἐνεφύετο δόγμασι, περὶ πᾶσαν μὲν ἀρετὴν ὥσπερ ἐπιπνοίᾳ τινὶ κατάσχετος γεγονώς, διαφόρως δὲ τοῦ καλοῦ τὸ περὶ τὴν δικαιοσύνην ἀτενὲς, καὶ ἄκαμπτον εἰς ἐπιείκειαν ἢ χάριν, ὑπερηγαπηκώς.
4.2Kalabalıklara karşı bir araç olarak hitabeti de çalışırdı; çünkü büyük bir şehirde olduğu gibi siyaset felsefesinin yanında da savaşçı bir gücün beslenmesi gerektiğini düşünüyordu. Ama çalışmalarını başkalarıyla birlikte yapmazdı, konuşmasını da kimse dinlememişti. Dostlarından biri, "İnsanlar suskunluğundan yakınıyor, Cato," deyince, "Hayatımdan yakınmasınlar da," dedi. "Söyleyeceklerim susulsa daha iyi olacak şeyler olmadığında konuşmaya başlarım."
ἤσκει δὲ καὶ τὸν ὀργανικὸν εἰς πλήθη λόγον, ἀξιῶν ὥσπερ ἐν πόλει μεγάλῃ τῇ πολιτικῇ φιλοσοφίᾳ καὶ μάχιμον εἶναί τι παρατρεφόμενον. οὐ μέντοι μεθʼ ἑτέρων ἐποιεῖτο τὰς μελέτας, οὐδʼ ἠκροάσατο λέγοντος οὐδείς, ἀλλὰ καὶ πρός τινα τῶν ἑταίρων εἰπόντα, μέμφονταί σου, Κάτων, οἱ ἄνθρωποι τὴν σιωπήν, μόνον, ἔφη, μὴ τὸν βίον. ἄρξομαι δὲ λέγειν, ὅταν μὴ μέλλω λέγειν ἄξια σιωπῆς.
5.15. Bölüm
Porcia Bazilikası denilen yapı, yaşlı Cato'nun sansörlüğü sırasında adadığı bir eserdi. Halk tribünleri işlerini orada görmeyi âdet edinmişlerdi ve bir sütun oturdukları sıralara engel olduğu için onu kaldırmaya ya da başka yere taşımaya karar verdiler. Cato'yu ilk kez, istemeye istemeye Forum'a çıkaran bu oldu: onlara karşı durdu ve hem hitabetini hem vakarını ortaya koyarak hayranlık uyandırdı.
ἡ δὲ καλουμένη Πορκία βασιλικὴ τιμητικὸν ἦν ἀνάθημα τοῦ παλαιοῦ Κάτωνος, εἰωθότες οὖν ἐκεῖ χρηματίζειν οἱ δήμαρχοι, καὶ κίονος τοῖς δίφροις ἐμποδὼν εἶναι δοκοῦντος, ἔγνωσαν ὑφελεῖν αὐτὸν ἢ μεταστῆσαι. τοῦτο Κάτωνα πρῶτον εἰς ἀγορὰν ἄκοντα προήγαγεν· ἀντέστη γὰρ αὐτοῖς, καὶ πεῖραν ἅμα τοῦ λόγου καὶ τοῦ φρονήματος δούς ἐθαυμάσθη.
5.2Konuşmasında genç işi bir süs ya da incelik yoktu; dimdik, dolu dolu ve sertti. Yine de düşüncelerinin sertliğini kulağı okşayan bir zarafet örtüyor, karakteri de bu ciddiyete bir hoşluk, insana sıcak gelen bir gülümseme katıyordu. Sesi o kadar büyük bir halk kalabalığına ulaşacak kadar gürdü; gücü ve dayanıklılığı ise kırılmaz, yıpranmazdı. Çoğu kez bütün gün konuşur, yorulmazdı.
καὶ γὰρ ὁ λόγος νεαρὸν μὲν οὐδὲν οὐδὲ κομψὸν εἶχεν, ἀλλʼ ἦν ὄρθιος καὶ περιπληθὴς καὶ τραχύς, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ χάρις ἀγωγὸς ἀκοῆς ἐπέτρεχε τῇ τραχύτητι τῶν νοημάτων, καὶ τὸ ἦθος αὐτοῦ καταμιγνύμενον ἡδονήν τινα καὶ μειδίαμα τῷ σεμνῷ παρεῖχεν οὐκ ἀπάνθρωπον. ἡ δὲ φωνὴ μεγέθει μὲν ἀποχρῶσα καὶ διαρκὴς εἰς τοσοῦτον ἐξικέσθαι δῆμον, ἰσχὺν δὲ καὶ τόνον ἄρρηκτον εἶχε καὶ ἄτρυτον· ἡμέραν γὰρ ὅλην εἰπὼν πολλάκις οὐκ ἀπηγόρευσε.
5.3Davayı kazandıktan sonra yine suskunluğuna ve talimine çekildi. Bedenini zorlu idmanlarla çalıştırıyor, başı açık sıcağa ve kara dayanmaya, her mevsim yollarda araca binmeden yürümeye alışıyordu. Birlikte yolculuğa çıktığı dostları at kullanırken Cato sırayla her birinin yanına gelir, kendisi yürürken atlılarla sohbet ederdi. Hastalıklara da şaşırtıcı bir sabırla ve kendine hâkim olarak dayanırdı: ateşlendiğinde günlerini tek başına geçirir, hastalığın hafiflediğini ve kesin olarak değiştiğini hissedene dek kimseyi yanına almazdı.
τότε δʼ οὖν κρατήσας τῆς δίκης πάλιν ἑαυτὸν εἰς τὴν σιωπὴν καὶ τὴν ἄσκησιν συνέστειλε· καὶ διεπόνει τὸ σῶμα γυμνασίοις ἐνεργοῖς, ἐθιζόμενος ἀνέχεσθαι καὶ καύματα καὶ νιφετὸν ἀκαλύπτῳ κεφαλῇ, καὶ βαδίζειν ἐν ταῖς ὁδοῖς πᾶσαν ὥραν ἄτερ ὀχήματος, τῶν δὲ φίλων οἱ συνεκδημοῦντες ἵπποις ἐχρῶντο, καὶ πολλάκις ἑκάστῳ παρέβαλλεν ὁ Κάτων ἐν μέρει προσδιαλεγόμενος, περιπατῶν αὐτὸς ὀχουμένων. θαυμαστῇ δὲ καὶ περὶ τὰς νόσους ὑπομονῇ μετʼ ἐγκρατείας ἐχρῆτο· πυρέττων γὰρ μόνος ἐφʼ ἑαυτοῦ διημέρευε μηδένα προσιέμενος, ἄχρι οὗ βέβαιον αἴσθοιτο ῥᾳστώνην καὶ μεταβολὴν τοῦ νοσήματος.
6.16. Bölüm
Yemeklerde porsiyonlar için kura çekilirdi. Kaybettiğinde dostları ilk o seçsin diye ısrar edince, [zarın en iyi atışı olan] Aphrodite istemezken bunun yakışık almayacağını söylerdi. Başlangıçta yemekten sonra bir kadeh içip kalkardı, ama zamanla içmeye iyice alıştı, öyle ki sık sık sabaha kadar şarap başında otururdu.
ἐν δὲ τοῖς δείπνοις ἐκληροῦτο περὶ τῶν μερίδων εἰ δὲ ἀπολάχοι, πρῶτον αἴρειν τῶν φίλων κελευόντων, ἔλεγε μὴ καλῶς ἔχειν, ἀκούσης τῆς Ἀφροδίτης, καὶ κατʼ ἀρχὰς μὲν ἅπαξ ἐπιπιὼν τὸ δεῖπνον ἀνέλυε, προϊόντι δὲ τῷ χρόνῳ μάλιστα προσίετο τὸ πίνειν, ὥστε πολλάκις ἐν οἴνῳ διάγειν εἰς ὄρθρον.
6.2Dostlarına göre bunun sebebi siyasetti, kamu işleriydi. Cato bütün gününü bunlarla geçirdiği, ilimle uğraşmaya vakit bulamadığı için geceleri içki başında filozoflarla bir araya geliyordu. Nitekim bir toplantıda Memmius adında biri Cato'nun bütün geceler sarhoş olduğunu söyleyince Cicero söze karışıp, "Bütün gün kumar oynadığını da söylesene," demişti.
αἰτίαν δὲ ἔλεγον οἱ φίλοι τούτου τὴν πολιτείαν καὶ τὰ δημόσια πράγματα, πρὸς οἷς ὅλας τὸν Κάτωνα τὰς ἡμέρας ὄντα, καὶ κωλυόμενον φιλολογεῖν, νύκτωρ καὶ παρὰ πότον συγγίνεσθαι τοῖς φιλοσόφοις. διὸ καὶ Μεμμίου τινὸς ἐν συλλόγῳ φήσαντος ὅλας τὸν Κάτωνα μεθύσκεσθαι τὰς νύκτας, ὑπολαβὼν ὁ Κικέρων, ἐκεῖνο δὲ οὐ λέγεις, εἶπεν, ὅτι καὶ τὰς ἡμέρας ὅλας κυβεύει;
6.3Cato o günkü yaşayış ve alışkanlıkları kötü buluyor, bunların köklü biçimde değişmesi gerektiğini düşünüyor ve genel olarak tam ters yönde yürümek gerektiği kanısını taşıyordu. Koyu kırmızıya çalan parlak erguvanın rağbet gördüğünü görünce kendisi siyah olanını giyerdi. Öğle yemeğinden sonra sık sık yalınayak ve tuniksiz halk içine çıkardı; bu tuhaflıkla şöhret peşinde koştuğundan değil, kendini yalnız utanç verici şeylerden utanmaya, insanların kötü gözle baktığı öteki şeyleri hor görmeye alıştırdığından.
καθόλου δὲ τοῖς τότε βίοις καὶ τοῖς ἐπιτηδεύμασιν ὁ Κάτων τὴν ἐναντίαν ὁδὸν οἰόμενος δεῖν βαδίζειν, ὡς οὖσι φαύλοις καὶ μεγάλης δεομένοις μεταβολῆς, ἐπεὶ πορφύραν ἑώρα τὴν κατακόρως ἐρυθρὰν καὶ ὀξεῖαν ἀγαπωμένην, αὐτὸς ἐφόρει τὴν μέλαιναν, πολλάκις δʼ ἀνυπόδητος καὶ ἀχίτων εἰς τὸ δημόσιον προῄει μετʼ ἄριστον, οὐ δόξαν ἐκ ταύτης τῆς καινότητος θηρώμενος, ἀλλὰ ἐθίζων ἑαυτὸν ἐπὶ τοῖς αἰσχροῖς αἰσχύνεσθαι μόνοις, τῶν δὲ ἄλλων ἀδόξων καταφρονεῖν.
6.4Amcasının oğlu Cato'dan kendisine yüz talantlık bir miras kalınca bunu paraya çevirdi ve dostlarından ihtiyacı olanlara faizsiz kullandırdı. Bazıları, onun verip kefil olduğu arazileri ve köleleri devlete rehin de gösterdi.
καὶ κληρονομίαν δὲ αὐτῷ προσγενομένην ἀνεψιοῦ Κάτωνος ἑκατὸν ταλάντων εἰς ἀργύριον συναγαγών παρεῖχεν ἄνευ τόκων χρῆσθαι τῷ δεομένῳ τῶν φίλων, ἔνιοι δὲ καὶ χωρία καὶ θεράποντας αὐτοῦ διδόντος καὶ βεβαιοῦντος ὑπέθεντο πρὸς τὸ δημόσιον.
7.17. Bölüm
Evlenme çağına geldiğini düşündüğünde henüz hiçbir kadınla birlikte olmamıştı. Daha önce Scipio Metellus'a söz verilmiş olan Lepida ile nişanlandı; Scipio vazgeçip nişan bozulduğu için kız o sırada boştaydı. Ama düğünden önce Scipio yine pişman oldu, elinden geleni yaptı ve kızı aldı.
ἐπεὶ δὲ ὥραν ᾤετο πρὸς γάμον ἔχειν, οὐδεμιᾷ γυναικὶ συνεληλυθώς, ἡρμόσατο Λεπίδαν, πρότερον μὲν ἐγγυηθεῖσαν Σκηπίωνι Μετέλλῳ, τότε δὲ ἀπειπαμένου τοῦ Σκηπίωνος καὶ τῆς ἐγγύης λυθείσης σχολάζουσαν. οὐ μὴν ἀλλὰ πρὸ τοῦ γάμου μεταμεληθεὶς πάλιν ὁ Σκηπίων καὶ πάντα ποιήσας ἔλαβε τὴν κόρην.
7.2Cato buna çok içerledi, öfkeden yanıp tutuştu ve işi mahkemeye taşımak istedi. Dostları engel olunca gençliğin ve öfkenin etkisiyle iambos yazmaya koyuldu ve Scipio'yu ağır biçimde aşağıladı; Arkhilokhos'un acılığını almış, ama onun ölçüsüz ve çocukça yanını bırakmıştı.
ὁ δὲ Κάτων σφόδρα παροξυνθεὶς καὶ διακαείς ἐπεχείρησε μὲν ἐπεξελθεῖν διὰ δίκης, ὡς δὲ οἱ φίλοι τοῦτο ἐκώλυσαν, ὀργῇ καὶ νεότητι τρέψας ἑαυτὸν εἰς ἰάμβους πολλὰ τὸν Σκηπίωνα καθύβρισε, τῷ πικρῷ προσχρησάμενος τοῦ Ἀρχιλόχου, τὸ δὲ ἀκόλαστον ἀφεὶς καὶ παιδαριῶδες.
7.3Sonra Serranus'un kızı Atilia ile evlendi. İlk birlikte olduğu kadın buydu, ama tek değil; Scipio'nun dostu Laelius'tan bu bakımdan ayrılıyordu. Laelius daha talihliydi: uzun ömrü boyunca baştan evlendiği tek kadını tanımıştı.
ἔγημε δὲ Ἀτιλίαν, Σερρανοῦ θυγατέρα, καὶ ταύτῃ πρῶτον συνῆλθεν, οὐ μόνῃ δέ, καθάπερ Λαίλιος, ὁ Σκηπίωνος ἑταῖρος· ἀλλʼ εὐτυχέστερος ? ἐκεῖνος, ἐν πολλοῖς οἷς ἐβίωσε χρόνοις μίαν ἣν ἔγημεν ἐξ ἀρχῆς γνοὺς γυναῖκα.
8.18. Bölüm
Spartacus Savaşı denilen köle savaşı çıktığında komutan Gellius'tu; Cato ise, kardeşi Caepio orada askerî tribün olduğu için gönüllü olarak sefere katıldı. Savaş iyi yönetilmediğinden gayretini ve aretē'sini istediği kadar gösteremedi. Yine de oradaki askerlerin yumuşaklığı ve sefahati içinde gösterdiği disiplin, kendine hâkim olma, her durumdaki cesur ve akıllı davranış sayesinde yaşlı Cato'dan hiç de aşağı kalmadığı düşünülüyordu.
τοῦ δὲ δουλικοῦ πολέμου συνεστῶτος, ὃν Σπαρτάκειον ἐκάλουν, Γέλλιος μὲν ἐστρατήγει, Κάτων δὲ τῆς στρατείας μετεῖχεν ἐθελοντὴς, διὰ τὸν ἀδελφόν· ἐχιλιάρχει γὰρ ὁ ἀδελφὸς αὐτοῦ Καιπίων. καὶ χρήσασθαι μὲν εἰς ὅσον ἐβούλετο τῇ προθυμίᾳ καὶ ἀσκήσει τῆς ἀρετῆς οὐχ ὑπῆρξεν αὐτῷ, διὰ τὸ μὴ καλῶς στρατηγεῖσθαι τὸν πόλεμον ἄλλως δὲ, παρὰ πολλὴν μαλακίαν καὶ τρυφὴν τῶν ἐκεῖ στρατευομένων ἐπιδεικνύμενος εὐταξίαν καὶ ἐγκράτειαν καὶ τὸ θαρραλέον ἐν πᾶσι καὶ ξυνετόν, ἐδόκει μηθὲν ἀποδεῖν τοῦ παλαιοῦ Κάτωνος.
8.2Gellius onu ödüllere ve seçkin onurlara layık gördü; ama o bunları kabul etmedi, onura değer hiçbir şey yapmadığını söyledi. Bu yüzden de tuhaf bir adam sayıldı. Görev adaylarının yanında isim hatırlatıcılar bulunmamasına dair bir kanun çıkarılınca, askerî tribünlüğe aday olurken kanuna bir tek o uydu; karşılaştığı kişileri selamlayıp adlarıyla seslenmeyi kendi işi saydı. Bu tutumu onu övenlerin bile canını sıkmaktan geri kalmıyordu: yaptıklarının güzelliğini kavradıkça onları taklit etmenin güçlüğü ağırlarına gidiyordu.
ὁ δὲ Γέλλιος ἀριστεῖα καὶ τιμὰς αὐτῷ διαπρεπεῖς ἔγραψεν, ἃς ἐκεῖνος οὐκ ἔλαβεν οὐδὲ προσήκατο, φήσας ἄξιον μηθὲν εἰργάσθαι τιμῶν, ἔκ τε δὴ τούτων ἀλλόκοτος ἐδόκει, καὶ νόμου γραφέντος ὅπως τοῖς παραγγέλλουσιν εἰς ἀρχὴν ὀνοματολόγοι μὴ παρῶσι, χιλιαρχίαν μετιὼν μόνος ἐπείθετο τῷ νόμῳ καὶ διʼ αὑτοῦ ποιησάμενος ἔργον ἀσπάζεσθαι καὶ προσαγορεύειν τοὺς ἐντυγχάνοντας, οὐδὲ αὐτοῖς ἀνεπαχθὴς ἦν τοῖς ἐπαινοῦσιν, ὅσον μᾶλλον ἐνόουν τὸ καλὸν ὧν ἐπετήδευε, τὸ δυσμίμητον αὐτῶν βαρυνομένοις.
9.19. Bölüm
Askerî tribün seçilince Makedonya'ya, komutan Rubrius'un yanına gönderildi. Rivayete göre o sırada karısı üzülüp ağlıyordu; Cato'nun dostlarından Munatius da, "Üzülme Atilia," dedi, "onu sana ben koruyacağım." Cato, "Elbette," dedi. Bir günlük yol aldıktan sonra da yemekten hemen sonra şöyle dedi: "Haydi Munatius, Atilia'ya verdiğin sözü tutmak için ne gece ne gündüz yanımdan ayrılma."
ἀποδειχθεὶς δὲ χιλίαρχος εἰς Μακεδονίαν ἐπέμπετο πρὸς Ῥούβριον τὸν στρατηγόν. ἔνθα δὴ λέγεται τῆς γυναικὸς ἀχθομένης καὶ δακρυούσης ἕνα τῶν φίλων τοῦ Κάτωνος Μουνάτιον εἰπεῖν· ὦἈτιλία, θάρσει· τοῦτον ἐγώ σοι φυλάξω. πάνυ μὲν οὖν, φάναι τὸν Κάτωνα, καὶ προελθόντων μιᾶς ἡμέρας ὁδόν, εὐθὺς εἰπεῖν μετὰ τὸ δεῖπνον ἄγε, ὅπως, ὦ Μουνάτιε, τῇ Ἀτιλίᾳ τὴν ὑπόσχεσιν ἐμπεδώσεις, μήτε ἡμέρας ἐμοῦ μήτε νυκτὸς ἀφιστάμενος.
9.2Bunun üzerine aynı odaya iki yatak koydurdu; Munatius da şaka olsun diye hep böyle, Cato'nun gözetiminde uyumak zorunda kaldı. Peşinde on beş köle, iki azatlı ve dört dost vardı. Dostları at sırtındayken o hep yürür, sırayla her birinin yanına gelip sohbet ederdi. Orduya varınca, birkaç lejyon vardı ve komutan onu birinin başına geçirdi. Tek kişinin aretē'sini sergilemeyi önemsiz ve pek sonuç vermeyen bir iş sayıyordu.
ἐκ δὲ τούτου δύο κλίνας εἰς ταὐτὸ δωμάτιον ἐκέλευε τίθεσθαι, καὶ τὸν Μουνάτιον οὕτως ἀεὶ καθεύδειν μετὰ παιδιᾶς φυλασσόμενον ὑπὸ τοῦ Κάτωνος. εἵποντο δὲ αὐτῷ πεντεκαίδεκα μὲν οἰκέται, δύο δ ὲ ἀπελεύθεροι, φίλοι δὲ τέσσαρες, ὧν ὀχουμένων ἵπποις αὐτὸς ἀεὶ περιπατῶν ἑκάστῳ παρέβαλλεν ἐν μέρει προσδιαλεγόμενος. ἐπεὶ δὲ ἧκεν εἰς τὸ στρατόπεδον, πλειόνων ταγμάτων ὄντων, ἑνὸς ἄρχων ἀποδειχθεὶς ὑπὸ τοῦ στρατηγοῦ, τῆς μὲν ἰδίας ἀρετῆς, μιᾶς οὔσης, μικρὸν ἔργον ἡγεῖτο καὶ οὐκ ἀνύσιμον τὴν ἐπίδειξιν,
9.3Asıl tutkusu emrindekileri kendisine benzetmekti. Bunun için yetkisinin verdiği korkuyu kaldırmadı, ona akıl yürütmeyi ekledi: her konuda askerlerini ikna ediyor, öğretiyor, arkasından da ödül ve ceza geliyordu. Onları daha çok barışçı mı savaşçı mı, daha gayretli mi daha adil mi yaptığını söylemek zordu. Düşmana korkunç, müttefiklere yumuşak görünüyorlardı; haksızlığa cesaret edemezler, övgü için yarışırlardı.
αὑτῷ δὲ ποιῆσαι τοὺς ἀρχομένους ὁμοίους μάλιστα φιλοτιμούμενος οὐ τὸν φόβον ἀφεῖλε τῆς ἐξουσίας, ἀλλὰ προσέθηκε τὸν λόγον ᾧ πείθων περὶ ἑκάστου καὶ διδάσκων, ἑπομένης τιμῆς καὶ κολάσεως, χαλεπὸν ἦν εἰπεῖν πότερον εἰρηνικοὺς μᾶλλον ἢ πολεμικούς καὶ προθυμοτέρους ἢ δικαιοτέρους παρεσκεύασε τοὺς ἄνδρας· οὕτως ἐφαίνοντο φοβεροὶ μὲν τοῖς πολεμίοις, ἥμεροι δὲ τοῖς συμμάχοις, ἄτολμοι δὲ πρὸς τὸ ἀδικεῖν, φιλότιμοι δὲ πρὸς τοὺς ἐπαίνους.
9.4Cato'nun en az umursadığı şey en çok eline geçti: şöhret, sevgi, askerlerden gelen olağanüstü saygı ve yakınlık. Çünkü başkalarına buyurduğu işleri kendi isteğiyle yapıyor, giyim, yemek ve yürüyüş bakımından komutanlardan çok askerlere benziyor, ama karakterde, vakarda ve söz ustalığında imperator ve komutan unvanı taşıyan herkesi aşıyordu. Böylece adamlarında kendine karşı bir sevgi uyandırdığını fark etmedi bile.
οὗ δὲ ἥκιστα Κάτων ἐπεμελήθη, τοῦτο πλεῖστον ὑπῆρχεν αὐτῷ, καὶ δόξα καὶ χάρις καὶ ὑπερβάλλουσα τιμὴ καὶ φιλοφροσύνη παρὰ τῶν στρατιωτῶν, ἃ γὰρ ἑτέροις ἐπέταττεν ἑκουσίως διαπονῶν, καὶ στολὴν μὲν καὶ δίαιταν καὶ πορείαν ἐκείνοις μᾶλλον ἢ τοῖς ἄρχουσιν ὁμοιούμενος, ἤθει δὲ καὶ φρονήματι καὶ λόγῳ πάντας ὑπεραίρων τοὺς αὐτοκράτορας καὶ στρατηγοὺς προσαγορευομένους, ἔλαθε διὰ τούτων ἅμα τὴν πρὸς αὑτὸν εὔνοιαν ἐνεργασάμενος τοῖς ἀνδράσιν.
9.5Çünkü aretē'ye gerçek bir özenme ancak onu aktaran kişiye derin bir sevgi ve saygı duyulduğunda doğar. Sevmeden övenler iyi insanların şöhretine saygı duyar, ama aretē'lerine hayran olmaz, onu taklit etmezler.
ἀρετῆς γὰρ ἀληθινὸς οὐκ ἐγγίνεται ζῆλος ἢ διʼ ἄκρας τοῦ παραδιδόντος εὐνοίας καὶ τιμῆς· οἱ δὲ ἄνευ τοῦ φιλεῖν ἐπαινοῦντες τοὺς ἀγαθοὺς αἰδοῦνται τὴν δόξαν αὐτῶν, οὐ θαυμάζουσι δὲ τὴν ἀρετὴν οὐδὲ μιμοῦνται.
10.110. Bölüm
Cato, Kordylion lakaplı Athenodoros'un Stoacı öğretide büyük bir melekeye sahip olduğunu, artık yaşlandığını ve Pergamon civarında yaşadığını, valilerin ve kralların yakınlık ve dostluk tekliflerine karşı da dimdik direndiğini öğrendi. Adam yollayıp mektup yazmakla ona hiçbir şey anlatamayacağını düşündü. Kanunun verdiği iki aylık izni alarak denizden Asya'ya, adamın yanına gitti; kendi iyi yanlarına güveniyor, bu avı kaçırmayacağına inanıyordu.
πυθόμενος δὲ Ἀθηνόδωρον, τὸν ἐπικαλούμενον Κορδυλίωνα, μεγάλην ἕξιν ἐν τοῖς Στωϊκοῖς λόγοις ἔχοντα, διατρίβειν περὶ Πέργαμον, ἤδη γηραιὸν ὄντα καὶ πάσαις ἐρρωμενέστατα ταῖς ἡγεμονικαῖς καὶ βασιλικαῖς συνηθείαις καὶ φιλίαις διαμεμαχημένον, οὐδὲν ᾤετο πέμπων καὶ γράφων περαίνειν πρὸς αὐτόν, ἀλλὰ ἔχων παρὰ τοῦ νόμου δεδομένην ἀποδημίαν δυεῖν μηνῶν ἔπλευσεν εἰς τὴν Ἀσίαν ἐπὶ τὸν ἄνδρα, πιστεύων τοῖς ἐν αὑτῷ καλοῖς μὴ ἀτυχήσειν τῆς ἄγρας.
10.2Onunla görüştü, tartışmada yendi, prohairesis'inden döndürdü ve orduya beraberinde getirdi. Çok sevinçli ve gururluydu; Pompeius'la Lucullus'un o sıralar silahlarla dolaşıp boyun eğdirdikleri halklardan ve krallıklardan daha güzel, daha parlak bir zafer kazandığını düşünüyordu.
συγγενόμενος δὲ καὶ καταγωνισάμενος καὶ μεταστήσας ἐκ τῆς προαιρέσεως αὐτόν ἧκεν ἄγων εἰς τὸ στρατόπεδον, περιχαρὴς καὶ μεγαλοφρονῶν, ὥς τι λιστον ᾑρηκὼς καὶ λαμπρότερον ὧν Πομπήϊος τότε καὶ Λεύκολλος ἐθνῶν καὶ βασιλειῶν κατεστρέφοντο σὺν ὅπλοις περιϊόντες.
11.111. Bölüm
Cato hâlâ askerlik görevindeyken kardeşi Asya'ya giderken Trakya'da, Ainos'ta hastalandı. Hemen Cato'ya mektup geldi. Denizde sert bir kış hüküm sürüyordu, yeterince büyük bir gemi de yoktu; o yine de yanına yalnız iki dost ile üç köle alarak küçük bir yük gemisiyle Thessalonike'den denize açıldı.
ἔτι δὲ αὐτοῦ περὶ τὴν στρατείαν ὄντος ὁ ἀδελφὸς εἰς τὴν Ἀσίαν βαδίζων ἐνόσησε περὶ Θρᾴκην ἐν Αἴνῳ. καὶ γράμματα μὲν εὐθὺς ἧκε πρὸς τὸν Κάτωνα· χειμῶνος δὲ πολλοῦ κατέχοντος τὴν θάλατταν καὶ νεὼς ἱκανῆς μεγέθει μὴ παρούσης, εἰς μικρὰν ὁλκάδα μόνον δύο φίλους καὶ τρεῖς οἰκέτας ἀναλαβὼν ἐκ Θεσσαλονίκης ἀνήχθη·
11.2Az kalsın boğuluyordu, beklenmedik bir talihle kurtuldu; Caepio ise az önce ölmüştü. Bu felakete bir filozofa yakışandan çok kendini duygularına kaptırarak dayandığı düşünüldü. Yalnız ağlaması, cenazeye sarılması ve acısının ağırlığı değildi bunu düşündüren; cenaze için yaptığı masraf, ateşte birlikte yakılan tütsüler ve pahalı giysiler için gösterdiği özen, Ainos'un agorasında sekiz talanta yaptırdığı parlatılmış Thasos mermerinden anıt da öyle.
καὶ παρʼ οὐδὲν ἐλθὼν καταποντωθῆναι, τύχῃ τινὶ παραλόγῳ σωθεὶς ἄρτι τεθνηκότος τοῦ Καιπίωνος, ἐμπαθέστερον ἔδοξεν ἢ φιλοσοφώτερον ἐνεγκεῖν τὴν συμφοράν, οὐ μόνον κλαυθμοῖς καὶ περιπτύξεσι τοῦ νεκροῦ καὶ βαρύτητι λύπης, ἀλλὰ καὶ δαπάνῃ περὶ τὴν ταφὴν καὶ πραγματείαις θυμιαμάτων καὶ ἱματίων πολυτελῶν συγκατακαέντων καὶ μνήματος ξεστοῦ λίθων Θασίων ἀπὸ ταλάντων ὀκτὼ κατασκευασθέντος ἐν τῇ Αἰνίων ἀγορᾷ.
11.3Bazıları bunları, Cato'nun başka zamanlardaki gösterişsizliğiyle karşılaştırıp çamur attı. Ama hazlar, korkular ve utanmaz ricalar karşısında eğilmeyen sert adamın içinde ne kadar yumuşaklık ve sevgi bulunduğunu görmüyorlardı. Bu amaçla şehirler ve hükümdarlar da ölenin onuruna ona birçok şey gönderdi. O hiç kimseden para almadı; tütsüleri ve süsleri kabul etti, ama bedellerini gönderenlere ödedi.
ταῦτα γὰρ ἔνιοι ἐσυκοφάντουν πρὸς τὴν ἄλλην ἀτυφίαν τοῦ Κάτωνος, οὐ καθορῶντες ὅσον ἐν τῷ πρὸς ἡδονὰς καὶ φόβους καὶ δεήσεις ἀναισχύντους ἀγνάμπτῳ καὶ στερρῷ τοῦ ἀνδρὸς τὸ ἥμερον ἐνῆν καὶ φιλόστοργον. εἰς δὲ ταῦτα καὶ πόλεις αὐτῷ καὶ δυνάσται πολλὰ κατὰ τιμὴν τοῦ τεθνεῶτος ἔπεμπον, ὧν ἐκεῖνος χρήματα μὲν παρʼ οὐδενὸς ἐδέξατο, θυμιάματα δὲ καὶ κόσμον ἐλάμβανε, τὴν τιμὴν ἀποδιδοὺς τοῖς πέμπουσι.
11.4Miras kendisine ve Caepio'nun küçük kızına kalınca, paylaşımda cenazeye harcadıklarından hiçbir şey istemedi. Böyle davrandığı, hâlâ da böyle davrandığı halde, Cato'nun cenazenin küllerini kalburdan geçirerek yanmış altın aradığını yazan biri çıktı. Bu adam, kılıcının olduğu gibi kaleminin de hesap vermeyeceğine ve yargılanmayacağına güvenmişti.
τῆς δὲ κληρονομίας εἰς αὐτόν τε καὶ θυγάτριον τοῦ Καιπίωνος ἡκούσης, οὐθὲν ὧν ἀνάλωσε περὶ τὸν τάφον ἀπῄτησεν ἐν τῇ νεμήσει. καὶ ταῦτα πράξαντος αὐτοῦ καὶ πράττοντος, ἦν ὁ γράψας ὅτι κοσκίνῳ τὴν τέφραν τοῦ νεκροῦ μετέβαλε καὶ διήθησε, χρυσίον ζητῶν κατακεκαυμένον. οὕτως οὐ τῷ ξίφει μόνον, ἀλλὰ καὶ τῷ γραφείῳ τὸ ἀνυπεύθυνον καὶ τὸ ἀνυπόδικον ἐπίστευσεν.
12.112. Bölüm
Cato'nun askerlik görevi bitince askerler onu, her zaman olduğu gibi dualarla ve övgülerle değil, gözyaşları ve doyumsuz kucaklaşmalarla uğurladılar. Yürüdüğü yere giysilerini serdiler, ellerini öptüler; o günlerin Romalıları bunları ancak çok az komutan için yapardı.
ἐπεὶ δὲ τέλος εἶχεν ἡ στρατεία τῷ Κάτωνι, προεπέμφθη, οὐκ εὐχαῖς, ὃ κοινόν ἐστιν, οὐδʼ ἐπαίνοις, ἀλλὰ δάκρυσι καὶ περιβολαῖς ἀπλήστοις, ὑποτιθέντων τὰ ἱμάτια τοῖς ποσὶν ᾗ βαδίζοι καὶ καταφιλούντων τὰς χεῖρας, ἃ τῶν αὐτοκρατόρων ὀλίγοις μόλις ἐποίουν οἱ τότε Ῥωμαῖοι.
12.2Siyasete atılmadan önce gezip Asya'yı görmek, her eyaletin âdetlerini, yaşayışlarını ve gücünü gözüyle görmek istiyordu. Bir yandan da, babadan kalma misafirlik ve dostluk bağı sebebiyle kendisini çağıran Galat Deiotaros'u kırmamak istiyordu. Yolculuğunu şöyle düzenledi: şafakta fırıncısını ve aşçısını konaklayacağı yere önden gönderirdi.
βουληθεὶς δὲ πρὸ τοῦ πολιτείᾳ προσελθεῖν ἅμα μὲν πλανηθῆναι καθʼ ἱστορίαν τῆς Ἀσίας καὶ γενέσθαι θεατὴς ἠθῶν καὶ βίων καὶ δυνάμεως τῆς περὶ ἑκάστην ἐπαρχίαν, ἅμα δὲ τῷ Γαλάτῃ Δηϊοτάρῳ διὰ ξενίαν καὶ φιλίαν πατρῴαν δεομένῳ πρὸς αὐτὸν ἐλθεῖν μὴ ἀχαριστῆσαι, τοῦτον τὸν τρόπον ἐποιεῖτο τὴν ἀποδημίαν. προὔπεμπεν ἅμʼ ἡμέρᾳ τὸν ἀρτοποιὸν καὶ τὸν μάγειρον ὅπου καταλύσειν ἔμελλεν.
12.3Bunlar şehre son derece düzenli ve sessizce girer, orada Cato'nun babadan kalma bir dostu ya da tanıdığı yoksa kimseye rahatsızlık vermeden bir handa ona yer hazırlarlardı. Han yoksa o zaman yetkililere başvurup misafir olarak kalacak yer alırlar, verilene de razı olurlardı.
οἱ δὲ πάνυ κοσμίως καὶ μεθʼ ἡσυχίας εἰσελθόντες ἂν εἰς τὴν πόλιν, εἰ μηδεὶς τύχοι τῷ Κάτωνι φίλος ὢν αὐτόθι πατρῷος ἢ γνώριμος, ἐν πανδοκείῳ τὴν ὑποδοχὴν αὐτῷ παρεσκεύαζον, ἐνοχλοῦντες οὐδενί· πανδοκείου δὲ μὴ ὄντος, οὕτως πρὶς τοὺς ἄρχοντας τραπόμενοι ξενίαν ἐλάμβανον, ἀγαπῶντες τὴν δοθεῖσαν.
12.4Bu işleri yetkililere gürültü patırtı etmeden, tehdit savurmadan yaptıkları için çoğu zaman kendilerine inanılmaz, umursanmazlardı; Cato gelip onları işlerini halledememiş bulurdu. Kendisi görününce de daha az önemseniyordu: eşyaların üstünde sessizce oturuşu ona alçakgönüllü, ürkek bir adam havası veriyordu.
πολλάκις δὲ ἀπιστούμενοι καὶ περιορώμενοι διὰ τὸ μὴ θορύβῳ μηδὲ ἀπειλῇ ταῦτα πράσσειν πρὸς τοὺς ἄρχοντας, ὑπὸ τοῦ Κάτωνος ἄπρακτοι κατελαμβάνοντο, καὶ μᾶλλον αὐτὸς ὀφθεὶς ὠλιγωρεῖτο, καὶ παρεῖχεν ἐπὶ τῶν φορτίων σιωπῇ καθεζόμενος ὑπόνοιαν ἀνθρώπου ταπεινοῦ καὶ περιδεοῦς.
12.5Ama onları yanına çağırıp şöyle demeyi de âdet edinmişti: "Zavallılar, bu kötü misafirperverliğinizden vazgeçin. Size gelenlerin hepsi Cato olmayacak. Rızanızla alamadıkları şeyi zorla almak için bahane arayan yetkililerin gücünü iyi davranarak köreltin."
οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ προσκαλούμενος αὐτοὺς εἰώθει λέγειν ὦ μοχθηροί, μεταβάλεσθε ταύτης τῆς κακοξενίας. οὐ πάντες ὑμῖν ἀφίξονται Κάτωνες. ἀμβλύνατε ταῖς φιλοφροσύναις τὴν ἐξουσίαν τῶν δεομένων προφάσεως, ἵνα βίᾳ, λαμβάνωσιν, ὡς παρʼ ἑκόντων μὴ τυγχάνοντες.
13.113. Bölüm
Suriye'de başına gülünç bir olay da geldiği anlatılır. Antiokheia'ya doğru giderken şehir kapılarının dışında, yolun iki yanına dizilmiş bir insan kalabalığı gördü. Bir yanda khlamys giymiş gençler, öte yanda çocuklar düzenli biçimde duruyordu; bazıları temiz elbiseler ve çelenkler takmış, tanrıların rahipleri ya da yetkililerdi. Cato başka hiçbir şey düşünmedi, şehrin kendisini onurlandırmak için karşılama hazırladığını sandı. Önden gönderdiği adamlarına engel olmadıkları için kızdı, dostlarına attan inmelerini söyledi ve onlarla yürüyerek ilerledi.
ἐν δὲ Συρίᾳ καὶ γελοῖόν τι λέγεται παθεῖν. βαδίζων γὰρ εἰς Ἀντιόχειαν εἶδε περὶ τὰς πύλας ἔξω πλῆθος ἀνθρώπων ἑκατέρωθεν τῆς ὁδοῦ παρακεκριμένων, ἐν οἷς ἔφηβοι μὲν χωρὶς ἐν χλαμύσι καὶ παῖδες ἑτέρωθεν κοσμίως εἱστήκεσαν, ἐσθῆτας δὲ καθαρὰς ἔνιοι καὶ στεφάνους εἶχον, ἱερεῖς θεῶν ὄντες ἢ ἄρχοντες, πάντων οὖν μᾶλλον οἰηθεὶς ὁ Κάτων αὐτῷ τινα πράττεσθαι τιμὴν καὶ δεξίωσιν ὑπὸ τῆς πόλεως, ὠργίζετο μὲν τοῖς προπεμφθεῖσι τῶν ἰδίων, ὡς μὴ κωλύσασιν, ἐκέλευσε δὲ καταβῆναι τοὺς φίλους, καὶ πεζῇ προῄει μετʼ αὐτῶν.
13.2Yaklaştıklarında bütün bunları düzenleyen, kalabalığı sıraya sokan adam, elinde asa ve çelenkle yaşlıca biri, herkesten önce Cato'nun karşısına çıktı ve selam bile vermeden Demetrios'u nerede bıraktıklarını, ne zaman geleceğini sordu. Demetrios, Pompeius'un azatlı kölesiydi; o sıralar neredeyse bütün insanlık Pompeius'a baktığından, onun yanında büyük nüfuzu olan bu adama hak etmediği kadar yaltaklanılıyordu.
ὡς δʼ ἐγγὺς ἦσαν, ὁ πάντα διακοσμῶν ἐκεῖνα καὶ τὸν ὄχλον εἰς τάξιν καθιστάς, ἀνὴρ πρεσβύτερος ἤδη, ῥάβδον ἐν τῇ χειρὶ καὶ στέφανον κρατῶν, ἀπήντησε τῷ Κάτωνι πρὸ τῶν ἄλλων, καὶ μηδὲ ἀσπασάμενος ἠρώτα ποῦ Δημήτριον ἀπολελοίπασι καὶ πηνίκα παρέσται. Πομπηΐου δὲ ἦν γεγονὼς ὁ Δημήτριος οἰκέτης· τότε δὲ πάντων, ὡς ἔπος εἰπεῖν, ἀνθρώπων εἰς Πομπήϊον ἀποβλεπόντων, ἐθεραπεύετο παρʼ ἀξίαν, μέγα παρʼ αὐτῷ δυνάμενος.
13.3Cato'nun dostları öyle bir gülmeye tutuldular ki kalabalığın arasından yürürken kendilerini toparlayamadılar. Cato ise o an çok sarsıldı, "Ah zavallı şehir!" dedi, başka bir şey söylemedi. Sonraları kendisi de bu olaya güler, anlatıp hatırlardı.
τοῖς μὲν οὖν φίλοις τοῦ Κάτωνος γέλως ἐνέπεσε τοσοῦτος ὥστε ἀναλαβεῖν ἑαυτοὺς οὐκ ἐδύναντο διὰ τοῦ πλήθους ἅμα βαδίζοντες, ὁ δὲ Κάτων τότε μὲν ἰσχυρῶς διατραπείς, ὦ τῆς κακοδαίμονος, ἔφη, πόλεως, ἄλλο δὲ οὐδὲν ἐφθέγξατο, χρόνῳ δὲ ὕστερον εἰώθει γελᾶν καὶ αὐτὸς ἐπὶ τούτῳ, καὶ διηγούμενος καὶ μνημονεύων.
14.114. Bölüm
Ama insanların Cato'ya karşı bilgisizlikle işledikleri bu kusuru Pompeius'un kendisi düzeltti. Cato, Ephesos'a geldiğinde yaşça büyük, şöhretçe kendisini çok aşmış ve o sıralar en büyük orduların başında bulunan bu adamı selamlamaya gitti. Pompeius onu görünce yerinde beklemedi, oturduğu yere gelmesine izin vermedi; üstün biri gelmiş gibi fırlayıp karşıladı ve elini sıktı.
οὐ μὴν ἀλλὰ Πομπήϊος αὐτὸς ἐπέστρεψε τοὺς ἀνθρώπους οὕτω πλημμελοῦντας εἰς τὸν Κάτωνα διʼ ἄγνοιαν. ὡς γὰρ εἰς Ἔφεσον ἐλθὼν ἐπορεύετο πρὸς αὐτόν ἀσπασόμενος πρεσβύτερον ὄντα, καὶ δόξῃ πολὺ προήκοντα, καὶ δυνάμεων τότε μεγίστων ἡγούμενον, ἰδὼν ὁ Πομπήϊος οὐκ ἔμεινεν, οὐδὲ εἴασε καθεζομένῳ προσελθεῖν, ἀλλʼ ὥς τινι τῶν κρειττόνων ἀναθορὼν ἀπήντησε, καὶ τὴν δεξιὰν ἐνέβαλε.
14.2Cato oradayken onu sevgi gösterileriyle karşılarken bol bol övdü, gittikten sonra da aretē'si üzerine daha da çok övgü dizdi. Herkes artık başını çevirip Cato'ya dikkat etmeye başladı, önceden küçümsendiği şeylere hayran oldu, yumuşaklığını ve yüce gönüllülüğünü yeniden değerlendirdi. Pompeius'un ona gösterdiği özenin sevgiden çok saygı yüzünden olduğu da kimsenin gözünden kaçmıyordu; insanlar onun Cato yanındayken hayran kaldığını, gidince sevindiğini anladılar.
καὶ πολλὰ μὲν εὐθὺς ἐν τῷ φιλοφρονεῖσθαι καὶ ἀσπάζεσθαι παρόντα, πλείω δὲ ἔτι μεταστάντος ἐγκώμια διῆλθεν αὐτοῦ τῆς ἀρετῆς, ὥστε πάντας ἐπιστρεφομένους καὶ προσέχοντας ἤδη τῷ Κάτωνι, θαυμάζειν ἐξ ὧν πρότερον κατεφρονεῖτο, καὶ πρᾳότητα καὶ μεγαλοψυχίαν ἀναθεωρεῖν. καὶ γὰρ ἡ Πομπηΐου σπουδὴ περὶ αὐτόν οὐκ ἐλάνθανε θεραπεύοντος οὖσα μᾶλλον ἢ φιλοῦντος, ἀλλʼ ἔγνωσαν ὅτι θαυμάζει μὲν παρὄντα, χαίρει δὲ ἀπερχομένῳ.
14.3Çünkü yanına gelen başka gençleri tutmaya can atar, kendisiyle kalmalarını isterdi; Cato'dan ise böyle bir şey istemedi. Sanki Cato oradayken yaptıklarının hesabını verecekmiş gibi onu seve seve yolcu etti. Roma'ya deniz yoluyla dönenler içinde karısını ve çocuklarını neredeyse yalnız ona emanet etti; zaten akrabalık bağıyla da onlara yakındı. Bundan sonra Cato'ya şehirlerde şöhret, ilgi ve onu ağırlama yarışı başladı, ziyafetler verildi, çağrılar yapıldı. Bu durumlarda dostlarına, Curio'nun sözünü farkında olmadan doğrulamasın diye kendisine dikkat etmelerini söylerdi.
τοὺς γὰρ ἄλλους νέους, ὅσοι παρʼ αὐτόν ἀφικνοῦντο, φιλοτιμούμενος κατεῖχε καὶ ποθῶν αὐτῷ συνεῖναι, τοῦ δὲ Κάτωνος οὐδὲν ἐδεήθη τοιοῦτον, ἀλλʼ ὥσπερ οὐκ ἀνυπεύθυνος ἄρχων ἐκείνου παρόντος ἐξέπεμψεν ἄσμενος, μόνῳ σχεδὸν ἐκείνῳ τῶν εἰς Ῥώμην πλεόντων τὰ τέκνα καὶ τὴν γυναῖκα παρακαταθέμενος, ἄλλως αὐτῷ προσήκοντα καὶ διὰ συγγένειαν. ἐκ τούτου δόξα καὶ σπουδὴ καὶ ἅμιλλα περὶ αὐτὸν ἦν τῶν πόλεων καὶ δεῖπνα καὶ κλήσεις, ἐν οἷς τοὺς φίλους ἐκέλευε προσέχειν αὐτῷ, μὴ λάθῃ βεβαιώσας τὸν Κουρίωνος λόγον.
14.4Curio, dostu ve yakını Cato'nun sertliğinden sıkılıp ona askerlik görevinden sonra Asya'yı görmek isteyip istemediğini sormuştu. Cato çok istediğini söyleyince Curio, "Çok iyi," demişti. "Oradan daha hoş, daha yola gelmiş dönersin." Tam olarak böyle bir söz kullanmıştı.
ὁ γὰρ Κουρίων ἀχθόμενος τῷ αὐστηρῷ τοῦ Κάτωνος, φίλου καὶ συνήθους ὄντος, ἠρώτησεν αὐτόν εἰ πρόθυμός ἐστι μετὰ τὴν στρατείαν γενέσθαι τῆς Ἀσίας θεατής, τοῦ δὲ καὶ πάνυ φήσαντος, εὖ λέγεις, εἶπεν ὁ Κουρίων, ἡδίων γὰρ ἐπανήξεις ἐκεῖθεν καὶ μᾶλλον ἥμερος οὕτω πως καὶ τῷ ῥήματι χρησάμενος.
15.115. Bölüm
Galat Deiotaros artık yaşlanmıştı ve oğullarını, evini ona emanet etmek için Cato'yu çağırtmıştı. Cato gelince ona her türlü armağan sundu, her yoldan denedi, yalvardı; ama onu öyle kızdırdı ki akşamüstü gelen ve geceyi geçiren Cato ertesi sabah üçüncü saat dolaylarında yola çıktı.
Δηϊόταρος δὲ ὁ Γαλάτης μετεπέμψατο μὲν τὸν Κάτωνα πρεσβύτερος ὢν ἤδη παραθέσθαι τοὺς παῖδας αὐτῷ βουλόμενος καὶ τὸν οἶκον, ἐλθόντι δὲ προσφέρων δῶρα παντοδαπὰ καὶ πειρῶν καὶ δεόμενος πάντα τρόπον οὕτω παρώξυνεν ὥστε, δείλης ἐλθόντα καὶ νυκτερεύσαντα, τῇ ὑστεραίᾳ περὶ τρίτην ὥραν ἀπᾶραι.
15.2Ancak bir günlük yol gidince Pessinus'ta kendisini oradakilerden daha çok armağanın beklediğini gördü; yanlarında da Galat'tan bir mektup vardı. Kendisi almak istemiyorsa, dostlarına izin vermesini rica ediyordu; onlar her halde Cato sayesinde bir iyiliği hak ediyordu, Cato'nun kendi varlığı da bunu karşılamaya yetmezdi.
προελθὼν μέντοι μιᾶς ἡμέρας ὁδόν εὗρεν ἐν Πεσσινοῦντι πλείονα τῶν ἐκεῖ δώρων αὖθις αὐτὸν ὑπομένοντα, καὶ γράμματα τοῦ Γαλάτου δεομένου, λαβεῖν αὐτὸς εἰ μὴ πρόθυμός ἐστιν, ἀλλὰ τοὺς φίλους ἐᾶσαι, πάντως μὲν ἀξίους ὄντας εὖ παθεῖν διʼ ἐκεῖνον οὐκ ὄντων δὲ τῶν ἰδίων τοῦ Κάτωνος τοσούτων.
15.3Cato buna da boyun eğmedi; oysa dostlarından bazılarının yumuşadığını, hafifçe söylendiğini görüyordu. Her rüşvetin bir bahanesi bulunabileceğini, dostlarının ise kendisinin güzellikle ve adaletle kazandığı her şeye ortak olacağını söyleyerek armağanları Deiotaros'a geri gönderdi.
ἀλλʼ οὐδὲ τούτοις ἐνέδωκεν ὁ Κάτων, καίπερ ἐνίους τῶν φίλων μαλασσομένους καὶ ὑπομεμφομένους ὁρῶν, ἀλλὰ φήσας ὅτι πᾶσα δωροδοκία προφάσεως ἂν εὐπορήσειεν, οἱ δὲ φίλοι μεθέξουσιν ὧν ἂν ἔχῃ καλῶς καὶ δικαίως κτησάμενος, ἀπέπεμψε τὰ δῶρα πρὸς τὸν Δηϊόταρον.
15.4Brundisium'a hareket etmek üzereyken dostları Caepio'nun külünü başka bir gemiye koymak gerektiğini düşündüler; ama o, bunları bırakmaktansa canını bırakmayı yeğleyeceğini söyleyip denize açıldı. Üstelik anlatıldığına göre, ötekiler sağ salim karşıya geçerken kendisi talihsizlikle büyük tehlike atlattı.
ἐπεὶ δὲ μέλλοντος ἀπαίρειν εἰς τὸ Βρεντέσιον ᾤοντο δεῖν οἱ φίλοι τὰ λείψανα τοῦ Καιπίωνος εἰς ἕτερον θέσθαι πλοῖον, εἰπὼν ὅτι τῆς ψυχῆς μεθήσεται μᾶλλον ἢ τούτων, ἀνήχθη. καὶ μέντοι λέγεται κατὰ τύχην ἐπισφαλέστατα περᾶσαι, τῶν ἄλλων μετρίως κομιζομένων.
16.116. Bölüm
Roma'ya dönünce vaktini ya evde Athenodoros ile ya da forumda dostlarına yardım ederek geçirdi. Sırası geldiğinde quaestorluğa aday oldu, ama önce quaestorluk kanunlarını okudu, bilenlerden her şeyi tek tek sordu ve bu görevin gücünü ana hatlarıyla kavradı.
ἐπανελθὼν δὲ εἰς Ῥώμην τὸν μὲν ἄλλον χρόνον κατʼ οἶκον Ἀθηνοδώρῳ συνών, ἢ κατʼ ἀγορὰν τοῖς φίλοις παριστάμενος διετέλεσεν. ἐπιβάλλουσαν δὲ αὐτῷ τὴν ταμιευτικὴν ἀρχὴν οὐ πρότερον μετῆλθεν ἢ τούς τε νόμους ἀναγνῶναι τοὺς ταμιευτικοὺς καὶ διαπυθέσθαι τῶν ἐμπείρων ἕκαστα καὶ τύπῳ τινὶ τῆς ἀρχῆς τὴν δύναμιν περιλαβεῖν.
16.2Bu yüzden göreve başlar başlamaz hazinedeki hizmetlilerle yazıcıların durumunda büyük bir değişiklik yaptı. Bunlar kamu kayıtlarını ve kanunları hep ellerinde tuttukları için, tecrübesizlik ve bilgisizlik yüzünden âdeta öğretmene ve lalaya muhtaç olan genç görevlilerin başına geldiklerinde onlara yetkilerini bırakmıyor, asıl yöneticiler kendileri oluyordu.
ὅθεν εὐθὺς εἰς τὴν ἀρχὴν καταστάς μεγάλην ἐποίησε μεταβολὴν τῶν περὶ τὸ ταμιεῖον ὑπηρετῶν καὶ γραμματέων, οἳ διὰ χειρὸς ἀεὶ τὰ δημόσια γράμματα καὶ τοὺς νόμους ἔχοντες, εἶτα νέους ἄρχοντας παραλαμβάνοντες διʼ ἀπειρίαν καὶ ἄγνοιαν ἀτεχνῶς διδασκάλων ἑτέρων καὶ παιδαγωγῶν δεομένους, οὐχ ὑφίεντο τῆς ἐξουσίας ἐκείνοις , ἀλλὰ ἦσαν ἄρχοντες αὐτοί,
16.3Ta ki Cato işe gençlik enerjisiyle atılana kadar. Onda yalnız görevlinin adı ve onuru değil, aklı, gururu ve sözü de vardı. Yazıcıları neyseler o olarak, hizmetli olarak görmek istedi; kimini yolsuzluğunu ortaya çıkararak, kimini tecrübesizlikle yaptığı hataları öğreterek yola getirdi. Ama onlar küstah adamlardı, öbür görevlilere yaltaklanıp sokulurken Cato'ya savaş açtılar. Bunun üzerine ilkini, bir miras işinde emanete hıyanet ettiğini saptayarak hazineden kovdu; ikincisini ise dolandırıcılık suçuyla yargıya çıkardı.
μέχρι οὗ Κάτων ἐπιστὰς τοῖς πράγμασι νεανικῶς, οὐκ ὄνομα καὶ τιμὴν ἔχων ἄρχοντος, ἀλλὰ καὶ νοῦν καὶ φρόνημα καὶ λόγον, ὑπηρέταις, ὅπερ ἦσαν, ἠξίου χρῆσθαι τοῖς γραμματεῦσι, τὰ μὲν· ἐξελέγχων κακουργοῦντας αὐτούς, τὰ δὲ ἁμαρτά· νοντας ἀπειρίᾳ διδάσκων, ὡς δὲ ἦσαν ἰταμοὶ καὶ τοὺς ἄλλους ἐθώπευον ὑποτρέχοντες, ἐκείνῳ δὲ ἐπολέμουν, τὸν μὲν πρῶτον αὐτῶν καταγνοὺς περὶ πίστιν ἐν κληρονομίᾳ γεγονέναι πονηρόν ἀπήλασε τοῦ ταμιείου, δευτέρῳ δέ τινὶ ῥᾳδιουργίας προὔθηκε κρίσιν.
16.4Bu kişiye yardım için sansör Lutatius Catulus kürsüye çıktı. Görevinin itibarı büyük, ama aretē'sinin itibarı daha da büyük olan, adalet ve itidalde bütün Romalıları geride bıraktığı düşünülen bir adamdı. Cato'yu öven biriydi, yaşayışı dolayısıyla onunla dostluğu da vardı. Hukukta yenilince adamı açıkça bağışlamasını istedi; Cato bunu yapmasına izin vermedi.
ᾧ Κάτλος Λουτάτιος ὁ τιμητὴς ἀνέβη βοηθήσων, ἀνὴρ μέγα τὸ τῆς ἀρχῆς ἔχων ἀξίωμα, τὸ δὲ τῆς ἀρετῆς ἔχων μέγιστον, ὡς πάντων δικαιοσύνῃ καὶ σωφροσύνῃ Ῥωμαίων διαφέρων ἦν δὲ καὶ τοῦ Κάτωνος ἐπαινέτης καὶ συνήθης διὰ τὸν βίον. ὡς οὖν ἡττώμενος τοῖς δικαίοις ἐξῃτεῖτο φανερῶς τὸν ἄνθρωπον, οὐκ εἴα ταῦτα ποιεῖν αὐτὸν ὁ Κάτων.
16.5Catulus daha da ısrar edince, "Bizim yaşantılarımızı denetlemesi gereken sansör olarak senin, Catulus," dedi, "kendi hizmetlilerimiz tarafından dışarı atılman utanç verici olur." Cato bu sözü söyleyince Catulus karşılık verecekmiş gibi ona baktı, ama hiçbir şey demedi; öfkeden mi utançtan mı bilinmez, şaşkın, sessizce çekip gitti.
ἔτι δὲ μᾶλλον προσλιπαροῦντος, αἰσχρόν, εἶπεν, ὦ Κάτλε, σὲ τὸν τιμητὴν καὶ τοὺς ἡμετέρους βίους ὀφείλοντα δοκιμάζειν ὑπὸ τῶν ἡμετέρων ὑπηρετῶν ἐκβάλλεσθαι. ταύτην τὴν φωνὴν ἀφέντος τοῦ Κάτωνος, ὁ Κάτλος προσέβλεψε μὲν αὐτὸν ὡς ἀμειψόμενος, εἶπε δὲ οὐδέν, ἀλλʼ,ʼ εἴτε ὑπʼ ὀργῆς εἴτε ὑπʼ αἰσχύνης ἀπῆλθε σιωπῇ διηπορημένος.
16.6Yine de adam hüküm giymedi. Suçlu oyları beraat oylarını tek oyla aşmıştı ve Cato'nun meslektaşlarından Marcus Lollius hasta olduğu için davaya gelmemişti. Catulus ona haber yollayıp adama yardım etmesini rica etti; Lollius bir tahtırevanla getirildi, dava bittikten sonra beraat oyu verdi. Ama Cato yazıcıyı işe almadı, parasını ödemedi, Lollius'un oyunu da hiç saymadı.
οὐ μὴν ἥλω γε ὁ ἄνθρωπος, ἀλλʼ ἐπεὶ μιᾷ ψήφῳ τὰς ἀφιείσας ὑπερέβαλλον αἱ καθαιροῦσαι καὶ Λόλλιος Μᾶρκος εἷς, συνάρχων τοῦ Κάτωνος, ὑπὸ ἀσθενείας ἀπελέλειπτο τῆς δίκης, πέμπει πρὸς τοῦτον ὁ Κάτλος δεόμενος βοηθῆσαι τῷ ἀνθρώπῳ· κἀκεῖνος ἐν φορείῳ κομισθεὶς μετὰ τὴν δίκην ἔθετο τὴν ἀπολύουσαν. οὐ μὴν ἐχρήσατό γε τῷ γραμματεῖ ὁ Κάτων, οὐδὲ τὸν μισθὸν ἀπέδωκεν, οὐδὲ ὅλως ἐνάριθμον τοῦ Λολλίου τὴν ψῆφον ἔσχεν.
17.117. Bölüm
Yazıcıları böylece yola getirip buyruğu altına alan ve işleri istediği gibi yürüten Cato, kısa zamanda hazineyi senatodan daha saygın bir yere çevirdi. Herkes, Cato'nun quaestorluğa konsüllük itibarı kazandırdığını söylüyor ve düşünüyordu.
οὕτω δὲ τοὺς γραμματεῖς ταπεινώσας καὶ ποιήσας ὑποχειρίους, καὶ τοῖς πράγμασιν ὡς αὐτὸς ἐβούλετο χρώμενος, ὀλίγῳ χρόνῳ τὸ ταμιεῖον ἀπέδειξε τοῦ βουλευτηρίου σεμνότερον, ὡς καὶ λέγειν καὶ φρονεῖν ἅπαντας ὅτι Κάτων ὑπατείας ἀξίωμα τῇ ταμιείᾳ περιέθηκε.
17.2Önce devlete eski borcu olan pek çok kişi, devletin de borçlu olduğu pek çok kişi bulunduğunu gördü ve şehri hem haksızlığa uğramaktan hem haksızlık yapmaktan aynı anda kurtardı: borçlulardan sıkı sıkı, göz yummadan parayı aldı, alacaklılara da çabucak, seve seve ödedi. Halk, batıracaklarını sananların ödediğini, ummadıklarını alanların aldığını görüp seviniyordu.
πρῶτον μὲν γὰρ εὑρὼν χρέα παλαιὰ τῷ δημοσίῳ πολλοὺς ὀφείλοντας καὶ πολλοῖς τὸ δημόσιον, ἅμα τὴν πόλιν ἔπαυσεν ἀδικουμένην καὶ ἀδικοῦσαν, τοὺς μὲν εὐτόνως καὶ ἀπαραιτήτως ἀπαιτῶν, τοῖς δὲ ταχέως ἀποδιδοὺς καὶ προθύμως, ὥστε τὸν δῆμον ἥδεσθαι τοὺς μὲν οἰομένους ἀποστερήσειν ἐκτίνοντας ὁρῶντα, τοὺς δὲ ἃ μὴ προσεδόκων ἀπολαμβάνοντας.
17.3Sonra pek çok kişi yanlış yollarla belgeler getiriyordu ve önceki görevliler, iltimas ya da ricayla sahte senato kararlarını kabul etmeyi âdet edinmişlerdi. Cato'nun gözünden hiçbir şey kaçmadı; bir keresinde bir kararın geçerliliğinden kuşku duyup pek çok tanığa rağmen inanmadı ve konsüller gelip yemin etmeden deftere geçirmedi.
ἔπειτα γράμματα πολλῶν οὐ προσηκόντως ἀναφερόντων, καὶ δόγματα ψευδῆ παραδέχεσθαι χάριτι καὶ δεήσει τῶν προτέρων εἰωθότων, οὐδὲν αὐτὸν ἔλαθε γινόμενον τοιοῦτον, ἀλλʼ ὑπὲρ ἑνός ποτε δόγματος ἐνδοιάσας εἰ κύριον γέγονε, πολλῶν μαρτυρούντων οὐκ ἐπίστευσεν, οὐδὲ κατέταξε πρότερον ἢ τοὺς ὑπάτους ἐπομόσαι παραγενομένους.
17.4Sulla, kara listeye yazılan adamları öldürenlere kişi başına on iki bin drahmi ödül vermişti. Bu kişiler pek çoktu; herkes onlardan lanetli, iğrenç kişiler diye nefret ediyor, ama kimse karşılık vermeye cesaret edemiyordu. Cato her birini çağırıp haksız yere elinde tuttuğu kamu parasını zorla geri aldı ve bu işin dine ve kanuna aykırılığını öfkeyle, delillerle yüzlerine vurdu.
ὄντων δὲ πολλῶν οἷς Σύλλας ἐκεῖνος ἀποκτείνασιν ἄνδρας ἐκ προγραφῆς γέρας ἔδωκεν ἀνὰ μυρίας δισχιλίας δραχμάς, ἅπαντες μὲν αὐτοὺς ὡς ἐναγεῖς καὶ μιαροὺς ἑμίσουν, ἀμύνασθαι δὲ οὐδεὶς ἐτόλμα, Κάτων δὲ προσκαλούμενος ἕκαστον ἔχοντα δημόσιον ἀργύριον ἀδίκως ἐξέπραττεν, ἅμα θυμῷ καὶ λόγῳ τὸ τῆς πράξεως ἀνόσιον καὶ παράνομον ἐξονειδίζων.
17.5Bunlar başlarına bu gelir gelmez cinayetle suçlanıyordu; bir bakıma zaten hüküm giymiş sayılarak yargıçların karşısına çıkarılıyor ve cezalarını çekiyorlardı. Herkes seviniyor, o zamanın tiranlığının da silinip gittiğini, Sulla'nın kendisinin de cezalandırıldığını görür gibi oluyordu.
οἱ δὲ τοῦτο παθόντες εὐθὺς ἦσαν ἔνοχοι φόνῳ, καὶ τρόπον τινὰ προηλωκότες ἀπήγοντο πρὸς τοὺς δικαστὰς καὶ δίκας ἔτινον, ἡδομένων πάντων καὶ νομιζόντων συνεξαλείφεσθαι τὴν τότε τυραννίδα καὶ Σύλλαν αὐτὸν ἐφορᾶν κολαζόμενον.
18.118. Bölüm
Halkı kazanan bir şey de onun bıkmak bilmez sürekli özeniydi. Meslektaşlarından hiçbiri hazineye ondan önce gelmedi, ondan sonra da ayrılmadı. Hiçbir meclis ve senato toplantısını kaçırmazdı; çünkü iltimasla borçları ve vergileri kolayca silenlerden, rastgele kişilere bağışlar çıkaranlardan çekiniyor, onları gözlüyordu.
ἥιρει δὲ τοὺς πολλοὺς καὶ τὸ ἐνδελεχὲς αὐτοῦ τῆς ἐπιμελείας καὶ ἄτρυτον, οὔτε γὰρ πρότερός τις ἀνέβη τῶν συναρχόντων εἰς τὸ ταμιεῖον Κάτωνος οὔτε ὕστερος ἀπῆλθεν, ἐκκλησίαν δὲ καὶ βουλὴν οὐδεμίαν παρῆκε, δεδιὼς καὶ· παραφυλάττων τοὺς ἑτοίμως καὶ πρὸς χάριν ὀφλημάτων καὶ τελῶν ἀνέσεις ἢ δόσεις οἷς ἔτυχεν ἐπιψηφιζομένους.
18.2Hazineyi dolandırıcılara kapalı, temiz ve parayla dolu bir hale getirerek, şehrin haksızlık yapmadan da zengin olabileceğini gösterdi. Başlangıçta bazı meslektaşlarına can sıkıcı ve sert görünmüştü, ama sonra sevilir oldu; çünkü devlet malını iltimasla dağıtmamaktan ve yanlış hüküm vermemekten doğan nefreti herkesin yerine kendi üstüne alıyor, onlara da yalvarıp zorlayanlara karşı Cato razı olmadıkça imkânsız olduğunu söyleme bahanesini veriyordu.
ἐπιδεικνύμενος δὲ τὸ ταμιεῖον ἄβατόν τε καὶ καθαρὸν συκοφαντῶν, πλῆρες δὲ χρημάτων, ἐδίδασκεν ὅτι τῇ πόλει πλουτεῖν ἔξεστι μὴ ἀδικούσῃ. κατʼ ἀρχὰς δὲ τῶν συναρχόντων ἐνίοις ἐπαχθὴς καὶ χαλεπὸς φανείς ὕστερον ἠγαπᾶτο, ταῖς ἐκ τοῦ μὴ χαρίζεσθαι τὰ δημόσια μηδὲ κρίνειν κακῶς ἀπεχθείαις ὑποτιθεὶς ἑαυτὸν ἀντὶ πάντων, καὶ παρέχων ἀπολογεῖσθαι πρὸς τοὺς δεομένους καὶ βιαζομένους ἐκείνους, ὡς ἀμήχανόν ἐστιν, ἄκοντος Κάτωνος.
18.3Görevinin son günü neredeyse bütün vatandaşlar onu evine kadar uğurladıktan sonra, Marcellus'un başına birçok dostunun ve nüfuzlu kişinin hazinede üşüştüğünü, onu çevreleyip borçlu olunduğu söylenen bir paranın bağışını yazmaya zorladıklarını duydu. Marcellus çocukluktan beri Cato'nun dostuydu; onunla birlikteyken pek iyi bir görevliydi, ama tek başınayken utangaçlığı yüzünden yalvaranların etkisine girer, her türlü iltimasa kayardı.
τῶν δὲ ἡμερῶν τῇ τελευταίᾳ σχεδὸν ὑπὸ πάντων τῶν πολιτῶν προπεμφθεὶς εἰς οἶκον, ἤκουσεν ὅτι Μαρκέλλῳ πολλοὶ συνήθεις καὶ δυνατοὶ προσπεσόντες ἐν τῷ ταμιείῳ καὶ περιέχοντες ἐκβιάζονται γράψαι τινὰ δόσιν χρημάτων ὀφειλομένων, ἦν δὲ ὁ Μάρκελλος ἐκ παίδων φίλος τῷ Κάτωνι, καὶ σὺν ἐκείνῳ βέλτιστος ἄρχων, αὐτὸς δὲ καθʼ αὑτὸν ἀγώγιμος ὑπʼ αἰδοῦς τοῖς δεομένοις, καὶ κατάντης πρὸς πᾶσαν χάριν.
18.4Cato hemen geri döndü, Marcellus'un zorla bağışı yazdığını gördü, tabletleri isteyip o sessizce yanında dururken sildi. Sonra onu hazineden indirip evine götürdü. Marcellus ne o zaman ne sonradan bundan yakındı, hayatı boyunca dostluğuna sadık kaldı.
εὐθὺς οὖν ὁ Κάτων ἐπιστρέψας καὶ τὸν Μάρκελλον εὑρὼν ἐκβεβιασμένον γράψαι τὴν δόσιν, ᾔτησε τὰς δέλτους καὶ ἀπήλειψεν, αὐτοῦ παρεστῶτος σιωπῇ· καὶ τοῦτο πράξας κατήγαγεν αὑτὸν ἐκ τοῦ ταμιείου καὶ κατέστησεν εἰς οἶκον, οὔτε τότε μεμψάμενον οὔτε ὕστερον, ἀλλʼ ἐμμείναντα τῇ συνηθείᾳ καὶ φιλίᾳ μέχρι παντός.
18.5Quaestorluktan ayrıldıktan sonra bile hazineyi korumasız bırakmadı. Köleleri her gün oraya gidip işlemleri not alıyor, kendisi de Sulla döneminden kendi quaestorluğuna kadarki kamu işlemlerinin hesaplarını içeren defterleri beş talanta satın alıp daima elinin altında bulunduruyordu.
οὐ μὴν οὐδὲ ἀπαλλαγεὶς τῆς ταμιείας ἀφῆκε τῆς φρουρᾶς ἔρημον τὸ ταμιεῖον, ἀλλʼ οἰκέται μὲν αὐτοῦ καθʼ ἡμέραν ἀπογραφόμενοι τὰς διοικήσεις παρῆσαν, αὐτὸς δὲ βιβλία λόγους περιέχοντα δημοσίων οἰκονομιῶν ἀπὸ τῶν Σύλλα χρόνων εἰς τὴν ἑαυτοῦ ταμιείαν ὠνησάμενος πέντε ταλάντων ἀεὶ διὰ χειρὸς εἶχεν.
19.119. Bölüm
Senatoya ilk o girer, en son o çıkardı. Ötekiler ağır ağır toplanırken oturup togasını kitabın önüne tutarak sessizce okurdu. Senato toplantısı olduğunda hiç şehir dışına çıkmazdı. Sonraları Pompeius'un adamları, haksız girişimlerinde onu ikna da edemediklerini, zorlayamadıklarını görünce, dostluk gereği avukatlık, hakemlik, başka işler bahanesiyle onu oyalayıp dışarıda tutmaya çalıştılar. Cato tuzağı hemen fark edince hepsini reddetti ve senato toplanırken başka hiçbir iş yapmamayı kural edindi.
εἰς δὲ σύγκλητον εἰσῄει τε πρῶτος καὶ τελευταῖος ἀπηλλάττετο· πολλάκις δὲ τῶν ἄλλων σχολῇ συναγομένων καθεζόμενος ἀνεγίνωσκεν ἡσυχῇ, τὸ ἱμάτιον τοῦ βιβλίου προϊσχόμενος. ἀπεδήμησε δὲ οὐδέποτε βουλῆς γενομένης, ἐπεὶ δὲ ὕστερον οἱ περὶ Πομπήϊον ἑώρων αὐτὸν ἐν οἷς ἐσπούδαζον ἀδίκως ἀμετάπειστον καὶ δυσεκβίαστον ἀεί, διεμηχανῶντο φιλικαῖς τισι συνηγορίαις ἢ διαίταις ἢ πραγματείαις ἔξω περισπᾶν. συνεὶς οὖν ταχὺ τὴν ἐπιβουλὴν ἀπεῖπε πᾶσι καὶ παρετάξατο βουλῆς ἀγομένης μηδὲν ἄλλο πράττειν.
19.2Çünkü başkaları gibi şöhret, kazanç hırsıyla ya da kendiliğinden, tesadüfen devlet işlerine atılmamıştı; siyaseti iyi bir adamın kendine özgü işi olarak seçmişti ve kamu işlerine, arının peteğe gösterdiğinden daha fazla özen gösterilmesi gerektiğini düşünüyordu. Hatta her yerdeki dostlarının ve misafir dostlarının aracılığıyla eyaletlerdeki önemli olayların, kararların, davaların ve işlerin kendisine bildirilmesini sağlamıştı.
οὔτε γὰρ δόξης χάριν οὔτε πλεονεξίας οὔτε αὐτομάτως καὶ κατὰ τύχην, ὥσπερ ἕτεροί τινες, ἐμπεσὼν εἰς τὸ πράττειν τὰ τῆς πόλεως, ἀλλʼ ὡς ἴδιον ἔργον ἀνδρὸς ἀγαθοῦ τὴν πολιτείαν ἑλόμενος, μᾶλλον ᾤετο δεῖν προσέχειν τοῖς κοινοῖς ἢ τῷ κηρίῳ τὴν μέλιτταν, ὅς γε καὶ τὰ τῶν ἐπαρχιῶν πράγματα καὶ δόγματα καὶ κρίσεις καὶ πράξεις τὰς μεγίστας ἔργον πεποίητο διὰ τῶν ἑκασταχόθι ξένων καὶ φίλων πέμπεσθαι πρὸς αὐτόν.
19.3Bir keresinde büyük bir kargaşanın başlangıcını kışkırtan, halk önünde rahipleri ve rahibeleri karalayan halk önderi Clodius'a karşı çıktı. Bu karalamada Cicero'nun karısı Terentia'nın kız kardeşi Fabia da tehlikeye girmişti. Cato, Clodius'u rezil edip şehirden uzaklaşmaya zorladı. Cicero teşekkür edince, şehre teşekkür etmesi gerektiğini söyledi, çünkü bütün yaptıklarını, bütün siyaseti onun için yapıyordu.
ἐνστὰς δέ ποτε Κλωδίῳ τῷ δημαγωγῷ κινοῦντι καὶ ταράττοντι μεγάλων ἀρχὰς νεωτερισμῶν καὶ διαβάλλοντι πρὸς τὸν δῆμον ἱερεῖς καὶ ἱερείας, ἐν οἷς καὶ Φαβία Τερεντίας ἀδελφὴ, τῆς Κικέρωνος γυναικὸς, ἐκινδύνευσε, τὸν μὲν Κλώδιον αἰσχύνῃ περιβαλὼν ἠνάγκασεν ὑπεκστῆναι τῆς πόλεως, τοῦ δὲ Κικέρωνος εὐχαριστοῦντος, τῇ πόλει δεῖν ἔχειν ἔφη χάριν αὐτόν, ὡς ἐκείνης ἕνεκα πάντα ποιῶν καὶ πολιτευόμενος.
19.4Bunun sonucunda öyle büyük bir şöhrete kavuştu ki bir davada tek bir tanık gösterilince bir hatip yargıçlara, tek tanığa, Cato bile olsa, güvenmemek gerektiğini söyledi. Birçokları da inanılmaz, akıl almaz şeyler söz konusu olduğunda, atasözü gibi, "Bunu Cato bile söylese inandırıcı değil" demeye başlamıştı.
ἐκ τούτου μεγάλη δόξα περὶ αὐτὸν ἦν, ὥστε ῥήτορα μὲν, δίκῃ τινὶ μαρτυρίας μιᾶς φερομένης, εἰπεῖν πρὸς τοὺς δικαστάς ὡς ἑνὶ μαρτυροῦντι προσέχειν, οὐδὲ Κάτωνι, καλῶς ἔχει, πολλοὺς δὲ ἤδη περὶ τῶν ἀπίστων καὶ παραδόξων, ὥσπερ ἐν παροιμίᾳ τινὶ, λέγειν ὅτι τοῦτο μὲν οὐδὲ Κάτωνος λέγοντος πιθανόν ἐστι.
19.5Kötü ve savurgan bir adam senatoda sade yaşamı ve itidali öven bir konuşma yapınca Amnaeus ayağa kalkıp, "Be adam," dedi, "Lucullus gibi yemek yiyip Crassus gibi ev yapan, bir de bize Cato gibi nutuk çeken bir adama kim katlanır?" Başkaları da kötü ve ölçüsüz yaşayıp sözleriyle ciddi ve sert görünen adamlara alay yollu "Cato" derdi.
μοχθηροῦ δὲ ἀνθρώπου καὶ πολυτελοῦς λόγον ἐν συγκλήτῳ διαθεμένου πρὸς εὐτέλειαν καὶ σωφρονισμόν ἐπαναστὰς Ἀμναῖος, ὦ ἄνθρωπε, εἶπε, τίς ἀνέξεταί σου δειπνοῦντος μὲν ὡς Λευκόλλου, οἰκοδομοῦντος δὲ ὡς Κράσσου, δημηγοροῦντος δὲ ἡμῖν ὡς Κάτωνος; καὶ τῶν ἄλλων δὲ τοὺς φαύλους καὶ ἀκολάστους, τοῖς λόγοις δὲ σεμνοὺς καὶ αὐστηρούς χλευάζοντες ἐκάλουν Κάτωνας.
20.120. Bölüm
Birçokları onu halk tribünlüğüne aday olmaya çağırıyordu; ama o, güçlü bir ilaç gibi büyük bir makamın gücünü gereksiz işlerde harcamanın doğru olmadığını düşünüyordu. Kamu işleri de durgun olduğundan kitaplarını ve filozoflarını alıp Lucania'ya gitti; orada, boş zamanını soylu biçimde geçirebileceği arazileri vardı.
πολλῶν δὲ αὑτὸν ἐπὶ δημαρχίαν καλούντων οὐκ ᾤετο καλῶς ἔχειν μεγάλης ἐξουσίας καὶ ἀρχῆς, ὥσπερ ἰσχυροῦ φαρμάκου, δύναμιν ἐν πράγμασιν οὐκ ἀναγκαίοις ἐξαναλῶσαι. καὶ ἅμα, σχολῆς οὔσης τῶν δημοσίων, παραλαβὼν βιβλία καὶ φιλοσόφους ἐβάδιζεν εἰς Λευκανίαν, ἀγροὺς αὐτόθι κεκτημένος ἔχοντας οὐκ ἀνελευθέρους διατριβάς·
20.2Yolda sayısız yük hayvanına, eşyaya ve adama rastladı. Nepos Metellus'un tribünlük için hazırlanmış olarak Roma'ya döndüğünü öğrenince sessizce durdu, biraz bekledikten sonra adamlarına geri dönmelerini söyledi. Dostları şaşırınca, "Bilmiyor musunuz ki," dedi, "Metellus kendi başına bile akılsızlığı yüzünden korkunçtur; şimdi Pompeius'un planıyla geldiğine göre siyasete yıldırım gibi düşecek, her şeyi birbirine katacaktır."
εἶτα καθʼ ὁδὸν πολλοῖς τισιν ὑποζυγίοις καὶ σκεύεσι καὶ ἀκολούθοις ἀπαντήσας καὶ πυθόμενος Νέπωτα Μέτελλον εἰς Ῥώμην ἐπανέρχεσθαι δημαρχίαν μετιέναι παρεσκευασμένον, ἐπέστη σιωπῇ, καὶ διαλιπὼν μικρόν ἐκέλευσεν ἀναστρέφειν ὀπίσω τοὺς ἑαυτοῦ. τῶν δὲ φίλων θαυμασάντων, οὐκ ἴστε, εἶπεν, ὅτι καὶ καθʼ αὑτὸν ὑπὸ ἐμπληξίας φοβερός ἐστι Μέτελλος, καὶ νῦν ἐκ τῆς Πομπηΐου γνώμης ἀφιγμένος εἰς τὴν πολιτείαν ἐμπεσεῖται δίκην σκηπτοῦ πάντα πράγματα ταράττων;
20.3"Şimdi ne dinlenmenin ne de yolculuğun zamanıdır; o adamı yenmek ya da özgürlük için savaşarak güzel bir ölümle ölmek gerekir." Yine de dostlarının öğüdüyle önce arazisine gidip kısa bir süre kaldı, sonra şehre döndü. Akşam geldi, sabah olur olmaz Metellus'a karşı çıkmak üzere tribünlüğe aday olmak için foruma indi. Çünkü bu makamın gücü yapmaktan çok engellemededir; geri kalan herkes oy verse bile, bir tek kişi istemez ve izin vermezse üstünlük onundur.
οὔκουν σχολῆς οὐδὲ ἀποδημίας καιρός, ἀλλὰ δεῖ κρατῆσαι τοῦ ἀνδρός, ἢ καλῶς ἀποθανεῖν ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας ἀγωνιζόμενον ὅμως δὲ τῶν φίλων παραινεσάντων ἀφίκετο πρῶτον εἰς τὰ χωρία καὶ διέτριψεν οὐ πολὺν χρόνον, εἶτα ἐπανῆκεν εἰς πόλιν. ἑσπέρας δὲ ἐλθών εὐθὺς ἕωθεν εἰς ἀγορὰν κατέβαινε δημαρχίαν μετιών, ὡς ἀντιταξόμενος πρὸς τὸν Μέτελλον. τὸ γὰρ ἰσχυρὸν ἢ ἀρχὴ πρὸς τὸ κωλύειν ἔχει μᾶλλον ἢ πρὸς τὸ πράττειν κἂν πάντες οἱ λοιποὶ παρʼ ἕνα ψηφίσωνται, τοῦ μὴ θέλοντος μηδὲ ἐῶντος τὸ κράτος ἐστί.
21.121. Bölüm
Önce Cato'nun yanında yalnızca birkaç dostu vardı. Ama niyeti duyulunca kısa sürede bütün iyi ve tanınmış kişiler koşup geldi, onu yüreklendirdiler. Bir iyilik görmüyor, tersine vatanına ve vatandaşların en dürüstlerine en büyük iyiliği yapıyordu; çünkü daha önce çoğu kez kolayca görev alabilecekken istememiş, şimdi ise özgürlük ve devlet için tehlikeyi göze alarak mücadeleye iniyordu.
τὸ μὲν οὖν πρῶτον ὀλίγοι περὶ τὸν Κάτωνά τῶν φίλων ἦσαν φανερᾶς δέ τῆς γνώμης αὐτοῦ γενομένης, ὀλίγου χρόνου πάντες οἱ χρηστοὶ καὶ γνώριμοι συνέτρεχον καὶ παρεκάλουν καὶ παρεθάρρυνον αὐτὸν, ὡς οὐ λαμβάνοντα χάριν, ἀλλὰ τὴν μεγίστην διδόντα τῇ πατρίδι καὶ τοῖς ἐπιεικεστάτοις τῶν πολιτῶν, ὅτι πολλάκις ἀπραγμόνως ἄρξαι παρὸν οὐ θελήσας, νῦν ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας καὶ πολιτείας ἀγωνιούμενος οὐκ ἀκινδύνως κάτεισι.
21.2Anlatıldığına göre birçokları sevgi ve yakınlıkla üstüne yığılınca kalabalık yüzünden tehlike atlatmış, foruma güçlükle ulaşabilmişti. Metellus ve başkalarıyla birlikte tribün seçildi. Konsüllük seçimlerinin satın alındığını görünce halkı azarladı ve sözünü bitirirken, kim olursa olsun para verenleri dava edeceğine yemin etti. Yalnız Silanus'u akrabalığı yüzünden dışarıda tuttu, çünkü Silanus, Cato'nun kız kardeşi Servilia ile evliydi.
λέγεται δέ, πολλῶν ὑπὸ σπουδῆς καὶ φιλοφροσύνης ὠθουμένων πρὸς αὐτὸν, ἐν κινδύνῳ γενόμενος μόλις ἐξικέσθαι διὰ πλῆθος εἰς τὴν ἀγοράν. ἀποδειχθεὶς δὲ δήμαρχος σὺν ἑτέροις, καὶ τῷ Μετέλλῳ, τὰς ὑπατικὰς ἀρχαιρεσίας ὁρῶν ὠνίους οὔσας, ἐπετίμησε τῷ δήμῳ· καὶ καταπαύων τὸν λόγον ἐπώμοσε τοῦ δόντος ἀργύριον, ὅστις ἂν ᾖ, κατηγορήσειν, ἕνα Σιλανὸν ὑπεξελόμενος διʼ οἰκειότητα. Σερβιλίαν γὰρ ἀδελφὴν Κάτωνος ὁ Σιλανὸς εἶχε.
21.3Bu yüzden onu bıraktı, ama parayla Silanus'un meslektaşı olmayı başaran Lucius Murena'yı dava etti. Bir kanuna göre sanık, suçlayanın yanına, onun ne topladığını, suçlamayı nasıl hazırladığını gözleyecek bir gözcü verirdi. Murena'nın Cato'ya verdiği gözcü onu izleyip gözetlerken hile ya da haksızlık yapmadığını gördü.
διὸ τοῦτον μὲν παρῆκε, Λεύκιον δὲ Μουρήναν ἐδίωκεν ἀργυρίῳ διαπραξάμενον ἄρχοντα μετὰ τοῦ Σιλανοῦ γενέσθαι, νόμῳ δέ τινι τοῦ φεύγοντος ἀεὶ φύλακα τῷ κατηγόρῳ διδόντος, ὥστε μὴ λαθεῖν ἃ συνάγει καὶ παρασκευάζεται πρὸς τὴν κατηγορίαν, ὁ τῷ Κάτωνι δοθεὶς ὑπὸ τοῦ Μουρήνα παρακολουθῶν καὶ παραφυλάττων, ὡς ἑώρα μηθὲν ἐπιβούλως πράττοντα μηδὲ ἀδίκως,
21.4Cato cömert ve insancıl biçimde suçlamanın sade ve dürüst yolunu izliyordu. Gözcü onun vakarına ve karakterine öyle hayran oldu ki forumda yanına gelir, kapısına uğrar, bugün suçlamayla ilgili bir iş yapacak mı diye sorardı; "Hayır" derse ona inanıp giderdi.
ἀλλὰ γενναίως τε καὶ φιλανθρώπως ἁπλῆν τινα τῆς κατηγορίας καὶ δικαίαν ὁδὸν πορευόμενον, οὕτως ἐθαύμαζε τὸ φρόνημα καὶ τὸ ἦθος ὥστε κατʼ ἀγορὰν προσιὼν καὶ φοιτῶν ἐπὶ θύρας πυνθάνεσθαι τοῦ Κάτωνος εἰ μέλλει τι σήμερον πραγματεύσασθαι τῶν περὶ τὴν κατηγορίαν· εἰ δὲ μὴ φαίη, πιστεύων ἀπῄει.
21.5Dava görülürken o sırada konsül olan ve Murena'yı savunan Cicero, Cato yüzünden Stoacı filozoflarla ve paradoks denilen öğretileriyle uzun uzun alay etti, yargıçları güldürdü. Rivayete göre Cato gülümseyerek yanındakilere, "Beyler," dedi, "ne komik bir konsülümüz var!"
τῆς δὲ δίκης λεγομένης ὁ Κικέρων, ὕπατος ὢν τότε καὶ τῷ Μουρήνᾳ συνδικῶν, πολλὰ διὰ τὸν Κάτωνά τοὺς Στωϊκοὺς φιλοσόφους καὶ ταῦτα δὴ τὰ παράδοξα καλούμενα δόγματα χλευάζων καὶ παρασκώπτων γέλωτα παρεῖχε τοῖς δικασταῖς. τὸν οὖν Κάτωνά φασι διαμειδιάσαντα πρὸς τοὺς παρόντας εἰπεῖν ὦ ἄνδρες, ὡς γελοῖον ὕπατον ἔχομεν.
21.6Murena beraat edince Cato'ya karşı kötü ya da akılsız bir adam gibi davranmadı; konsüllüğü sırasında en önemli işlerde ona danıştı, başka konularda da saygısını ve güvenini sürdürdü. Bunun sebebi Cato'nun kendisiydi: kürsüde ve senatoda adalet için sert ve korkunç olur, sonra herkese iyi niyetle, insanca davranırdı.
ἀποφυγὼν δὲ ὁ Μουρήνας οὐ πονηροῦ πάθος οὐδὲ ἄφρονος ἔπαθεν ἀνθρώπου πρὸς τὸν Κάτωνά· καὶ γὰρ ὑπατεύων ἐχρῆτο συμβούλῳ τῶν μεγίστων, καὶ τἆλλα τιμῶν καὶ πιστεύων διετέλεσεν. αἴτιος δὲ ἦν ὁ Κάτων αὐτός, ἐπὶ τοῦ βήματος καὶ τοῦ συνεδρίου χαλεπὸς ὢν καὶ φοβερὸς ὑπὲρ τῶν δικαίων, εἶτα πᾶσιν εὐνοϊκῶς καὶ φιλανθρώπως προσφερόμενος.
22.122. Bölüm
Tribünlüğe başlamadan önce, Cicero'nun konsüllüğünde, pek çok mücadelede onun görevini destekledi ve Catilina'ya karşı yapılan en büyük, en güzel işleri sonuca bağladı. Catilina'nın kendisi Roma devletinde yıkıcı ve kökten bir değişiklik peşindeydi, hem iç kargaşa hem savaş çıkarıyordu; ama Cicero suçlarını ortaya çıkarınca şehirden kaçmak zorunda kaldı.
πρὶν δὲ εἰς τὴν δημαρχίαν καθίστασθαι, Κικέρωνος ὑπατεύοντος, ἄλλοις τε πολλοῖς ἀγῶσι τὴν ἀρχὴν ὤρθωσεν αὐτοῦ καὶ ταῖς περὶ Κατιλίναν πράξεσι μεγίσταις καὶ καλλίσταις γενομέναις τέλος ἐπέθηκεν. αὐτὸς μὲν γὰρ ὁ Κατιλίνας ὀλέθριόν τε καὶ παντελῆ μεταβολὴν ἐπάγων τοῖς Ῥωμαίων πράγμασι καὶ στάσεις ὁμοῦ καὶ πολέμους ταράττων ἐξελεγχθεὶς ὑπὸ τοῦ Κικέρωνος ἐξέπεσε τῆς πόλεως,
22.2Komployu devralan Lentulus, Cethegus ve onların yanındaki pek çok kişi, Catilina'yı korkaklıkla ve küçük işlerle yetinmekle suçlayarak şehri tümüyle yakıp yıkmayı, Roma hâkimiyetini de halkları ayaklandırıp yabancı savaşlar çıkararak devirmeyi tasarlıyordu.
Λέντλος δὲ καὶ Κέθηγος καὶ μετʼ αὐτῶν ἕτεροι συχνοὶ δεξάμενοι τὴν συνωμοσίαν, καὶ τῷ Κατιλίνᾳ δειλίαν καὶ μικρολογίαν τῶν τολμημάτων ἐπικαλοῦντες, αὐτοὶ διενοοῦντο τὴν πόλιν ἄρδην ἀναιρεῖν πυρί καὶ τὴν ἡγεμονίαν ἐθνῶν ἀποστάσεσι καὶ πολέμοις ἀλλοφύλοις ἀνατρέπειν.
22.3Hazırlıkları ortaya çıkınca Cicero konuyu senatoda görüşmeye açtı. İlk konuşan Silanus, bu adamların en ağır cezayı çekmesi gerektiği görüşünü bildirdi; ondan sonrakiler de sırayla ona katıldı, Caesar'a kadar.
φανερᾶς δὲ τῆς παρασκευῆς αὐτῶν γενομένης, καὶ Κικέρωνος ἐν βουλῇ γνώμην προθέντος, ὁ μὲν πρῶτος εἰπὼν Σιλανὸς ἀπεφήνατο δοκεῖν αὐτῷ τὰ ἔσχατα παθεῖν χρῆναι τοὺς ἄνδρας, οἱ δὲ μετʼ αὐτὸν ἐφεξῆς ἠκολούθησαν, ἄχρι Καίσαρος.
22.4Caesar ayağa kalktı. Usta bir hatipti ve şehirde her türlü değişikliği, kımıldanışı kendi tasarıları için bir yakıt gibi büyütmek istiyor, sönüp gitmesine razı olmak istemiyordu. Çok ikna edici, insancıl sözler söyleyerek bu adamların yargılanmadan öldürülmesine karşı çıktı, hapiste tutulmalarını önerdi.
Καῖσαρ δὲ ἀναστάς, ἅτε δὴ καὶ δεινὸς εἰπεῖν καὶ πᾶσαν ἐν τῇ πόλει μεταβολὴν καὶ κίνησιν ὥσπερ ὕλην ὧν αὐτὸς διενοεῖτο βουλόμενος αὔξειν μᾶλλον ἢ σβεννυμένην περιορᾶν, ἐπαγωγὰ πολλὰ καὶ φιλάνθρωπα διαλεχθείς ἀποκτεῖναι μὲν ἀκρίτους οὐκ εἴα τοὺς ἄνδρας, εἱρχθέντας δὲ τηρεῖν ἐκέλευσεν,
22.5Halktan korkan senatonun görüşlerini öyle değiştirdi ki Silanus bile sözünü geri aldı ve kendisinin de ölümü değil, hapsi kastettiğini söyledi; çünkü bir Romalı için en ağır ceza budur, dedi.
οὕτω δὲ τὰς γνώμας μετέστησε τῆς βουλῆς, φοβηθείσης τὸν δῆμον, ὥστε καὶ Σιλανὸν ἔξαρνον εἶναι καὶ λέγειν ὡς οὐδʼ αὐτὸς εἴποι θάνατον, ἀλλὰ εἱργμόν· ἔσχατον γὰρ ἀνδρὶ Ῥωμαίῳ τοῦτο κακῶν ἁπάντων.
23.123. Bölüm
Rüzgâr böyle dönüp herkes daha yumuşak, daha insancıl bir görüşe akınca Cato görüşünü bildirmek için ayağa kalktı ve hemen öfkeyle, tutkuyla konuşmaya başladı. Görüş değiştirdiği için Silanus'u kınadı, Caesar'a da halkçı bir görüntü ve insancıl sözlerle şehri yıktığını söyleyerek çattı.
γενομένης δὲ τοιαύτης τῆς τροπῆς καὶ ἁπάντων ἐπὶ τὸ πρᾳότερον ῥυέντων καὶ φιλανθρωπότερον, ὁ Κάτων πρὸς τὴν γνώμην ἀναστὰς εὐθὺς ἵετο τῷ λόγῳ μετʼ ὀργῆς καὶ πάθους, τόν τε Σιλανὸν κακίζων τῆς μεταβολῆς, καὶ καθαπτόμενος τοῦ Καίσαρος ὡς σχήματι δημοτικῷ καὶ λόγῳ φιλανθρώπῳ τὴν πόλιν ἀνατρέποντος,
23.2Caesar'ın kendisinin korkması ve olanlardan suçsuz, şüphesiz sıyrılırsa buna şükretmesi gerekirken senatoyu korkutmaya çalıştığını söyledi: kamunun düşmanlarını böyle açıkça, küstahça elden kaçırıyor, az kalsın yok olacak olan bu büyük vatana acımadığını kabul ediyor, oysa hiç doğmaması gereken bu adamlara, ölerek şehri büyük katliamlardan ve tehlikelerden kurtaracaklar diye gözyaşı döküyordu.
καὶ δεδιττομένου τὴν βουλὴν ἐφʼ οἷς αὐτὸν ἔδει δεδιέναι καὶ ἀγαπᾶν εἰ τῶν γεγονότων ἀθῷος ἀπαλλάξει καὶ ἀνύποπτος, οὕτως περιφανῶς καὶ ἰταμῶς τοὺς κοινοὺς ἐξαρπάζων πολεμίους καὶ τὴν παρʼ οὐδὲν ἐλθοῦσαν ἀπολέσθαι πατρίδα τοιαύτην καὶ τοσαύτην ὁμολογῶν μὴ ἐλεεῖν, ἀλλʼ οὓς ἔδει μὴ γενέσθαι μηδὲ φῦναι δακρύων καὶ ἀνακλαιόμενος, εἰ φόνων μεγάλων καὶ κινδύνων ἀπαλλάξουσι τὴν πόλιν ἀποθανόντες.
23.3Söylendiğine göre Cato'nun konuşmalarından yalnız bu kalmıştır. Çünkü konsül Cicero, en hızlı yazıcılara birçok harfin gücünü taşıyan küçük ve kısa işaretler öğretmiş, sonra onları senatonun dört bir yanına dağıtmıştı. Henüz stenografçı denilen kişiler yetişmiyordu; ilk izin o zaman atıldığı anlatılır. Sonunda Cato üstün geldi, görüşleri değiştirdi ve adamlar ölüme mahkûm edildi.
τοῦτον μόνον ὧν Κάτων εἶπε διασῴζεσθαί φασι τόν λόγον, Κικέρωνος τοῦ ὑπάτου τοὺς διαφέροντας ὀξύτητι τῶν γραφέων σημεῖα προδιδάξαντος ἐν μικροῖς καὶ βραχέσι τύποις πολλῶν γραμμάτων ἔχοντα δύναμιν, εἶτα ἄλλον ἀλλαχόσε τοῦ βουλευτηρίου σποράδην ἐμβαλόντος. οὔπω γὰρ ἤσκουν οὐδʼ ἐκέκτηντο τοὺς καλουμένους σημειογράφους, ἀλλὰ τότε πρῶτον εἰς ἴχνος τι καταστῆναι λέγουσιν. ἐκράτησε δʼ οὖν ὁ Κάτων καὶ μετέστησε τὰς γνώμας, ὥστε θάνατον καταψηφίσασθαι τῶν ἀνδρῶν.
24.124. Bölüm
Bir ruhun portresini çizdiğimize göre karakterin küçük belirtilerini de atlamamak gerekiyorsa şunu anlatalım: Söylendiğine göre Caesar'la Cato arasında büyük bir çekişme, kıyasıya bir mücadele sürerken ve senato ikisine bağlı kalmışken, Caesar'a dışarıdan küçük bir not getirildi. Cato bundan kuşkulandı, kışkırtıcıların bir şeyler yaptığını ima etti ve yazılanların okunmasını istedi. Caesar da yakınında duran Cato'ya notu uzattı.
εἰ δὲ δεῖ μηδὲ τὰ μικρὰ τῶν ἠθῶν σημεῖα παραλιπεῖν ὥσπερ εἰκόνα ψυχῆς ὑπογραφομένους, λέγεται, τότε πολλὴν ἅμιλλαν καὶ μέγαν ἀγῶνα πρὸς τὸν Κάτωνα τοῦ Καίσαρος ἔχοντος καὶ τῆς βουλῆς εἰς ἐκείνους ἀνηρτημένης, δελτάριόν τι μικρὸν ἔξωθεν εἰσκομισθῆναι τῷ Καίσαρι. τοῦ δὲ Κάτωνος εἰς ὑποψίαν ἄγοντος τὸ πρᾶγμα καὶ διαβάλλοντος εἶναί τινας τοὺς κινουμένους, καὶ κελεύοντος ἀναγινώσκειν τὰ γεγραμμένα, τὸν Καίσαρα τῷ Κάτωνι προσδοῦναι τὸ δελτάριον ἐγγὺς ἑστῶτι.
24.2Cato bunu okuyunca kız kardeşi Servilia'nın Caesar'a yazdığı müstehcen bir mektup olduğunu gördü; Servilia ona âşıktı ve Caesar onu baştan çıkarmıştı. Mektubu Caesar'a fırlatıp, "Al, ayyaş!" dedi ve yine konuşmasına döndü.
τὸν δὲ ἀναγνόντα Σερβιλίας τῆς ἀδελφῆς ἐπιστόλιον ἀκόλαστον πρὸς τὸν Καίσαρα γεγραμμένον, ἐρώσης καὶ διεφθαρμένης ὑπʼ αὐτοῦ, προσρῖψαί τε τῷ Καίσαρι καὶ εἰπεῖν, κράτει, μέθυσε, καὶ πάλιν οὕτως ἐπὶ τὸν ἐξ ἀρχῆς λόγον τραπέσθαι.
24.3Anlaşılan Cato'nun bütün kadın yakınları onun için tam bir talihsizlikti. Bu Servilia, Caesar yüzünden adını kötüye çıkarmıştı; Cato'nun öbür kız kardeşi diğer Servilia'nın durumu ise daha da utanç vericiydi. Romalılar arasında şöhretçe önde gelen Lucullus ile evlenmiş, ondan bir çocuk doğurduktan sonra ahlaksızlığı yüzünden evden kovulmuştu. En utanç verici olanı da Cato'nun karısı Atilia'nın bile böyle kusurlardan uzak kalmamasıydı: ondan iki çocuğu olduğu halde uygunsuz davranışı yüzünden boşamak zorunda kalmıştı.
φαίνεται δὲ ὅλως ἀτύχημα γενέσθαι τοῦ Κάτωνος ἡ γυναικωνῖτις αὕτη μὲν γὰρ ἐπὶ Καίσαρι κακῶς ἤκουσε· τὰ δὲ τῆς ἑτέρας Σερβιλίας, ἀδελφῆς δὲ Κάτωνος, ἀσχημονέστερα. Λευκόλλῳ γὰρ γαμηθεῖσα, πρωτεύσαντι Ῥωμαίων κατὰ δόξαν ἀνδρί, καὶ τεκοῦσα παιδίον ἐξέπεσε τοῦ οἴκου διʼ ἀκολασίαν. τὸ δὲ αἴσχιστον, οὐδʼ ἡ γυνὴ τοῦ Κάτωνος Ἀτιλία τοιούτων ἐκαθάρευσεν ἁμαρτημάτων, ἀλλὰ καίπερ ἐξ αὐτῆς δύο παιδία πεποιημένος ἀνάγκην ἔσχεν ἐκβαλεῖν ἀσχημονοῦσαν.
25.125. Bölüm
Sonra Philippus'un kızı Marcia ile evlendi. Bu kadının dürüst olduğu kabul edilirdi; hakkında en çok konuşulan da odur. Cato'nun hayatının bu bölümü, bir tiyatro oyunundaki düğüm gibi çözülmesi zor, şaşırtıcıdır. Bilgiyi Cato'nun dostu ve sürekli arkadaşı Munatius'a dayandıran Thrasea'nın anlattığına göre olay şöyle olmuştu.
εἶτα ἔγημε θυγατέρα Φιλίππου, Μαρκίαν, ἐπιεικῆ δοκοῦσαν εἶναι γυναῖκα, περὶ ἧς ὁ πλεῖστος λόγος· καὶ καθάπερ ἐν δράματι τῷ βίῳ τοῦτο τὸ μέρος προβληματῶδες γέγονε καὶ ἄπορον. ἐπράχθη δὲ τοῦτον τὸν τρόπον, ὡς ἱστορεῖ Θρασέας, εἰς Μουνάτιον, ἄνδρα Κάτωνος ἑταῖρον καὶ συμβιωτήν, ἀναφέρων τήν πίστιν.
25.2Cato'nun birçok sevdalısı ve hayranı vardı; kimi daha belirgin, daha açıktı. Bunlardan biri, parlak itibarlı ve iyi huylu Quintus Hortensius'tu. Cato'nun yalnız yakın dostu olmak değil, bir yolunu bulup bütün evini ve soyunu ona akraba etmek ve ortak kılmak istiyordu. Bu yüzden, Bibulus ile evli ve ondan iki çocuğu olan kızı Porcia'yı, soylu bir tarla gibi kendisine de çocuk yapması için vermesini Cato'ya kabul ettirmeye çalıştı.
ἐν πολλοῖς ἐρασταῖς καὶ θαυμασταῖς τοῦ Κάτωνος ἦσαν ἑτέρων ἕτεροι μᾶλλον ἔκδηλοι καὶ διαφανεῖς, ὧν καὶ Κόϊντος Ὁρτήσιος, ἀνὴρ ἀξιώματός τε λαμπροῦ καὶ τὸν τρόπον ἐπιεικής, ἐπιθυμῶν οὖν τῷ Κάτωνι μὴ συνήθης εἶναι μηδὲ ἑταῖρος μόνον, ἀλλʼ ἁμῶς γέ πως εἰς οἰκειότητα καταμίξαι καὶ κοινωνίαν πάντα τὸν οἶκον καὶ τό γένος, ἐπεχείρησε συμπείθειν ὅπως τήν θυγατέρα Πορκίαν, Βύβλῳ συνοικοῦσαν καὶ πεποιημένην ἐκείνῳ δύο παῖδας, αὐτῷ πάλιν ὥσπερ εὐγενῆ χώραν ἐντεκνώσασθαι παράσχῃ.
25.3İnsanların kanaatine göre böyle bir şey garip, ama tabiata göre güzel ve kamu yararına uygundu, dedi. Çiçeği burnunda bir kadının doğurganlığını boşa harcamaması da yeterinden çok çocuk doğurup ihtiyacı olmayan bir erkeğin başına dert ve yoksulluk açmaması da gerekirdi; layık erkeklerle soyu paylaşmak, aretē'yi bol kılıp ailelere yaymak, şehri de bu akrabalıklarla kendi içinde kaynaştırmak demekti. Bibulus karısına bağlıysa, doğurduktan hemen sonra onu geri verecekti; çocuklar yoluyla hem Bibulus'a hem Cato'ya daha da yakın olacaktı.
δόξῃ μὲν γὰρ ἀνθρώπων ἄτοπον εἶναι τὸ τοιοῦτον, φύσει δὲ καλὸν καὶ πολιτικόν, ἐν ὥρᾳ καὶ ἀκμῇ γυναῖκα μήτε ἀργεῖν τὸ γόνιμον ἀποσβέσασαν, μήτε πλείονα τῶν ἱκανῶν ἐπιτίκτουσαν, ἐνοχλεῖν καὶ καταπτωχεύειν οὐδὲν δεόμενον, κοινουμένους δὲ τὰς διαδοχὰς ἀξίοις ἀνδράσι τήν τε ἀρετὴν ἄφθονον ποιεῖν καὶ πολύχυτον τοῖς γένεσι, καὶ τήν πόλιν αὑτὴν πρὸς αὑτὴν ἀνακεραννύναι ταῖς οἰκειότησιν. εἰ δὲ πάντως περιέχοιτο τῆς γυναικὸς ὁ Βύβλος, ἀποδώσειν εὐθὺς τεκοῦσαν, οἰκειότερος αὐτῷ τε Βύβλῳ καὶ Κάτωνι ι κοινωνίᾳ παίδων γενόμενος.
25.4Cato, Hortensius'u sevdiğini, akrabalık bağına layık bulduğunu, ama başkasına verilmiş kızının evliliğinden söz etmeyi garip karşıladığını söyledi. Hortensius bunun üzerine bir değişiklik yaptı ve Cato'nun karısını doğrudan istemekten çekinmedi. Marcia henüz çocuk doğuracak kadar gençti, Cato'nun ise yeterince evladı vardı.
ἀποκριναμένου δὲ τοῦ Κάτωνος ὡς Ὁρτήσιον μὲν ἀγαπᾷ καὶ δοκιμάζει κοινωνὸν οἰκειότητος, ἄτοπον δὲ ἡγεῖται ποιεῖσθαι λόγον περὶ γάμου θυγατρὸς ἑτέρῳ δεδομένης, μεταβαλὼν ἐκεῖνος οὐκ ὤκνησεν ἀποκαλυψάμενος αἰτεῖν τήν αὐτοῦ γυναῖκα Κάτωνος, νέαν μὲν οὖσαν ἔτι πρὸς τὸ τίκτειν, ἔχοντος δὲ τοῦ Κάτωνος ἀποχρῶσαν διαδοχήν.
25.5Hortensius'un bunu, Cato'nun Marcia'yı umursamadığını bildiği için yaptığı söylenemez; çünkü o sırada Marcia'nın hamile olduğu anlatılıyor. Cato, Hortensius'un bu heves ve kararlılığını görünce karşı çıkmadı, ama Marcia'nın babası Philippus'un da onay vermesi gerektiğini söyledi. Philippus'a başvuruldu, o da onayını bildirdi ama Marcia'yı ancak Cato orada bulunup nişana katılırsa vereceğini söyledi. Bu olaylar daha sonraki yıllarda olmuş, ama kadınlardan söz etmişken önce anlatmayı uygun buldum.
καὶ οὐκ ἔστιν εἰπεῖν ὡς ταῦτα ἔπραττεν εἰδὼς οὐ προσέχοντα τῇ Μαρκίᾳ τὸν Κάτωνα· κύουσαν γὰρ αὑτὴν τότε τυγχάνειν λέγουσιν. ὁ δὲ οὖν Κάτων ὁρῶν τήν τοῦ Ὁρτησίου σπουδὴν καὶ προθυμίαν οὐκ ἀντεῖπεν, ἀλλʼ ἔφη δεῖν καὶ Φιλίππῳ ταῦτα συνδόξαι τῷ πατρὶ τῆς Μαρκίας. ὡς οὖν ὁ Φίλιππος ἐντευχθεὶς ἔγνω τήν συγχώρησιν, οὐκ ἄλλως ἐνεγγύησε τήν Μαρκίαν ἢ παρόντος τοῦ Κάτωνος αὐτοῦ καὶ συνεγγυῶντος. ταῦτα μὲν οὖν, εἰ καὶ χρόνοις ὕστερον ἐπράχθη, μνησθέντι μοι τὸ τῶν γυναικῶν προλαβεῖν ἔδοξε.
26.126. Bölüm
Lentulus ve arkadaşları öldürüldükten sonra Caesar, senatoya karşı suçlanıp karalandığı işlerde halka sığınmıştı. Devletin çürümüş, hastalıklı kesimlerini kışkırtıyor, yanına topluyordu. Cato bundan korktu ve senatoyu, yoksul ve toprağı olmayan kalabalığı tahıl dağıtımına almaya ikna etti. Bunun yıllık gideri bin iki yüz elli talanttı, ama bu insancıl iyilik o tehdidi açıkça ortadan kaldırdı.
τῶν δὲ περὶ τὸν Λέντλον ἀναιρεθέντων, καὶ τοῦ Καίσαρος περὶ ὧν εἰσηγγέλθη καὶ διεβλήθη πρὸς τὴν σύγκλητον εἰς τὸν δῆμον καταφυγόντος καὶ τὰ πολλὰ νοσοῦντα καὶ διεφθαρμένα τῆς πολιτείας μέρη ταράττοντος καὶ συνάγοντος πρὸς αὑτόν, ὁ Κάτων φοβηθεὶς ἔπεισε τὴν βουλὴν ἀναλαβεῖν τὸν ἄπορον καὶ ἀνέμητον ὄχλον εἰς τὸ σιτηρέσιον, ἀναλώματος μὲν ὄντος ἐνιαυσίου χιλίων καὶ διακοσίων καὶ πεντήκοντα ταλάντων, περιφανῶς δὲ τῇ φιλανθρωπίᾳ ταύτῃ καὶ χάριτι τῆς ἀπειλῆς ἐκείνης διαλυθείσης.
26.2Bundan sonra Metellus tribünlüğe atılıp gürültülü toplantılar yaptı ve Pompeius Magnus'un ordularıyla derhal İtalya'ya gelip şehri Catilina tehlikesinden korumak için göreve çağrılmasını öngören bir kanun tasarısı hazırladı. Bu güzel bir gerekçeydi; kanunun asıl işi ve gayesi ise yönetimi Pompeius'un eline vermek, hâkimiyeti ona teslim etmekti.
ἐντεῦθεν εἰς τὴν δημαρχίαν ἐμπεσὼν ὁ Μέτελλος ἐκκλησίας τε θορυβώδεις συνῆγε, καὶ νόμον ἔγραψε Πομπήϊον Μᾶγνον ἰέναι κατὰ τάχος μετὰ τῶν δυνάμεων εἰς Ἰταλίαν καὶ παραλαβόντα σῴζειν τὴν πόλιν, ὡς ὑπὸ Κατιλίνα κινδυνεύουσαν. ἦν δὲ τοῦτο λόγος εὐπρεπής, ἔργον δὲ τοῦ νόμου καί τέλος ἐγχειρίσαι τὰ πράγματα Πομπηΐῳ καὶ παραδοῦναι τὴν ἡγεμονίαν.
26.3Senato toplandığında Cato, âdeti olduğu gibi Metellus'un üstüne atılmadı. Tersine, uzun uzun ılımlı ve makul öğütler verdi, sonunda ricaya başvurdu ve Metellus ailesinin her zaman aristokrasiden yana olduğunu övdü. Metellus ise iyice şımardı, Cato'nun boyun eğip ürktüğünü sanarak onu hor gördü ve küstah tehditlere, atak sözlere girişti; senatoya rağmen her şeyi zorla yaptıracaktı.
γενομένης δὲ βουλῆς καὶ τοῦ Κάτωνος οὐχ, ὥσπερ εἰώθει, τῷ Μετέλλῳ σφοδρῶς ἐμπεσόντος, ἀλλʼ ἐπιεικῆ πολλὰ καὶ μέτρια παραινέσαντος, τέλος δὲ καὶ πρὸς δεήσεις τραπομένου καὶ τὴν Μετέλλων οἰκίαν ἀεὶ γενομένην ἀριστοκρατικὴν ἐπαινέσαντος, ἔτι μᾶλλον ἐξαρθεὶς καὶ καταφρονήσας ὁ Μέτελλος ὡς ἐνδιδόντος αὐτοῦ καὶ πτήσσοντος εἰς ὑπερηφάνους ἀπειλὰς καὶ λόγους θρασεῖς ἐξέπεσεν, ὡς βίᾳ πάντα τῆς βουλῆς διαπραξόμενος.
26.4Bunun üzerine Cato görünüşünü, sesini, sözünü değiştirdi. Öteki söylediklerine şunu da sert bir tonla ekledi: kendisi yaşadıkça Pompeius silahlı olarak şehre giremeyecekti. Böylece senatoya, ikisinin de yatışmadığını, güvenli hesaplarla hareket etmediğini gösterdi; ama Metellus'un siyaseti aşırı kötülükten doğup her şeyi yıkıma ve karışıklığa sürükleyen bir delilik, Cato'nunki ise güzel ve adil olan için savaşan aretē'nin coşkusuydu.
οὕτω δὴ μεταβαλὼν ὁ Κάτων καὶ σχῆμα καὶ φωνὴν καὶ λόγον, ἐπειπὼν δὲ πᾶσι τοῖς ἄλλοις διατεταμένως ὅτι ζῶντος αὐτοῦ Πομπήϊος οὐ παρέσται μεθʼ ὅπλων εἰς τὴν πόλιν, ἐκεῖνο τῇ βουλῇ παρέστησεν, ὡς οὐδέτερος μὲν καθέστηκεν οὐδὲ χρῆται λογισμοῖς ἀσφαλέσιν, ἔστι δὲ ἡ μὲν Μετέλλου πολιτεία μανία διʼ ὑπερβολὴν κακίας φερομένη πρὸς ὄλεθρον καὶ σύγχυσιν ἁπάντων, ἡ δὲ Κάτωνος ἀρετῆς ἐνθουσιασμός ὑπὲρ τῶν καλῶν καὶ δικαίων ἀγωνιζομένης.
27.127. Bölüm
Halk kanun için oy vereceği gün Metellus'un yanında silahlar, yabancılar, gladyatörler ve kölelerden oluşan bir güç vardı; hepsi foruma yerleştirilmişti. Değişiklik umuduyla Pompeius'u özleyen kesim de halkın az bir kısmı değildi. O sırada praetor olan Caesar'dan da büyük destek geliyordu.
ἐπεὶ δὲ τὴν ψῆφον ὑπὲρ τοῦ νόμου φέρειν ὁ δῆμος ἔμελλε, Μετέλλῳ μὲν ὅπλα καὶ ξένοι καὶ μονομάχοι καὶ θεράποντες ἐπὶ τὴν ἀγορὰν τεταγμένοι παρῆσαν, καὶ τὸ ποθοῦν μεταβολῆς ἐλπίδι Πομπήϊον ὑπῆρχε τοῦ δήμου μέρος οὐκ ὀλίγον, ἦν δὲ μεγάλη καὶ ἀπὸ Καίσαρος ῥώμη στρατηγοῦντος τότε,
27.2Oysa vatandaşların önde gelenleri Cato ile birlikte kızıyor, haksızlığa uğradıklarını duyuyor, ama mücadeleye katılmıyorlardı. Evinde büyük bir keder ve korku vardı; bazı dostları aç susuz, uykusuz, onun için ne yapacaklarını bilemeden birbirleriyle geceyi geçirdi. Karısı ve kız kardeşleri feryat edip ağlıyordu.
Κάτωνι δὲ οἱ πρῶτοι τῶν πολιτῶν συνηγανάκτουν καὶ συνηδικοῦντο μᾶλλον ἢ συνηγωνίζοντο, πολλὴ δὲ τὴν οἰκίαν αὐτοῦ κατήφεια καὶ φόβος εἶχεν, ὥστε τῶν φίλων ἐνίους ἀσίτους διαγρυπνῆσαι μετʼ ἀλλήλων ἐν ἀπόροις ὄντας ὑπὲρ αὐτοῦ λογισμοῖς, καὶ γυναῖκα καὶ ἀδελφὰς ποτνιωμένας καὶ δακρυούσας.
27.3Kendisi ise korkusuzca, yürekli biçimde herkesle konuşup onları teselli etti, âdeti olduğu gibi yemeğe oturdu, geceyi geçirdi. Meslektaşlarından Minucius Thermus onu derin uykusundan uyandırdı. Foruma indiler; pek azı onlara eşlik ediyordu, ama birçokları karşılarına çıkıp kendilerini korumaları için uyarıyordu.
αὐτὸς δʼ ἀδεῶς καὶ τεθαρρηκότως ἐντυχὼν πᾶσι καὶ παρηγορήσας, καὶ γενόμενος περὶ δεῖπνον, ὥσπερ εἰώθει, καὶ νυκτερεύσας, ὑφʼ ἑνὸς τῶν συναρχόντων, Μινυκίου Θέρμου, βαθέως καθεύδων ἐπηγέρθη· καὶ κατέβησαν εἰς ἀγοράν, ὀλίγων μὲν αὐτοὺς προπεμπόντων, πολλῶν δὲ ἀπαντώντων καὶ φυλάττεσθαι παρακελευομένων.
27.4Cato varınca Dioskurlar Tapınağı'nın silahlı adamlarla çevrildiğini, basamakları gladyatörlerin tuttuğunu, Metellus'un da yukarıda Caesar'la oturduğunu gördü. Dostlarına dönüp, "Ne küstah ve korkak adam," dedi, "tek bir silahsız, korunmasız adama karşı bu kadar asker toplamış!" Hemen Thermus ile birlikte yürüdü.
ὡς οὖν ἐπιστὰς ὁ Κάτων κατεῖδε τὸν νεὼν τῶν Διοσκούρων ὅπλοις περιεχόμενον καὶ τὰς ἀναβάσεις φρουρουμένας ὑπὸ μονομάχων, αὐτὸν δὲ καθήμενον ἄνω μετὰ Καίσαρος τὸν Μέτελλον, ἐπιστρέψας πρὸς τοὺς φίλους, ὢ θρασέος, εἶπεν, ἀνθρώπου καὶ δειλοῦ, ὃς καθʼ ἑνὸς ἀνόπλου καὶ γυμνοῦ τοσούτους ἐστρατολόγησεν. ἅμα δʼ εὐθὺς ἐβάδιζε μετὰ τοῦ Θέρμου.
27.5Basamakları tutanlar ikisine yol verdi, ama başka kimseyi bırakmadılar; Cato güçlükle Munatius'u elinden çekip yukarı çıkardı. Doğruca gitti ve Metellus ile Caesar'ın arasına girip oturdu, böylece ikisinin konuşmasını kesti.
καὶ διέστησαν αὐτοῖς οἱ τὰς ἀναβάσεις κατέχοντες, ἄλλον δὲ οὐδένα παρῆκαν, ἢ μόλις ἐπισπάσας τῆς χειρὸς ὁ Κάτων τὸν Μουνάτιον ἀνήγαγε· καὶ βαδίζων εὐθὺς ὡς εἶχε καθίζει μέσον ἐμβαλὼν ἑαυτὸν τοῦ Μετέλλου καὶ τοῦ Καίσαρος, ὥστε διακόψαι τὴν κοινολογίαν.
27.6Onlar şaşkına döndü. Dürüst vatandaşlar ise Cato'nun yüzünü, vakarını ve cesaretini görüp hayran kaldı, yaklaşıp bağırarak Cato'ya cesaret verdiler; birbirlerine de yerlerinde durmalarını, bir arada kalmalarını, özgürlüğe ve onun için savaşan adama ihanet etmemelerini söylediler.
κἀκεῖνοι μὲν διηπόρησαν, οἱ δὲ χαρίεντες θεασάμενοι καὶ θαυμάσαντες τὸ πρόσωπον καὶ τὸ φρόνημα καὶ τὸ θάρσος τοῦ Κάτωνος ἐγγυτέρω προσῆλθον, καὶ βοῇ διεκελεύσαντο τῷ μὲν Κάτωνι θαρρεῖν, μένειν δὲ ἀλλήλοις καὶ συστρέφεσθαι καὶ μὴ προδιδόναι τὴν ἐλευθερίαν καὶ τὸν ὑπὲρ αὐτῆς ἀγωνιζόμενον.
28.128. Bölüm
Görevli kanun tasarısını çıkarınca Cato okumasına izin vermedi. Metellus metni alıp okumaya başlayınca Cato kâğıdı kaptı. Metellus metni ezbere bildiği için ezberden söylemeye başlayınca bu kez Thermus eliyle ağzını kapattı ve sesini kesti.
ἔνθα δὴ τοῦ ὑπηρέτου τὸν νόμον προχειρισαμένου, τοῦ δὲ Κάτωνος οὐκ ἐῶντος ἀναγινώσκειν, τοῦ δὲ Μετέλλου παραλαβόντος αὐτὸν καὶ ἀναγινώσκοντος, ὁ μὲν Κάτων ἐξήρπασε τὸ βιβλίον, ὁ δὲ Θέρμος ἀπὸ στόματος τοῦ Μετέλλου τὸν νόμον ἐπισταμένου καὶ λέγοντος ἐπέσχε τῇ χειρὶ τὸ στόμα καὶ τὴν φωνὴν ἀπέκλεισεν,
28.2Sonunda Metellus karşısındakilerle baş edilemeyeceğini, halkın da yararına olan tarafa dönüp yenildiğini görünce silahlı adamlarına uzaktan bağırarak saldırmalarını emretti. Bu olunca herkes dağıldı. Tek başına yerinde kalan Cato yukarıdan taş ve sopa yağmuruna tutuldu. O zaman kendisini suçlayıp dava etmiş olan Murena bu duruma göz yummadı.
ἄχρι οὗ, ἄμαχον ὁρῶν ἀγῶνα τοὺς ἄνδρας ὁ Μέτελλος ἀγωνιζομένους, καὶ τὸν δῆμον ἡττώμενον πρὸς τὸ συμφέρον καὶ τρεπόμενον, ἐκέλευσεν ἄποθεν ὁπλίτας μετὰ φόβου καὶ κραυγῆς ἐπιτρέχειν. γενομένου δὲ τούτου καὶ πάντων διασκεδασθέντων ὑποστάντα μόνον τὸν Κάτωνα καὶ βαλλόμενον λίθοις καὶ ξύλοις ἄνωθεν οὐ περιεῖδε Μουρήνας ὁ τὴν δίκην φυγὼν ὑπʼ αὐτοῦ καὶ κατηγορηθείς,
28.3Togasını onun önüne tutup taş atanlara durmalarını haykırdı, sonunda Cato'yu ikna edip kollarına alarak Dioskurlar Tapınağı'na götürdü. Metellus kürsünün çevresinin boşaldığını, muhaliflerin forumdan kaçtığını görünce tamamen kazandığına inandı, silahlı adamlarına çekilmelerini emretti, kendisi de usulüne göre gelip kanunla ilgili işleri yürütmeye girişti.
ἀλλὰ τὴν τήβεννον προϊσχόμενος καὶ βοῶν ἀνασχεῖν τοῖς βάλλουσι, καὶ τέλος αὐτὸν τὸν Κάτωνα πείθων καὶ περιπτύσσων, εἰς τὸν νεὼν τῶν Διοσκούρων ἀπήγαγεν. ἐπεὶ δὲ κατεῖδεν ὁ Μέτελλος ἐρημίαν περὶ τὸ βῆμα καὶ φυγὴν ἀγορᾶς τῶν ἐναντιουμένων, παντάπασι πεισθεὶς κρατεῖν ἐκέλευσεν ἀπιέναι πάλιν τοὺς ὁπλοφόρους, καὶ προσελθὼν κοσμίως αὐτὸς ἐπεχείρει πράττειν τὰ περὶ τὸν νόμον.
28.4Ama karşı taraf bozgundan çabucak kendini topladı, yürekli bir bağırışla yeniden saldırdı. Metellus'un adamlarını korku ve kargaşa sardı; onların bir yerlerden silah bulup üstlerine geldiğini sandılar, kimse durmadı, hepsi kürsüden kaçtı.
οἱ δὲ ἐναντίοι ταχέως ἀναλαβόντες ἑαυτοὺς ἐκ τῆς τροπῆς ἐπῄεσαν αὖθις ἐμβοήσαντες μέγα καὶ θαρραλέον, ὥστε τοῖς περὶ τὸν Μέτελλον ἐμπεσεῖν ταραχὴν καὶ δέος οἰομένοις ὅπλων ποθὲν εὐπορήσαντας αὐτοὺς ἐπιφέρεσθαι, καὶ μηθένα μένειν, ἀλλὰ φεύγειν ἅπαντας ἀπὸ τοῦ βήματος, οὕτω δὴ σκεδασθέντων ἐκείνων,
28.5Onlar dağılınca Cato öne çıktı. Bir yandan halkı övüyor, bir yandan yüreklendiriyordu. Çoğunluk Metellus'u her yoldan devirmeye karar verdi; senato da toplanıp baştan beri Cato'nun yanında durulmasını ve Roma'ya kargaşa ve iç savaş getiren bu kanuna karşı direnilmesini emretti.
τοῦ δὲ Κάτωνος προσελθόντος καὶ τὰ μὲν ἐπαινέσαντος, τὰ δὲ ἐπιρρώσαντος τὸν δῆμον, οἵ τε πολλοὶ παρετάξαντο παντὶ τρόπῳ καταλῦσαι τὸν Μέτελλον, ἥ τε σύγκλητος ἀθροισθεῖσα παρήγγειλεν ἀρχῆθεν βοηθεῖν τῷ Κάτωνι καὶ διαμάχεσθαι πρὸς τὸν νόμον, ὡς στάσιν ἐπεισάγοντα τῇ Ῥώμῃ καὶ πόλεμον ἐμφύλιον.
29.129. Bölüm
Metellus'un kendisi hâlâ yılmamış ve küstahtı, ama adamlarının Cato karşısında dehşete kapıldığını, onu yenilmez ve zorla yola getirilmez saydıklarını görüyordu. Birden foruma fırladı, halkı topladı, Cato'ya karşı nefret uyandıracak pek çok şey söyledi. Onun tiranlığından ve Pompeius'a karşı komplodan kaçtığını haykırdı; şehir bu kadar büyük bir adamı aşağıladığına çok geçmeden pişman olacaktı. Sonra hemen Asya'ya hareket etti, bunları Pompeius'a bildirecekti.
ὁ δὲ Μέτελλος αὐτὸς μὲν ἦν ἄτρεπτος καὶ θρασὺς ἔτι, ὁρῶν δὲ τοὺς περὶ αὐτὸν ἐκπεπληγμένους κομιδῆ τὸν Κάτωνα καὶ νομίζοντας ἄμαχον καὶ δυσεκβίαστον, αἰφνίδιον ἐξεπήδησεν εἰς τὴν ἀγοράν, καὶ συναγαγὼν τὸν δῆμον ἄλλα τε πολλὰ περὶ τοῦ Κάτωνος ἐπίφθονα διῆλθε, καὶ φεύγειν τὴν τυραννίδα βοῶν τὴν ἐκεῖνον καὶ τὴν κατὰ Πομπηΐου συνωμοσίαν, ἐφʼ ᾗ μετανοήσειν ταχὺ τὴν πόλιν ἀτιμάζουσαν ἄνδρα τοσοῦτον, ὥρμησεν εὐθὺς εἰς Ἀσίαν, ὡς ταῦτα πρὸς ἐκεῖνον κατηγορήσων.
29.2Cato tribünlükten bu büyük yükü attığı, bir bakıma Pompeius'un gücünü Metellus'un şahsında yendiği için çok itibar kazandı. Metellus'u aşağılamaya ve görevden almaya hazırlanan senatoya izin vermeyip karşı çıkarak ve yalvararak daha da büyük ün aldı. Çoğunluk, yenilmiş bir düşmanı ezmemeyi, ona hakaret etmemeyi insancıllık ve ölçülülük sayıyordu; akıllılar da Pompeius'u kışkırtmamanın doğru ve yararlı olduğunu görüyordu.
ἦν οὖν δόξα μεγάλη τοῦ Κάτωνος ἄχθος οὐ μικρὸν ἀπεσκευασμένου τῆς δημαρχίας, καὶ τρόπον τινὰ τὴν Πομπηΐου δύναμιν ἐν Μετέλλῳ καθῃρηκότος. ἔτι δὲ μᾶλλον εὐδοκίμησε τὴν σύγκλητον ὡρμημένην ἀτιμοῦν καὶ ἀποψηφίζεσθαι τὸν Μέτελλον οὐκ ἐάσας, ἀλλʼ ἐναντιωθεὶς καὶ παραιτησάμενος. οἵ τε γὰρ πολλοὶ φιλανθρωπίας ἐποιοῦντο καὶ μετριότητος τὸ μὴ ἐπεμβῆναι τῷ ἐχθρῷ μηδὲ ἐνυβρίσαι κατὰ κράτος περιγενόμενον, τοῖς τε φρονίμοις ὀρθῶς ἐφαίνετο καὶ συμφερόντως μὴ παροξῦναι Πομπήϊον.
29.3Bundan sonra Lucullus, gayesini ve şanını Pompeius'un elinden aldığı düşünülen seferden döndü. Gaius Memmius, kişisel düşmanlıktan çok Pompeius'a yaranmak için halkı ona karşı kışkırtıyor, dava açıyordu; Lucullus zafer alayından yoksun kalma tehlikesine girdi. Cato, kız kardeşi Servilia'yı alan Lucullus ile akraba olduğundan ve işi korkunç bulduğundan Memmius'a karşı çıktı, pek çok karalama ve suçlamaya katlandı.
ἐκ τούτου Λεύκολλος ἐπανελθὼν ἐκ τῆς στρατείας, ἧς ἔδοξε τό τέλος καὶ τὴν δόξαν ἀφῃρῆσθαι Πομπήϊος, εἰς κίνδυνον ἦλθε τοῦ μὴ θριαμβεῦσαι, Γαΐου Μεμμίου καταστασιάζοντος αὐτὸν ἐν τῷ δήμῳ καὶ δίκας ἐπάγοντος, εἰς τὴν Πομπηΐου χάριν μᾶλλον ἢ κατὰ ἔχθος ἴδιον. ὁ δὲ Κάτων, οἰκειότητός τε πρὸς Λεύκολλον αὐτῷ γεγενημένης, ἔχοντα Σερβιλίαν τὴν ἀδελφὴν αὐτοῦ, καὶ τὸ πρᾶγμα δεινὸν ἡγούμενος, ἀντέστη τῷ Μεμμίῳ, καὶ πολλὰς ὑπέμεινε διαβολὰς καὶ κατηγορίας.
29.4Sonunda tiranlık suçlamasıyla görevinden atılmak istendi; ama öyle üstün geldi ki Memmius'un kendisini davalardan vazgeçmeye ve mücadeleden kaçmaya zorladı. Lucullus zafer alayını yaptıktan sonra Cato'nun dostluğuna daha da sıkı sarıldı; onda Pompeius'un gücüne karşı büyük bir siper ve kalkan buldu.
τέλος δὲ, τῆς ἀρχῆς ἐκβαλλόμενος ὡς τυραννίδος, τοσοῦτον ἐκράτησεν ὥστε τὸν Μέμμιον αὐτὸν ἀναγκάσαι τῶν δικῶν ἀποστῆναι καὶ φυγεῖν τὸν ἀγῶνα. Λεύκολλος μὲν οὖν θριαμβεύσας ἔτι μᾶλλον ἐνεφύετο τῇ φιλίᾳ τοῦ Κάτωνος, ἔχων ἔρυμα καὶ πρόβλημα μέγα πρὸς τὴν Πομπηΐου δύναμιν.
30.130. Bölüm
Pompeius seferden büyük bir adam olarak dönerken, karşılanışının parlaklığına ve coşkusuna güvenerek vatandaşlardan isteyeceği hiçbir şeyin reddedilmeyeceğini düşünüyordu. Önceden haber yollayıp senatodan konsül seçimlerini ertelemesini istedi, kendisi de gelip Piso'nun adaylığını desteklemek istiyordu.
Πομπήϊος δὲ μέγας ἀπὸ τῆς στρατείας ἐπανιών, καὶ τῇ λαμπρότητι καὶ προθυμίᾳ τῆς ὑποδοχῆς πεποιθὼς οὐδὲν ἂν δεηθεὶς ἀποτυχεῖν τῶν πολιτῶν, προὔπεμψεν ἀξιῶν τὰς ὑπατικὰς ἀρχαιρεσίας ἀναβαλέσθαι τὴν σύγκλητον, ὡς ἂν αὐτὸς παρὼν Πείσωνι συναρχαιρεσιάσῃ.
30.2Çoğu razı oluyordu; ama Cato asıl önemli olanın erteleme değil, Pompeius'un bu girişimini ve umudunu kesmek olduğunu düşünerek karşı çıktı, senatoyu görüş değiştirip reddetmeye ikna etti. Bu, Pompeius'u hayli sarstı. Cato dost olmazsa başının az belaya girmeyeceğini düşünerek onun dostu Munatius'u çağırttı ve evlenme çağındaki iki yeğeninden büyüğünü kendisine, küçüğünü oğluna istedi.
τῶν δὲ πλείστων ὑπεικόντων, οὐ τὴν ἀναβολὴν μέγιστον ὁ Κάτων ἡγούμενος, ἀλλὰ τὴν πεῖραν ἀποκόψαι καὶ τὴν ἐλπίδα τοῦ Πομπηΐου βουλόμενος, ἀντεῖπε καὶ μετέστησε τὴν βουλήν, ὥστε ἀποψηφίσασθαι. τοῦτο τὸν Πομπήϊον οὐχ ἡσυχῇ διετάραξε· καὶ νομίζων οὐ μικρὰ προσπταίσειν τῷ Κάτωνι μὴ φίλῳ γενομένῳ, μετεπέμψατο Μουνάτιον, ἑταῖρον αὐτοῦ· καὶ δύο τοῦ Κάτωνος ἀδελφιδᾶς ἐπιγάμους ἔχοντος ᾔτει τὴν μὲν πρεσβυτέραν ἑαυτῷ γυναῖκα, τὴν δὲ νεωτέραν τῷ υἱῷ.
30.3Bazılarına göre istenen yeğenler değil, Cato'nun kızlarıydı. Munatius bunu Cato'ya, karısına ve kız kardeşlerine söyleyince kadınlar, adamın büyüklüğü ve itibarı karşısında bu akrabalığa çok sevindi. Cato ise durup düşünmeden, sanki darbe yemiş gibi hemen şöyle dedi:
τινὲς δέ φασιν οὐ τῶν ἀδελφιδῶν, ἀλλὰ τῶν θυγατέρων τὴν μνηστείαν γενέσθαι, τοῦ δὲ Μουνατίου ταῦτα πρὸς τὸν Κάτωνα καὶ τὴν γυναῖκα καὶ τὰς ἀδελφὰς φράσαντος, αἱ μὲν ὑπερηγάπησαν τὴν οἰκειότητα πρὸς τὸ μέγεθος καὶ τὸ ἀξίωμα τοῦ ἀνδρός, ὁ δὲ Κάτων οὔτʼ ἐπισχὼν οὔτε βουλευσάμενος, ἀλλὰ πληγεὶς εὐθὺς εἶπε·
30.4"Git Munatius, git de Pompeius'a söyle: Cato kadınlar yoluyla ele geçirilmez. İyi niyetini takdir eder ve adil davrandığı sürece ona her akrabalıktan daha güvenilir bir dostluk sunar; ama Pompeius'un şöhretine, vatanın aleyhine rehin vermez." Kadınlar buna üzüldü, Cato'nun dostları da bu cevabı hem kaba hem kibirli bularak onu suçladı.
βάδιζε, Μουνάτιε, βάδιζε, καὶ λέγε πρὸς Πομπήϊον ὡς Κάτων οὐκ ἔστι διὰ τῆς γυναικωνίτιδος ἁλώσιμος, ἀλλὰ τὴν μὲν εὔνοιαν ἀγαπᾷ, καὶ τὰ δίκαια ποιοῦντι φιλίαν παρέξει πάσης πιστοτέραν οἰκειότητος, ὅμηρα δὲ οὐ προήσεται τῇ Πομπηΐου δόξῃ κατὰ τῆς πατρίδος. ἐπὶ τούτοις ἤχθοντο μὲν αἱ γυναῖκες, ᾐτιῶντο δὲ οἱ φίλοι τοῦ Κάτωνος ὡς ἄγροικον ἅμα καὶ ὑπερήφανον τὴν ἀπόκρισιν.
30.5Ama sonra Pompeius dostlarından birini konsül yapmak için kabilelere para dağıttı; rüşvet dillere düştü, çünkü para onun bahçelerinde sayılıyordu. Cato kadınlara, Pompeius'la akraba olsaydı böyle işlere ortak olmak, bunlarla kirlenmek zorunda kalacağını söyleyince onlar da reddetmekle daha doğru bir karar verdiğini kabul ettiler.
εἶτα μέντοι πράττων τινὶ τῶν φίλων ὑπατείαν ὁ Πομπήϊος ἀργύριον εἰς τὰς φυλὰς ἔπεμπε, καὶ περιβόητος ὁ δεκασμὸς ἦν, ἐν κήποις ἐκείνου τῶν χρημάτων ἀριθμουμένων. εἰπόντος οὖν τοῦ Κάτωνος πρὸς τὰς γυναῖκας ὅτι τοιούτων ἦν κοινωνεῖν καὶ ἀναπίμπλασθαι πραγμάτων ἀνάγκη Πομπηΐῳ συναφθέντα διʼ οἰκειότητος, ὡμολόγουν ἐκεῖναι κάλλιον αὐτὸν βεβουλεῦσθαι διακρουσάμενον.
30.6Yine de sonuçlara bakılırsa, Cato bu akrabalığı kabul etmemekle büyük bir hata yapmış gibi görünüyor. Çünkü Pompeius'un Caesar'a dönüp onun kızıyla evlenmesine yol açtı. Bu evlilik Pompeius ile Caesar'ın gücünü birleştirdi, Roma devletini neredeyse devirdi, cumhuriyeti yok etti. Cato, Pompeius'un küçük hatalarından korkup en büyük hataya, Pompeius'un gücünün başkasına eklenmesine göz yummasaydı belki bunların hiçbiri olmazdı.
εἰ δὲ δεῖ πρὸς τὰ συμβάντα κρίνειν, τοῦ παντὸς ἔοικεν ὁ Κάτων ἁμαρτεῖν τὴν οἰκειότητα μὴ δεξάμενος, ἀλλʼ ἐάσας πρὸς Καίσαρα τραπέσθαι καὶ γῆμαι γάμον ὃς τὴν Πομπηΐου δύναμιν καὶ Καίσαρος εἰς ταὐτὸ συνενεγκών ὀλίγου τὰ μὲν Ῥωμαίων ἀνέτρεψε πράγματα, τὴν δὲ πολιτείαν ἀνεῖλεν, ὧν οὐθὲν ἂν ἴσως συνέπεσεν, εἰ μὴ Κάτων τὰ μικρὰ τοῦ Πομπηΐου φοβηθεὶς ἁμαρτήματα τὸ μέγιστον περιεῖδεν, αὐτὸν ἑτέρῳ δύναμιν προσγενόμενον.
31.131. Bölüm
Bunlar henüz gelecekteydi. Lucullus, Pontos'taki düzenlemeler yüzünden Pompeius'la çatışmaya girmişti; ikisi de kendi yaptığı düzenlemelerin geçerli olmasını istiyordu. Cato haksızlığa uğrayan Lucullus'a açıkça destek olunca, senatoda geri kalan Pompeius halkı kazanmaya yöneldi ve askerlerini toprak dağıtımına çağırdı.
ταῦτα μὲν οὖν ἔμελλεν ἔτι. Λευκόλλου δὲ περὶ τῶν ἐν Πόντῳ διατάξεων στασιάσαντος πρὸς Πομπήϊον ἠξίουν γὰρ ἰσχύειν ἑκάτερος τὰ ὑφʼ αὐτοῦ γενόμενα, καὶ Λευκόλλῳ Κάτωνος ἀδικουμένῳ περιφανῶς προσαμύνοντος, ἐλαττούμενος ὁ Πομπήϊος ἐν συγκλήτῳ καὶ δημαγωγῶν, ἐπὶ νομὴν χώρας ἐκάλει τὸ στρατιωτικόν.
31.2Cato burada da engel çıkarıp tasarıyı düşürünce Pompeius, o sıraların en küstah halk önderi Clodius'a sarıldı ve Caesar'ı yanına çekti; buna bir bakıma Cato'nun kendisi yol açmıştı. Çünkü Caesar İberya'daki valiliğinden dönüyor, hem konsüllüğe aday olmak hem de zafer alayı talep etmek istiyordu.
ὡς δὲ κἀνταῦθα Κάτων ἐνιστάμενος ἐξέκρουσε τὸν νόμον, οὕτω Κλωδίου τε περιείχετο, τοῦ τότε θρασυτάτου τῶν δημαγωγῶν, καὶ Καίσαρα προσήγετο, τρόπον τινὰ Κάτωνος αὐτοῦ παρασχόντος ἀρχήν. ὁ γὰρ Καῖσαρ ἀπὸ τῆς ἐν Ἰβηρίᾳ, στρατηγίας ἐπανήκων ἅμα μὲν ὑπατείαν ἐβούλετο παραγγέλλειν, ἅμα δὲ ᾔτει θρίαμβον.
31.3Kanuna göre aday olanların şehirde bulunması, zafer alayı yapacakların ise surların dışında beklemesi gerekiyordu. Caesar senatodan, başkaları aracılığıyla adaylığını sunma izni istedi. Birçokları buna razıydı, Cato karşı çıktı; onların Caesar'a yaranmak istediğini görünce bütün gün konuşup vakti doldurdu ve senatoyu böyle engelledi.
ἐπεὶ δὲ κατὰ νόμον ἔδει τοὺς μὲν ἀρχὴν μετιόντας παρεῖναι, τοὺς δὲ μέλλοντας εἰσελαύνειν θρίαμβον ἔξω τείχους ὑπομένειν, ἠξίου παρὰ τῆς βουλῆς αὐτῷ δοθῆναι διʼ ἑτέρων αἰτεῖσθαι τήν ἀρχήν. βουλομένων δὲ πολλῶν ἀντέλεγεν ὁ Κάτων ὡς δὲ ᾔσθετο χαριζομένους τῷ Καίσαρι, λέγων ὅλην κατανάλωσε τήν ἡμέραν καὶ τήν βουλὴν οὕτως ἐξέκρουσε.
31.4Caesar bunun üzerine zafer alayından vazgeçip şehre girdi, hemen Pompeius'a ve konsüllüğe sarıldı. Konsül seçilince Iulia'yı ona nişanladı. Artık şehre karşı birleşmişlerdi; biri yoksullara arazi dağıtımı ve toprak veren kanunlar sunuyor, öbürü bu kanunları desteklemek için yanında duruyordu.
χαίρειν οὖν ἐάσας τὸν θρίαμβον ὁ Καῖσαρ εἰσελθὼν εὐθὺς εἴχετο Πομπηΐου καὶ τῆς ὑπατείας. ἀποδειχθεὶς δὲ ὕπατος τήν τε Ἰουλίαν ἐνεγγύησεν αὐτῷ, καὶ συστάντες ἤδη μετʼ ἀλλήλων ἐπὶ τήν πόλιν ὁ μὲν εἰσέφερε νόμους τοῖς πένησι κληρουχίαν καὶ νομὴν χώρας διδόντας, ὁ δὲ παρῆν τοῖς νόμοις βοηθῶν.
31.5Lucullus ile Cicero'nun tarafı öbür konsül Bibulus'un yanında yer alıp karşı koyuyordu; en başta da Cato. O, Caesar'la Pompeius'un dostluğunun ve ittifakının adil hiçbir gayesi olmadığını artık seziyordu. Korktuğu şeyin toprak dağıtımı değil, halka bu yemi atıp iyilik edenlerin karşılığında isteyecekleri bedel olduğunu söylüyordu.
οἱ δὲ περὶ Λεύκολλον καὶ Κικέρωνα Βύβλῳ τῷ ἑτέρῳ τῶν ὑπάτων συντάξαντες ἑαυτοὺς ἀντέπραττον, μάλιστα δὲ Κάτων, ἤδη μὲν ὑφορώμενος τήν Καίσαρος καὶ Πομπηΐου φιλίαν καὶ σύστασιν ἐπʼ οὐδενὶ δικαίῳ γεγενημένην, φοβεῖσθαι δὲ φάσκων οὐ τήν νομὴν τῆς χώρας, ἀλλʼ ὃν ἀντὶ ταύτης ἀπαιτήσουσι μισθὸν οἱ χαριζόμενοι καὶ δελεάζοντες τὸ πλῆθος.
32.132. Bölüm
Bu sözlerle senatoyu kendi görüşünde birleştiriyordu. Dışarıdaki insanlardan da az sayılmayan bir kısmı Caesar'ın tuhaf davranışına kızıp onun yanına geçiyordu; çünkü en küstah, en umursamaz tribünlerin çoğunluğa yaranmak için yaptıklarını Caesar konsüllük yetkisiyle, utanç verici ve alçakça halka yaltaklanarak yapıyordu.
?Ὡς δὲ ταῦτα λέγων τήν τε βουλὴν ὁμόψηφον εἶχε, καὶ τῶν ἐκτὸς ἀνθρώπων οὐκ ὀλίγοι παρίσταντο δυσχεραίνοντες τήν ἀτοπίαν τοῦ Καίσαρος· ἃ γὰρ οἱ θρασύτατοι δήμαρχοι καὶ ὀλιγωρότατοι πρὸς χάριν ἐπολιτεύοντο τῶν πολλῶν, ταῦτα ἀπʼ ἐξουσίας ὑπατικῆς, αἰσχρῶς καὶ ταπεινῶς ὑποδυόμενος τὸν δῆμον, ἔπραττε·
32.2Karşı taraf korktu ve zora başvurdu. Önce foruma inen Bibulus'un üstüne bir küfe gübre boşaltıldı, sonra liktörlerinin üstüne atılıp asalarını kırdılar. Sonunda oklar atıldı, birçokları yaralandı. Herkes forumdan koşarak kaçtı; en son Cato ağır adımlarla çıktı, arkasına dönüp vatandaşları şahit gösteriyordu.
φοβηθέντες οὖν ἐχώρουν διὰ βίας, καὶ πρῶτον μὲν αὐτῷ τῷ Βύβλῳ καταβαίνοντι κοπρίων ἐπεσκεδάσθη κόφινος, ἔπειτα τοῖς ῥαβδούχοις προσπεσόντες αὐτοῦ κατέκλασαν τὰς ῥάβδους· τέλος δὲ καὶ βελῶν φερομένων καὶ πολλῶν συντιτρωσκομένων ἔφυγον ἐξ ἀγορᾶς δρόμῳ μὲν οἱ λοιποὶ πάντες, ἔσχατος δὲ Κάτων ἀπῄει βάδην, μεταστρεφόμενος καὶ μαρτυρόμενος τοὺς πολίτας.
32.3Dağıtımı onaylamakla kalmadılar, bütün senatonun bu kanunu destekleyeceğine, ona karşı bir şey yapılırsa koruyacağına yemin etmesine de karar verdiler ve yemin etmeyenlere ağır cezalar koydular. Herkes zorunlu olarak yemin ediyordu, çünkü eski Metellus'un başına gelenleri hatırlıyorlardı: böyle bir kanuna yemin etmek istemeyince halk onun İtalya'dan sürülmesine göz yummuştu.
οὐ μόνον οὖν τήν διανομὴν ἐκύρωσαν, ἀλλὰ καὶ προσεψηφίσαντο τήν σύγκλητον ὀμόσαι πᾶσαν ἦ μὴν ἐπιβεβαιώσειν τὸν νόμον, καὶ βοηθήσειν ἄν τις τἀναντία πράττῃ, μεγάλα τάξαντες ἐπιτίμια κατὰ τῶν μὴ ὀμοσάντων. ὤμνυσαν οὖν ἅπαντες ἐξ ἀνάγκης, τὸ Μετέλλου τοῦ παλαιοῦ πάθος ἐν νῷ λαμβάνοντες, ὃν εἰς νόμον ὅμοιον ὀμόσαι μὴ θελήσαντα περιεῖδεν ὁ δῆμος ἐκπεσόντα φυγῇ τῆς Ἰταλίας.
32.4Bu yüzden evde kadınlar Cato'ya ağlayarak, boyun eğip yemin etmesi için yalvarıyordu; dostları ve yakınları da öyle. Onu yemine ikna eden asıl kişi hatip Cicero oldu. Ortak kararlara yalnız kendisinin uymaması gerektiğini sanmanın belki adil de olmadığını anlatıyor, olmuş bitmiş bir şeyi değiştirmek imkânsızken kendini feda etmenin tam bir akılsızlık ve delilik olduğunu söylüyordu.
διὸ καὶ τὸν Κάτωνα πολλὰ μὲν αἱ γυναῖκες οἴκοι δακρύουσαι καθικέτευον εἶξαι καὶ ὀμόσαι, πολλὰ δὲ οἱ φίλοι καὶ συνήθεις, ὁ δὲ μάλιστα συμπείσας καὶ ἀγαγὼν ἐπὶ τὸν ὅρκον ἦν Κικέρων ὁ ῥήτωρ, παραινῶν καὶ διδάσκων ὡς τάχα μὲν οὐδὲ δίκαιόν ἐστι τοῖς ἐγνωσμένοις κοινῇ μόνον οἴεσθαι δεῖν ἀπειθεῖν, ἐν δὲ ἀδυνάτῳ τῷ μεταστῆσαί τι τῶν γεγονότων ἀφειδεῖν ἑαυτοῦ παντάπασιν ἀνόητον καὶ μανικόν·
32.5En büyük kötülük ise, her şeyi uğruna yaptığı şehri bırakıp kötü niyetlilere teslim etmesi ve onun için savaşmaktan seve seve kurtulur gibi çekilmesi olurdu, diyordu. Cato'nun Roma'ya ihtiyacı olmasa bile, Roma'nın Cato'ya ihtiyacı vardı; bütün dostlarının da. Cicero bunların başında kendisinin geldiğini söylüyordu, çünkü tribünlüğü doğrudan ona karşı kullanacak olan Clodius onu hedef alıyordu.
ἔσχατον δὲ κακῶν, εἰ διʼ ἣν ἅπαντα πράττει πόλιν ἀφεὶς καὶ προέμενος τοῖς ἐπιβουλεύουσιν ὥσπερ ἄσμενος ἀπαλλάξεται τῶν ὑπὲρ αὐτῆς ἀγώνων καὶ γὰρ εἰ μὴ Κάτων τῆς Ῥώμης, ἀλλʼ ἡ Ῥώμη δεῖται Κάτωνος, δέονται δὲ καὶ οἱ φίλοι πάντες· ὧν αὑτὸν εἶναι πρῶτον ὁ Κικέρων ἔλεγεν, ἐπιβουλευόμενον ὑπὸ Κλωδίου διὰ δημαρχίας ἄντικρυς ἐπʼ αὐτὸν βαδίζοντος.
32.6Rivayete göre Cato evde ve forumda bu tür sözlerle ve ricalarla yumuşatılıp güçlükle zorlandı. Dostlarından ve yakınlarından yalnız Favonius hariç, en son yemin eden o oldu.
ὑπὸ τούτων φασὶ καὶ τοιούτων τὸν Κάτωνα λόγων καὶ δεήσεων μαλασσόμενον οἴκοι καὶ κατʼ ἀγοράν ἐκβιασθῆναι μόλις, καὶ προσελθεῖν πρὸς τὸν ὅρκον ἔσχατον ἁπάντων πλὴν ἑνὸς Φαωνίου τῶν φίλων καὶ συνήθων.
33.133. Bölüm
Bu başarı Caesar'ı şımarttı ve Campania'nın neredeyse tamamını da yoksullara ve topraksızlara dağıtan başka bir kanun tasarısı sundu. Cato'dan başka kimse karşı çıkmadı. Caesar onu kürsüden indirip hapse sürükletti. Ama Cato açık sözlülüğünden hiç vazgeçmedi; yürürken kanunu tartışıyor, böyle bir siyasetten vazgeçmelerini öğütlüyordu.
ἐπαρθεὶς οὖν ὁ Καῖσαρ ἄλλον εἰσέφερε νόμον, τὴν Καμπανίαν σχεδὸν ὅλην προσκατανέμοντα Τοῖς ἀπόροις καὶ πένησιν. ἀντέλεγε δὲ οὐδεὶς πλὴν τοῦ Κάτωνος, καὶ τοῦτον ἀπὸ τοῦ βήματος ὁ Καῖσαρ εἷλκεν εἰς δεσμωτήριον, οὐδέν τι μᾶλλον ὑφιέμενον τῆς παρρησίας, ἀλλʼ ἐν τῷ βαδίζειν ἅμα περὶ τοῦ νόμου διαλεγόμενον καὶ παραινοῦντα παύσασθαι τοιαῦτα πολιτευομένους.
33.2Senato başı önde peşinden geliyordu; halkın en iyi kesimi de sessizce kızıyor, üzülüyordu. Caesar insanların bunu ağır karşıladığını görüyordu, ama inadına Cato'nun halka başvurmasını ve yalvarmasını bekleyerek yürütmeyi sürdürdü. Cato'nun böyle bir şey yapmaya hiç niyeti olmadığı anlaşılınca utancına ve itibarsızlığına yenilen Caesar, tribünlerden birini gizlice ikna edip Cato'yu kurtarttı.
ἐπηκολούθει δὲ ἡ βουλὴ μετὰ κατηφείας, καὶ τοῦ δήμου τὸ βέλτιστον ἀγανακτοῦν σιωπῇ καὶ ἀχθόμενον, ὥστε τὸν Καίσαρα μὴ λανθάνειν βαρέως φέροντας, ἀλλὰ φιλονεικῶν καὶ περιμένων ὑπὸ τοῦ Κάτωνος ἐπίκλησιν γενέσθαι καὶ δέησιν προῆγεν. ἐπεὶ δὲ ἐκεῖνος ἦν δῆλος οὐδὲ μελλήσων τι ποιεῖν, ἡττηθεὶς ὑπὸ αἰσχύνης καὶ ἀδοξίας ὁ Καῖσαρ αὐτός τινα τῶν δημάρχων ὑφῆκε πείσας ἐξελέσθαι τὸν Κάτωνα.
33.3Yine de bu kanunlarla ve iyiliklerle halkı evcilleştirdiler. Caesar'a beş yıllığına Illyria'nın ve bütün Galatia'nın yönetimiyle dört lejyon verilmesine oy verdiler. Cato, tiranı kendi oylarıyla kaleye yerleştirdiklerini önceden söylüyordu. Publius Clodius'u da kanuna aykırı olarak patricilikten pleb sınıfına geçirip tribün seçtiler.
τοῖς μέντοι νόμοις ἐκείνοις καὶ ταῖς χάρισι τιθασεύσαντες τὸν ὄχλον, ἐψηφίσαντο Καίσαρι μὲν Ἰλλυριῶν καὶ Γαλατίας ἀρχὴν ἁπάσης καὶ τέσσαρα τάγματα στρατιᾶς εἰς πενταετίαν, προλέγοντος Κάτωνος ὡς εἰς ἀκρόπολιν τὸν τύραννον αὐτοὶ ταῖς ἑαυτῶν ψήφοις ἱδρύουσι, Πόπλιον δὲ Κλώδιον ἐκ πατρικίων εἰς δημοτικοὺς παρανόμως μεταστήσαντες ἀπέδειξαν δήμαρχον,
33.4Karşılık olarak Cicero'yu sürmesi kararlaştırılmıştı, zaten her işte onlara yaranacak bir siyaset izliyordu. Konsül olarak da, Caesar'ın karısının babası Calpurnius Piso ile, adamı ve yaşantısını bilenlerin söylediği gibi Pompeius'un kucağından çıkma bir adam olan Aulus Gabinius'u seçtirdiler.
ἐπὶ μισθῷ τῇ Κικέρωνος ἐξελάσει πάντα πρὸς χάριν ἐκείνοις πολιτευόμενον, ὑπάτους δὲ Πείσωνά τε Καλπούρνιον, ὃς ἦν πατὴρ τῆς Καίσαρος γυναικός, καὶ Γαβίνιον Αὖλον, ἐκ τῶν Πομπηΐου κόλπων ἄνθρωπον, ὥς φασιν οἱ τὸν τρόπον αὐτοῦ καὶ τὸν βίον εἰδότες.
34.134. Bölüm
Ama işleri böylesine sıkı tutmuş, şehrin bir kısmını iyilikle, bir kısmını korkuyla ellerine geçirmiş olsalar da yine Cato'dan korkuyorlardı. Çünkü ona üstün geldikleri işlerde bile bunu güçlükle, zahmetle ve utançla, açığa düşerek zor kullanmak suretiyle başarıyorlardı; bu da can sıkıcı, ağır bir şeydi.
ἀλλὰ καίπερ οὕτως τὰ πράγματα κατειληφότες ἐγκρατῶς, καὶ τὸ μὲν χάριτι τῆς πόλεως, τὸ δὲ φόβῳ μέρος ὑφʼ ἑαυτοὺς ἔχοντες ὅμως ἐφοβοῦντο τὸν Κάτωνα, καὶ γάρ ἐν οἷς περιῆσαν αὐτοῦ τό γε χαλεπῶς καὶ μετὰ πόνων καὶ μὴ χωρὶς αἰσχύνης, ἀλλʼ ἐλεγχομένους βιάζεσθαι μόλις ἀνιαρὸν ἦν καὶ πρόσαντες.
34.2Clodius, Cato orada olduğu sürece Cicero'yu yıkabileceğini bile ummuyordu. İşe bunu tezgâhlayarak başladı: göreve gelir gelmez Cato'yu çağırttı, onu Romalıların en temiz adamı saydığını ve buna fiilen kanıt vermeye hazır olduğunu söyledi. Birçokları Kıbrıs'a ve Ptolemaios'a karşı görevi istiyor, gönderilmek için yalvarıyordu; ama o yalnız Cato'yu layık buluyor ve bu iyiliği ona seve seve vermek istiyordu.
ὁ δὲ Κλώδιος οὐδὲ Κικέρωνα καταλύσειν ἤλπιζε Κάτωνος παρόντος, ἀλλὰ τοῦτο διαμηχανώμενος πρῶτον, ὡς εἰς ἀρχὴν κατέστη, μετεπέμψατο τὸν Κάτωνα καὶ λόγους αὐτῷ προσήνεγκεν ὡς πάντων ἐκεῖνον ἡγούμενος ἄνδρα Ῥωμαίων καθαρώτατον ἔργῳ διδόναι πίστιν ἕτοιμός ἐστι· πολλῶν γὰρ αἰτουμένων τὴν ἐπὶ Κύπρον καὶ Πτολεμαῖον ἀρχὴν καὶ δεομένων ἀποσταλῆναι μόνον ἄξιον ἐκεῖνον ἡγεῖσθαι καὶ διδόναι τὴν χάριν ἡδέως.
34.3Cato bunun bir iyilik değil, tuzak ve hakaret olduğunu haykırınca Clodius küstahça, umursamazca, "Peki öyleyse," dedi, "iyilik saymıyorsan istemeyerek gidersin." Hemen halkın önüne çıkıp bir kanunla Cato'nun gönderilmesini onaylattı. Yola çıkarken ne gemi verdi, ne asker, ne de hizmetli; yalnızca iki yazıcı verdi. Biri hırsız ve baştan aşağı alçak bir adamdı, öteki de Clodius'un yanaşmasıydı.
ἀνακραγόντος δὲ τοῦ Κάτωνος ὡς ἐνέδρα τὸ πρᾶγμα καὶ προπηλακισμός, οὐ χάρις ἐστίν, ὑπερηφάνως ὁ Κλώδιος καὶ ὀλιγώρως, οὐκοῦν, εἶπεν, εἰ μὴ χάριν ἔχεις, ἀνιώμενος πλεύσῃ, καὶ προσελθὼν εὐθὺς εἰς τὸν δῆμον ἐκύρωσε νόμῳ τὴν ἔκπεμψιν τοῦ Κάτωνος, ἐξιόντι δὲ οὐ ναῦν, οὐ στρατιώτην, οὐχ ὑπηρέτην ἔδωκε πλὴν ἢ δύο γραμματεῖς μόνον, ὧν ὁ μὲν κλέπτης καὶ παμπόνηρος, ἅτερος δὲ Κλωδίου πελάτης.
34.4Sanki Kıbrıs ve Ptolemaios işi küçük bir görevmiş gibi, Byzantion sürgünlerini geri getirmesini de emretti. Çünkü kendi tribünlüğü boyunca Cato'nun olabildiğince uzun süre yoldan çekilmesini istiyordu.
ὡς δὲ μικρὸν ἔργον αὐτῷ Κύπρον καὶ Πτολεμαῖον ἀναθείς, ἔτι καὶ Βυζαντίων φυγάδας κατάγειν προσέταξε, βουλόμενος ὅτι πλεῖστον χρόνον ἐκποδὼν ἄρχοντος αὐτοῦ γενέσθαι τὸν Κάτωνα.
35.135. Bölüm
Cato bu zorunluluk karşısında, sürülmek üzere olan Cicero'ya direnmemesini, şehri silaha ve kana boğmamasını, şartlara boyun eğip çekilmesini ve sonra yeniden vatanının kurtarıcısı olmasını öğütledi. Dostlarından Canidius'u önden Kıbrıs'a gönderip Ptolemaios'u savaşmadan teslim olmaya ikna etmeye çalıştı; ne parasızlık ne de onursuzluk çekecekti, çünkü halk ona Paphos'taki tanrıçanın rahipliğini verecekti.
τοιαύτῃ δὲ καταληφθεὶς ἀνάγκῃ Κικέρωνι μὲν ἐλαυνομένῳ παρῄνεσε μὴ στασιάσαι μηδὲ εἰς ὅπλα καὶ φόνους τὴν πόλιν ἐμβαλεῖν, ἀλλʼ ὑπεκστάντα τῷ καιρῷ πάλιν γενέσθαι σωτῆρα τῆς πατρίδος, Κανίδιον δέ τινα τῶν φίλων προπέμψας εἰς Κύπρον ἔπειθε τὸν Πτολεμαῖον ἄνευ μάχης εἴκειν, ὡς οὔτε χρημάτων οὔτε τιμῆς ἐνδεᾶ βιωσόμενον· ἱερωσύνην γὰρ αὐτῷ τῆς ἐν Πάφῳ θεοῦ δώσειν τὸν δῆμον.
35.2Kendisi Rodos'ta kalıp hazırlık yaparken cevap bekliyordu. Bu sırada Mısır Kralı Ptolemaios, öfkeyle ve vatandaşlarıyla anlaşmazlığa düşerek İskenderiye'den ayrılmış, Pompeius ile Caesar'ın kendisini orduyla tahtına geri götüreceği umuduyla Roma'ya gidiyordu. Cato ile görüşmek isteyerek ona haber yolladı, onun kendisine geleceğini umuyordu.
αὐτὸς δὲ διέτριβεν ἐν Ῥόδῳ παρασκευαζόμενος ἅμα καὶ τὰς ἀποκρίσεις ἀναμένων. ἐν δὲ τούτῳ Πτολεμαῖος ὁ Αἰγύπτου βασιλεὺς ὑπʼ ὀργῆς τινος καὶ διαφορᾶς πρὸς τοὺς πολίτας ἀπολελοιπὼς μὲν Ἀλεξάνδρειαν, εἰς δὲ Ῥώμην πλέων, ὡς Πομπηΐου καὶ Καίσαρος αὖθις αὑτὸν μετὰ δυνάμεως καταξόντων, ἐντυχεῖν τῷ Κάτωνι βουληθεὶς προσέπεμψεν, ἐλπίζων ἐκεῖνον ὡς αὑτὸν ἥξειν.
35.3Cato o sırada karnını temizleyen bir ilaç almıştı. Ptolemaios'a, isterse kendisine gelebileceğini söyledi. Kral geldiğinde karşılamaya çıkmadı, ayağa da kalkmadı; sıradan biri gibi selamlayıp oturmasını söyledi. Bu davranışıyla onu daha baştan sarstı; kral, adamın sade ve halktan yaşayışıyla karakterinin mağrurluğu ve ağırlığı arasındaki farka şaşırdı.
ὁ δὲ Κάτων ἐτύγχανε μὲν ὢν τότε περὶ κοιλίας κάθαρσιν, ἥκειν δὲ τὸν Πτολεμαῖον, εἰ βούλοιτο, κελεύσας πρὸς αὐτόν, ὡς δὲ ἦλθεν, οὔτε ἀπαντήσας οὔτε ὑπεξαναστάς, ἀλλʼ ὡς ἕνα τῶν ἐπιτυχόντων ἀσπασάμενος καὶ καθίσαι κελεύσας, πρῶτον αὐτοῖς τούτοις διετάραξε, θαυμάζοντα πρὸς τὸ δημοτικὸν καὶ λιτὸν αὑτοῦ τῆς κατασκευῆς τὴν ὑπεροψίαν καὶ βαρύτητα τοῦ ἤθους.
35.4Kendi işlerinden söz etmeye başlayınca çok akıllı ve açık sözlerle karşılaştı. Cato onu azarladı, ne büyük bir saadeti bırakıp Roma'daki güçlülerin ne kölece hizmetlerine, zahmetlerine, rüşvet düşkünlüğüne ve açgözlülüğüne kendini teslim ettiğini anlattı; bütün Mısır paraya çevrilse onları güç doyururdu. Geri dönüp vatandaşlarıyla barışmasını öğütledi; kendisi de onunla gidip onları barıştırmaya hazırdı.
ἐπεὶ δὲ καὶ διαλέγεσθαι περὶ τῶν καθʼ αὑτὸν ἀρξάμενος ἠκροάσατο λόγων νοῦν πολὺν ἐχόντων καὶ παρρησίαν, ἐπιτιμῶντος αὐτῷ τοῦ Κάτωνος καὶ διδάσκοντος ὅσην εὐδαιμονίαν ἀπολιπὼν ὅσαις ἑαυτὸν ὑποτίθησι λατρείαις καὶ πόνοις καὶ δωροδοκίαις καὶ πλεονεξίαις τῶν ἐν Ῥώμῃ δυνατῶν, οὓς μόλις ἐξαργυρισθεῖσαν ἐμπλήσειν Αἴγυπτον, συμβουλεύοντος δὲ πλεῖν ὀπίσω καὶ διαλλάττεσθαι τοῖς πολίταις, αὑτοῦ δὲ καὶ συμπλεῖν καὶ συνδιαλλάττειν ἑτοίμως ἔχοντος,
35.5Bu sözlerle kral sanki bir delilikten ya da çılgınlıktan aklı başına gelmiş gibi oldu; adamın sözlerindeki gerçeği ve akıllılığı anlayıp öğüdüne uymak istedi. Ama dostları onu yine vazgeçirdi. Roma'ya varıp ilk yetkilinin kapısına gider gitmez kendi kötü kararına iç çekti; iyi bir adamın sözlerini değil, bir tanrının kehanetini küçümsediğini anlamıştı.
οἷον ἐκ μανίας τινὸς ἢ παρακοπῆς ὑπὸ τῶν λόγων ἔμφρων καθιστάμενος, καὶ κατανοῶν τὴν ἀλήθειαν καὶ τὴν σύνεσιν τοῦ ἀνδρός, ὥρμησε μὲν χρῆσθαι τοῖς ἐκείνου λογισμοῖς, ἀνατραπεὶς δὲ ὑπὸ τῶν φίλων αὖθις ἅμα τῷ πρῶτον ἐν Ῥώμῃ γενέσθαι καὶ θύραις ἑνὸς ἄρχοντος προσελθεῖν ἔστενε τὴν αὑτοῦ κακοβουλίαν, ὡς οὐκ ἀνδρὸς ἀγαθοῦ λόγων, θεοῦ δὲ μαντείας καταφρονήσας.
36.136. Bölüm
Kıbrıs'taki Ptolemaios, Cato'nun iyi talihine, zehir içip kendini öldürdü. Geride çok para kaldığı söylendiği için Cato, Byzantion'a kendisi gitmeye, Canidius'a pek güvenmediğinden Kıbrıs'a yeğeni Brutus'u göndermeye karar verdi. Sürgünleri barıştırıp Byzantion'u uyum içinde bıraktıktan sonra o da Kıbrıs'a gitti.
ι δὲ ἐν Κύπρῳ Πτολεμαῖος εὐτυχίᾳ τινὶ τοῦ Κάτωνος ἑαυτὸν φαρμάκοις ἀπέκτεινε, πολλῶν δὲ χρημάτων ἀπολελεῖφθαι λεγομένων, αὐτὸς μὲν ἔγνω πλεῖν εἰς Βυζαντίους, πρὸς δὲ τὴν Κύπρον ἐξέπεμψε τὸν ἀδελφιδοῦν Βροῦτον, οὐ πάνυ τι πιστεύων τῷ Κανιδίῳ. τοὺς δὲ φυγάδας διαλλάξας καὶ καταλιπὼν ἐν ὁμονοίᾳ τὸ Βυζαντίον, οὕτως εἰς Κύπρον ἔπλευσεν.
36.2Kadehler, masalar, değerli taşlar ve erguvan kumaşlardan oluşan büyük ve krallara yaraşır bir hazine vardı; bunların satılıp paraya çevrilmesi gerekiyordu. Cato her şeyi titizlikle yapmak, en yüksek fiyata çıkarmak, her işte bizzat bulunmak ve en son hesabı kendisi tutmak istiyordu. Pazarın alışık kurallarına bile güvenmedi. Hizmetlilerin, tellalların, alıcıların, dostların hepsinden kuşkulandı; sonunda alıcılarla kendisi konuşup her birini ikna ederek malların çoğunu böyle sattı.
οὔσης δὲ πολλῆς καὶ βασιλικῆς ἐν ἐκπώμασι καὶ τραπέζαις καὶ λίθοις καὶ πορφύραις κατασκευῆς, ἣν ἔδει πραθεῖσαν ἐξαργυρισθῆναι, πάντα βουλόμενος ἐξακριβοῦν καὶ πάντα κατατείνειν εἰς ἄκραν τιμὴν καὶ πᾶσιν αὐτὸς παρεῖναι καὶ προσάγειν τὸν ἔσχατον ἐκλογισμόν, οὐδὲ τοῖς ἐθάσι τῆς ἀγορᾶς ἐπίστευεν, ἀλλὰ ὑπονοῶν ὁμοῦ πάντας, ὑπηρέτας, κήρυκας, ὠνητάς, φίλους, τέλος αὐτὸς ἰδίᾳ τοῖς ὠνουμένοις διαλεγόμενος καὶ προσβιβάζων ἕκαστον, οὕτω τὰ πλεῖστα τῶν ἀγορασμάτων ἐπώλει.
36.3Bu yüzden öteki dostlarını güvensizliğiyle kırdı. En yakını Munatius'u da neredeyse onarılmaz bir öfkeye sürükledi. Hatta Caesar, Cato aleyhine yazdığı eserde, bu olayla ilgili bölümde en acı suçlamalarını dile getirdi.
διὸ τοῖς τε ἄλλοις φίλοις ὡς ἀπιστῶν προσέκρουσε, καὶ τὸν συνηθέστατον ἁπάντων Μουνάτιον εἰς ὀργὴν ὀλίγου δεῖν ἀνήκεστον γενομένην ἐνέβαλεν, ὥστε καὶ Καίσαρι γράφοντι λόγον κατὰ τοῦ Κάτωνος πικροτάτην τοῦτο τὸ μέρος τῆς κατηγορίας διατριβὴν παρασχεῖν.
37.137. Bölüm
Oysa Munatius'a göre öfkesinin sebebi Cato'nun güvensizliği değil, kendisini ihmal etmesi ve kendisinin Canidius'u kıskanmasıydı. Çünkü Cato hakkında bir eser de yayımlamıştır ve Thrasea en çok onu izlemiştir.
ὁ μέντοι Μουνάτιος οὐκ ἀπιστίᾳ τοῦ Κάτωνος, ἀλλʼ ἐκείνου μὲν ὀλιγωρίᾳ πρὸς αὐτὸν, αὐτοῦ δέ τινι ζηλοτυπίᾳ πρὸς τὸν Κανίδιον ἱστορεῖ γενέσθαι τὴν ὀργήν. καὶ γὰρ αὐτὸς σύγγραμμα περὶ τοῦ Κάτωνος ἐξέδωκεν, ᾧ μάλιστα Θρασέας ἐπηκολούθησε.
37.2Anlattığına göre Kıbrıs'a sonradan varmış, kendisine önemsiz bir konak verilmişti. Kapıya gelince geri çevrilmiş, çünkü Cato içeride Canidius ile bir şeyler yapıyormuş. Ölçülü biçimde yakınınca ölçüsüz bir cevap almış: Theophrastos'un dediği gibi aşırı sevginin çoğu kez nefrete sebep olma tehlikesi vardı. "Çünkü sen de," demiş, "çok sevdiğin için layık olduğundan az onurlandırıldığını sanıp kızıyorsun."
λέγει δὲ ὕστερος μὲν εἰς Κύπρον ἀφικέσθαι καὶ λαβεῖν παρημελημένην ξενίαν, ἐλθὼν δὲ ἐπὶ θύρας ἀπωσθῆναι, σκευωρουμένου τι τοῦ Κάτωνος οἴκοι σὺν τῷ Κανιδίῳ, μεμψάμενος δὲ μετρίως οὐ μετρίας τυχεῖν ἀποκρίσεως, ὅτι κινδυνεύει τὸ λίαν φιλεῖν, ὥς φησι Θεόφραστος, αἴτιον τοῦ μισεῖν γίνεσθαι πολλάκις· ἐπεὶ καὶ σύ, φάναι, τῷ μάλιστα φιλεῖν ἧττον οἰόμενος ἢ προσήκει τιμᾶσθαι χαλεπαίνεις.
37.3"Canidius'tan yararlanıyorum, çünkü tecrübeli ve başkalarından daha güvenilirdir; en baştan beri yanımda ve dürüst görünüyor." Cato bunu yalnız ona söylemiş, ama sonra Canidius'a da aktarmış. Munatius bunu duyunca artık yemeğe gitmez, danışmaya çağrıldığında gelmez olmuş. Cato, sözünü dinlemeyenlere yapıldığı gibi ondan rehin alacağını söyleyince aldırmamış, denize açılmış ve uzun süre öfkeli kalmış.
Κανιδίῳ δὲ καὶ διʼ ἐμπειρίαν χρῶμαι καὶ διὰ πίστιν ἑτέρων μᾶλλον, ἐξ ἀρχῆς μὲν ἀφιγμένῳ, καθαρῷ δὲ φαινομένῳ. ταῦτα μέντοι μόνον αὐτῷ μόνῳ διαλεχθέντα τὸν Κάτωνα πρὸς τὸν Κανίδιον ἐξενεγκεῖν. αἰσθόμενος οὖν αὐτὸς οὔτε ἐπὶ δεῖπνον ἔτι φοιτᾶν οὔτε σύμβουλος ὑπακούειν καλούμενος, ἀπειλοῦντος δὲ τοῦ Κάτωνος, ὥσπερ εἰώθασι τῶν ἀπειθούντων, ἐνέχυρα λήψεσθαι, μηδὲν φροντίσας ἐκπλεῦσαι καὶ πολὺν χρόνον ἐν ὀργῇ διατελεῖν·
37.4Sonra Cato'nun henüz karısı olan Marcia onunla konuşmuş. Bir gün ikisi de Barca'nın yemeğine çağrılmıştı. Cato geç gelmiş, herkes yerine uzanmışken nereye oturacağını sormuş. Barca dilediği yere oturabileceğini söylemiş. O da çevresine bakıp, "Munatius'un yanına," demiş, dolanıp yanına uzanmış. Ama yemek boyunca başka bir yakınlık göstermemiş.
χρόνον ἐν ὀργῇ διατελεῖν· εἶτα τῆς Μαρκίας ἔτι γὰρ συνῷκει τῷ Κάτωνι διαλεχθείσης, τυχεῖν μὲν ὑπὸ Βάρκα κεκλημένους ἐπὶ δεῖπνον, εἰσελθόντα δὲ ὕστερον τὸν Κάτωνα, τῶν ἄλλων κατακειμένων, ἐρωτᾶν ὅπου κατακλιθείη. τοῦ δὲ Βάρκα κελεύσαντος ὅπου βούλεται, περιβλεψάμενον εἰπεῖν ὅτι παρὰ Μουνάτιον καὶ περιελθόντα πλησίον αὐτοῦ κατακλιθῆναι, πλέον δὲ μηθὲν φιλοφρονήσασθαι παρὰ τὸ δεῖπνον.
37.5Marcia yine rica edince Cato ona görüşmek istediğini yazmış. Munatius sabah eve gelmiş, Marcia onu herkes gidene kadar alıkoymuş. Sonra Cato içeri girip iki koluyla ona sarılmış, kucaklayıp sevgi göstermiş. Bu ayrıntıları, karakteri gösterme ve anlama bakımından açıkta yapılan büyük işlerden daha az aydınlatıcı olmadığını düşündüğümüz için uzun uzun anlattık.
ἀλλὰ πάλιν τῆς Μαρκίας δεομένης τὸν μὲν Κάτωνα γράψαι πρὸς αὐτὸν, ὡς ἐντυχεῖν τι βουλόμενον, αὐτὸς δὲ ἥκειν ἕωθεν εἰς τὴν οἰκίαν καὶ ὑπὸ τῆς Μαρκίας κατασχεθῆναι μέχρι πάντες ἀπηλλάγησαν, οὕτω δὲ εἰσελθόντα τὸν Κάτωνα καὶ περιβαλόντα τὰς χεῖρας ἀμφοτέρας ἀσπάσασθαι καὶ φιλοφρονεῖσθαι. ταῦτα μὲν οὖν οὐχ ἧττον οἰόμενοι τῶν ὑπαίθρων καὶ μεγάλων πράξεων πρὸς ἔνδειξιν ἤθους καὶ κατανόησιν ἔχειν τινὰ σαφήνειαν ἐπὶ πλέον διήλθομεν.
38.138. Bölüm
Cato'nun topladığı gümüş yedi bin talanta yaklaşıyordu. Yolculuğun uzunluğundan korkarak her biri iki talant beş yüz drahmi alan pek çok sandık yaptırdı, her birine uzun bir ip bağlattı, ipin ucuna da kocaman bir mantar tutturdu; böylece gemi batarsa sandık derinde bile olsa işaret, yerini gösterecekti.
τῷ δὲ Κάτωνι συνήχθη μὲν ἀργυρίου τάλαντα μικρὸν ἑπτακισχιλίων ἀποδέοντα, δεδιὼς δὲ τοῦ πλοῦ τὸ μῆκος ἀγγεῖα πολλὰ κατασκευάσας, ὧν ἕκαστον ἐχώρει δύο τάλαντα καὶ δραχμὰς πεντακοσίας, καλώδιον ἑκάστῳ μακρὸν προσήρτησεν, οὗ τῇ ἀρχῇ προσείχετο φελλὸς εὐμεγέθης, ὅπως, εἰ ῥαγείη τὸ πλοῖον, ἔχων διὰ βυθοῦ τὸ ἄρτημα σημαίνοι τὸν τόπον.
38.2Paralar, çok küçük bir kısmı hariç, sağ salim getirildi. Ama yaptığı bütün işlerin özenle yazılmış hesaplarını içeren iki deftere sahipken hiçbirini kurtaramadı. Birini azatlısı Philargyros taşıyordu; Kenkhreai'den yola çıkınca gemisi alabora oldu ve yükle birlikte battı. Öbürünü kendisi Korkyra'ya kadar korudu ve agorada çadır kurdu.
τὰ μὲν οὖν χρήματα πλὴν ὀλίγων τινῶν ἀσφαλῶς διεκομίσθη, λόγους δὲ πάντων ὧν διῴκησε γεγραμμένους ἐπιμελῶς ἔχων ἐν δυσὶ βιβλίοις οὐδέτερον ἔσωσεν, ἀλλὰ τὸ μὲν ἀπελεύθερος αὐτοῦ κομίζων ὄνομα Φιλάργυρος ἐκ Κεγχρεῶν ἀναχθεὶς ἀνετράπη καὶ συναπώλεσε τοῖς φορτίοις, τὸ δὲ αὐτὸς ἄχρι Κερκύρας φυλάξας ἐν ἀγορᾷ κατεσκήνωσε·
38.3Gemiciler soğuktan geceleyin çok ateş yakınca çadırlar tutuştu, defter de yok oldu. Yanında bulunan kral kâhyaları düşmanların ve iftiracıların ağzını kapatabilirdi; ama Cato yine de buna içerledi. Çünkü hesapları kendi dürüstlüğünü kanıtlamak için değil, başkalarına titizlik örneği olsun diye ortaya koymak istiyordu ve bu hırsı tanrıların hoşuna gitmedi.
τῶν δὲ ναυτῶν διὰ τὸ ῥιγοῦν πυρὰ πολλὰ καιόντων τῆς νυκτός ἥφθησαν αἱ σκηναί καὶ τὸ βιβλίον ἠφανίσθη. τοὺς μὲν οὖν ἐχθροὺς καὶ συκοφάντας ἐπιστομιεῖν ἤμελλον οἱ βασιλικοὶ διοικηταὶ παρόντες, ἄλλως δὲ τῷ Κάτωνι τὸ πρᾶγμα δηγμὸν ἤνεγκεν. οὐ γὰρ εἰς πίστιν ὑπὲρ αὑτοῦ τοὺς λόγους, ἀλλὰ παράδειγμα τοῖς ἄλλοις ἀκριβείας ἐξενεγκεῖν φιλοτιμούμενος ἐνεμεσήθη.
39.139. Bölüm
Gemilerle karşıya geçtiğinde Romalılar bunu duydu. Bütün yetkililer, rahipler, senatonun tamamı ve halkın büyük kısmı nehre karşı çıktı; iki yaka insanlarla örtüldü. Gemilerin yukarı çıkışı görkem ve ihtişam bakımından bir zafer alayından geri kalmıyordu.
περαιωθεὶς δὲ ταῖς ναυσὶν οὐκ ἔλαθε τοὺς Ῥωμαίους, ἀλλὰ πάντες μὲν ἄρχοντες καὶ ἱερεῖς, πᾶσα δὲ ἡ βουλή, πολὺ δὲ τοῦ δήμου μέρος ἀπήντων πρὸς τὸν ποταμόν, ὥστε τὰς ὄχθας ἀμφοτέρας ἀποκεκρύφθαι καὶ θριάμβου μηδὲν ὄψει καὶ φιλοτιμίᾳ λείπεσθαι τὸν ἀνάπλουν αὐτοῦ.
39.2Yine de bazıları, konsüller ve praetorlar oradayken yanlarına inmediği, gemisini de durdurmadığı için bunu densizlik ve kibir saydı. Altı sıra kürekli kral gemisiyle hızla kıyı boyunca geçip gitti, filosunu tersaneye demirletene kadar durmadı.
καίτοι σκαιὸν ἐνίοις τοῦτο ἐφαίνετο καὶ αὔθαδες, ὅτι τῶν ὑπάτων καὶ τῶν στρατηγῶν παρόντων οὔτε ἀπέβη πρὸς αὐτούς οὔτε ἐπέσχε τὸν πλοῦν, ἀλλὰ ῥοθίῳ τὴν ὄχθην παρεξελαύνων ἐπὶ νεὼς ἑξήρους βασιλικῆς οὐκ ἀνῆκε πρότερον ἢ καθορμίσαι τὸν στόλον εἰς τὸ νεώριον.
39.3Ama paralar forumdan geçirilirken halk miktarına hayran kaldı. Senato toplanıp layık övgülerle Cato'ya olağanüstü bir praetorluk verilmesine ve gösterileri mor kenarlı togayla izlemesine karar verdi. Cato bunları reddetti, ama kralın kâhyası Nikias'ın özeni ve güvenilirliğine tanıklık ederek senatoyu onu azat etmeye ikna etti.
οὐ μὴν ἀλλὰ τῶν χρημάτων παρακομιζομένων διʼ ἀγορᾶς ὅ τε δῆμος ἐθαύμαζε τὸ πλῆθος, ἥ τε βουλὴ συναχθεῖσα μετὰ τῶν πρεπόντων ἐπαίνων ἐψηφίσατο τῷ Κάτωνι, στρατηγίαν ἐξαίρετον δοθῆναι καὶ τὰς θέας αὐτὸν ἐν ἐσθῆτι περιπορφύρῳ θεάσασθαι. ταῦτα μὲν οὖν ὁ Κάτων παρῃτήσατο, Νικίαν δὲ τὸν οἰκονόμον τῶν βασιλικῶν ἐλεύθερον ἔπεισε τὴν βουλὴν ἀφεῖναι, μαρτυρήσας ἐπιμέλειαν καὶ πίστιν.
39.4O yılın konsülü Marcia'nın babası Philippus'tu. Makamın itibarı ve gücü bir bakıma Cato'ya geçti; çünkü öbür konsül de Philippus'un akrabalık yüzünden gösterdiği saygıdan aşağı kalmayan bir saygıyı aretē'si yüzünden Cato'ya gösteriyordu.
ὑπάτευε δὲ Φίλιππος ὁ πατὴρ τῆς Μαρκίας, καὶ τρόπον τινὰ τὸ ἀξίωμα τῆς ἀρχῆς καὶ ἡ δύναμις εἰς Κάτωνα περιῆλθεν, οὐκ ἐλάττονα τοῦ συνάρχοντος διʼ ἀρετὴν ἢ διʼ οἰκειότητα τοῦ Φιλίππου τῷ Κάτωνι τιμὴν προστιθέντος.
40.140. Bölüm
Cicero, Clodius'un yüzünden gittiği sürgünden dönüp yine büyük güç kazandığında, Clodius'un yazdırıp Capitolium'a koyduğu tribünlük tabletlerini onun yokluğunda zorla söküp indirtti. Bu yüzden senato toplandı. Clodius suçlama yapınca Cicero, Clodius'un tribünlüğü kanuna aykırı olduğu için o sırada yapılan ve yazılan her şeyin hükümsüz ve geçersiz sayılması gerektiğini söyledi.
ἐπεὶ δὲ Κικέρων ἐκ τῆς φυγῆς, ἣν ἔφυγεν ὑπὸ Κλωδίου, κατελθών καὶ δυνάμενος μέγα τὰς δημαρχικὰς δέλτους, ἃς ὁ Κλώδιος ἔθηκεν ἀναγράψας εἰς τὸ Καπιτώλιον, ἀπέσπασε βίᾳ καὶ καθεῖλε τοῦ Κλωδίου μὴ παρόντος, ἐπὶ τούτοις δὲ βουλῆς ἀθροισθείσης καὶ τοῦ Κλωδίου κατηγοροῦντος ἔλεγε παρανόμως τῷ Κλωδίῳ τῆς δημαρχίας γενομένης ἀτελῆ καὶ ἄκυρα δεῖν εἶναι τὰ τότε πραχθέντα καὶ γραφέντα,
40.2Cato onun bu sözlerine içerledi ve sonunda ayağa kalkıp konuştu: Clodius'un siyasetinde sağlam ya da iyi hiçbir şey görmüyordu; ama biri tribünlükte yaptığı her şeyi iptal ederse, kendisinin Kıbrıs'taki bütün işleri de iptal edilmiş olur, kanuna aykırı bir görevlinin önerdiği görevlendirme de kanuna uygun sayılmazdı. Oysa Clodius'un tribün seçilmesinde kanuna aykırılık yoktu, çünkü kanun patricilerin pleb ailesine geçmesine izin veriyordu. Başkaları gibi kötü bir görevli olmuşsa, haksızlık yapanın hesap vermesi gerekirdi, onunla birlikte haksızlığa uğrayan makamı iptal etmek değil. Bundan sonra Cicero, Cato'ya kızdı ve uzun süre dostça davranmayı kesti; ama sonra barıştılar.
προσέκρουσεν ὁ Κάτων αὐτῷ λέγοντι, καὶ τέλος ἀναστὰς ἔφη τῆς μὲν Κλωδίου πολιτείας μηδὲν ὑγιὲς μηδὲ χρηστὸν ὅλως νομίζειν, εἰ δὲ ἀναιρεῖ τις ὅσα δημαρχῶν ἔπραξεν, ἀναιρεῖσθαι πᾶσαν αὐτοῦ τὴν περὶ Κύπρον πραγματείαν καὶ μὴ γεγονέναι τὴν ἀποστολὴν νόμιμον ἄρχοντος παρανόμου ψηφισαμένου· παρανόμως μὲν οὐ δήμαρχον αἱρεθῆναι τὸν Κλώδιον ἐκ πατρικίων μεταστάντα νόμου διδόντος εἰς δημοτικὸν οἶκον, εἰ δὲ μοχθηρὸς, ὥσπερ ἄλλοι, γέγονεν ἄρχων, αὐτὸν εὐθύνειν τὸν ἀδικήσαντα, μὴ λύειν τὴν συναδικηθεῖσαν ἀρχὴν εἶναι προσῆκον, ἐκ τούτου διʼ ὀργῆς ὁ Κικέρων ἔσχε τὸν Κάτωνα, καὶ φίλῳ χ ρώμενος ἐπαύσατο χρόνον πολύν εἶτα μέντοι διηλλάγησαν.
41.141. Bölüm
Sonra Pompeius ve Crassus, Alpleri aşan Caesar ile buluştular ve birlikte ikinci kez konsüllüğe aday olmaya, seçilince de Caesar'ın görev süresini aynı kadar uzatmaya, kendilerine de en büyük eyaletleri, para ve orduları sağlamaya karar verdiler. Bu, hâkimiyeti paylaşmak ve cumhuriyeti yıkmak için kurulmuş bir komploydu.
ἐκ τούτου Πομπήϊος καὶ Κράσσος ὑπερβαλόντι τὰς Ἄλπεις Καίσαρι συγγενόμενοι γνώμην ἐποιήσαντο κοινῇ δευτέραν ὑπατείαν μετιέναι, καὶ καταστάντες εἰς αὐτὴν Καίσαρι μὲν τῆς ἀρχῆς ἄλλον τοσοῦτον ἐπιψηφίζεσθαι χρόνον, αὑτοῖς δὲ τῶν ἐπαρχιῶν τὰς μεγίστας καὶ χρήματα καὶ στρατιωτικὰς δυνάμεις, ὅπερ ἦν ἐπὶ νεμήσει τῆς ἡγεμονίας καὶ καταλύσει τῆς πολιτείας συνωμοσία.
41.2Birçok iyi adam o sırada makama aday olmaya hazırlanıyordu; ama bu ikisi adaylıklarını açıklayınca hepsi çekildi. Yalnız Cato'nun kız kardeşi Porcia ile evli olan Lucius Domitius'u Cato, çekilmemesi ve boyun eğmemesi için ikna etti; çünkü mücadele bir makam için değil, Romalıların özgürlüğü içindi.
πολλῶν δὲ καὶ ἀγαθῶν ἀνδρῶν μετιέναι τὴν ἀρχὴν τότε παρασκευαζομένων, τοὺς μὲν ἄλλους ὀφθέντες ἐν ταῖς παραγγελίαις ἀπέτρεψαν, μόνον δὲ Λεύκιον Δομίτιον Πορκίᾳ συνοικοῦντα τῇ ἀδελφῇ Κάτων ἔπεισε μὴ ἐκστῆναι μηδὲ ὑφέσθαι, τοῦ ἀγῶνος οὐ περὶ ἀρχῆς ὄντος, ἀλλὰ περὶ τῆς Ῥωμαίων ἐλευθερίας.
41.3Şehrin hâlâ aklı başında olan kesiminde de şöyle bir söz dolaşıyordu: Crassus ile Pompeius'un gücü birleşip makamı tamamen aşırı ve ağır hale getirmişken bu duruma göz yumulamazdı, ikisinden biri bu makamdan uzaklaştırılmalıydı. Domitius'un çevresinde toplanıp onu direnmeye teşvik ediyor, yüreklendiriyorlardı. Korkudan susan birçok kişinin oylamada onun yanında olacağını söylüyorlardı.
καὶ μέντοι καὶ λόγος ἐχώρει διὰ τοῦ σωφρονοῦντος ἔτι τῆς πόλεως μέρους, ὡς οὐ περιοπτέον, εἰς ταὐτὸ τῆς Κράσσου καὶ Πομπηΐου δυνάμεως συνελθούσης, παντάπασιν ὑπέρογκον καὶ βαρεῖαν τὴν ἀρχὴν γενομένην, ἀλλʼ ἀφαιρετέον αὐτῆς τὸν ἕτερον. καὶ συνίσταντο πρὸς τὸν Δομίτιον παρορμῶντες καὶ παραθαρρύνοντες ἀντιλαμβάνεσθαι· πολλοὺς γὰρ αὐτῷ καὶ τῶν σιωπώντων διὰ δέος ἐν ταῖς ψήφοις ὑπάρξειν.
41.4Pompeius'un adamları bundan korkarak, Domitius sabaha karşı meşalelerle Campus'a inerken ona pusu kurdular. Önce önünde ışık tutan adam vurulup yere düştü ve öldü. Ardından ötekiler de yaralanınca Cato ve Domitius dışında herkes kaçtı.
τοῦτο δὴ δείσαντες οἱ περὶ τὸν Πομπήϊον ὑφεῖσαν ἐνέδραν τῷ Δομιτίῳ καταβαίνοντι ὄρθριον ὑπὸ λαμπάδων εἰς τὸ πεδίον, καὶ πρῶτος μὲν ὁ προφαίνων ἐπιστὰς τῷ Δομιτίῳ πληγεὶς καὶ πεσὼν ἀπέθανε· μετὰ δὲ τοῦτον ἤδη καὶ τῶν ἄλλων συντιτρωσκομένων ἐγίνετο φυγὴ πλὴν Κάτωνος καὶ Δομιτίου.
41.5Cato, kendisi de kolundan yaralı olduğu halde Domitius'u tutuyor, soluk aldıkları sürece kalmasını, tiranlara karşı özgürlük mücadelesini bırakmamasını söylüyordu; bu adamlar makama böyle büyük suçlarla yürüyerek onu nasıl kullanacaklarını da gösteriyorlardı.
κατεῖχε γὰρ αὐτὸν ὁ Κάτων, καίπερ αὐτὸς εἰς τὸν βραχίονα τετρωμένος, καὶ παρεκελεύετο μένειν καὶ μὴ προλιπεῖν, ἕως ἐμπνέωσι, τὸν ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας ἀγῶνα πρὸς τοὺς τυράννους, οἳ τίνα τρόπον χρήσονται τῇ ἀρχῇ δηλοῦσι διὰ τηλικούτων ἀδικημάτων ἐπʼ αὐτὴν βαδίζοντες.
42.142. Bölüm
Domitius tehlikeye dayanamayıp evine sığınınca Pompeius ve Crassus konsül seçildi. Cato yılmadı, bu kez kendisi praetorluğa aday oldu; onlara karşı mücadelesi için bir üs edinmek ve yetkililere karşı sıradan bir vatandaş olarak durmamak istiyordu. Bu kez de onlar korktu, çünkü praetorluk Cato sayesinde konsüllükle boy ölçüşebilecekti.
οὐχ ὑποστάντος δὲ τοῦ Δομιτίου τὸ δεινόν, ἀλλʼ εἰς τὴν οἰκίαν καταφυγόντος, ᾑρέθησαν μὲν ὕπατοι Πομπήϊος καὶ Κράσσος, οὐκ ἀπέκαμε δὲ ὁ Κάτων, ἀλλʼ αὐτὸς προελθὼν στρατηγίαν μετῄει, βουλόμενος ὁρμητήριον ἔχειν τῶν πρὸς ἐκείνους ἀγώνων καὶ πρὸς ἄρχοντας ἀντικαθίστασθαι μὴ ἰδιώτης, οἱ δὲ καὶ τοῦτο δείσαντες, ὡς τῆς στρατηγίας ἀξιομάχου διὰ Κάτωνα πρὸς τὴν ὑπατείαν γενησομένης,
42.2Önce birdenbire, çoğunluğun haberi olmadan senatoyu toplayıp seçilen praetorların hemen göreve başlamasına ve halka rüşvet verenlere dava açılabilen kanuni sürenin beklenmemesine karar verdiler. Sonra bu kararla rüşvet vermeyi cezasız hale getirip kendi adamlarını ve dostlarını praetorluğa çıkardılar; parayı kendileri veriyor, oy verilirken de başlarında duruyorlardı.
πρῶτον μὲν ἐξαίφνης καὶ τῶν πολλῶν ἀγνοούντων βουλὴν συναγαγόντες ἐψηφίσαντο τοὺς αἱρεθέντας στρατηγοὺς εὐθὺς ἄρχειν καὶ μὴ διαλιπόντας τὸν νόμιμον χρόνον, ἐν ᾧ δίκαι τοῖς δεκάσασι τὸν δῆμον ἦσαν. ἔπειτα διὰ τοῦ ψηφίσματος τὸ διδόναι ἀνυπεύθυνον κατασκευάσαντες ὑπηρέτας αὑτῶν καὶ φίλους ἐπὶ τὴν στρατηγίαν προῆγον, αὐτοὶ μὲν διδόντες ἀργύριον, αὐτοὶ δὲ ταῖς ψήφοις φερομέναις ἐφεστῶτες.
42.3Ama Cato'nun aretē'si ve şöhreti bunların da üstesinden geliyordu. Çoğunluk utanıyor, şehre satın alınsa yeri olacak bir adamı oyla satmayı büyük bir suç sayıyordu; ilk çağrılan kabile de onu seçti. Pompeius birden gök gürültüsü duyduğu yalanını söyleyip utanç verici biçimde meclisi dağıttı; çünkü böyle işaretler görülünce işlem durdurulur, hiçbir şey onaylanmazdı.
ὡς δὲ καὶ τούτων ἡ Κάτωνος ἀρετὴ καὶ δόξα περιῆν, ὑπʼ αἰδοῦς τῶν πολλῶν ἐν δεινῷ πολλῷ τιθεμένων ἀποδόσθαι Κάτωνα ταῖς ψήφοις, ὃν καλῶς εἶχε πρίασθαι τῇ πόλει στρατηγόν, ἥ τε πρώτη κληθεῖσα τῶν φυλῶν ἐκεῖνον ἀπέδειξεν, ἐξαίφνης ὁ Πομπήϊος βροντῆς ἀκηκοέναι ψευσάμενος αἴσχιστα διέλυσε τὴν ἐκκλησίαν, εἰθισμένων ἀφοσιοῦσθαι τὰ τοιαῦτα καὶ μηδὲν ἐπικυροῦν διοσημίας γενομένης.
42.4Sonra büyük bir rüşvetle ve en iyi insanları Campus'tan zorla atarak Cato'nun yerine Vatinius'un praetor seçilmesini sağladılar. Anlatıldığına göre oylarını böyle kanunsuzca, haksızca verenler kaçak köleler gibi hemen sıvıştı. Ötekiler toplanıp kızarken bir tribün orada bir meclis açtı. Cato ayağa kalktı ve tanrılardan ilham almış gibi şehrin başına gelecek her şeyi önceden söyledi.
αὖθις δὲ πολλῷ χρησάμενοι τῷ δεκασμῷ, τοὺς βελτίστους ὤσαντες ἐκ τοῦ πεδίου βίᾳ διεπράξαντο Βατίνιον ἀντὶ Κάτωνος αἱρεθῆναι στρατηγόν. ἔνθα δὴ λέγεται τοὺς μὲν οὕτω παρανόμως καὶ ἀδίκως θεμένους τὴν ψῆφον εὐθὺς ὥσπερ ἀποδράντας οἴχεσθαι, τοῖς δὲ ἄλλοις συνισταμένοις καὶ ἀγανακτοῦσι δημάρχου τινὸς αὐτόθι παρασχόντος ἐκκλησίαν καταστάντα τὸν Κάτωνα ἅπαντα μὲν ὥσπερ ἐκ θεῶν ἐπίπνουν τὰ μέλλοντα τῇ πόλει προειπεῖν,
42.5Vatandaşları, kendilerinin ne olduklarını bilen Pompeius ve Crassus'a karşı kışkırttı; böyle bir siyasete giriştikleri için Cato'nun praetor olup kendilerini alt etmesinden korkmuşlardı. Sonunda evine dönerken öyle kalabalık onu uğurladı ki seçilen praetorların hepsinin bir arada topladığından fazlaydı.
παρορμῆσαι δὲ τοὺς πολίτας ἐπὶ Πομπήϊον καὶ Κράσσον ὡς τοιαῦτα συνειδότας αὑτοῖς, καὶ τοιαύτης ἁπτομένους πολιτείας διʼ ἣν ἔδεισαν Κάτωνα, μὴ στρατηγὸς αὑτῶν περιγένηται. τέλος δὲ ἀπιόντα εἰς τὴν οἰκίαν προὔπεμψε πλῆθος τοσοῦτον ὅσον οὐδὲ σύμπαντας ἅμα τοὺς ἀποδεδειγμένους στρατηγούς.
43.143. Bölüm
Gaius Trebonius, konsüllere eyaletlerin dağıtılmasını öngören bir tasarı hazırladı: biri İberya ve Libya'yı, öbürü Suriye ve Mısır'ı alacak, istedikleri halklara deniz ve kara kuvvetleriyle saldırıp boyun eğdirebileceklerdi. Ötekiler direnmekten ve engel olmaktan umutlarını kesmiş, karşı söz söylemeyi bile bırakmışlardı. Cato oylamadan önce kürsüye çıkıp konuşmak isteyince ona güçlükle iki saatlik söz hakkı verildi.
Γαΐου δὲ Τρεβωνίου γράψαντος νόμον ὑπὲρ νομῆς ἐπαρχιῶν τοῖς ὑπάτοις, ὥστε τὸν μὲν Ἰβηρίαν ἔχοντα καὶ Λιβύην ὑφʼ αὑτῷ, τὸν δὲ Συρίαν καὶ Αἴγυπτον, οἷς βούλοιντο πολεμεῖν καὶ καταστρέφεσθαι ναυτικαῖς καὶ πεζικαῖς δυνάμεσιν ἐπιόντας, οἱ μὲν ἄλλοι τὴν ἀντίπραξιν καὶ κώλυσιν ἀπεγνωκότες ἐξέλιπον καὶ τὸ ἀντειπεῖν, Κάτωνι δὲ ἀναβάντι πρὸ τῆς ψηφοφορίας ἐπὶ τὸ βῆμα καὶ βουλομένῳ λέγειν μόλις ὡρῶν δυεῖν λόγον ἔδωκαν.
43.2Uzun uzun konuşup anlatıp kehanetlerde bulunarak süreyi doldurunca artık konuşmasına izin vermediler; ısrar edince bir görevli gelip onu aşağı çekti. Aşağıda durup bağırmaya devam edince, dinleyenler de onunla birlikte kızınca görevli yine onu yakalayıp forumun dışına götürdü.
ὡς δὲ πολλὰ λέγων καὶ διδάσκων καὶ προθεσπίζων κατανάλωσε τὸν χρόνον, οὐκέτι λέγειν αὐτὸν εἴων, ἀλλʼ ἐπιμένοντα κατέσπασεν ὑπηρέτης προσελθών. ὡς δὲ καὶ κάτωθεν ἱστάμενος ἐβόα καὶ τοὺς ἀκούοντας καὶ συναγανακτοῦντας εἶχε, πάλιν ὁ ὑπηρέτης ἐπιλαβόμενος καὶ ἀγαγὼν αὐτὸν ἔξω τῆς ἀγορᾶς κατέστησε.
43.3Bırakılır bırakılmaz geri döndü, bağırarak vatandaşları direnmeye çağıra çağıra kürsüye yöneldi. Bu birkaç kez tekrarlanınca Trebonius öfkelendi ve hapse götürülmesini emretti. Kalabalık, yürürken konuşan Cato'nun peşinden gidip onu dinliyordu; bundan korkan Trebonius onu serbest bıraktı.
καὶ οὐκ ἔφθη πρῶτον ἀφεθείς, καὶ πάλιν ἀναστρέψας ἵετο πρὸς τὸ βῆμα μετὰ κραυγῆς ἐγκελευόμενος τοῖς πολίταις ἀμύνειν. πολλάκις δὲ τούτου γενομένου περιπαθῶν ὁ Τρεβώνιος ἐκέλευσεν αὐτὸν εἰς τὸ δεσμωτήριον ἄγεσθαι καὶ πλῆθος ἐπηκολούθει λέγοντος ἅμα σὺν τῷ βαδίζειν ἀκροώμενον, ὥστε δείσαντα τὸν Τρεβώνιον ἀφεῖναι.
43.4Cato o günü böylece harcadı. Sonraki günlerde vatandaşların kimini korkuttular, kimini iyilik ve rüşvetle kendi yanlarına çektiler. Tribünlerden Aquillius'un senatodan çıkmasını silahla engellediler, gök gürültüsü olduğunu haykıran Cato'yu forumdan attılar, az olmayan sayıda kişiyi yaraladılar, bazıları öldü; kanunu böyle zorla onaylattılar. Bunun üzerine birçok kişi öfkeyle toplanıp Pompeius'un heykellerini taşlamaya başladı.
κἀκείνην μὲν οὕτω τὴν ἡμέραν ὁ Κάτων κατανάλωσε· ταῖς δʼ ἐφεξῆς οὓς μὲν δεδιξάμενοι τῶν πολιτῶν, οὓς δὲ συσκευασάμενοι χάρισι καὶ δωροδοκίαις, ἕνα δὲ τῶν δημάρχων Ἀκύλλιον ὅπλοις εἴρξαντες ἐκ τοῦ βουλευτηρίου προελθεῖν, αὐτὸν δὲ τὸν Κάτωνα βροντὴν γεγονέναι βοῶντα τῆς ἀγορᾶς ἐκβαλόντες, οὐκ ὀλίγους δὲ τρώσαντες, ἐνίων δὲ καὶ πεσόντων, βίᾳ τὸν νόμον ἐκύρωσαν, ὥστε πολλοὺς συστραφέντας ὀργῇ τοὺς Πομπηΐου βάλλειν ἀνδριάντας.
43.5Ama Cato gelip bunu engelledi. Caesar için de eyaletler ve ordular üzerine yeni bir tasarı hazırlanınca Cato artık halka değil, doğrudan Pompeius'a döndü ve önceden uyardı: Caesar'ı şimdi farkında olmadan kendi boynuna alıyordu, ama bu yük ağırlaşıp ona hâkim olmaya başladığında ne indirebilecek ne de taşıyabilecekti.
ἀλλὰ τοῦτο μὲν ἐπελθὼν ὁ Κάτων διεκώλυσε· τῷ δὲ Καίσαρι πάλιν νόμου γραφομένου περὶ τῶν ἐπαρχιῶν καὶ τῶν στρατοπέδων, οὐκέτι πρὸς τὸν δῆμον ὁ Κάτων, ἀλλὰ πρὸς αὐτὸν τραπόμενος Πομπήϊον ἐμαρτύρατο καὶ προὔλεγεν ὡς ἐπὶ τὸν αὑτοῦ τράχηλον ἀναλαμβάνων Καίσαρα νῦν μὲν οὐκ οἶδεν, ὅταν δὲ ἄρχηται βαρύνεσθαι καὶ κρατεῖσθαι μήτε ἀποθέσθαι δυνάμενος μήτε φέρειν ὑπομένων,
43.6O zaman Caesar ile birlikte şehrin üstüne düşecek, Cato'nun öğütlerini hatırlayacak, bu öğütlerde güzel ve adil olan kadar kendi yararının da bulunduğunu anlayacaktı. Pompeius bunları defalarca duydu, ama önemsemedi, geçiştirdi; kendi talihine ve gücüne güvendiği için Caesar'ın değişeceğine inanmıyordu.
εἰς τὴν πόλιν ἐμπεσεῖται σὺν αὐτῷ, καὶ μεμνήσεται τότε τῶν Κάτωνος παραινέσεων, ὡς οὐδὲν ἧττον ἐν αὐταῖς τὸ Πομπηΐου συμφέρον ἐνῆν ἢ τὸ καλὸν καὶ δίκαιον. ταῦτα πολλάκις ἀκούων ὁ Πομπήϊος ἠμέλει καὶ παρέπεμπεν ἀπιστίᾳ τῆς Καίσαρος μεταβολῆς διὰ πίστιν εὐτυχίας τῆς ἑαυτοῦ καὶ δυνάμεως.
44.144. Bölüm
Ertesi yıl Cato praetor seçildi. İyi yönetimiyle makama kattığı saygınlık ve büyüklük, onu aşağılayıp küçülttüğü kadar görünmedi; çünkü sık sık yalınayak ve tuniksiz kürsüye çıkıyor, ünlü adamların ölüm davalarına böyle bakıyordu. Bazıları öğle yemeğinden sonra şarap içmiş halde iş gördüğünü de söyler, ama bu doğru değildir.
εἰς δὲ τὸ ἑξῆς ἔτος αἱρεθεὶς ὁ Κάτων στρατηγός οὐδὲν ἔδοξε προστιθέναι τῇ ἀρχῇ τοσοῦτον εἰς σεμνότητα καὶ μέγεθος ἄρχων καλῶς, ὅσον ἀφαιρεῖν καὶ καταισχύνειν ἀνυπόδητος καὶ ἀχίτων πολλάκις ἐπὶ τὸ βῆμα προερχόμενος καὶ θανατικὰς δίκας ἐπιφανῶν ἀνδρῶν οὕτω βραβεύων. ἔνιοι δέ φασι καὶ μετʼ ἄριστον οἶνον πεπωκότα χρηματίζειν ἀλλὰ τοῦτο μὲν οὐκ ἀληθῶς λέγεται.
44.2Görev hırsıyla yanıp tutuşanlar halkı rüşvetle yozlaştırıyor, çoğunluk da rüşvet almayı olağan bir geçim yolu gibi görüyordu. Şehrin bu hastalığını kökten söküp atmak isteyen Cato, senatoyu şu kararı almaya ikna etti: seçilen görevliler, kendilerini suçlayan biri olmasa bile, yeminli bir mahkemeye kendiliklerinden çıkıp hesap vermek zorunda olacaklardı.
διαφθειρομένου δὲ τοῦ δήμου ταῖς δωροδοκίαις ὑπὸ τῶν φιλαρχούντων καὶ χρωμένων τῷ δεκάζεσθαι καθάπερ ἐργασίᾳ συνήθει τῶν πολλῶν, βουλόμενος ἐκκόψαι παντάπασι τὸ νόσημα τοῦτο τῆς πόλεως, ἔπεισε δόγμα θέσθαι τὴν σύγκλητον ὅπως οἱ κατασταθέντες ἄρχοντες, εἰ μηδένα κατήγορον ἔχοιεν, αὐτοὶ παριόντες ἐξ ἀνάγκης εἰς ἔνορκον δικαστήριον εὐθύνας διδῶσιν.
44.3Adaylar buna kızdı, kiralık kalabalık daha da çok kızdı. Sabah Cato kürsüye gelince toplu halde üstüne atıldılar, bağırıp küfrettiler, taş attılar. Herkes kürsüden kaçtı. Cato'nun kendisi de kalabalık tarafından itilip sürüklendi, kürsünün gemi burunlarına güçlükle tutunabildi.
ἐπὶ τούτῳ χαλεπῶς μὲν ἔσχον οἱ μετιόντες ἀρχάς, ἔτι δὲ χαλεπώτερον ὁ μισθαρνῶν ὄχλος, ἕωθεν οὖν ἐπὶ τὸ βῆμα τοῦ Κάτωνος προελθόντος ἀθρόοι προσπεσόντες ἐβόων, ἐβλασφήμουν, ἔβαλλον, ὥστε φεύγειν ἀπὸ τοῦ βήματος ἅπαντας, αὐτὸν δὲ ἐκεῖνον ἐξωσθέντα τῷ πλήθει καὶ παραφερόμενον μόλις ἐπιλαβέσθαι τῶν ἐμβόλων.
44.4Oradan doğrulunca, yüzündeki atılgan ve yürekli ifadeyle gürültüyü hemen bastırdı, bağırışları kesti. Gerekeni söyleyip sessizce dinlenince kargaşayı tamamen yatıştırdı. Senato onu övünce, "Ama ben sizi övmüyorum," dedi, "çünkü tehlikedeki bir praetoru yüzüstü bırakıp yardım etmediniz."
ἐντεῦθεν ἀναστὰς τῷ μὲν ἰταμῷ καὶ θαρροῦντι τῆς ὄψεως εὐθὺς ἐκράτησε τοῦ θορύβου καὶ τὴν κραυγὴν ἔπαυσεν, εἰπὼν δὲ τὰ πρέποντα καὶ μεθʼ ἡσυχίας ἀκουσθείς παντάπασι διέλυσε τὴν ταραχήν. ἐπαινούσης δὲ τῆς βουλῆς αὐτόν, ἐγὼ δέ, εἶπεν, ὑμᾶς οὐκ ἐπαινῶ κινδυνεύοντα στρατηγὸν ἐγκαταλιπόντας καὶ μὴ προσαμύναντας.
44.5Adayların her biri çıkmaz bir duruma düşmüştü: rüşvet vermekten korkuyor, ama başkası verirse makamı kaybetmekten de korkuyordu. Bir araya gelip şuna karar verdiler: her biri yüz yirmi beş bin drahmi gümüş yatıracak, sonra hepsi dürüstçe, adilce aday olacaktı; kuralı çiğneyip rüşvet veren parasını kaybedecekti.
τῶν δὲ μετιόντων ἀρχὴν ἕκαστος ἀπόρῳ πάθει συνείχετο, φοβούμενος μὲν αὐτὸς δεκάζειν, φοβούμενος δὲ ἑτέρου τοῦτο πράξαντος ἐκπεσεῖν τῆς ἀρχῆς, ἔδοξεν οὖν αὐτοῖς εἰς ταὐτὸ συνελθοῦσι παραβαλέσθαι δραχμῶν ἕκαστον ἀργυρίου δεκαδύο ἥμισυ μυριάδας, εἶτα μετιέναι τὴν ἀρχὴν πάντας ὀρθῶς καὶ δικαίως. τὸν δὲ παραβάντα καὶ χρησάμενον δεκασμῷ στέρεσθαι τοῦ ἀργυρίου.
44.6Böyle anlaşarak Cato'yu koruyucu, hakem ve tanık seçtiler. Paraları ona getirdiler ve anlaşmayı onun önünde imzaladılar; o parayı kabul etmedi, onun yerine kefil aldı. Seçim günü geldiğinde Cato, işi yöneten tribünün yanında durup oylamayı gözledi, depozito verenlerden birinin hile yaptığını ortaya çıkardı ve paranın ötekilere verilmesini emretti.
ταῦτα ὁμολογήσαντες αἱροῦνται φύλακα καὶ βραβευτὴν καὶ μάρτυρα τὸν Κάτωνα καὶ τὰ χρήματα φέροντες ἐκείνῳ παρετίθεντο· καὶ τὰς συνθήκας ἐγράψαντο πρὸς ἐκεῖνον, ἀντὶ τῶν χρημάτων ἐγγυητὰς λαβόντα, τὰ δὲ χρήματα μὴ δεξάμενον. ὡς δὲ ἧκεν ἡ κυρία τῆς ἀναδείξεως, παραστὰς ὁ Κάτων τῷ βραβεύοντι δημάρχῳ καὶ παραφυλάξας τὴν ψῆφον, ἕνα τῶν παραβαλομένων ἀπέφηνε κακουργοῦντα καὶ προσέταξεν ἀποδοῦναι τοῖς ἄλλοις τὸ ἀργύριον.
44.7Ama ötekiler onun dürüstlüğüne hayran kalıp övdüler ve cezadan vazgeçtiler; suçlunun yeterince ceza gördüğünü söylediler. Cato ise başka insanları üzdü ve bundan dolayı çok kıskanıldı; senatonun, mahkemelerin ve yetkililerin gücünü kendi eline almış gibi görünüyordu. Çünkü hiçbir aretē'nin ünü ve güvenilirliği, adalet kadar kıskanç bırakmaz; ona çoğunluğun nezdinde en çok güç ve güven eşlik eder.
ἀλλʼ ἐκεῖνοι μὲν ἐπαινέσαντες αὐτοῦ τὴν ὀρθότητα καὶ θαυμάσαντες ἀνεῖλον τὸ πρόστιμον ὡς ἱκανὴν δίκην ἔχοντες παρὰ τοῦ ἀδικήσαντος· τοὺς δὲ ἄλλους ἐλύπησεν ὁ Κάτων καὶ φθόνον ἔσχεν ἀπὸ τούτου πλεῖστον, ὡς βουλῆς καὶ δικαστηρίων καὶ ἀρχόντων δύναμιν αὑτῷ περιποιησάμενος. οὐδεμιᾶς γὰρ ἀρετῆς δόξα καὶ πίστις ἐπιφθόνους ποιεῖ μᾶλλον ἢ τῆς δικαιοσύνης, ὅτι καὶ δύναμις αὐτῇ καὶ πίστις ἕπεται μάλιστα παρὰ τῶν πολλῶν.
44.8İnsanlar adil kişileri, cesurlar gibi yalnızca onurlandırmaz, phronēsis sahipleri gibi yalnızca hayranlıkla izlemez; onları sever, onlara güvenir, inanırlar. Ötekilerden kimine korkar, kimine güvenmezler. Üstelik cesaret ve phronēsis sahiplerinin isteklerinden çok tabiatlarıyla üstün olduklarını düşünürler; cesareti ruhun bir gücü, phronēsis'i bir keskinliği sayarlar. Oysa adil olmak, isteyen herkesin elindedir; bu yüzden insanlar adaletsizlikten mazereti olmayan bir kötülük olarak en çok utanırlar.
οὐ γὰρ τιμῶσι μόνον, ὡς τοὺς ἀνδρείους, οὐδὲ θαυμάζουσιν, ὡς τοὺς φρονίμους, ἀλλὰ καὶ φιλοῦσι τοὺς δικαίους καὶ θαρροῦσιν αὐτοῖς καὶ πιστεύουσιν. ἐκείνων δὲ τοὺς μὲν φοβοῦνται, τοῖς δὲ ἀπιστοῦσι· πρὸς δὲ τούτοις ἐκείνους μὲν οἴονται φύσει μᾶλλον ἢ τῷ βούλεσθαι διαφέρειν, ἀνδρείαν καὶ φρόνησιν, τὴν μὲν ὀξύτητά τινα, τὴν δὲ εὐρωστίαν ψυχῆς τιθέμενοι, δικαίῳ δὲ ὑπάρχοντος εὐθὺς εἶναι τῷ βουλομένῳ μάλιστα τὴν ἀδικίαν ὡς κακίαν ἀπροφάσιστον αἰσχύνονται.
45.145. Bölüm
Bu yüzden bütün büyükler, kendilerini açığa çıkaran bu adama savaş açtı. Pompeius, onun ününü kendi gücünün yıkılışı saydığından sürekli birilerini ona saldırtıyordu. Bunlardan biri halk önderi Clodius'tu; yine Pompeius'a sokulmuş, Cato'nun Kıbrıs'tan çok para çaldığını, kızını Pompeius'a vermediği için ona savaş açtığını haykırıyordu.
διὸ καὶ τῷ Κάτωνι πάντες οἱ μεγάλοι προσεπολέμουν ὡς ἐλεγχόμενοι· Πομπήϊος δὲ καὶ κατάλυσιν τῆς ἑαυτοῦ δυνάμεως τὴν ἐκείνου δόξαν ἡγούμενος ἀεί τινας προσέβαλλεν αὐτῷ λοιδορησομένους, ὧν καὶ Κλώδιος ἦν ὁ δημαγωγός, αὖθις εἰς Πομπήϊον ὑπορρυεὶς καὶ καταβοῶν τοῦ Κάτωνος, ὡς πολλὰ μὲν ἐκ Κύπρου χρήματα νοσφισαμένου, Πομπηΐῳ δὲ πολεμοῦντος ἀπαξιώσαντι γάμον αὐτοῦ θυγατρός.
45.2Cato, tek bir at ve asker almadan Kıbrıs'tan şehre öyle bir para getirdiğini söyledi ki Pompeius o kadar savaşla ve zafer alayıyla dünyayı altüst ederek getirememişti. Pompeius'u hiçbir zaman damat seçmediğini, çünkü onu layık bulmadığından değil, siyasetteki görüş ayrılığını gördüğünden böyle yaptığını söyledi.
ὁ δὲ Κάτων ἔλεγεν ὅτι χρήματα μὲν ἐκ Κύπρου τοσαῦτα τῇ πόλει συναγάγοι μήτε ἵππον ἕνα μήτε στρατιώτην λαβών, ὅσα Πομπήϊος ἐκ πολέμων τοσούτων καὶ θριάμβων τὴν οἰκουμένην κυκήσας οὐκ ἀνήνεγκε, κηδεστὴν δὲ μηδέποτε προελέσθαι Πομπήϊον, οὐκ ἀνάξιον ἡγούμενος, ἀλλʼ ὁρῶν τὴν ἐν τῇ πολιτείᾳ διαφοράν.
45.3"Ben praetorluktan sonra bana verilen eyaleti reddettim," dedi. "O ise kimini alıp elinde tutuyor, kimini başkalarına veriyor. Şimdi de Caesar'a Galatia için altı bin kişilik bir birlik ödünç verdi. Ne Caesar bunu sizden istedi, ne Pompeius bunu sizinle birlikte verdi; bu kadar büyük ordular, silahlar ve atlar, özel kişilerin birbirine yaptığı iyilikler ve değiş tokuşlar olmuş."
αὐτὸς μὲν γὰρ, ἔφη, διδομένης μοι μετὰ τὴν στρατηγίαν ἐπαρχίας ἀπέστην, οὗτος δὲ τὰς μὲν ἔχει λαβών, τὰς δὲ δίδωσιν ἑτέροις· νυνὶ δὲ καὶ τέλος ἑξακισχιλίων ὁπλιτῶν Καίσαρι κέχρηκεν εἰς Γαλατίαν ὃ οὔτʼ ἐκεῖνος ᾔτησε παρʼ ὑμῶν οὔτε οὗτος ἔδωκε μεθʼ ὑμῶν, ἀλλὰ δυνάμεις τηλικαῦται καὶ ὅπλα καὶ ἵπποι χάριτές εἰσιν ἰδιωτῶν καὶ ἀντιδόσεις.
45.4"İmperator ve komutan unvanı taşıyor, ama orduları ve eyaletleri başkalarına teslim edip kendisi şehrin yanında oturuyor, seçimlerde kargaşa düzenliyor, gürültüler kışkırtıyor. Bunlardan anlaşılıyor ki anarşi yoluyla kendine monarşi istiyor."
καλούμενος δὲ αὐτοκράτωρ καὶ στρατηγός ἄλλοις τὰ στρατεύματα καὶ τὰς ἐπαρχίας παραδέδωκεν, αὐτὸς δὲ τῇ πόλει παρακάθηται στάσεις ἀγωνοθετῶν ἐν ταῖς παραγγελίαις καὶ θορύβους μηχανώμενος, ἐξ ὧν οὐ λέληθε διʼ ἀναρχίας μοναρχίαν ἑαυτῷ μνηστευόμενος.
46.146. Bölüm
Pompeius'a böyle karşılık verdi. Marcus Favonius, Cato'nun dostu ve hayranıydı; tıpkı Phaleronlu Apollodoros'un eski Sokrates'e karşı olduğu söylendiği gibi. Bu adam logos'a tutkuyla kapılmış, aklını kaçırmıştı; ona yavaş ve yumuşak biçimde değil, katıksız şarap gibi, çılgınca sarılıyordu.
οὕτως μὲν ἠμύνατο τὸν Πομπήϊον. ἦν δὲ Μᾶρκος Φαώνιος ἑταῖρος αὐτοῦ καὶ ζηλωτής, οἷος ὁ Φαληρεὺς Ἀπολλόδωρος ἱστορεῖται περὶ Σωκράτην γενέσθαι τὸν παλαιόν, ἐμπαθὴς καὶ παρακεκινηκὼς πρὸς τὸν λόγον, οὐ σχέδην οὐδὲ πρᾴως, ἀλλʼ ἄκρατον αὐτοῦ καθαψάμενον ὥσπερ οἶνον καὶ μανικώτερον.
46.2Favonius aedilliğe aday oldu ve yenildi. Yanında bulunan Cato, oy tabletlerinin aynı elden yazıldığını fark etti. Hileyi ortaya çıkardı ve tribünlere başvurarak seçimi iptal ettirdi. Sonra Favonius aedil olunca makamın başka işlerine baktı, tiyatroda da gösterileri o yönetti. Sanatçılara altın çelenk yerine Olympia'daki gibi yabani zeytin çelenkleri verdi.
οὗτος ἀγορανομίαν μετιὼν ἡττᾶτο, συμπαρὼν δὲ ὁ Κάτων προσέσχε ταῖς δέλτοις μιᾷ χειρὶ γεγραμμέναις· καὶ τὴν κακουργίαν ἐξελέγξας τότε μὲν ἐπικλήσει δημάρχων ἔλυσε τὴν ἀνάδειξιν, ὕστερον δὲ τοῦ Φαωνίου κατασταθέντος ἀγορανόμου τά τε ἄλλα τῆς ἀρχῆς ἐπεμελεῖτο καὶ τὰς θέας διεῖπεν ἐν τῷ θεάτρῳ, διδοὺς καὶ τοῖς θυμελικοῖς στεφάνους μὲν οὐ χρυσοῦς, ἀλλʼ ὥσπερ ἐν Ὀλυμπίᾳ κοτίνων,
46.3Pahalı armağanlar yerine Yunanlara pancar, marul, turp ve armut, Romalılara da testi testi şarap, domuz eti, incir, hıyar ve kucak kucak odun verdi. Kimi bu ucuzluğa güldü, kimi Cato'nun sert ve asık yüzünün yavaş yavaş yumuşadığını görüp ona saygı duydu.
δῶρα δὲ ἀντὶ τῶν πολυτελῶν τοῖς μὲν Ἕλλησι τεῦτλα καὶ θρίδακας καὶ ῥαφανῖδας καὶ ἀπίους, τοῖς δὲ Ῥωμαίοις οἴνου κεράμια καὶ κρέα ὕεια καὶ σῦκα καὶ σικύους καὶ ξύλων ἀγκαλίδας, ὧν τὴν εὐτέλειαν οἱ μὲν ἐγέλων, οἱ δὲ ᾐδοῦντο τοῦ Κάτωνος τὸ αὐστηρὸν καὶ κατεστυμμένον ὁρῶντες ἡσυχῇ μεταβάλλον εἰς διάχυσιν.
46.4Sonunda Favonius kalabalığa karıştı, seyirciler arasına oturup Cato'yu alkışladı, başarılı sanatçılara ödül ve onur vermesi için bağırdı ve seyircileri de çağırdı; sanki yetkisini ona teslim etmişti. Öbür tiyatroda Favonius'un meslektaşı Curio pahalı oyunlar veriyordu; ama insanlar onu bırakıp buraya geçti, Favonius'un sıradan vatandaşı, Cato'nun da oyun yöneticisini oynamasına hevesle katıldı.
τέλος δὲ ὁ Φαώνιος εἰς τὸν ὄχλον ἐμβαλὼν ἑαυτὸν καὶ καθεζόμενος ἐν τοῖς θεαταῖς ἐκρότει τὸν Κάτωνα καὶ διδόναι τοῖς εὐημεροῦσι καὶ τιμᾶν ἐβόα, καὶ συμπαρεκάλει τοὺς θεατάς, ὡς ἐκείνῳ τὴν ἐξουσίαν παραδεδωκώς, ἐν δὲ τῷ ἑτέρῳ θεάτρῳ Κουρίων ὁ Φαωνίου συνάρχων ἐχορήγει πολυτελῶς· ἀλλʼ ἐκεῖνον ἀπολείποντες οἱ ἄνθρωποι μετέβαινον ἐνταῦθα, καὶ συνέπαιζον προθύμως ὑποκρινομένῳ τῷ Φαωνίῳ τὸν ἰδιώτην καὶ τῷ Κάτωνι τὸν ἀγωνοθέτην.
46.5Cato bunu yapmakla bu işi hafife alıyor, eğlenenlerin eğlenceyi gösterişsiz bir neşeyle geçirmesi gerektiğini, değersiz şeylere büyük hazırlıklar, masraflar ve kaygılar harcamamaları gerektiğini gösteriyordu.
ἔπραττε δὲ ταῦτα διασύρων τὸ πρᾶγμα, καὶ διδάσκων ὅτι παίζοντα δεῖ τῇ παιδιᾷ χρῆσθαι καὶ χάριτι παραπέμπειν ἀτύφῳ μᾶλλον ἢ παρασκευαῖς καὶ πολυτελείαις, εἰς τὰ μηδενὸς ἄξια φροντίδας μεγάλας καὶ σπουδὰς κατατιθέμενον.
47.147. Bölüm
Scipio, Hypsaeus ve Milo konsüllüğe aday olmuştu. Rüşvet ve yolsuzluk gibi artık siyasetin alışık suçlarını kullanmakla kalmıyor, doğrudan silah ve cinayetle, küstahlık ve delilikle iç savaşa doğru ilerliyorlardı. Bazıları Pompeius'un seçimlerin başına geçmesini istedi. Cato önce karşı çıktı; kanunların güvenliği Pompeius'tan değil, Pompeius'un güvenliği kanunlardan gelmelidir, dedi.
ἐπεὶ δὲ, Σκηπίωνος καὶ Ὑψαίου καὶ Μίλωνος ὑπατείαν μετερχομένων οὐ μόνον ἐκείνοις τοῖς συντρόφοις ἤδη καὶ συμπολιτευομένοις ἀδικήμασι, δωροδοκίαις καὶ δεκασμοῖς, ἀλλʼ ἄντικρυς διʼ ὅπλων καὶ φόνων εἰς ἐμφύλιον πόλεμον ὠθουμένων τόλμῃ καὶ ἀπονοίᾳ, Πομπήϊόν τινες ἠξίουν ἐπιστῆναι ταῖς ἀρχαιρεσίαις, τὸ μὲν πρῶτον ἀντεῖπεν ὁ Κάτων, οὐ τοῖς νόμοις ἐκ Πομπηΐου φάμενος, ἀλλʼ ἐκ τῶν νόμων Πομπηΐῳ δεῖν ὑπάρχειν τὴν ἀσφάλειαν,
47.2Ama uzun süre yönetimsiz kalınıp üç ordu her gün forumu kuşatmaya başlayınca felaket neredeyse durdurulamaz hale geldi. Bunun üzerine Cato, en son çareye kalmadan, senatonun gönüllü bir iyiliğiyle işleri Pompeius'a devretmeye karar verdi. Kanunsuzluğun en ölçülüsünü en büyük kötülüğün ilacı olarak kullanmak, iç karışıklığın monarşiyle bitmesine göz yummaktansa monarşiyi kendileri getirmek istiyordu.
ὡς δὲ πολὺν χρόνον ἀναρχίας οὔσης καὶ τριῶν στρατοπέδων τὴν ἀγορὰν ὁσημέραι περιεχόντων ὀλίγον ἀπέλιπεν ἀνεπίσχετον γεγονέναι τὸ κακόν, ἔγνω τὰ πράγματα πρὸ τῆς ἐσχάτης ἀνάγκης εἰς Πομπήϊον ἑκουσίῳ χάριτι τῆς βουλῆς περιστῆσαι, καὶ τῷ μετριωτάτῳ τῶν παρανομημάτων χρησάμενος ἰάματι τῆς τῶν μεγίστων καταστάσεως τὴν μοναρχίαν ἐπαγαγέσθαι μᾶλλον ἢ περιϊδεῖν τὴν στάσιν εἰς μοναρχίαν τελευτῶσααν.
47.3Bunun üzerine Cato'nun akrabası Bibulus senatoda, Pompeius'un tek konsül seçilmesi gerektiği görüşünü bildirdi; ya o işleri düzene koyacak ya da şehir en güçlü adama kul olacaktı. Kimse beklemezken Cato ayağa kalkıp bu görüşü övdü. Her yönetimin yönetimsizlikten iyi olduğunu söyledi ve Pompeius'un bugünkü işleri en iyi biçimde yürüteceğini, emanet edilen şehri koruyacağını umduğunu belirtti.
εἶπεν οὖν ἐν τῇ βουλῇ γνώμην Βύβλος οἰκεῖος ὢν Κάτωνος, ὡς χρὴ μόνον ἑλέσθαι Πομπήϊον ὕπατον ἢ γὰρ ἕξειν καλῶς τὰ πράγματα ἐκείνου καταστήσαντος, ἢ τῷ κρατίστῳ δουλεύσειν τὴν πόλιν. ἀναστὰς δὲ ὁ Κάτων οὐδενὸς ἂν προσδοκήσαντος ἐπῄνεσε τὴν γνώμην καὶ συνεβούλευσε πᾶσαν ἀρχὴν ὡς ἀναρχίας κρείττονα, Πομπήϊον δὲ καὶ προσδοκᾶν ἄριστα τοῖς παροῦσι χρήσεσθαι πράγμασι καὶ φυλάξειν διαπιστευθέντα τὴν πόλιν.
48.148. Bölüm
Böylece konsül seçilen Pompeius, Cato'dan şehir dışındaki evine gelmesini rica etti. Gelince sevgiyle selamlayıp elini sıkarak karşıladı, teşekkür etti ve makamında danışmanı ve yardımcısı olmasını istedi.
οὕτω δʼ ἀποδειχθεὶς ὕπατος ὁ Πομπήϊος ἐδεήθη τοῦ Κάτωνος ἐλθεῖν πρὸς αὐτὸν εἰς τὸ προάστειον. ἐλθόντα δὲ δεξάμενος φιλοφρόνως ἀσπασμοῖς καὶ δεξιώσεσι καὶ χάριν ὁμολογήσας παρεκάλει σύμβουλον αὑτῷ καὶ πάρεδρον εἶναι τῆς ἀρχῆς.
48.2Cato, önceki sözlerini Pompeius'a düşmanlıktan, bunları da ona yaranmak için söylemediğini, hepsini şehrin yararı için yaptığını belirtti. Özel olarak çağırırsa danışmanı olacaktı; ama kamu önünde, çağrılmasa da kanaatini mutlaka söyleyecekti.
ὁ δὲ Κάτων ἀπεκρίνατο μήτε τὰ πρῶτα πρὸς ἀπέχθειαν εἰπεῖν Πομπηΐου μήτε ταῦτα πρὸς χάριν, ἀλλʼ ἐπὶ συμφέροντι πάντα τῆς πόλεως· ἰδίᾳ μὲν οὖν αὐτῷ παρακαλοῦντι σύμβουλος ἔσεσθαι, δημοσίᾳ, δέ, κἂν μὴ παρακαλῆται, πάντως ἐρεῖν τὸ φαινόμενον.
48.3Dediğini de yaptı. Pompeius, halka daha önce rüşvet vermiş olanlara karşı yeni cezalar ve büyük davalar öngören kanun çıkarmak istediğinde Cato, geçmişi bırakıp geleceğe bakmasını söyledi. Geçmiş suçların araştırılmasının nerede duracağını belirlemek kolay değildi; suçlardan sonra çıkan cezalarla insanların, işledikleri zaman çiğnemedikleri bir kanuna göre cezalandırılması da haksızlık olurdu.
καὶ ταῦτα ἔπραττεν ὡς εἶπε. πρῶτον μὲν γὰρ ἐπὶ τοὺς δεκάσαντας ἤδη τὸν δῆμον ἐπιτίμια καινὰ καὶ δίκας μεγάλας τοῦ Πομπηΐου νομοθετοῦντος ἀμελεῖν ἐκέλευσε τῶν γεγονότων καὶ προσέχειν τοῖς μέλλουσιν· οὔτε γὰρ ὅπου στήσεται τὸ τὰ προημαρτημένα ζητεῖν ὁρίσαι ῥᾴδιον, ἐάν τε νεώτερα γράφηται τῶν ἀδικημάτων ἐπιτίμια, δεινὰ πείσεσθαι τοὺς, ὃν οὐ παρέβαινον ὅτʼ ἠδίκουν νόμον, κατὰ τοῦτον κολαζομένους.
48.4Sonra pek çok ünlü adam yargılanırken, aralarında Pompeius'un dostları ve akrabaları da vardı, onun birçok konuda gevşediğini, eğildiğini görünce onu sertçe azarladı, uyandırdı. Pompeius sanıklar için söylenen geleneksel övgü konuşmalarını kanunla kaldırmıştı; ama Munatius Plancus için kendisi bir övgü yazıp mahkemeye verdi. Cato o sırada yargıçlardan biriydi; elleriyle kulaklarını kapatıp tanıklığın okunmasına engel oldu.
ἔπειτα πολλῶν κρινομένων ἐπιφανῶν ἀνδρῶν, ἐνίων δὲ καὶ φίλων τοῦ Πομπηΐου καὶ οἰκείων, ὁρῶν αὐτὸν ἐνδιδόντα ἐν πολλοῖς καὶ καμπτόμενον ἐπετίμα σφοδρῶς καὶ διήγειρεν. ἐπεὶ δὲ νόμῳ τοὺς εἰωθότας λέγεσθαι περὶ τῶν κρινομένων ἐπαίνους αὐτὸς ἀφελών, Μουνατίῳ Πλάγκῳ συγγράψας ἔπαινον ἐπὶ τῆς δίκης ἔδωκεν, ἐπισχόμενος ὁ Κάτων τὰ ὦτα ταῖς χερσὶν ʽἔτυχε γὰρ δικάζωνʼ ἐκώλυεν ἀναγινώσκεσθαι τὴν μαρτυρίαν.
48.5Plancus konuşmalardan sonra onu yargıçlar arasından çıkardı, ama yine de hüküm giydi. Genel olarak Cato sanıklar için çıkmaz ve zor bir sorundu: ne onu yargıç olarak bırakmak istiyorlardı ne de reddetmeye cesaret edebiliyorlardı. Çoğu kişi, Cato'dan kaçması davasına güvenmediğini gösterdiği düşünülerek hüküm giydi. Bazılarına düşmanları, Cato önerildiğinde onu yargıç olarak kabul etmemelerini büyük bir utanç olarak yüzlerine vuruyordu.
ὁ δὲ Πλάγκος ἀπέλεξεν αὐτὸν ἐκ τῶν δικαστῶν μετὰ τοὺς λόγους, καὶ οὐδὲν ἧττον ἥλω. καὶ ὅλως ἄπορον ἦν πρᾶγμα καὶ δυσμεταχείριστον ὁ Κάτων τοῖς φεύγουσι, μήτε βουλομένοις αὐτὸν ἀπολιπεῖν δικαστήν μήτε ἀπολέγειν τολμῶσιν. ἥλωσαν γὰρ οὐκ ὀλίγοι τῷ Κάτωνα φεύγειν δόξαντες οὐ θαρρεῖν τοῖς δικαίοις· ἐνίοις δὲ καὶ προὔφερον οἱ λοιδοροῦντες ὡς ὄνειδος μέγα τὸ μὴ δέξασθαι κριτὴν Κάτωνα προτεινόμενον.
49.149. Bölüm
Caesar Galatia'da ordularına kök salmış, silahlarına sıkı sıkıya sarılmış, şehirdeki gücü için de armağanlardan, paradan ve özellikle dostlarından yararlanıyordu. Cato'nun uyarıları, uzun süredir inanmayan Pompeius'u artık tehlikeyi rüyasında görür hale getirmişti. Ama o hâlâ çekingen, ağırdan alan, engel olmaya ve harekete geçmeye cesaret edemeyen biriydi. Bunun üzerine Cato konsüllüğe aday olmaya karar verdi; ya Caesar'ı hemen silahsız bırakacak ya da komplosunu ortaya çıkaracaktı.
ἐπεὶ δὲ Καίσαρος αὑτοῦ μὲν ἐμπεφυκότος τοῖς στρατεύμασιν ἐν Γαλατίᾳ καὶ τῶν ὅπλων ἐχομένου, δώροις δὲ καὶ χρήμασι καὶ φίλοις μάλιστα πρὸς τὴν ἐν τῇ πόλει χρωμένου δύναμιν, ἤδη μὲν αἱ Κάτωνος προαγορεύσεις ἀνέφερον τὸν Πομπήϊον ἐκ πολλῆς ἤδη τῆς πρόσθεν ἀπιστίας ὀνειροπολοῦντα τὸ δεινόν, ἔτι δὲ ἦν ὄκνου καὶ μελλήσεως ἀτόλμου πρὸς τὸ κωλύειν καὶ ἐπιχειρεῖν ὑπόπλεως, ὥρμησεν ὁ Κάτων ὑπατείαν παραγγέλλειν ὡς ἀφαιρησόμενος εὐθὺς τὰ ὅπλα τοῦ Καίσαρος ἢ τὴν ἐπιβουλὴν ἐξελέγξων.
49.2Rakipleri ikisi de saygın kişilerdi. Üstelik Sulpicius, Cato'nun şehirdeki şöhretinden ve gücünden çok yararlanmıştı; bu yüzden yaptığı ölçüsüz ve nankörce sayıldı. Ama Cato yakınmadı. "Bir insanın iyi şeylerin en büyüğü saydığı şeyi başkasına bırakmaması neden şaşırtıcı olsun?" dedi.
οἱ δʼ ἀντιπαραγγέλλοντες αὐτῷ χαρίεντες μὲν ἦσαν ἀμφότεροι, Σουλπίκιος δὲ καὶ πολλὰ τῆς τοῦ Κάτωνος ἐν τῇ πόλει δόξης τε καὶ δυνάμεως ἀπολελαυκώς· οὐ μέτριον οὖν ἐδόκει πρᾶγμα ποιεῖν οὐδʼ εὐχάριστον οὐ μὴν ὅ γε Κάτων ἐνεκάλει· τί γὰρ, ἔφη, θαυμαστόν εἰ ὅ τις νομίζει τῶν ἀγαθῶν μέγιστον ἑτέρῳ μὴ παρίησι;
49.3Senatoyu, adayların halkla kendilerinin görüşmesi, başkası aracılığıyla ricada bulunmaması, başkasının dolaşıp onlar için konuşmaması yolunda bir karar almaya ikna etti. Bu, insanları daha da kızdırdı: yalnız para almayı değil, iyilik yapma imkânını da ellerinden alarak halkı hem yoksul hem de değersiz bırakmıştı.
πείσας δὲ τὴν βουλὴν ψηφίσασθαι τοὺς μετιόντας τὴν ἀρχὴν αὐτοὺς δεξιοῦσθαι τὸν δῆμον, διʼ ἑτέρου δὲ μὴ δεῖσθαι μηδὲ ἐντυγχάνειν ὑπὲρ αὐτῶν περιιόντος, ἔτι μᾶλλον ἐξηγρίανε τοὺς ἀνθρώπους, εἰ μὴ μόνον τὸ λαβεῖν μισθόν, ἀλλὰ καὶ τὸ διδόναι χάριν αὐτοὺς ἀφῃρημένος ἄπορον καὶ ἄτιμον ὁμοῦ τὸν δῆμον πεποίηκε.
49.4Üstelik kendisi kendi adına rica etmeye yatkın değildi, görüşmelerinde makamın itibarını edinmekten çok yaşayışının karakterindeki itibarı korumak istiyordu. Dostlarının da kalabalığı kazanmak ve memnun etmek için yapılan şeyleri yapmasına izin vermedi. Bu yüzden seçimi kaybetti.
πρὸς δὲ τούτῳ μήτε αὐτὸς ἐντυχεῖν ὑπὲρ αὑτοῦ πιθανὸς ὤν, ἀλλʼ ἐν ἤθει τὸ τοῦ βίου μᾶλλον ἀξίωμα βουλόμενος φυλάσσειν ἢ προσλαβεῖν τὸ τῆς ἀρχῆς ποιούμενος τὰς δεξιώσεις, μήτε τοὺς φίλους ἐάσας οἷς ὄχλος ἁλίσκεται καὶ θεραπεύεται ποιεῖν, ἀπέτυχε τῆς ἀρχῆς.
50.150. Bölüm
Bu durum, kaybedenlerin yalnız kendilerine değil, dostlarına ve akrabalarına da günlerce süren bir utanç, keder ve yas getirirdi. Cato ise olanı öyle kaygısızca karşıladı ki Campus'ta yağlanıp top oynadı, öğle yemeğinden sonra da âdeti olduğu gibi yalınayak, tuniksiz foruma inip yakınlarıyla dolaştı.
φέροντος δὲ τοῦ πράγματος οὐκ αὐτοῖς μόνοις τοῖς ἀποτυχοῦσιν, ἀλλὰ καὶ φίλοις αὐτῶν καὶ οἰκείοις σὺν αἰσχύνῃ τινὶ κατήφειαν καὶ πένθος ἐφʼ ἡμέρας πολλάς, οὕτως ἤνεγκε ῥᾳθύμως τὸ συμβεβηκός ὥστε ἀλειψάμενος μὲν ἐν τῷ πεδίῳ σφαιρίσαι, μετʼ ἄριστον δὲ πάλιν, ὥσπερ εἴθιστο, καταβὰς εἰς ἀγορὰν ἀνυπόδητος καὶ ἀχίτων περιπατῆσαι μετὰ τῶν συνήθων.
50.2Cicero, devletin böyle bir yöneticiye ihtiyacı varken onun çaba göstermemesini, halkı insancıl bir konuşmayla kazanmaya çalışmamasını, bundan sonra da gevşeyip vazgeçmesini kusur sayar; oysa praetorluğa ikinci kez aday olmuştu.
αἰτιᾶται δὲ Κικέρων ὅτι, τῶν πραγμάτων ἄρχοντος τοιούτου δεομένων, οὐκ ἐποιήσατο σπουδὴν οὐδὲ ὑπῆλθεν ὁμιλίᾳ φιλανθρώπῳ τὸν δῆμον, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὸ λοιπὸν ἐξέκαμε καὶ ἀπηγόρευσε, καίτοι τὴν στρατηγίαν αὖθις ἐξ ὑπαρχῆς μετελθών.
50.3Cato ise praetorluğu çoğunluğun kanaatiyle değil, onlara zor kullanıldığı ya da rüşvet verildiği için kaybettiğini söylüyordu. Konsüllük oylamasında hiçbir hile olmadığına göre, halkı kendi karakteriyle kırdığını anlamıştı; akıllı bir adam da bu karakteri başkalarına yaranmak için değiştirmez, aynısını sürdürerek yine aynı şeyleri çekmeye razı da olmazdı.
ἔλεγεν οὖν ὁ Κάτων ὅτι τῆς μὲν στρατηγίας οὐ κατὰ γνώμην ἐξέπεσε τῶν πολλῶν, ἀλλὰ βιασθέντων ἢ διαφθαρέντων, ἐν δὲ ταῖς ὑπατικαῖς ψήφοις μηδεμιᾶς κακουργίας γενομένης ἔγνω καὶ τῷ δήμῳ προσκεκρουκὼς διὰ τὸν αὑτοῦ τρόπον, ὃν οὔτε μεταθέσθαι πρὸς ἑτέρων χάριν οὔτε χρώμενον ὁμοίῳ πάλιν ὅμοια παθεῖν νοῦν ἔχοντος ἀνδρός ἐστι·
51.151. Bölüm
Caesar savaşçı halklara saldırıp cüretkârca galip gelmişti. Germanlara ise antlaşma yapılmışken saldırdığı, üç yüz bin kişiyi öldürdüğü sanılıyordu. Ötekiler halkın iyi haber için kurban kesmesini istediğinde Cato, Caesar'ın sözünü çiğnediği kişilere teslim edilmesini, bu lanetin ne kendilerine çevrilmesini ne de şehre alınmasını söyledi.
τοῦ δὲ Καίσαρος ἐμβαλόντος εἰς ἔθνη μάχιμα καὶ παραβόλως κρατήσαντος, Γερμανοῖς δὲ καὶ σπονδῶν γενομένων δοκοῦντος ἐπιθέσθαι καὶ καταβαλεῖν τριάκοντα μυριάδας, οἱ μὲν ἄλλοι τὸν δῆμον ἠξίουν εὐαγγέλια θύειν, ὁ δὲ Κάτων ἐκέλευεν ἐκδιδόναι τὸν Καίσαρα τοῖς παρανομηθεῖσι καὶ μὴ τρέπειν εἰς αὑτοὺς μηδὲ ἀναδέχεσθαι τὸ ἄγος εἰς τὴν πόλιν.
51.2"Yine de tanrılara kurban keselim," dedi, "çünkü komutanın deliliğinin ve akılsızlığının cezasını askerlere yöneltmiyor, şehri esirgiyorlar." Bundan sonra Caesar senatoya bir mektup gönderdi. Mektup okunduğunda Cato'ya karşı pek çok hakaret ve suçlama içeriyordu.
οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τοῖς θεοῖς, ἔφη, θύωμεν, ὅτι τῆς τοῦ στρατηγοῦ μανίας καὶ ἀπονοίας τὴν δίκην εἰς τοὺς στρατιώτας οὐ τρέπουσιν, ἀλλὰ φείδονται τῆς πόλεως. ἐκ τούτου Καῖσαρ ἐπιστολὴν γράψας ἀπέστειλεν εἰς τὴν σύγκλητον· ὡς δὲ ἀνεγνώσθη βλασφημίας πολλὰς ἔχουσα καὶ κατηγορίας τοῦ Κάτωνος,
51.3Cato ayağa kalktı; öfkeyle ya da hırsla değil, sanki düşünüp hazırlanmış gibi, kendisine yöneltilen suçlamaların Caesar'ın küfür ve alayları, bir tür çocukça soytarılığı olduğunu gösterdi. Sonra Caesar'ın planlarına baştan başladı, bütün niyetini, bir düşman gibi değil de komplo ortağı gibi ortaya döktü. Korkulması gerekenin German ya da Kelt evlatları değil, aklı başında insanlar için Caesar'ın kendisi olduğunu anlattı.
ἀναστὰς ἐκεῖνος οὐχ ὑπʼ ὀργῆς οὐδὲ φιλονεικίας, ἀλλʼ ὥσπερ ἐκ λογισμοῦ καὶ παρασκευῆς τὰ μὲν εἰς ἑαυτὸν ἐγκλήματα λοιδορίαις καὶ σκώμμασιν ὅμοια καὶ παιδιάν τινα καὶ βωμολοχίαν τοῦ Καίσαρος ἀπέδειξεν, ἁψάμενος δὲ τῶν ἐκείνου βουλευμάτων ἀπʼ ἀρχῆς καὶ πᾶσαν αὐτοῦ τὴν διάνοιαν, ὥσπερ οὐκ ἐχθρός, ἀλλὰ συνωμότης καὶ κοινωνὸς, ἐκκαλύψας, καὶ διδάξας ὡς οὐ Γερμανῶν οὐδὲ Κελτῶν παῖδας, ἀλλʼ ἐκεῖνον αὐτὸν,
51.4Bu sözlerle dinleyenleri öyle sarstı ve kışkırttı ki Caesar'ın dostları, mektubu senatoda okutarak Cato'ya haklı sözler ve doğru suçlamalar için fırsat verdiklerine pişman oldular. Hiçbir karar alınmadı, yalnız Caesar'ın yerine birinin gönderilmesinin iyi olacağı söylendi.
εἰ σωφρονοῦσι, φοβητέον ἐστὶν αὐτοῖς, οὕτως ἐπέστρεψε καὶ παρώξυνεν ὡς τοὺς φίλους τοῦ Καίσαρος μετανοεῖν, ὅτι τὴν ἐπιστολὴν ἀναγνόντες ἐν τῇ βουλῇ καιρὸν τῷ Κάτωνι λόγων δικαίων καὶ κατηγοριῶν ἀληθῶν παρέσχον, Ἐκυρώθη μὲν οὖν οὐδέν, ἀλλʼ ἐλέχθη μόνον ὅτι καλῶς ἔχει διάδοχον Καίσαρι δοθῆναι.
51.5Caesar'ın dostları Pompeius'un da aynı şekilde silah bırakıp eyaletlerini vermesini, yoksa Caesar'ın da vermemesini isteyince Cato, önceden söylediklerinin artık gerçekleştiğini, adamın şehri aldatıp kandırarak elde ettiği gücü açıkça kullanıp zor uyguladığını haykırdı. Dışarıda bir sonuç alamadı, çünkü halk hep Caesar'ın en büyük olmasını istiyordu; ama halktan korkan senato ona uyuyordu.
τῶν δὲ φίλων ἀξιούντων καὶ Πομπήϊον ἐξ ἴσου τὰ ὅπλα καταθέσθαι καὶ ἀποδοῦναι τὰς ἐπαρχίας ἢ μηδὲ Καίσαρα, νῦν ἐκεῖνα βοῶν ὁ Κάτων ἃ προὔλεγεν αὐτοῖς ἥκειν, καὶ βιάζεσθαι τὸν ἄνθρωπον ἀναφανδὸν ἤδη τῇ δυνάμει χρώμενον ἣν ἔσχεν ἐξαπατῶν καὶ φενακίζων τὴν πόλιν, ἔξω μὲν οὐδὲν ἐπέραινε, τοῦ δήμου θέλοντος ἀεὶ τὸν Καίσαρα μέγιστον εἶναι, τὴν δὲ σύγκλητον εἶχε πειθομένην καὶ φοβουμένην τὸν δῆμον.
52.152. Bölüm
Ariminum alınıp Caesar'ın ordusuyla şehre yürüdüğü haberi gelince herkes, çoğunluk da Pompeius da Cato'ya baktı; çünkü başından beri Caesar'ın niyetini yalnız o sezmiş, ilk kez o açıkça önceden söylemişti.
ὡς δὲ Ἀρίμινον κατείληπτο καὶ Καῖσαρ κατηγγέλλετο μετὰ στρατιᾶς ἐλαύνειν ἐπὶ τὴν πόλιν, ἐνταῦθα δὴ πάντες ἐπʼ ἐκεῖνον ἀφεώρων, οἵ τε πολλοὶ καὶ Πομπήϊος, ὡς μόνον μὲν ἐξ ἀρχῆς προαισθόμενον, πρῶτον δὲ φανερῶς προειπόντα τὴν Καίσαρος γνώμην.
52.2Cato, "Beyler," dedi, "biriniz benim önceden söylediklerime, verdiğim öğütlere inansaydı, ne şimdi bir kişiden korkuyor olurdunuz ne de umudunuzu bir kişiye bağlardınız." Pompeius, Cato'nun daha çok kâhince konuştuğunu, kendisinin ise daha dostça davrandığını söyleyince Cato, senatoya işleri tek başına Pompeius'a teslim etmesini öğütledi; çünkü büyük kötülükleri yapanlar, onları durdurabilecek olanlardı.
εἶπεν οὖν ὁ Κάτων· ἀλλὰ εἴ γε οἷς ἐγὼ προὔλεγον ἀεὶ καὶ συνεβούλευον ἐπείσθη τις ὑμῶν, ἄνδρες, οὔτʼ ἂν ἕνα ἐφοβεῖσθε νῦν οὔτε ἐν ἑνὶ τὰς ἐλπίδας εἴχετε. Πομπηΐου δὲ εἰπόντος μαντικώτερα μὲν εἰρῆσθαι Κάτωνι, φιλικώτερα δὲ αὐτῷ πεπρᾶχθαι, συνεβούλευεν ὁ Κάτων ἑνὶ Πομπηΐῳ τὰ πράγματα τὴν σύγκλητον ἐγχειρίσαι· τῶν γὰρ αὐτῶν εἶναι καὶ ποιεῖν τὰ μεγάλα κακὰ καὶ παύειν.
52.3Pompeius'un elinde hazır ordu yoktu, topladıklarının da istekli olmadığını görüyordu; bu yüzden Roma'dan ayrıldı. Cato onunla gitmeye ve kaçmaya karar verdi. Küçük oğlunu Bruttium'a Munatius'un yanına gönderdi, büyük oğlunu yanına aldı. Evine ve kızlarına bakacak birine ihtiyaç olduğundan, çok parasıyla dul kalan Marcia'yı yeniden aldı; çünkü Hortensius ölürken onu mirasçı bırakmıştı.
ὁ μὲν οὖν Πομπήϊος οὔτε δύναμιν ἔχων ἑτοίμην οὔτε οὓς κατέλεγε τότε προθύμους ὁρῶν ἐξέλιπε τὴν Ῥώμην, ὁ δὲ Κάτων ἕπεσθαι καὶ συμφεύγειν ἐγνωκώς τὸν μὲν νεώτερον υἱὸν εἰς Βρεττίους ὑπεξέθετο πρὸς Μουνάτιον, τὸν δὲ πρεσβύτερον εἶχε σὺν ἑαυτῷ. τῆς οἰκίας καὶ τῶν θυγατέρων κηδεμόνος δεομένων ἀνέλαβε πάλιν τὴν Μαρκίαν χηρεύουσαν ἐπὶ χρήμασι πολλοῖς· ὁ γὰρ Ὁρτήσιος θνῄσκων ἐκείνην ἀπέλιπε κληρονόμον.
52.4Caesar en çok buna dayanarak Cato'ya saldırır, onu para hırsı ve evliliği paraya çevirmekle suçlar. Kadına ihtiyacı varsa neden bırakmıştı, ihtiyacı yoksa neden geri alıyordu? Yoksa kadını baştan Hortensius'a bir yem olarak mı atmış, genç iken ödünç verip zengin olarak geri mi almıştı? Buna karşı Euripides'in şu sözü yeterince uygundur:
Önce söylenmeyecek olanı: çünkü senin korkaklığını, ey Herakles, söylenmeyecek şeylerden sayarım.
εἰς ὃ δὴ μάλιστα λοιδορούμενος ὁ Καῖσαρ τῷ Κάτωνι φιλοπλουτίαν προφέρει καὶ μισθαρνίαν ἐπὶ τῷ γάμῳ. τί γὰρ ἔδει παραχωρεῖν δεόμενον γυναικός ἢ τί μὴ δεόμενον αὖθις ἀναλαμβάνειν, εἰ μὴ δέλεαρ ἐξ ἀρχῆς ὑφείθη τὸ γύναιον Ὁρτησίῳ καὶ νέαν ἔχρησεν, ἵνα πλουσίαν ἀπολάβῃ; πρὸς μὲν οὖν ταῦτα μετρίως ἔχει τὸ Εὐριπίδειον ἐκεῖνο· πρῶτον μὲν οὖν τἄρρητʼ· ἐν ἀρρήτοισι γὰρ τὴν σὴν νομίζω δειλίαν, ὦ Ἡράκλεις·
52.5Cato'yu açgözlülükle suçlamak, Herakles'e yumuşaklık kusuru bulmaya benzer. Evliliğin başka bir bakımdan yanlış olup olmadığı ise ayrıca incelenmelidir. Cato, Marcia ile nişanlanıp evini ve kızlarını ona teslim ettikten sonra Pompeius'un peşinden gitti.
ὅμοιον γάρ ἐστι τῷ Ἡρακλεῖ μαλακίαν ὀνειδίζειν καὶ κατηγορεῖν αἰσχροκέρδειαν Κάτωνος, εἰ δὲ ἄλλῃ πη μὴ καλῶς πέπρακται τὰ περὶ τὸν γάμον, ἐπισκεπτέον. ἐγγυησάμενος γὰρ τὴν Μαρκίαν ὁ Κάτων, καὶ τὸν οἶκον ἐπιτρέψας ἐκείνῃ καὶ τὰς θυγατέρας, αὐτὸς ἐδίωκε Πομπήϊον.
53.153. Bölüm
Söylendiğine göre o günden sonra ne saçını ne sakalını kestirdi, ne de çelenk taktı. Vatanının felaketleri için, ister kazanılsın ister kaybedilsin, ölene dek yas, keder ve ağırlıktan oluşan tek bir görünüşü korudu. O zaman kurayla Sicilya kendisine düştü. Syrakusai'ye geçti. Asinius Pollio'nun düşman tarafından orduyla Messana'ya geldiğini öğrenince adam gönderip geçişinin hesabını sordu.
ἀπʼ ἐκείνης δὲ λέγεται τῆς ἡμέρας μήτε κεφαλὴν ἔτι κείρασθαι μήτε γένεια μήτε στέφανον ἐπιθέσθαι, πένθους δὲ καὶ κατηφείας καὶ βαρύτητος ἐπὶ ταῖς συμφοραῖς τῆς πατρίδος ἓν σχῆμα νικώντων ὁμοίως καὶ νικωμένων ἄχρι τελευτῆς διαφυλάξαι. τότε δὲ κλήρῳ λαχὼν Σικελίαν διέβη μὲν εἰς Συρακούσας, πυθόμενος δὲ Ἀσίννιον Πολλίωνα παρὰ τῶν πολεμίων ἀφῖχθαι μετὰ. δυνάμεως εἰς Μεσσήνην ἔπεμψε, λόγον ἀπαιτῶν παρʼ αὐτοῦ τῆς διαβάσεως.
53.2Pollio da karşılık olarak bu duruma neden gelindiğinin hesabını sordu. Pompeius'un İtalya'yı tamamen boşaltıp Dyrrhakhion'da ordugâh kurduğunu duyunca Cato, tanrısal işlerde büyük bir karışıklık ve belirsizlik olduğunu söyledi: Pompeius, sağlam ve adil hiçbir şey yapmadığı dönemde yenilmezdi; şimdi vatanını kurtarmak, özgürlük için savaşmak isterken talih onu terk etmişti.
ἀνταπαιτηθεὶς δὲ λόγον ὑπʼ ἐκείνου τῆς τῶν πραγμάτων μεταβολῆς, καὶ Πομπήϊον ἀκούσας ἐκλελοιπότα παντελῶς Ἰταλίαν ἐν Δυρραχίῳ στρατοπεδεύειν, πολὺν ἔφη περὶ τὰ θεῖα πλάνον εἶναι καὶ ἀσάφειαν, εἰ Πομπήϊον ἐν οἷς ὑγιὲς οὐδὲν οὐδὲ δίκαιον ἔπραττεν ἀήττητον γενόμενον νῦν, ὅτε τὴν πατρίδα βούλεται σῴζειν καὶ τῆς ἐλευθερίας ὑπερμάχεται, προλέλοιπε τὸ εὐτυχεῖν.
53.3Asinius'u Sicilya'dan atabilecek güçte olduğunu söyledi, ama daha büyük bir ordu geldiği için adayı savaşa boğup yıkmak istemiyordu. Syrakusailılara güçlü olanın yanına geçip kendilerini kurtarmalarını öğütleyerek denize açıldı. Pompeius'a varınca hep tek bir görüşü savundu: savaşı uzatmak. Barış umuyordu; şehrin mücadelede üstün gelirken bile kendi eliyle en büyük felaketi yaşamasını, kılıçla bölünmesini istemiyordu.
Ἀσίννιον μὲν οὖν ἔφη δυνατὸς εἶναι Σικελίας ἐκβαλεῖν, ἄλλης δὲ μείζονος ἐπερχομένης δυνάμεως οὐ βούλεσθαι τὴν νῆσον ἐμπολεμῶν ἀπολέσαι, χωρεῖν δὲ πρὸς τὸ κρατοῦν καὶ σῴζεσθαι παραινέσας Συρακουσίοις ἐξέπλευσεν. ἀφικόμενος δὲ πρὸς Πομπήϊον ἀεὶ μὲν εἴχετο μιᾶς γνώμης, χρονοτριβεῖν τὸν πόλεμον, ἐλπίζων διαλύσεις καὶ μὴ βουλόμενος ἐν ἀγῶνι χείρω γενομένην τὴν πόλιν αὐτὴν ὑφʼ αὑτῆς παθεῖν τὰ ἔσχατα, σιδήρῳ διακριθεῖσαν.
53.4Buna benzer başka kararları da Pompeius'a ve danışmanlarına aldırdı: Romalılara bağlı hiçbir şehir yağmalanmayacak, çarpışma dışında hiçbir Romalı öldürülmeyecekti. Bu kararlar ona şöhret getirdi ve onun hoşgörüsünü ve yumuşaklığını takdir eden pek çok kişiyi Pompeius'un tarafına çekti.
ἄλλα δὲ τούτων ἀδελφὰ Πομπήϊον ἔπεισε καὶ τοὺς συνέδρους ψηφίσασθαι, μήτε πόλιν ὑπήκοον Ῥωμαίων διαρπάζειν μήτε ἄνδρα Ῥωμαῖον ἔξω παρατάξεως ἀναιρεῖν ἃ καὶ δόξαν ἤνεγκε καὶ προσηγάγετο πολλοὺς τῇ Πομπηΐου μερίδι, τὴν ἐπιείκειαν αὐτοῦ καὶ τὸ ἥμερον ἀσπασαμένους.
54.154. Bölüm
Oradaki gemi ve asker toplayanlara yardım etmek için Asya'ya gönderildi. Kız kardeşi Servilia'yı ve onun Lucullus'tan olan çocuğunu da yanına aldı; dul kalan Servilia peşinden gelmişti. Kendi isteğiyle Cato'nun gözetimi altına girip yolculuk ve yaşayışını paylaşarak ahlaksızlığı üzerine söylenen dedikoduların çoğunu giderdi.
ἐκπεμφθεὶς δὲ εἰς Ἀσίαν, ὡς τοῖς ἐκεῖ συνάγουσι πλοῖα καὶ στρατιὰν ὠφέλιμος γένοιτο, Σερβιλίαν ἐπηγάγετο τὴν ἀδελφὴν καὶ τὸ Λευκούλλου παιδίον ἐξ ἐκείνης γεγονός, ἠκολούθησε γὰρ αὐτῷ χηρεύουσα, καὶ πολὺ τῶν εἰς τὸ ἀκόλαστον αὐτῆς διαβολῶν ἀφεῖλεν ὑποδῦσα τὴν ὑπὸ Κάτωνι φρουρὰν καὶ πλάνην καὶ δίαιταν ἑκουσίως.
54.2Ama Caesar bunda bile Cato'ya hakaret etmekten geri durmadı. Anlaşılan Pompeius'un komutanlarının Cato'ya başka işlerde ihtiyacı yoktu. Rodosluları ikna edip yanlarına çekti, Servilia'yı ve çocuğu orada bırakıp Pompeius'a döndü; onun yanında artık parlak bir kara ve deniz gücü vardı.
ἀλλʼ ὅ γε Καῖσαρ οὐδὲ τῶν ἐπʼ ἐκείνῃ βλασφημιῶν τοῦ Κάτωνος ἐφείσατο. πρὸς μὲν οὖν τἆλλα τοῦ Κάτωνος οὐδὲν, ὡς ἔοικεν, ἐδεήθησαν οἱ Πομπηΐου στρατηγοί, Ῥοδίους δὲ πειθοῖ προσαγαγόμενος καὶ τὴν Σερβιλίαν αὐτόθι καὶ τὸ παιδίον ἀπολιπών ἐπανῆλθε πρὸς Πομπήϊον, ἤδη πεζικῆς τε λαμπρᾶς καὶ ναυτικῆς δυνάμεως περὶ αὐτὸν οὔσης.
54.3İşte o zaman Pompeius'un niyeti en açık biçimde ortaya çıkmış gibi görüldü. Önce donanmanın komutasını Cato'ya vermeye girişti; savaş gemilerinin sayısı beş yüzden az değildi, Liburnia gemileri, keşif gemileri ve açık gemiler de pek çoktu.
ἔνθα δὴ καὶ μάλιστα τῆς γνώμης κατάφωρος ἔδοξε γεγονέναι Πομπήϊος, ὥρμησε μὲν γὰρ ἐγχειρίσαι τῷ Κάτωνι τὴν τῶν νεῶν ἡγεμονίαν ἦσαν δὲ πεντακοσίων μὲν οὐκ ἐλάττους αἱ μάχιμοι, λιβυρνικὰ δὲ καὶ κατασκοπικὰ καὶ ἄφρακτα παμπληθῆ·
54.4Ama çabucak düşündü ya da dostları ona anlattı: Cato'nun bütün siyasetinin tek gayesi vatanı özgürleştirmekti ve bu kadar büyük bir gücün başına geçerse, Caesar'ı yendikleri gün Pompeius'tan da silahını bırakmasını ve kanunlara uymasını isteyecekti. Bunun üzerine, onunla konuşmuş olduğu halde kararından döndü ve Bibulus'u amiral yaptı.
ταχὺ δὲ ἐννοήσας ἢ διδαχθεὶς ὑπὸ τῶν φίλων ὡς ἕν ἐστι κεφάλαιον Κάτωνι πάσης πολιτείας ἐλευθερῶσαι τὴν πατρίδα, κἂν γένηται κύριος τηλικαύτης δυνάμεως, ἧς ἂν ἡμέρας καταγωνίσωνται Καίσαρα, τῆς αὐτῆς ἐκείνης ἀξιώσει καὶ Πομπήϊον τὰ ὅπλα καταθέσθαι καὶ τοῖς νόμοις ἕπεσθαι, μετέγνω, καίπερ ἤδη διειλεγμένος αὐτῷ, καὶ Βύβλον ἀπέδειξε ναύαρχον.
54.5Yine de bu yüzden Cato'nun gayretinin körelmediğini gördü. Dyrrhakhion önündeki bir savaştan önce Pompeius kendisi orduyu yüreklendirmiş, öteki komutanların her birine de bir şeyler söyleyip askerleri teşvik etmelerini buyurmuştu. Askerler onları durgun ve sessiz dinledi. Herkesten sonra konuşan Cato, felsefenin özgürlük, aretē, ölüm ve şöhret üzerine söylediklerinden o ana uygun olanları tutkuyla anlattı.
οὐ μὴν ᾔσθετό γε παρὰ τοῦτο τῆς προθυμίας τοῦ Κάτωνος ἀμβλυτέρας· ἀλλὰ καὶ λέγεται πρός τινα μάχην πρὸ τὸν Δυρραχίου αὐτοῦ τε Πομπηΐου παρορμῶντος τὴν δύναμιν, καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον ἡγεμόνων εἰπεῖν τι καὶ προτρέψασθαι κελεύοντος, ἀργῶς καὶ σιωπῇ τοὺς στρατιώτας ἀκούειν, Κάτωνος δὲ μετὰ πάντας ὅσα καιρὸν εἶχε τῶν ἀπὸ φιλοσοφίας ἀκούειν λεγομένων περὶ ἐλευθερίας καὶ ἀρετῆς καὶ θανάτου καὶ δόξης διελθόντος αὐτοπαθῶς,
54.6Sonunda sözü tanrılara yakarmaya çevirdi; vatan için yapılan savaşı orada bulunup izliyorlardı. Öyle bir savaş çığlığı koptu, ordu öyle bir heyecanla kalktı ki komutanların hepsi umutla dolu, tehlikeye atıldı. Onlar düşmanı bozguna uğratıp üstün geldiler, ama Caesar'ın daimōn'u, Pompeius'un talih karşısındaki ihtiyatını ve kuşkusunu kullanarak tam zaferi ellerinden aldı.
καὶ τελευτῶντα τρέψαντος τὸν λόγον εἰς θεῶν ἀνάκλησιν, ὡς παρόντων καὶ ἐφορώντων τὸν ὑπὲρ τῆς πατρίδος ἀγῶνα, τηλικοῦτον ἀλαλαγμὸν γενέσθαι καὶ τοσοῦτον κίνημα τῆς στρατιᾶς ἐπαρθείσης ὥστε πάντας ἐλπίδων μεστοὺς ἐπὶ τὸν κίνδυνον ὁρμῆσαι τοὺς ἡγεμόνας, τρεψαμένων δὲ καὶ κρατησάντων ἀφείλετο τὴν παντελῆ νίκην ὁ Καίσαρος δαίμων, τῇ Πομπηΐου χρησάμενος εὐλαβείᾳ καὶ ἀπιστίᾳ περὶ τὸ εὐτύχημα.
54.7Bunlar Pompeius'un hayatında anlatılmıştır. Herkes sevinip bu başarıyı yüceltirken Cato vatanı için ağlıyor, birbirinin elinden düşen pek çok iyi vatandaşı görerek bu yıkıcı ve uğursuz iktidar hırsına yas tutuyordu.
ταῦτα μὲν οὖν ἐν τοῖς περὶ Πομπηΐου γέγραπται. χαιρόντων δὲ πάντων καὶ μεγαλυνόντων τὸ ἔργον ὁ Κάτων ἀπεδάκρυε τὴν πατρίδα, καὶ τὴν ὀλέθριον καὶ κακοδαίμονα φιλαρχίαν ὠδύρετο, πολλοὺς καὶ ἀγαθοὺς ὁρῶν πολίτας ὑπʼ ἀλλήλων πεπτωκότας.
55.155. Bölüm
Pompeius, Caesar'ı kovalamak için Thessalia'ya hareket ederken Dyrrhakhion'da pek çok silah, para, akraba ve yakın adam bırakmıştı. Bunların hepsinin başına komutan ve koruyucu olarak, on beş kohortla Cato'yu bıraktı. Bu kararı ona hem güvendiği hem de ondan korktuğu için vermişti: yenilirse Cato herkesten sağlam bir destek olurdu; ama kazanırsa, orada bulunduğu sürece işleri dilediği gibi yürütmesine izin vermeyecekti.
ἐπεὶ δὲ Καίσαρα διώκων Πομπήϊος εἰς Θεσσαλίαν ἀνεζεύγνυε πολλὰ καταλιπὼν περὶ Δυρράχιον ὅπλα καὶ χρήματα καὶ σώματα συγγενῆ καὶ οἰκεῖα, πάντων ἀπέδειξεν ἡγεμόνα καὶ φύλακα τὸν Κάτωνα πεντεκαίδεκα σπείρας ἔχοντα στρατιωτῶν διὰ πίστιν ἅμα καὶ φόβον τοῦ ἀνδρός, ἡττωμένῳ μὲν γὰρ πάντων εἶναι βεβαιότατον ἐνόμιζεν, εἰ δὲ νικῴη, μὴ ἐπιτρέψειν παρόντα χρήσασθαι τοῖς πράγμασιν ὡς προῄρηται.
55.2Birçok ünlü adam da Dyrrhakhion'da Cato ile birlikte geride bırakılmıştı. Pharsalos yenilgisi gerçekleşince Cato kararını şöyle verdi: Pompeius öldüyse yanındakileri İtalya'ya geçirecek, kendisi tiranlıktan çok uzakta sürgünde yaşayacaktı; sağsa ona gücünü mutlaka koruyacaktı.
πολλοὶ δὲ καὶ τῶν ἐπιφανῶν ἀνδρῶν ἀπερρίφησαν ἐν Δυρραχίῳ μετὰ Κάτωνος. γενομένης δὲ τῆς κατὰ Φάρσαλον ἥττης οὕτως ἔστη τοῖς λογισμοῖς ὁ Κάτων ὡς, εἰ μὲν τεθνήκοι Πομπήϊος, εἰς Ἰταλίαν τοὺς σὺν αὐτῷ περαιώσων, αὐτὸς δὲ πορρωτάτω τῆς τυραννίδος ἐπὶ φυγῇ βιωσόμενος. εἰ δὲ σῴζοιτο, πάντως ἐκείνῳ διαφυλάξων τὴν δύναμιν.
55.3Bunun üzerine donanmanın bulunduğu Korkyra'ya geçti. Eski praetor olarak, eski konsül Cicero'ya komutayı bırakmak istedi. Cicero bunu kabul etmeyip İtalya'ya gitmek üzere yola çıktı. Pompeius'un büyük oğlunun küstahlığı ve yersiz gururuyla ayrılanları cezalandırmak istediğini, ilk Cicero'ya el kaldırmak üzere olduğunu görünce onu özel olarak uyardı ve yatıştırdı; böylece Cicero'yu besbelli ölümden kurtardı, ötekilere de güvenlik sağladı.
οὕτω δὴ διαβαλὼν εἰς Κέρκυραν, ὅπου τὸ ναυτικὸν ἦν, ἐξίστατο μὲν Κικέρωνι τῆς ἀρχῆς ὡς ὑπατικῷ στρατηγικός, οὐ δεξαμένου δὲ Κικέρωνος, ἀλλʼ ἀπαίροντος εἰς Ἰταλίαν, ἰδὼν τὸν Πομπήϊον ὑπʼ αὐθαδείας καὶ φρονήματος ἀκαίρου βουλόμενον κολάζειν τοὺς ἀποπλέοντας, πρώτῳ δὲ μέλλοντα τῷ Κικέρωνι προσφέρειν τὰς χεῖρας, ἐνουθέτησεν ἰδίᾳ καὶ κατεπράϋνεν, ὥστε τὸν Κικέρωνα περισῶσαι σαφῶς ἐκ θανάτου καὶ τοῖς ἄλλοις ἄδειαν παρασχεῖν.
56.156. Bölüm
Pompeius Magnus'un Mısır'a ya da Libya'ya gideceğini tahmin edip ona yetişmek için herkesle birlikte denize açıldı. Sefere isteksiz olanların ayrılıp kalmasına izin verdi. Libya'ya varıp kıyı boyunca giderken Pompeius'un küçük oğlu Sextus ile karşılaştı; babasının Mısır'da öldüğünü bildirdi.
τεκμαιρόμενος δὲ Πομπήϊον Μᾶγνον εἰς Αἴγυπτον ἢ Λιβύην διεκπεσεῖσθαι καὶ σπεύδων πρὸς ἐκεῖνον ἀνήχθη μὲν ἔχων ἅπαντας, ἔπλει δὲ πρῶτον ἀπιέναι διδοὺς καὶ ὑπολείπεσθαι τοὺς οὐ προθύμως συστρατευομένους, ἁψάμενος δὲ Λιβύης καὶ παραπλέων ἐντυγχάνει Σέξτῳ τῷ νεωτέρῳ τῶν Πομπηΐου παίδων ἀγγέλλοντι τὴν ἐπʼ Αἰγύπτου τοῦ πατρὸς τελευτήν.
56.2Hepsi bunu ağır karşıladı. Ama Cato oradayken kimse Pompeius'tan sonra başka bir komutanın adını bile duymak istemiyordu. Cato da sadakatlerini kanıtlamış iyi adamları yabancı ülkede çaresiz, yalnız bırakmaktan utanıp onlara acıyarak komutayı üstlendi ve Kyrene'ye gitti. Orada onu kabul ettiler; birkaç gün önce Labienus'a kapıları kapatmışlardı.
πάντες μὲν οὖν βαρέως ἤνεγκαν, οὐδεὶς δὲ μετὰ Πομπήϊον ἠξίου Κάτωνος παρόντος οὐδὲ ἀκούειν ἄλλον ἡγεμόνα, διὸ καὶ Κάτων αἰδούμενος καὶ οἰκτείρων ἄνδρας ἀγαθοὺς καὶ πίστεως δεδωκότας πεῖραν ἐπὶ ξένης ἐρήμους καὶ ἀπόρους ἀπολιπεῖν, ὑπέστη τε τὴν ἀρχὴν καὶ παρῆλθεν εἰς Κυρήνην· ἐδέξαντο γὰρ ἐκεῖνον, ὀλίγαις ἡμέραις ἔμπροσθεν ἀποκλείσαντες Λαβιηνόν.
56.3Orada Pompeius'un kayınpederi Scipio'nun Kral Iuba tarafından ağırlandığını, Pompeius'un Libya'ya vali atadığı Attius Varus'un da ordusuyla onların yanında olduğunu öğrendi. Kış mevsiminde karadan yola çıktı. Su taşıyan pek çok eşek topladı, büyük hayvan sürüleri, arabalar ve Psylli denilen adamları da yanına aldı. Bunlar yılan ısırıklarını ağızlarıyla zehri emerek iyileştirir, hayvanları da büyüyle uyutup zararsız kılarlardı.
ἐνταῦθα πυνθανόμενος Σκηπίωνα τὸν Πομπηΐου πενθερὸν ὑπὸ Ἰόβα τοῦ βασιλέως ἀνειλῆφθαι, καὶ Οὔαρον Ἄττιον, ὃς ἦν ὑπὸ Πομπηΐου Λιβύης ἀποδεδειγμένος ἡγεμών, εἶναι σὺν αὐτοῖς μετὰ δυνάμεως, ἐξώρμησε πεζῇ χειμῶνος ὥρᾳ, πολλοὺς μὲν ὄνους ὕδωρ κομίζοντας συναγαγών, πολλὴν δὲ λείαν ἐλαύνων, ἔτι δὲ ἅρματα καὶ τοὺς καλουμένους Ψύλλους ἐπαγόμενος, οἳ τά τε δήγματα τῶν θηρίων ἰῶνται τοῖς στόμασιν ἕλκοντες τὸν ἰόν, αὐτά τε τὰ θηρία κατεπᾴδοντες ἀμβλύνουσι καὶ κηλοῦσιν.
56.4Yedi gün aralıksız yürüdüler; o önde gidiyor, at da yük hayvanı da kullanmıyordu. Pharsalos yenilgisini öğrendiği günden beri oturarak yemek yiyordu; yasına bunu da eklemişti, uyumak dışında uzanmıyordu. Kışın bir kısmını Libya'da geçirdikten sonra orduyu yola çıkardı; asker sayısı on bine yakındı.
ἡμέρας δὲ συνεχῶς ἑπτὰ τῆς πορείας γενομένης πρῶτος ἡγήσατο μήτε ἵππῳ μήτε ὑποζυγίῳ χρησάμενος. ἐδείπνει δὲ καθήμενος ἀφʼ ἧς ἡμέρας τὴν κατὰ Φάρσαλον ἧτταν ἔγνω καὶ τοῦτο τῷ λοιπῷ προσέθηκε πένθει, τὸ μὴ κατακλιθῆναι πλὴν καθεύδων. ἐν δὲ Λιβύῃ διαγαγὼν τοῦ χειμῶνος ἐξήγαγε τὴν στρατιάν ἦσαν δὲ μυρίων ὀλίγον ἀποδέοντες.
57.157. Bölüm
Scipio ile Varus'un durumu kötüydü. Anlaşmazlık ve çekişme içinde Iuba'ya yaltaklanıyorlardı. Oysa bu kral serveti ve gücü yüzünden kibri ve ağırbaşlılığıyla çekilmez biriydi. Cato ile ilk görüşmesinde kendi tahtını Scipio ile Cato'nun ortasına koydurdu.
τὰ δὲ πράγματα κακῶς εἶχε τοῖς περὶ Σκηπίωνα καί Οὐᾶρον, ἐκ διαφορᾶς καί στάσεως ὑποδυομένοις καί θεραπεύουσι τὸν Ἰόβαν, οὐκ ἀνεκτὸν ὄντα βαρύτητι φρονήματος καί ὄγκῳ διὰ πλοῦτον καί δύναμιν ὅς γε Κάτωνι πρῶτον ἐντυγχάνειν μέλλων μέσον ἔθηκε τὸν ἑαυτοῦ θρόνον τοῦ Σκηπίωνος καί τοῦ Κάτωνος.
57.2Cato bunu görünce kendi yerini alıp öbür yana taşıdı ve Scipio'yu ortaya aldı; oysa Scipio düşmanıydı, hatta ona hakaretler içeren bir kitap yayımlamıştı. İnsanlar bunu hiç anmazlar da Sicilya'da felsefeye saygıdan Philostratos'u ortasına alıp dolaşmasını kusur sayarlar. O zaman Iuba'nın, Scipio ve adamlarını neredeyse satrapı gibi kullanmasına son verdi, onları birbiriyle de barıştırdı.
ὁ μέντοι Κάτων ὡς εἶδεν, ἄρας τὸν ἑαυτοῦ μετέθηκεν ἐπὶ θάτερα, μέσον λαμβάνων τὸν Σκηπίωνα, καίπερ ἐχθρὸν ὄντα καί τι καί βιβλίον ἐκδεδωκότα βλασφημίας ἔχον τοῦ Κάτωνος, εἶτα τοῦτο μὲν εἰς οὐδένα τίθενται λόγον, εἰ δὲ Φιλόστρατον ἐν Σικελίᾳ μέσον εἶχε περιπατῶν ἐπὶ τιμῇ φιλοσοφίας, ἐγκαλοῦσι. τότε δʼ οὖν καί τὸν Ἰόβαν ἔπαυσε μονονουχὶ σατράπας πεποιημένον ἑαυτοῦ τοὺς περὶ τὸν Σκηπίωνα, κἀκείνους διήλλαξεν.
57.3Herkes onun komutayı almasını istedi, ilk başta Scipio ile Varus çekilip yönetimi ona teslim etmek istediler. O ise, kanunları çiğneyen birine karşı savaştıkları halde kendisinin kanunları çiğnemeyeceğini, propraetor olarak prokonsül varken öne geçmeyeceğini söyledi. Çünkü Scipio prokonsül atanmıştı ve çoğunluk da bu ad yüzünden güveniyordu: Libya'da Scipio komuta ederse başarılı olacaklardı.
ἀξιούντων δὲ πάντων ἄρχειν αὐτόν, καὶ πρώτων τῶν περὶ Σκηπίωνα καί Οὐᾶρον ἐξισταμένων καί παραδιδόντων τὴν ἡγεμονίαν, οὐκ ἔφη καταλύσειν τοὺς νόμους περὶ ὧν τῷ καταλύοντι πολεμοῦσιν, οὐδὲ ἑαυτὸν ἀντιστράτηγον ὄντα παρόντος ἀνθυπάτου προτάξειν. ἀνθύπατος γὰρ ὁ Σκηπίων ἀπεδέδεικτο, καί θάρσος εἶχον οἱ πολλοὶ διὰ τοὔνομα, κατορθώσειν ἄρχοντος ἐν Λιβύῃ Σκηπίωνος.
58.158. Bölüm
Ama Scipio komutayı alır almaz, Iuba'ya yaranmak için Uticalıları toptan öldürmek, Caesar'dan yana olduğu gerekçesiyle şehri yıkmak istedi. Cato buna dayanamadı; savaş meclisinde tanıklar çağırıp bağırarak, tanrılara yakararak bu insanları onların vahşetinden güçlükle kurtardı.
ἐπεὶ μέντοι τὴν ἀρχὴν ὁ Σκηπίων παραλαβὼν εὐθὺς ἐβούλετο Ἰόβᾳ χαριζόμενος Ἰτυκαίους ἡβηδὸν ἀποκτεῖναι καί κατασκάψαι τὴν πόλιν ὡς τὰ Καίσαρος φρονοῦσαν, οὐχ ὑπέμεινεν ὁ Κάτων, ἀλλὰ μαρτυρόμενος καί κεκραγὼς ἐν τῷ συνεδρίῳ καί θεοκλυτῶν μόλις ἐξείλετο τῆς ὠμότητος αὐτῶν τοὺς ἀνθρώπους·
58.2Hem halkın ricası hem Scipio'nun isteğiyle şehri korumayı üstlendi, istese de istemese de Caesar'ın eline geçmesin diye. Bu yer zaten elinde tutanlar için her bakımdan yararlı ve yeterliydi; Cato onu daha da güçlendirdi. Çok miktarda tahıl getirdi, duvarları kulelerle yükseltti, şehrin önüne sağlam hendekler ve kazıklı siperler yaptırdı.
καί τὰ μὲν αὐτῶν δεηθέντων, τὰ δὲ τοῦ Σκηπίωνος ἀξιοῦντος, ἀνεδέξατο φρουρήσειν τὴν πόλιν, ὡς μήτε ἄκουσα μήτε ἑκοῦσα Καίσαρι προσγένοιτο. καί γὰρ ἦν εἰς ἅπαντα τὸ χωρίον ὠφέλιμον καί διαρκὲς τοῖς ἔχουσιν ἔτι δὲ μᾶλλον ὑπὸ τοῦ Κάτωνος ἐρρώσθη. καί γὰρ σῖτον εἰσήγαγεν ὑπερβάλλοντα πλήθει καί κατεσκεύαζε τὰ τείχη πύργους ἐπαιρόμενος καί τάφρους ὀχυρὰς καί χαρακώματα πρὸ τῆς πόλεως βαλλόμενος.
58.3Utica'nın gençlerini silahlarını kendisine teslim ettirip siperlerde yerleştirdi, ötekileri şehirde tuttu; Romalılardan haksızlık ve kötülük görmemeleri için büyük özen gösterdi. Ordugâhtakilere çok miktarda silah, para ve tahıl gönderdi; kısacası şehri savaşın deposu haline getirdi.
Ἰτυκαίων δὲ τοὺς μὲν ἡβῶντας ἐν τοῖς χαρακώμασιν ἔταξεν οἰκεῖν, τὰ ὅπλα παραδόντας αὐτῷ, τοὺς δὲ ἄλλους ἐν τῇ πόλει συνεῖχεν, ἰσχυρῶς ἐπιμελόμενος μὴ ἀδικεῖσθαι μηδὲ πάσχειν κακῶς ὑπὸ τῶν Ῥωμαίων. ὅπλα δὲ πολλὰ καί χρήματα καί σῖτον ἐξέπεμψε τοῖς ἐπὶ στρατοπέδου, καί ὅλως εἶχε τοῦ πολέμου τὴν πόλιν ταμιεῖον.
58.4Daha önce Pompeius'a, şimdi de Scipio'ya öğüdü, savaşta usta ve korkunç bir adamla çarpışmamak, tiranlığın gücünü oluşturan bütün zindeliği eritecek olan zamanı kullanmaktı. Scipio bu öğütleri kibriyle küçümsedi. Bir keresinde Cato'ya korkaklıkla suçlayan bir mektup yazdı: Yalnız kendisi şehirde ve duvarlar içinde oturmaya razı olmakla kalmıyor, başkalarının da fırsatı değerlendirerek cesur kararlar almasına izin vermiyordu.
ἃ δὲ Πομπηΐῳ συνεβούλευε πρότερον καί τότε Σκηπίωνι, μὴ μάχεσθαι πρὸς ἄνδρα πολεμιστὴν καί δεινόν, ἀλλὰ τῷ χρόνῳ χρῆσθαι πᾶσαν ἀκμὴν ᾗ τυραννὶς ἰσχύει μαραίνοντι, τούτων ὁ Σκηπίων ὑπὸ αὐθαδείας κατεφρόνει· καί ποτε τῷ Κάτωνι δειλίαν ὀνειδίζων ἔγραψεν, εἰ μὴ μόνον αὐτὸς ἀγαπᾷ καθήμενος ἐν πόλει καί τείχεσιν, ἀλλὰ μηδὲ ἑτέρους ἐᾷ πρὸς τὸν καιρὸν εὐθαρσῶς χρῆσθαι τοῖς λογισμοῖς.
58.5Cato buna, Libya'ya getirdiği asker ve atlıları alıp İtalya'ya geçmeye, Caesar'ı onlardan uzaklaştırıp kendi üstüne çekmeye hazır olduğunu yazdı. Scipio buna da gülünce Cato komutayı bıraktığına üzüldüğünü açıkça gösterdi; çünkü Scipio'nun savaşı iyi yönetemeyeceğini, beklenmedik bir başarı kazanırsa da zaferde vatandaşlara karşı ölçülü davranmayacağını anlıyordu.
πρὸς ταῦτα ὁ Κάτων ἀντέγραψεν ὡς ἕτοιμός ἐστιν οὓς ἤγαγεν αὐτὸς εἰς Λιβύην ὁπλίτας καί ἱππεῖς παραλαβὼν εἰς Ἰταλίαν περαιοῦν, καί Καίσαρα μεθιστάναι καί τρέπειν ἀπʼ ἐκείνων πρὸς αὑτόν, ὡς δὲ καί τούτων ὁ Σκηπίων κατεγέλα, πάνυ δῆλος ἦν ἀχθόμενος ὁ Κάτων τῇ παραχωρήσει τῆς ἀρχῆς, ὡς οὔτε τῷ πολέμῳ καλῶς τὸν Σκηπίωνα χρησόμενον, οὔτε, ἂν παραλόγως εὐτυχήσῃ, μέτριον ἐν τῷ κρατεῖν πρὸς τοὺς πολίτας ἐσόμενον.
58.6Bu yüzden Cato, komutanların tecrübesizliği ve atılganlığı yüzünden savaştan iyi bir şey ummadığını yakınlarına söylüyordu. Bir talih eseri Caesar yıkılsa bile Roma'da kalmayacak, o sırada bile pek çok kişiye korkunç ve küstah tehditler savuran Scipio'nun sertliğinden ve acımasızlığından kaçacaktı.
διὸ καὶ γνώμην εἶχεν ὁ Κάτων, καὶ πρὸς τοὺς συνήθεις ἔλεγεν, οὐ χρηστὰς μὲν ἐλπίδας ἔχειν ὑπὲρ τοῦ πολέμου διʼ ἀπειρίαν καί θρασύτητα τῶν ἡγεμόνων, εἰ δʼ οὖν εὐτυχία τις γένοιτο καί καταλυθείη Καῖσαρ, οὐ μενεῖν ἐν Ῥώμῃ, φεύξεσθαι δὲ τὴν χαλεπότητα καί πικρίαν τοῦ Σκηπίωνος, ἤδη τότε δεινὰς καί ὑπερηφάνους ποιουμένου κατὰ πολλῶν ἀπειλάς.
58.7Sonuç beklediğinden de kötü oldu. Bir akşam geç vakit, ordugâhtan üç günde gelen bir adam, Thapsos'ta büyük bir savaş yapıldığını, her şeyin tamamen mahvolduğunu, Caesar'ın ordugâhları ele geçirdiğini, Scipio ile Iuba'nın birkaç kişiyle kaçtığını, kalan ordunun yok olduğunu bildirdi.
ἀπέβη δὲ μᾶλλον ἢ προσεδόκα· καί περὶ ἑσπέραν βαθεῖαν ἧκέ τις ἀπὸ στρατοπέδου τριταῖος ἀγγέλλων ὅτι μάχης μεγάλης πρὸς Θάψῳ γενομένης διέφθαρται παντάπασι τὰ πράγματα καὶ κρατεῖ Καῖσαρ τῶν στρατοπέδων, Σκηπίων δὲ καί Ἰόβας σὺν ὀλίγοις ἐκπεφεύγασιν, ἡ δὲ ἄλλη δύναμις ἀπόλωλε.
59.159. Bölüm
Bu haber gelince şehir, gecede ve savaş ortamında beklenebileceği gibi, neredeyse çıldırdı, surların içinde kendini güçlükle tuttu. Cato sokağa çıktı, koşup bağıran kimi gördüyse tutup teselli etti; belki gerçekte bu kadar büyük bir şey olmadığını, söylentinin abarttığını söyleyerek korkunun dehşetini ve panik havasını giderdi, gürültüyü yatıştırdı.
τούτων προσπεσόντων ἡ μὲν πόλις, οἷον εἰκὸς ἐν νυκτὶ καὶ πολέμῳ, πρὸς τοιοῦτον ἄγγελμα μικροῦ δεῖν ἔκφρων γενομένη μόλις ἑαυτὴν ἐντὸς τειχῶν κατεῖχεν, ὁ δὲ Κάτων προελθὼν τότε μέν, ὡς ἑκάστοις ἀπήντα διαθέουσι καὶ βοῶσιν, ἐπιλαμβανόμενος καὶ παραμυθούμενος ἀφῄρει τοῦ δέους τὸ περιθαμβὲς καὶ ταραχῶδες, ὡς οὐ τηλικούτων ἴσως γεγονότων, ἀλλὰ ἐπὶ μεῖζον αἰρομένων τῷ λόγῳ, καὶ κατέστησε τὸν θόρυβον·
59.2Gün doğarken danışma meclisi olarak kullandığı üç yüz kişiyi, Libya'da ticaret ve tefecilikle uğraşan Romalıları, Zeus Tapınağı'nda toplanmaya çağırdı; orada bulunan senatörlere ve oğullarına da haber gönderdi. Onlar toplanırken gürültüsüz, sakin biçimde, sanki yeni bir şey olmamış gibi geldi; elinde bir defter vardı, okuyordu. Bu defter savaş malzemelerinin, silahların, tahılın, yayların ve piyadelerin listesiydi.
ἅμα δʼ ἡμέρᾳ τοὺς τριακοσίους οἷς ἐχρῆτο βουλῇ, Ῥωμαίους μὲν ὄντας, ἐν δὲ Λιβύῃ πραγματευομένους ἀπὸ ἐμπορίας καὶ δανεισμῶν, εἰς ἱερὸν Διὸς ἐκήρυττε συνιέναι, καὶ ὅσοι παρῆσαν ἀπὸ συγκλήτου, καὶ παῖδας αὑτῶν, ἔτι δὲ συλλεγομένων ἐκείνων προσελθὼν ἀθορύβως καὶ μετὰ εὐσταθείας, ὥσπερ οὐδενὸς καινοῦ γεγονότος, βιβλίον ἔχων ἐν ταῖς χερσὶν ἀνεγίνωσκεν. ἦν δὲ ἀναγραφὴ τῶν πρὸς τὸν πόλεμον ὀργάνων, ὅπλων, σίτου, τόξων, ὁπλιτῶν.
59.3Herkes toplanınca önce üç yüz kişiden başlayarak gösterdikleri gayreti ve sadakati, para, beden ve öğütleriyle sağladıkları büyük yararı uzun uzun övdü. Sonra herkesin kendine ayrı bir kaçış yolu arayarak umutlarını dağıtmamasını istedi. Bir arada kalırlarsa, Caesar savaşırlarken onları daha az küçümser, yalvarırlarsa daha çok esirgerdi.
ἐπεὶ δὲ συνῆλθον, ἀρξάμενος ἀπὸ τῶν τριακοσίων καὶ διελθὼν πολὺν ἔπαινον τῆς προθυμίας αὑτῶν καὶ τῆς πίστεως, ἣν ἐπεδείξαντο καὶ χρήμασι καὶ σώμασι καὶ βουλαῖς ὠφελιμώτατοι γενόμενοι, παρεκάλει μὴ διαλυθῆναι ταῖς ἐλπίσιν ἕκαστον αὑτῷ φυγὴν ἰδίαν ἢ ἀπόδρασίν τινα ποριζόμενον. ἂν γὰρ ἐν ταὐτῷ συμμένωσι, καὶ πολεμούντων ἧττον καταφρονήσειν Καίσαρα, καὶ φείσεσθαι μᾶλλον δεομένων.
59.4Kendileri için karar vermelerini söyledi, hiçbir kararı kınamayacaktı. Fikirlerini değiştirip talihe uyarlarsa bu değişikliği zorunluluğa verecekti. Ama tehlikelere karşı durup özgürlük uğruna göze alırlarsa yalnızca övmekle kalmayacak, aretē'lerine hayran olacak, başlarına geçip onlarla birlikte savaşacaktı.
βουλεύεσθαι δʼ ἐκέλευεν αὐτοὺς ὑπὲρ αὑτῶν, οὐδέτερα μεμψόμενος, ἀλλʼ εἰ μὲν τρέποιντο τῇ γνώμῃ πρὸς τὴν τύχην, τῆς ἀνάγκης θησόμενος τὴν μεταβολήν ἱσταμένων δὲ πρὸς τὰ δεινὰ καὶ δεχομένων τὸν ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας κίνδυνον, οὐκ ἐπαινεσόμενος μόνον, ἀλλὰ καὶ θαυμασόμενος τὴν ἀρετὴν, καὶ παρέξων ἑαυτὸν ἄρχοντα καὶ συναγωνιζόμενον,
59.5Vatanın son talihini sınayana kadar böyle sürecekti. Bu vatan Utica ya da Hadrumetum değil, Roma'ydı ve büyüklüğü sayesinde daha ağır yıkımlardan çok kez doğrulmuştu. Kurtuluş ve güvenlik için pek çok şey onlardan yanaydı. Bunların en büyüğü, şartların birçok yöne çektiği bir adamla savaşmalarıydı. İberya genç Pompeius'un yanına geçmişti.
ἄχρι οὗ τὴν ἐσχάτην τύχην τῆς πατρίδος ἐξελέγξωσιν, ἣν οὐκ Ἰτύκην οὐδὲ Ἀδρούμητον οὖσαν, ἀλλὰ Ῥώμην, πολλάκις ἐκ χαλεπωτέρων σφαλμάτων ὑπὸ μεγέθους ἀναφέρεσθαι, πολλῶν δʼ αὐτοῖς εἰς σωτηρίαν καὶ ἀσφάλειαν ὑποκειμένων, καὶ μεγίστου πρὸς ἄνδρα πολεμεῖν ἐπὶ πολλὰ τοῖς καιροῖς ἀνθελκόμενον, Ἰβηρίας τε πρὸς Πομπήϊον ἀφεστώσης τὸν νέον,
59.6Roma'nın kendisi de alışkın olmadığı için gemi henüz tamamen kabul etmemişti, bu duruma içerliyor ve her değişiklikte ayaklanmaya hazır duruyordu. Tehlikeden de kaçmamalıydılar, düşmanı örnek almalıydılar: o en büyük haksızlıklar uğruna canını esirgemiyordu. Oysa kendileri için savaşın belirsizliği ya başarıyla en mutlu hayata ya da yenilgiyle en şanlı ölüme varacaktı.
αὐτῆς τε τῆς Ῥώμης οὔπω διʼ ἀήθειαν παντάπασι δεδεγμένης τὸν χαλινόν, ἀλλʼ ἀναξιοπαθούσης καὶ συνεξανισταμένης πρὸς πᾶσαν μεταβολήν, οὐδὲ τὸν κίνδυνον εἶναι φευκτέον, ἀλλὰ ἔχειν διδάσκαλον τὸν πολέμιον ἀφειδοῦντα τῆς ψυχῆς ἐπὶ ταῖς μεγίσταις ἀδικίαις, οὐχ ὥσπερ ἑαυτοῖς εἰς τὸν εὐτυχέστατον βίον κατορθοῦσιν ἢ πταίουσιν εἰς τὸν εὐκλεέστατον θάνατον τὴν ἀδηλότητα τοῦ πολέμου τελευτᾶν.
59.7Yine de kendi başlarına karar vermeleri gerektiğini söyledi ve önceki aretē'leri ve gayretleri uğruna kararlarının onlara yararlı olması için dua etti.
οὐ μὴν ἀλλʼ ἐκείνους γε δεῖν ἔφη βουλεύεσθαι καθʼ ἑαυτούς, συνευχόμενος ἀντὶ τῆς πρόσθεν ἀρετῆς καὶ προθυμίας αὐτοῖς τὰ δόξαντα συνενεγκεῖν.
60.160. Bölüm
Cato böyle konuşunca bazıları sözlerden cesaret aldı. Çoğu ise onun korkusuzluğu, soyluluğu ve insanlığı karşısında içinde bulundukları durumu neredeyse unuttu. Onu yenilmez tek önder, her talihten üstün sayarak bedenlerini, paralarını, silahlarını dilediği gibi kullanmasını istediler; ona uyarak ölmek, bu kadar büyük bir aretē'ye ihanet ederek kurtulmaktan daha iyiydi.
τοιαῦτα τοῦ Κάτωνος εἰπόντος, ἦσαν μὲν οἱ καὶ τοῖς λόγοις ἀγόμενοι πρὸς τὸ θαρρεῖν, οἱ δὲ πλεῖστοι πρὸς τὸ ἀδεὲς καὶ γενναῖον αὐτοῦ καὶ φιλάνθρωπον ὀλίγου δεῖν ἐκλαθόμενοι τῶν παρόντων, ὡς μόνον ὄντα τοῦτον ἀήττητον ἡγεμόνα καὶ πάσης κρείττονα τύχης, ἐδέοντο χρῆσθαι καὶ σώμασιν αὐτῶν καὶ χρήμασι καὶ ὅπλοις, ὅπως αὐτὸς ἔγνωκε· κρεῖττον γὰρ ἐκείνῳ πειθομένους ἀποθανεῖν ἢ σώζεσθαι προδόντας ἀρετὴν τοσαύτην.
60.2Biri kölelere özgürlük verilmesi için oy kullanılmasını önerince, çoğu bunu övdü. Cato böyle bir şey yapmayacağını, bunun kanuna ve adalete uygun olmadığını söyledi; ama efendileri kendileri azat ederse yaşı uygun olanları kabul edecekti. Birçokları söz verince isteyenlerin yazılmasını söyleyip ayrıldı.
εἰπόντος δέ τινος ὡς χρὴ ψηφίσασθαι δούλοις ἐλευθερίαν, καὶ τῶν πλείστων συνεπαινεσάντων, οὐκ ἔφη τοῦτο ποιήσειν ὁ Κάτων οὐ γὰρ εἶναι νόμιμον οὐδὲ δίκαιον, αὐτῶν μέντοι τῶν δεσποτῶν ἀφιέντων τοὺς ἐν ἡλικίᾳ δέχ; εσθαι. γενομένων δὲ πολλῶν ὑποσχέσεων κελεύσας ἀπογράφεσθαι τὸν βουλόμενον ἀπηλλάττετο.
60.3Kısa süre sonra Iuba ve Scipio'dan mektuplar geldi. Dağda birkaç kişiyle gizlenen Iuba, Cato'nun ne yapmaya karar verdiğini soruyordu; Utica'yı bırakırsa onu bekleyecek, kuşatılırsa ordusuyla yardıma gelecekti. Scipio ise Utica'dan pek uzak olmayan bir burunda gemileriyle demirlemiş, aynı konuda haber bekliyordu.
καὶ μετὰ μικρὸν ἧκεν αὐτῷ γράμματα παρὰ Ἰόβα καὶ Σκηπίωνος, Ἰόβα μὲν ἐν ὄρει κεκρυμμένου μετʼ ὀλίγων ἐρωτῶντος ὅ τι πράττειν δέδοκται τῷ Κάτωνι· καὶ γὰρ περιμενεῖν Ἰτύκην ἐκλιπόντα καὶ πολιορκουμένῳ μετὰ στρατιᾶς ἐπιβοηθήσειν, Σκηπίωνος δὲ πρὸς ἄκρᾳ τινὶ ναυλοχοῦντος οὐ πόρρω τῆς Ἰτύκης ἐπὶ τοῖς αὐτοῖς καραδοκοῦντος.
61.161. Bölüm
Cato, üç yüz kişiden kesin söz alana kadar mektup taşıyıcıları bekletmeye karar verdi. Senatörler gayretliydi, kölelerini hemen azat edip silahlandırıyordu. Ama üç yüz kişi denizcilik ve tefecilikle uğraşan, mal varlıklarının çoğu kölelerde olan adamlardı; Cato'nun sözleri onlarda fazla kalmadı, akıp gitti.
ἔδοξεν οὖν τῷ Κάτωνι τοὺς γραμματοφόρους ἐπισχεῖν, ἄχρι οὗ βεβαιώσῃ τὰ παρὰ τῶν τριακοσίων, οἱ μὲν γὰρ ἀπὸ βουλῆς ἦσαν πρόθυμοι, καὶ τοὺς οἰκέτας εὐθὺς ἀφιέντες ἐλευθέρους ὥπλιζον τῶν δὲ τριακοσίων, ἅτε δὴ πλωτικῶν καὶ δανειστικῶν ἀνθρώπων καὶ τὸ πλεῖστον ἐν τοῖς οἰκέταις τῆς οὐσίας ἐχόντων, οὐ πολὺν οἱ Κάτωνος λόγοι χρόνον ἐμμείναντες ἐξερρύησαν·
61.2Gevşek yapılı cisimler ısıyı kolayca alır ve ateşten uzaklaştırılınca soğuyup bırakır. Onlar da öyleydi: Cato'yu gördüklerinde canlanıp ısınıyorlardı, ama kendi başlarına düşünmeye başlayınca Caesar korkusu onları Cato'ya ve güzel olana duydukları saygıdan uzaklaştırıyordu. "Biz kimiz ki," diyorlardı, "kimin buyruğunu yerine getirmekten kaçınıyoruz?"
καθάπερ γὰρ τῶν σωμάτων τὰ μανὰ δέχεται ῥᾳδίως τὴν θερμότητα καὶ πάλιν μεθίησι, τοῦ πυρὸς ἀπαχθέντος ψυχούμενα, παραπλησίως ἐκείνους ὁ μὲν Κάτων ὁρώμενος ἀνεζωπύρει καὶ διεθέρμαινεν, αὐτοὺς δὲ ἑαυτοῖς λόγον διδόντας ὁ Καίσαρος φόβος ἐξέκρουσε τῆς πρὸς Κάτωνα καὶ τὸ καλὸν αἰδοῦς. τίνες γὰρ, ἔφασαν, ὄντες, τίνι τὸ προστασσόμενον ποιεῖν ἀπαξιοῦμεν;
61.3"Caesar, Romalıların bütün gücünün eline geçtiği adam değil mi? Aramızda ne Scipio var, ne Pompeius, ne de Cato. Bütün insanların korkudan layık olduklarından daha alçakgönüllü düşündüğü bu zamanda biz mi Romalıların özgürlüğü için savaşacağız? Cato'nun Pompeius Magnus ile birlikte kaçıp İtalya'yı bıraktığı adama Utica'dan mı savaş açacağız? Kendi özgürlükleri ancak onun istediği kadar olan köleleri Caesar'a karşı mı azat edeceğiz? Hayır, zavallılar, daha şimdiden kendimizi bilip galibe yalvaralım, ricacılar gönderelim."
οὐχὶ Καῖσαρ μὲν οὗτος εἰς ὃν ἡ Ῥωμαίων ἅπασα περιέστηκεν ἰσχύς; ἡμῶν δὲ Σκηπίων οὐδεὶς οὐδὲ Πομπήϊος οὐδὲ Κάτων, ἀλλὰ ἐν οἷς καιροῖς πάντες ἄνθρωποι ταπεινότερα τῶν προσηκόντων διὰ φόβον φρονοῦσιν, ἐν τούτοις ἡμεῖς ὑπερμαχοῦντες τῆς Ῥωμαίων ἐλευθερίας πολεμοῦμεν ἐξ Ἰτύκης ᾧ Κάτων μετὰ Πομπηΐου Μάγνου φεύγων ὑφεῖτο τῆς Ἰταλίας; καὶ δούλους ἐλευθεροῦμεν κατὰ Καίσαρος, οἷς αὐτοῖς ἐλευθερίας, ὅσον ἂν ἐκεῖνος θέλῃ, μέτεστιν; ἀλλʼ ἔτι νῦν, ὦ μοχθηροὶ, γνόντες ἑαυτοὺς παραιτώμεθα τὸν κρατοῦντα καὶ πέμψωμεν τοὺς δεησομένους.
61.4Üç yüz kişinin en ölçülüleri bunları öğütlüyordu. Çoğu ise senatörlere komplo kuruyordu; onları yakalarsa Caesar'ın kendilerine karşı öfkesini yatıştıracaklarını umuyorlardı.
ταῦτα οἱ μετριώτατοι τῶν τριακοσίων παρῄνουν οἱ δὲ πλεῖστοι τοῖς συγκλητικοῖς ἐπεβούλευον, ὡς, εἰ τούτους συλλάβοιεν, ἱλασόμενοι τὴν πρὸς αὐτοὺς ὀργὴν τοῦ Καίσαρος.
62.162. Bölüm
Cato bu değişikliği seziyordu, ama açığa vurmadı. Scipio ve Iuba'ya, üç yüz kişiye güvenilmediği için Utica'dan uzak durmalarını yazıp mektup taşıyıcıları gönderdi. Savaştan kaçan atlıların küçümsenmeyecek bir sayısı Utica'ya yaklaştı ve Cato'ya üç adam gönderdi; bu üçü herkesin aynı görüşte olmadığını gösteriyordu.
δὲ Κάτων ʼὑπονοῶν τὴν μεταβολὴν οὐκ ἤλεγχε, τῷ μέντοι Σκηπίωνι καὶ τῷ Ἰόβᾳ γράψας ἀπέχεσθαι τῆς Ἰτύκης ἀπιστίᾳ Τῶν τριακοσίων ἐξέπεμψε τοὺς γραμματοφόρους. τῶν δὲ ἱππέων οἱ διαφυγόντες ἀπὸ τῆς μάχης, ἀριθμὸς οὐκ εὐκαταφρόνητος, προσελάσαντες τῇ Ἰτύκῃ πέμπουσι πρὸς τὸν Κάτωνα τρεῖς ἄνδρας οὐ τὴν αὐτὴν γνώμην ἀπὸ πάντων ἔχοντας.
62.2Kimi Iuba'ya gitmek istiyordu, kimi Cato'ya katılmak, kimi de Utica'ya girmekten korkuyordu. Cato bunu duyunca Marcus Rubrius'a üç yüz kişiyle ilgilenmesini, azat kayıtlarını sessizce almasını, zorlamamasını söyledi.
οἱ μὲν γὰρ ἀπιέναι πρὸς Ἰόβαν, οἱ δὲ τῷ Κάτωνι προσχωρεῖν ὥρμηντο, τοὺς δὲ καὶ δέος εἶχεν εἰς Ἰτύκην παριέναι. ταῦτα ὁ Κάτων ἀκούσας τοῖς μὲν τριακοσίοις ἐκέλευσε προσέχειν Μᾶρκον Ῥούβριον, ἀτρέμα τὰς ἀπογραφὰς Τῶν ἐλευθερούντων δεχόμενον καὶ μὴ προσβιαζόμενον,
62.3Kendisi senatörleri alıp Utica'dan dışarı çıktı ve süvari komutanlarıyla görüştü. Bu kadar çok Romalı senatörü terk etmemelerini, Cato yerine Iuba'yı komutan seçmemelerini, birlikte kurtulmalarını ve kurtarmalarını, zorla alınamayacak olan, yıllarca yetecek tahılı ve her türlü hazırlığı bulunan şehre girmelerini istedi.
αὐτὸς δὲ τοὺς συγκλητικοὺς ἀναλαβὼν προῆλθεν ἔξω τῆς Ἰτύκης, καὶ τοῖς ἱππάρχοις ἐνέτυχε δεόμενος μὴ προέσθαι Ῥωμαίων ἄνδρας ἀπὸ βουλῆς τοσούτους μηδὲ Ἰόβαν ἑλέσθαι στρατηγὸν ἀντὶ Κάτωνος, ἀλλὰ σῴζεσθαι κοινῇ καὶ σῴζειν, παρελθόντας εἰς πόλιν οὔτε κατὰ κράτος ἁλώσιμον εἰς ἔτη τε πάμπολλα σῖτον καὶ τὴν ἄλλην παρασκευὴν ἔχουσαν.
62.4Senatörler de ağlayarak yalvarınca komutanlar atlılarla görüşmeye gitti. Cato senatörlerle birlikte bir toprak yığınının üstüne oturup cevapları bekledi.
ταῦτα δὲ καὶ Τῶν συγκλητικῶν δεομένων καὶ δακρυόντων οἱ μὲν ἵππαρχοι διελέγοντο τοῖς ἱππεῦσιν, ὁ δὲ Κάτων ἐπὶ χώματός τινος καθίσας μετὰ Τῶν συγκλητικῶν ἀνέμενε τὰς ἀποκρίσεις.
63.163. Bölüm
Bu sırada Rubrius öfkeyle geldi ve üç yüz kişinin büyük bir düzensizlik ve kargaşa çıkardığını, ayaklanıp şehri karıştırdığını bildirdi. Ötekiler bunun üzerine bütün umutlarını yitirip gözyaşına ve feryada kapıldı. Cato onlara cesaret vermeye çalıştı ve üç yüz kişiye adam gönderip beklemelerini söyledi.
ἐν δὲ τούτῳ παρῆν ὁ Ῥούβριος σὺν ὀργῇ κατηγορῶν τῶν τριακοσίων ἀκοσμίαν πολλὴν καὶ θόρυβον, ὡς ἀφισταμένων καὶ διαταραττόντων τὴν πόλιν. ἐφʼ οἷς οἱ μὲν ἄλλοι παντάπασιν ἀπογνόντες ἑαυτῶν εἰς δάκρυα καὶ ὀδυρμοὺς ἐξέπεσον, ὁ δὲ Κάτων ἐκείνους τε θαρσύνειν ἐπειρᾶτο καὶ πρὸς τοὺς τριακοσίους ἔπεμψεν ἀναμεῖναι κελεύων.
63.2Atlılardan gelenlerin istekleri de ölçülü değildi. Paralarını ödeyen Iuba'ya ihtiyaçları olmadığını, Cato komutan olursa Caesar'dan korkmayacaklarını, ama kolay değişen Fenikeliler olan Uticalılarla birlikte kapatılmanın korkunç olduğunu söylediler; şimdi sakin dursalar bile Caesar gelince saldırıp ihanet ederlerdi.
οἱ δὲ ἀπὸ τῶν ἱππέων ἧκον οὐ μέτρια προστάττοντες· ἔφασαν γὰρ οὔτε Ἰόβα δεῖσθαι μισθοδοτοῦντος οὔτε Καίσαρα φοβεῖσθαι Κάτωνος αὐτῶν ἄρχοντος, Ἰτυκαίοις δέ, Φοίνιξιν ἀνθρώποις εὐμεταβόλοις, συγκαθείργνυσθαι δεινὸν εἶναι· καὶ γὰρ εἰ νῦν ἀτρεμοῦσιν, ὅταν Καῖσαρ ἐπίῃ, συνεπιθήσεσθαι καὶ προδώσειν.
63.3Kendilerinin birlikte savaşmasını isteyen varsa, önce bütün Uticalıları kovmalı ya da öldürmeli, sonra düşmandan ve barbardan temizlenmiş şehre çağırmalıydı. Cato bunu korkunç ölçüde vahşi ve barbarca buluyordu; ama yumuşak bir dille, üç yüz kişiyle görüşeceğini söyledi.
εἴπερ οὖν δεῖταί τις αὐτῶν συμπολεμούντων καὶ συμπαρόντων, ἐκβαλὼν ἅπαντας Ἰτυκαίους ἢ διαφθείρας, οὕτως εἰς πόλιν καθαρὰν πολεμίων καὶ βαρβάρων καλείτω. ταῦτα ὁ Κάτων ἄγρια μὲν δεινῶς ἡγεῖτο καὶ βάρβαρα, πρᾴως δὲ ἀπεκρίνατο βουλεύσεσθαι μετὰ τῶν τριακοσίων.
63.4Şehre döndü ve adamları buldu. Artık ona duydukları saygı yüzünden bahaneler ve kaçamaklar uydurmuyor, güçleri de istekleri de olmadığı halde Caesar'la savaşmaya zorlanırlarsa açıkça kızacaklarını söylüyorlardı. Bazıları Caesar yaklaşırken senatörlerin şehirde tutulması gerektiğini de mırıldandı.
καὶ παρελθὼν αὖθις εἰς τὴν πόλιν ἐνετύγχανε τοῖς ἀνδράσιν οὐκέτι σκήψεις οὐδὲ παραγωγὰς πλασσομένοις ὑπʼ αἰδοῦς πρὸς αὐτόν, ἄντικρυς δέ χαλεπαίνουσιν εἴ τις αὐτοὺς βιάζοιτο πολεμεῖν Καίσαρι μὴ δυναμένους μηδὲ βουλομένους· ἔνιοι δὲ καὶ παρεφθέγγοντο περὶ τῶν συγκλητικῶν, ὡς καθεκτέον ἐν τῇ πόλει Καίσαρος προσιόντος.
63.5Cato bunu duymamış gibi geçti, zaten kulakları biraz ağır işitiyordu. Ama biri gelip atlıların gittiğini haber verince, üç yüz kişinin senatörlere karşı tamamen gözü dönmesinden korktu ve dostlarıyla birlikte yola koyuldu. Atlıların çoktan uzaklaştığını görünce bir ata atlayıp peşlerinden gitti.
ἀλλὰ τοῦτο μὲν ὡς οὐκ ἀκούσας ὁ Κάτων παρῆκε· καὶ γὰρ ἦν ὑποκωφότερος· ὡς δέ τις αὐτῷ προσελθὼν ἀπήγγειλε τοὺς μὲν ἱππεῖς ἀπιέναι, φοβηθεὶς μὴ παντάπασιν οἱ τριακόσιοι κατὰ τῶν συγκλητικῶν ἀπονοηθῶσιν, ἐβάδιζε μετὰ τῶν φίλων ἐξαναστάς· καὶ θεασάμενος ἤδη προκεχωρηκότας ἵππον λαβὼν ἐδίωκε πρὸς αὐτούς.
63.6Onlar onu gelirken sevinçle karşıladılar ve kendileriyle kaçıp kurtulmaya çağırdılar. Rivayete göre Cato o zaman senatörler için yalvarırken gözyaşı döktü, ellerini uzattı, kimilerinin atlarını çevirdi, silahlarına sarıldı. Sonunda o gün hiç olmazsa kalıp senatörlere güvenli bir kaçış sağlamaları için onları ikna etti.
οἱ δὲ ἰδόντες ἄσμενοι προσελαύνοντα καὶ ἐδέξαντο καὶ παρεκάλουν σῴζεσθαι μετʼ αὐτῶν, τότε καὶ δακρῦσαι τὸν Κάτωνά φασιν ὑπὲρ τῶν συγκλητικῶν δεόμενον καὶ προτείνοντα τὰς χεῖρας, ἐνίων δὲ καὶ τοὺς ἵππους ἀναστρέφοντα καὶ τῶν ὅπλων ἀντιλαμβανόμενον, μέχρι οὗ κατειργάσατο τὴν γοῦν ἡμέραν ἐκείνην ἐπιμείναντας ἀσφαλῆ τοῖς ἀνδράσι φυγὴν παρασχεῖν.
64.164. Bölüm
Onlarla birlikte dönüp bir kısmını kapılara yerleştirdi, kaleyi de ötekilere teslim etti. Üç yüz kişi değişimlerinin cezasını çekmekten korkarak Cato'ya adam gönderip ne olursa olsun yanlarına gelmesini istedi. Senatörler ise çevresini sarıp bırakmadılar; koruyucularını ve kurtarıcılarını güvenilmez hainlere teslim etmeyeceklerini söylediler.
ὡς οὖν ἔχων αὐτούς ἀφίκετο καὶ τοὺς μὲν ἐπὶ τὰς πύλας κατέστησε, τοῖς δὲ τὴν ἄκραν φυλάττειν παρέδωκεν, ἔδεισαν οἱ τριακόσιοι μὴ δίκην δῶσι τῆς μεταβολῆς· καὶ πρὸς τὸν Κάτωνα πέμποντες ἐδέοντο πάντως ἀφικέσθαι πρὸς αὑτούς, οἱ. δὲ συγκλητικοὶ περιχυθέντες οὐκ εἴων, οὐδὲ ἔφασαν προήσεσθαι τὸν κηδεμόνα καὶ σωτῆρα τοῖς ἀπίστοις καὶ προδόταις.
64.2Anlaşılan o zaman Utica'daki herkes, Cato'nun aretē'sini en açık biçimde hissetti, ona bağlandı ve hayran oldu; yaptıklarına hiçbir sahtelik ya da aldatma karışmamıştı. Kendini öldürmeye çoktan karar vermiş bu adam, herkesi güvene alıp hayattan ayrılabilmek için başkalarının kaygısıyla korkunç bir çaba harcıyor, sancı çekiyordu.
σαφεστάτη γὰρ, ὡς ἔοικεν, αἴσθησις τότε παρέστη καὶ πόθος καὶ θαῦμα τῆς τοῦ Κάτωνος ἀρετῆς πᾶσιν ὁμαλῶς τοῖς ἐν τῇ Ἰτύκῃ γενομένοις, ὡς οὐδὲν ἄρα κίβδηλον οὐδὲ ἀπατηλὸν ἐμέμικτο τοῖς πραττομένοις ὑπʼ αὐτοῦ. πάλαι δὲ ἅνθρωπος ἑαυτὸν ἐγνωκὼς ἀνελεῖν δεινοὺς πόνους ἐπόνει καὶ φροντίδας καὶ ὠδῖνας εἶχεν ὑπὲρ ἄλλων, ὅπως εἰς ἀσφαλὲς καταστήσας ἅπαντας ἀπαλλάξαιτο τοῦ ζῆν.
64.3Çünkü söylememesine rağmen ölüme yöneldiği belliydi. Bunun üzerine senatörleri teselli edip üç yüz kişinin isteğine uydu ve yanlarına tek başına gitti. Ona teşekkür ettiler, başka işlerde kendilerine güvenip yararlanmasını, ama Cato değillerse, Cato'nun gururunu taşıyamıyorlarsa zayıflıklarına acımasını istediler.
οὐ γὰρ ἦν ἄδηλος ἡ πρὸς τὸν θάνατον αὐτοῦ φορά, καίπερ οὐ φάσκοντος. ὑπήκουσεν οὖν τότε τοῖς τριακοσίοις παραμυθησάμενος τοὺς συγκλητικούς· καὶ μόνος ἧκε πρὸς αὐτούς χάριν ἔχειν ὁμολογοῦντας καὶ δεομένους τὰ μὲν ἄλλα χρῆσθαι καὶ πιστεύειν, εἰ δὲ Κάτωνες οὐκ εἰσὶν οὐδὲ τὸ Κάτωνος φρόνημα χωροῦσιν, οἰκτείρειν τὴν ἀσθένειαν αὐτῶν·
64.4Caesar'a başvurmaya, adam göndermeye karar vermişlerdi; öncelikle ve en başta onun için rica edeceklerdi. Razı edemezlerse kendilerine verilen bağışı da kabul etmeyecek, soluk aldıkça onun için savaşacaklardı. Cato bu iyi niyeti övdü; kendi kurtuluşları için hemen adam göndermeleri gerektiğini, ama kendisi için rica etmemelerini söyledi.
ἐγνωκότες δʼ οὖν Καίσαρος δεῖσθαι καὶ πέμπειν πρὸς αὐτόν, ὑπὲρ ἐκείνου μάλιστα καὶ πρώτου ποιήσεσθαι δέησιν· εἰ δὲ μὴ πείθοιεν, οὐδʼ αὐτοῖς διδομένην δέξεσθαι τὴν χάριν, ἀλλʼ ἄχρι ἂν ἐμπνέωσι πολεμήσειν ὑπὲρ ἐκείνου. πρὸς ταῦτα ὁ Κάτων ἐπαινέσας τὴν εὔνοιαν ἔφη χρῆναι τῆς αὐτῶν σωτηρίας ἕνεκα πέμπειν κατὰ τάχος, ὑπὲρ αὐτοῦ δὲ μὴ δεῖσθαι·
64.5Rica yenilenlerin, bağışlanma dilemek haksızlık yapanların işiydi. Kendisi ise hayatı boyunca yenilmemekle kalmamış, dilediği kadar kazanmış ve güzel ve adil olanda Caesar'a üstün gelmişti. Yakalanıp yenilen asıl oydu; vatana karşı uzun zamandır yaptığını inkâr ettiği şeyler şimdi ortaya çıkmış, suçüstü yakalanmıştı.
κεκρατημένων γὰρ εἶναι δέησιν καὶ ἀδικούντων παραίτησιν αὐτὸς δὲ οὐ μόνον ἀήττητος γεγονέναι παρὰ πάντα τὸν βίον, ἀλλὰ καὶ νικᾶν ἐφʼ ὅσον ἐβούλετο καὶ κρατεῖν Καίσαρος τοῖς καλοῖς καὶ δικαίοις· ἐκεῖνον δʼ εἶναι τὸν ἑαλωκότα καὶ νενικημένον ἃ γὰρ ἠρνεῖτο πράττων κατὰ τῆς πατρίδος πάλαι, νῦν ἐξηλέγχθαι καὶ πεφωρᾶσθαι.
65.165. Bölüm
Üç yüz kişiyle bu görüşmeyi yaptıktan sonra yanlarından ayrıldı. Caesar'ın bütün ordusuyla yola çıktığını öğrenince, "Vay," dedi, "demek bize karşı erkeklerin üstüne yürür gibi yürüyor!" Sonra senatörlere dönüp oyalanmamalarını, süvariler henüz buradayken canlarını kurtarmalarını söyledi. Denize açılan tek kapı dışında bütün kapıları kapattırdı; gemileri emri altındakilere dağıttı, düzeni sağlamakla uğraştı, haksızlıkların önünü aldı, kargaşaları yatıştırdı, eli darda olanlara yol parası verdi.
τοιαῦτα διαλεχθεὶς τοῖς τριακοσίοις ἀπηλλάττετο· καὶ πυθόμενος Καίσαρα πᾶσαν ἄγοντα τήν στρατιὰν ἤδη καθʼ ὁδὸν εἶναι, παπαὶ, εἶπεν, ὡς ἐπʼ ἄνδρας ἡμᾶς ἐκεῖνος καὶ τραπόμενος πρὸς τοὺς συγκλητικοὺς ἐκέλευε μὴ μέλλειν, ἀλλʼ ἕως παραμένουσιν οἱ ἱππεῖς σῴζεσθαι. καὶ τὰς μὲν ἄλλας ἀπέκλεισε θύρας, μιᾷ δὲ τῇ πρὸς θάλασσαν φερούσῃ τά τε πλοῖα τοῖς ὑφʼ ἑαυτὸν διένειμε καὶ τάξεως ἐπεμελεῖτο, παύων τὰς ἀδικίας καὶ διαλύων τοὺς θορύβους, καὶ τοὺς ἀπόρως ἔχοντας ἐφοδιάζων.
65.2Marcus Octavius iki lejyonla yakına gelip ordugâh kurdu ve Cato'ya haber göndererek komutanlık konusunda kendisiyle anlaşmasını istedi. Cato ona hiç cevap vermedi; dostlarına ise şöyle dedi: "Bir de işlerimizin neden mahvolduğuna şaşıyoruz. Felâketin tam ortasında dururken iktidar hırsının yakamızı bırakmadığını görüyoruz işte!"
ἐπεὶ δὲ Μᾶρκος Ὀκτάβιος ἄγων δύο τάγματα πλησίον κατεστρατοπέδευσε καὶ πέμπων ἠξίου τὸν Κάτωνα περὶ ἀρχῆς διορίσασθαι πρὸς αὐτόν, ἐκείνῳ μὲν οὐθὲν ἀπεκρίνατο, πρὸς δὲ τοὺς φίλους εἶπεν εἶτα θαυμάζομεν ὅπως ἀπόλωλε τὰ πράγματα, τήν φιλαρχίαν ὁρῶντες ἡμῖν ἐν αὐτῷ τῷ ὀλέθρῳ βεβηκόσι παραμένουσαν;
65.3Bu sırada süvarilerin giderken Uticalıların mallarını ganimet gibi yağmaladığını duydu ve koşarak yanlarına gitti. İlk rastladıklarının elinden aldı; ötekiler ise o gelmeden ellerindekini yere atıp bırakmaya başladılar ve hepsi utançla, susarak, başları önde çekip gittiler. Cato Uticalıları şehirde topladı, üç yüz kişi için onlara rica etti: Caesar'ı bu adamlara karşı kışkırtmasınlar, kurtuluşlarını el birliğiyle arasınlar.
ἐν τούτῳ δὲ τοὺς ἱππεῖς ἀκούσας ἀπιόντας ἤδη φέρειν καὶ ἄγειν τὰ τῶν Ἰτυκαίων ὥσπερ λάφυρα, δρόμῳ συνέτεινε πρὸς αὐτούς καὶ τοῖς πρώτοις ἐντυχὼν ἀφῃρεῖτο, τῶν δὲ ἄλλων ἕκαστος ἔφθανε ῥίπτων καὶ κατατιθέμενος, πάντες δὲ ὑπʼ αἰσχύνης σιωπῇ καὶ κάτω βλέποντες ἀπῄεσαν. ὁ δὲ Κάτων εἰς τήν πόλιν τοὺς Ἰτυκαίους συναγαγών ἐδεῖτο περὶ τῶν τριακοσίων, μὴ παροξῦναι Καίσαρα κατʼ αὐτῶν, ἀλλὰ καὶ κοινῇ τήν σωτηρίαν πράττειν ἀλλήλοις.
65.4Sonra yine deniz kıyısına dönüp gemiye binenleri gözetti; razı edebildiği dostlarını ve misafirlerini kucaklayıp yolcu etti. Oğlunu ise gemiye binmeye ikna edemedi; babasına sımsıkı bağlı olan gençten de vazgeçirmeyi doğru bulmadı. Statyllius adında biri vardı; yaşı genç olmakla birlikte iradesinin güçlü olmasını istiyor, Cato'nun soğukkanlılığını taklit ediyordu.
εἶτα πάλιν τραπόμενος πρὸς τήν θάλατταν ἐπεσκόπει τοὺς ἐμβαίνοντας, καὶ τῶν φίλων καὶ ξένων ὅσους ἔπεισεν ἠσπάζετο καὶ προὔπεμπε. τὸν δὲ υἱὸν οὐκ ἔπεισε λαβεῖν πλοῖον, οὐδὲ ᾤετο δεῖν ἀποτρέπειν περιεχόμενον τοῦ πατρός, ἦν δέ τις Στατύλλιος, ἀνὴρ τῇ μὲν ἡλικίᾳ, νέος, ἰσχυρὸς δέ τῇ γνώμῃ βουλόμενος εἶναι καὶ τοῦ Κάτωνος ἀπομιμεῖσθαι τὴν ἀπάθειαν.
65.5Cato ona da gemiye binmesini söyledi, çünkü herkesin bildiği bir Caesar düşmanıydı. Delikanlı istemeyince Cato, Stoacı Apollonides ile Peripatetik Demetrios'a dönüp, "Sizin işiniz," dedi, "bu kabarmış gururu yumuşatıp adamı kendi yararına olana alıştırmak." Kendisi kalanları yolcu etmekle, ihtiyacı olanlara para vermekle geceyi ve ertesi günün büyük kısmını geçirdi.
τοῦτον ἠξίου πλεῖν· καὶ γὰρ ἦν καταφανὴς μισοκαῖσαρ· ὡς δὲ οὐκ ἤθελεν, Ἀπολλωνίδῃ τῷ Στωϊκῷ καὶ Δημητρίῳ τῷ Περιπατητικῷ προσβλέψας ὁ Κάτων, ὑμέτερον, εἶπεν, ἔργον οἰδοῦντα τοῦτον μαλάξαι καὶ καταρτίσαι πρὸς τὸ συμφέρον αὐτὸς δὲ τοὺς λοιποὺς συνεκπέμπων καὶ χρηματίζων τοῖς δεομένοις τήν τε νύκτα διέτριβε περὶ ταῦτα καὶ τῆς ἐπιούσης ἡμέρας τὸ πλεῖστον μέρος.
66.166. Bölüm
Caesar'ın akrabası olan ve üç yüz kişi adına ona elçi gitmeye hazırlanan Lucius Caesar, onlar için kullanacağı inandırıcı bir konuşmayı birlikte hazırlamasını Cato'dan rica etti. "Sana gelince," dedi, "senin için Caesar'ın ellerine sarılmak, dizlerine kapanmak benim için şereftir." Cato bunu yapmasına izin vermedi.
ἐπεὶ δὲ Λεύκιος Καῖσαρ, οἰκεῖος μὲν ὢν Καίσαρος ἐκείνου, μέλλων δὲ πρεσβεύειν ὑπὲρ τῶν τριακοσίων, παρεκάλει τὸν Κάτωνα λόγον αὐτῷ συνυποθέσθαι πιθανόν ᾧ χρήσεται περὶ ἐκείνων, ὑπὲρ σοῦ μὲν γὰρ αὐτοῦ καὶ χειρῶν ἐμοὶ καλὸν ἅψασθαι καὶ γόνασι προσπεσεῖν Καίσαρος οὐκ εἴα ταῦτά ποιεῖν ὁ Κάτων αὐτόν.
66.2"Caesar'ın lütfuyla kurtulmak isteseydim," dedi, "ona tek başıma kendim giderdim. Ama tirana, hukuku çiğnediği işler için minnet borçlu olmak istemiyorum. Üstelik hiç hakkı olmayan kimselerin efendisiymiş gibi onları bağışlamakla hukuku çiğniyor. Ama istersen üç yüz kişi için nasıl af dileyeceğini birlikte düşünelim."
ἐμοὶ γὰρ, εἶπεν, εἰ σῴζεσθαι χάριτι Καίσαρος ἐβουλόμην, αὐτῷ βαδιστέον ἦν πρὸς ἐκεῖνον μόνον, οὐ βούλομαι δὲ τῷ τυράννῳ χάριν ἔχειν ὑπὲρ ὧν παρανομεῖ, παρανομεῖ δὲ σῴζων ὡς κύριος ὧν αὐτῷ δεσπόζειν οὐδὲν προσῆκεν. ὅπως μέντοι παραιτήσῃ τοὺς τριακοσίους κοινῇ σκοπῶμεν, εἰ βούλει.
66.3Lucius'la bu işi hallettikten sonra, oğlunu ve dostlarını giderken ona emanet etti. Onu uğurlayıp elini sıktıktan sonra eve döndü, oğlunu ve dostlarını topladı, birçok şeyden söz etti ve delikanlıya siyasete girmeyi yasakladı: İşler artık Cato'ya yaraşır bir siyasete elvermiyordu, başka türlüsü ise ayıptı. Akşama doğru hamama gitti.
γενόμενος δὲ πρὸς τούτῳ μετὰ τοῦ Λευκίου τὸν υἱὸν αὐτῷ συνέστησε καὶ τοὺς ἑταίρους ἀπιόντι· καὶ προπέμψας ἐκεῖνον καὶ δεξιωσάμενος ἐπανῆλθεν οἴκαδε, καὶ τὸν υἱὸν καὶ τοὺς φίλους συναγαγὼν ἄλλα τε πολλὰ διελέχθη καὶ πολιτείας ἀπεῖπεν ἅψασθαι τῷ μειρακίῳ· τὸ μὲν γὰρ ἀξίως Κάτωνος οὐκέτι τὰ πράγματα δέξασθαι, τὸ δὲ ἄλλως αἰσχρὸν εἶναι, καὶ περὶ ἑσπέραν ἤδη τρέπεται πρὸς τὸ βαλανεῖον.
66.4Yıkanırken Statyllius aklına geldi ve yüksek sesle seslendi: "Apollonides, Statyllius'u o gururundan indirip yolcu ettin mi? Bizimle vedalaşmadan mı gemiye bindi adam?" "Ne gezer!" dedi Apollonides. "Oysa çok konuştuk onunla; ama başı dik, sözünden dönmez, kalacağını ve sen ne yaparsan onu yapacağını söylüyor." Bunun üzerine Cato'nun gülümseyip, "Bunu da yakında görürüz," dediği anlatılır.
ἐν δὲ τῷ λούεσθαι τοῦ Στατυλλίου μνησθεὶς καὶ μέγα φθεγξάμενος, ἐξέπεμψας, εἶπεν, ὦ Ἀπολλωνίδη, τὸν Στατύλλιον ἀπὸ τοῦ φρονήματος ἐκείνου καθελών; καὶ πέπλευκεν ὁ ἀνὴρ μηδὲ ἀσπασάμενος ἡμᾶς; πόθεν; εἶπεν ὁ Ἀπολλωνίδης· καίτοι πολλὰ διελέχθημεν· ἀλλὰ ὑψηλός ἐστι καὶ ἄτρεπτος, καὶ μένειν φησὶ καὶ πράττειν ὅ τι ἂν σὺ πράττῃς. πρὸς ταῦτά φασι τὸν Κάτωνα μειδιᾶσαι καὶ εἰπεῖν ἀλλὰ τοῦτο μὲν αὐτίκα φανεῖται.
67.167. Bölüm
Yıkandıktan sonra kalabalık bir sofrada, savaştan beri alıştığı gibi oturarak yemek yedi; çünkü o günden sonra yalnız uyurken uzanıyordu. Sofrada bütün dostları ve Utica'nın yöneticileri vardı. Yemekten sonraki içki sohbeti çok zarif ve neşeli geçti; felsefî konular birbirini izledi, sonunda söz Stoacıların "paradokslar" denilen sözlerine, yalnız iyi insanın hür, kötülerin ise hepsinin köle olduğu görüşüne geldi.
λουσάμενος δὲ μετὰ πολλῶν ἐδείπνει καθήμενος, ὥσπερ εἰώθει μετὰ τὴν μάχην οὐ γὰρ κατεκλίθη πλὴν καθεύδων συνεδείπνουν δὲ πάντες οἱ ἑταῖροι καὶ τῶν Ἰτυκαίων οἱ ἄρχοντες, καὶ μετὰ τὸ δεῖπνον ὁ πότος ἔσχε μοῦσαν πολλὴν καὶ χάριν, ἄλλων ἐπʼ ἄλλοις λόγων φιλοσόφων κυκλούντων, ἄχρι οὗ περιῆλθεν ἡ ζήτησις εἰς ταῦτα δὴ τὰ παράδοξα καλούμενα τῶν Στωϊκῶν, τὸ μόνον εἶναι τὸν ἀγαθὸν ἐλεύθερον, δούλους δὲ τοὺς φαύλους ἅπαντας.
67.2Peripatetik filozof tabii buna karşı çıkınca Cato sertçe atıldı, sesini yükseltip sertleştirdi ve söylediklerini iyice uzatarak şaşılacak bir ateşle tartıştı. Öyle ki hayatına son vermeye ve içinde bulunduğu durumdan kurtulmaya karar verdiği kimsenin gözünden kaçmadı. Bu yüzden, konuşma bitince herkes susup kederle başını önüne eğdiğinde Cato onları toparlamak ve şüpheden uzaklaştırmak için yeniden o günün işlerine dair sorular sorup kaygılar dile getirmeye başladı: Denize açılanlar için de, susuz ve barbar bir çölden geçenler için de korktuğunu söyledi.
ἐνταῦθα δή, ὡς εἰκός, ἀντιβάντος τοῦ Περιπατητικοῦ, σφοδρὸς ἐμπεσὼν ὁ Κάτων καὶ τόνον προσθεὶς καὶ τραχύτητα φωνῆς ἀπέτεινε πορρωτάτω τὸν λόγον, ἀγῶνι θαυμαστῷ χρησάμενος, ὥστε μηδένα λαθεῖν ὅτι τῷ βίῳ πέρας ἔγνωκεν ἐπιθεὶς ἀπαλλάττεσθαι τῶν παρόντων, διὸ καὶ μετὰ τὸν λόγον σιωπῆς καὶ κατηφείας γενομένης ἐν πᾶσιν, ἀναλαμβάνων αὐτοὺς καὶ ἀπάγων τῆς ὑποψίας ὁ Κάτων αὖθις ὑπὲρ τῶν παρόντων ἐνέβαλλεν ἐρωτήματα καὶ φροντίδας, ὡς δεδιὼς μὲν ὑπὲρ τῶν πλεόντων, δεδιὼς δὲ ὑπὲρ τῶν ὁδευόντων ἐρημίαν ἄνυδρον καὶ βάρβαρον.
68.168. Bölüm
Sofrayı böylece dağıttıktan sonra dostlarıyla yemek sonrası her zamanki gezintisini yaptı, nöbetçi komutanlarına o an gereken emirleri verdi. Odasına çekilirken oğlunu ve dostlarının her birini her zamankinden daha sıcak bir şekilde yanına çekip iltifat etti; bu da olacaklara dair şüpheyi yeniden uyandırdı.
οὕτω δὲ διαλύσας τὸ σύνδειπνον, καὶ περιπατήσας μετὰ τῶν φίλων τόν συνήθη μετὰ τὸ δεῖπνον περίπατον, καὶ τοῖς ἄρχουσι τῶν φυλάκων ἃ καιρὸς ἦν προστάξας, ἀπιὼν εἰς τὸ δωμάτιον ἤδη, τόν τε παῖδα καὶ τῶν φίλων ἕκαστον μᾶλλον ἢ πρότερον εἰώθει προσαγαγόμενος καὶ φιλοφρονηθείς, πάλιν ὑποψίαν παρέσχε τοῦ μέλλοντος.
68.2İçeri girip uzandı ve Platon'un psykhē üzerine diyaloğunu eline aldı. Kitabın büyük kısmını okuduktan sonra başının üstüne baktı, kılıcının asılı olmadığını gördü; çünkü oğlu, o henüz yemekteyken kılıcı almıştı. Bir hizmetkâr çağırıp hançeri kimin aldığını sordu. Adam susunca yeniden kitaba döndü; biraz sonra, acelesi yokmuş, sıkışık değilmiş de öylesine kılıcını arıyormuş gibi getirilmesini emretti.
εἰσελθὼν δὲ καὶ κατακλιθεὶς ἔλαβεν εἰς χεῖρας τῶν Πλάτωνος διαλόγων τόν περὶ ψυχῆς· καὶ διελθὼν τοῦ βιβλίου τὸ πλεῖστον καὶ ἀναβλέψας ὑπὲρ κεφαλῆς, ὡς οὐκ εἶδε κρεμάμενον τὸ ξίφος ʽὑφῄρητο γὰρ ὁ παῖς ἔτι δειπνοῦντος αὐτοῦ, καλέσας οἰκέτην ἠρώτησεν ὅστις λάβοι τὸ ἐγχειρίδιον. σιωπῶντος δὲ ἐκείνου πάλιν ἦν πρὸς τῷ βιβλίῳ· καὶ μικρὸν διαλιπών, ὥσπερ οὐ σπεύδων οὐδὲ ἐπειγόμενος, ἄλλως δὲ τὸ ξίφος ἐπιζητῶν, ἐκέλευσε κομίσαι.
68.3Vakit geçti, kimse getirmedi. Kitabı bitirince hizmetkârları tek tek yeniden çağırdı ve sesini daha da yükselterek kılıcını istedi. Birinin ağzına bir yumruk indirdi, kendi eli kanadı; öfkeyle, artık bağırarak, oğlunun ve hizmetkârlarının kendisini düşmana silahsız teslim ettiğini haykırdı. Sonunda oğlu ağlayarak dostlarıyla birlikte içeri koştu, boynuna sarılıp hıçkıra hıçkıra yalvardı.
διατριβῆς δὲ γινομένης καὶ μηδενὸς κομίζοντος, ἐξαναγνοὺς τὸ βιβλίον αὖθις ἐκάλει καθʼ ἕνα τῶν οἰκετῶν καὶ μᾶλλον ἐνέτεινε τὴν φωνὴν τὸ ξίφος ἀπαιτῶν· ἑνὸς δὲ καὶ πὺξ τὸ στόμα πατάξας ᾕμαξε τὴν αὐτοῦ χεῖρα, χαλεπαίνων καὶ βοῶν ἤδη μέγα παραδίδοσθαι τῷ πολεμίῳ γυμνὸς ὑπὸ τοῦ παιδὸς αὐτοῦ καὶ τῶν οἰκετῶν, ἄχρι οὗ κλαίων ὁ υἱὸς εἰσέδραμε μετὰ τῶν φίλων καὶ περιπεσὼν ὠδύρετο καὶ καθικέτευεν.
68.4Cato ayağa kalktı, korkunç bir bakışla baktı. "Ne zaman ve nerede," dedi, "aklımı kaçırdığım fark edilmeden oldu ki kötü karar verdiğimi düşündüğünüz konularda bana kimse bir şey öğretmiyor, beni kimse ikna etmeye çalışmıyor da kendi aklımı kullanmam engelleniyor, silahım elimden alınıyor? Ey asil delikanlı, babanı bağlasana da, ellerini arkasına çevirsene, Caesar gelip beni kendimi bile savunamaz hâlde bulsun!
ὁ δὲ Κάτων ἐξαναστὰς ἐνέβλεψέ τε δεινὸν καὶ πότε, εἶπεν, ἐγὼ καὶ ποῦ λέληθα παρανοίας ἡλωκώς, ὅτι διδάσκει μέν οὐδεὶς οὐδεὶς μεταπείθει περὶ ὧν δοκῶ κακῶς βεβουλεῦσθαι, κωλύομαι δὲ χρῆσθαι τοῖς ἐμαυτοῦ λογισμοῖς καὶ παροπλίζομαι; τί δʼ οὐχὶ καὶ συνδεῖς, ὦ γενναῖε, τόν πατέρα καὶ τὰς χεῖρας ἀποστρέφεις, μέχρι ἂν ἐλθὼν Καῖσαρ εὕρῃ με μηδὲ ἀμύνασθαι δυνάμενον;
68.5Çünkü kendime karşı kılıca ihtiyacım yok: Biraz nefesimi tutmak ya da başımı bir kez duvara vurmak ölmeye yeter."
οὐ γὰρ ἐπʼ ἐμαυτόν γε δέομαι ξίφους, ὅπου καὶ τὸ πνεῦμα βραχὺν χρόνον ἐπισχόντα καὶ τὴν κεφαλὴν ἅπαξ πατάξαντα πρὸς τὸν τοῖχον ἀποθανεῖν ἔνεστι.
69.169. Bölüm
Bu sözler üzerine delikanlı ağlayarak çıktı, öteki herkes de çıktı. Yalnız kalan Demetrios ile Apollonides'e artık daha yumuşak bir sesle konuştu: "Siz de mi bu yaştaki bir adamı hayatta zorla tutmaya, başında sessizce oturup beklemeye karar verdiniz? Yoksa başka kurtuluş yolu kalmayan Cato'nun düşmandan kurtuluş beklemesinin ne korkunç ne de ayıp olduğunu söyleyecek bir delille mi geldiniz?
ταῦτα λέγοντος αὐτοῦ τὸ μὲν μειράκιον ἐξῆλθε μετὰ κλαυθμοῦ καὶ πάντες οἱ λοιποί· τῷ δὲ Δημητρίῳ καὶ τῷ Ἀπολλωνίδῃ μόνοις ὑπολειφθεῖσι πρᾳότερον ἤδη λαλῶν, ἦ που καὶ ὑμῖν, ἔφη, δέδοκται βίᾳ κατέχειν ἄνδρα τοσοῦτον ἡλικίας ἐν τῷ βίῳ καὶ καθημένους αὐτοῦ σιωπῇ παραφυλάσσειν, ἢ λόγον ἥκετε κομίζοντες ὡς οὐ δεινὸν οὐδὲ αἰσχρόν ἐστιν ἀποροῦντα σωτηρίας ἑτέρας Κάτωνα τὴν ἀπὸ τοῦ πολεμίου περιμένειν;
69.2Öyleyse neden konuşup beni buna ikna etmiyor, fikrimi değiştirmiyorsunuz ki bütün hayatımı birlikte geçirdiğim eski kanaatlerimi ve görüşlerimi atayım, Caesar sayesinde daha bilge olayım ve ona daha çok minnet duyayım? Oysa kendim hakkında henüz hiçbir karar vermiş değilim; ama karar verdiğimde, verdiğim kararı uygulamaya gücüm yetmeli.
τί οὖν οὐ λέγετε πείθοντες ἡμᾶς ταῦτα καὶ μεταδιδάσκοντες, ἵνα τὰς προτέρας δόξας ἐκείνας καὶ λόγους, οἷς συμβεβιώκαμεν, ἐκβαλόντες καὶ γενόμενοι διὰ Καίσαρα σοφώτεροι μείζονα χάριν εἰδῶμεν αὐτῷ; καίτοι βεβούλευμαι μὲν οὐθὲν ἔγωγε περὶ ἐμαυτοῦ· δεῖ δέ με βουλευσάμενον εἶναι κύριον οἷς ἔγνωκα χρῆσθαι.
69.3Kararımı bir bakıma sizinle birlikte vereceğim, çünkü siz de felsefe yaparken kullandığınız görüşlere danışacağım. Şimdi gönül rahatlığıyla gidin, oğluma da söyleyin: Babasını ikna edemediği şeye zorlamasın."
βουλεύσομαι δὲ τρόπον τινὰ μεθʼ ὑμῶν, βουλευόμενος μετὰ τῶν λόγων οἷς καὶ ὑμεῖς φιλοσοφοῦντες χρῆσθε· θαρροῦντες οὖν ἄπιτε, καὶ κελεύετε τὸν υἱόν ἃ μὴ δύναται τὸν πατέρα πείθειν μὴ βιάζεσθαι.
70.170. Bölüm
Demetrios ile Apollonides buna hiçbir karşılık vermediler, ağlayarak sessizce çıktılar. Hançer içeri küçük bir çocukla gönderildi. Cato onu alıp kınından çekti, inceledi. Ucunun sivri, ağzının keskin kaldığını görünce, "Şimdi kendi efendimim," dedi, kılıcı bıraktı ve kitabı yeniden okumaya başladı; söylendiğine göre baştan sona iki kez okumuştur.
πρὸς ταῦτά μηθὲν ἀντειπόντες οἱ περὶ τὸν Δημήτριον, ἀλλὰ δακρύσαντες ὑπεξῆλθον. εἰσπέμπεται δὲ διὰ παιδίου μικροῦ τὸ ἐγχειρίδιον καὶ λαβὼν ἐσπάσατο καὶ κατενόησεν. ὡς δὲ εἶδεν ἑστῶτα τὸν ἀθέρα καὶ τὴν ἀκμὴν διαμένουσαν, εἰπὼν, νῦν ἐμός εἰμι, τὸ μὲν ξίφος ἔθηκε, τὸ δὲ βιβλίον αὖθις ἀνεγίνωσκε, καὶ λέγεται δὶς ὅλον διεξελθεῖν.
70.2Sonra derin bir uykuya daldı, öyle ki dışarıdakiler bile duydu. Gece yarısına doğru azatlılarından hekim Kleanthes ile siyasî işlerinde en çok güvendiği Butas'ı çağırdı. Butas'ı, herkesin denize açılıp açılmadığına bakıp kendisine bildirmesi için limana gönderdi. Hizmetkâra vurduğu yumruktan şişen elini de sarması için hekime uzattı.
εἶτα κοιμηθεὶς ὕπνον βαθύν, ὥστε τοὺς ἐκτὸς αἰσθέσθαι, περὶ μέσας νύκτας ἐκάλει τῶν ἀπελευθέρων Κλεάνθην τὸν ἰατρὸν καὶ Βούταν, ᾧ μάλιστα πρὸς τὰς πολιτικὰς πράξεις ἐχρῆτο. καὶ τοῦτον μὲν ἐπὶ θάλατταν ἔπεμψεν, ὅπως σκεψάμενος εἰ πάντες ἀνηγμένοι τυγχάνουσι, φράσοι πρὸς αὐτόν τῷ δὲ ἰατρῷ τὴν χεῖρα φλεγμαίνουσαν ὑπὸ τῆς πληγῆς ἣν ἔπληξε τὸν οἰκέτην, ἐπιδῆσαι παρέσχε.
70.3Bu herkesi sevindirdi, çünkü yaşamaya niyetli olduğunu gösteriyordu. Biraz sonra Butas geldi ve Crassus'un dışında herkesin denize açıldığını, onun da bir işi yüzünden kaldığını ama şimdi gemiye bindiğini, denizde ise büyük bir fırtına ve şiddetli rüzgâr olduğunu bildirdi. Cato bunu duyunca denizdekilere acıyarak inledi ve Butas'ı yeniden limana gönderdi: Gemilerden biri geri döner, zaruri bir şeye ihtiyaç duyarsa gelip kendisine haber verecekti.
καὶ τοῦτʼ ἐποίησεν ἡδίους ἅπαντας, ὡς ζωτικῶς ἔχοντος αὐτοῦ. μετʼ ὀλίγον δὲ παρῆν ὁ Βούτας ἀπαγγέλλων τοὺς μὲν ἄλλους ἀνῆχθαι, Κράσσον δὲ λείπεσθαι ὑπὸ ἀσχολίας τινός, ὅσον δὲ οὔπω καὶ τοῦτον ἐμβαίνειν, πολὺν δὲ χειμῶνα καὶ μέγα πνεῦμα κατέχειν τὴν θάλατταν. τοῦτο ἀκούσας ὁ Κάτων ἐστέναξεν οἴκτῳ τῶν πλεόντων, καὶ πάλιν ἔπεμψε τὸν Βούταν ἐπὶ θάλατταν, εἴ τις ἄρα παλινδρομήσας δέοιτό τινος τῶν ἀναγκαίων, ἀπαγγελοῦντα πρὸς αὐτόν.
70.4Artık kuşlar ötüyordu; biraz daha kestirdi. Butas dönüp limanlarda ortalığın iyice sakinleştiğini bildirince ona kapıyı kapatmasını söyledi ve gecenin kalanında dinlenecekmiş gibi yatağına uzandı.
ἤδη δὲ ὄρνιθες ᾖδον, καὶ μικρὸν αὖθις κατηνέχθη πρὸς ὕπνον. ἐπανελθόντος δὲ τοῦ Βούτα καὶ φράσαντος πολλὴν ἡσυχίαν περὶ τοὺς λιμένας εἶναι, προσέταξεν αὐτῷ τὴν θύραν κλεῖσαι, καὶ καθῆκεν ἑαυτὸν εἰς τὸ κλινίδιον ὡς τὸ λοιπὸν ἔτι τῆς νυκτὸς ἀναπαυσόμενος.
70.5Butas çıkınca kılıcı çekip göğsünün altına sapladı. Ancak elinin şişliği yüzünden darbesi zayıf kaldı, hemen ölemedi; can çekişirken yataktan düştü, yanı başındaki geometri tahtasını devirip gürültü çıkardı. Hizmetkârlar sesi duyup bağırdılar, oğlu ve dostları hemen içeri girdi.
ἐξελθόντος δὲ τοῦ Βούτα σπασάμενος τὸ ξίφος ἔωσε μὲν ὑπὸ τὸ στῆθος, τῇ δὲ χειρὶ κουφότερον διὰ τὴν φλεγμονὴν χρησάμενος οὐκ εὐθὺς ἀπήλλαξεν ἑαυτόν, ἀλλὰ δυσθανατῶν ἐξέπεσε τῆς κλίνης καὶ ψόφον ἐποίησε, καταβαλὼν ἀβάκιόν τι τῶν γεωμετρικῶν παρακείμενον, ὥστε τοὺς θεράποντας αἰσθομένους ἀναβοῆσαι καὶ τὸν υἱὸν αὐτίκα καὶ τοὺς φίλους ἐπεισελθεῖν.
70.6Onu kana bulanmış, bağırsaklarının çoğu dışarı çıkmış, ama hâlâ canlı ve gözleri açık gördüler; hepsi dehşete kapıldı. Hekim yanına gitti ve bağırsaklar yaralanmamış olduğu için onları yerine koyup yarayı dikmeye çalıştı. Cato kendine gelip durumu anlayınca hekimi itti, elleriyle bağırsaklarını parçaladı, yarayı yeniden yırttı ve öldü.
ἰδόντες δὲ πεφυρμένον αἵματι καὶ τῶν ἐντέρων τὰ πολλὰ προπεπτωκότα, ζῶντα δʼ αὐτόν ἔτι καὶ βλέποντα, δεινῶς μὲν ἅπαντες ἔσχον, ὁ δὲ ἰατρὸς προσελθὼν ἐπειρᾶτο τῶν ἐντέρων ἀτρώτων διαμεινάντων ταῦτά τε καθιστάναι καὶ τὸ τραῦμα διαρράπτειν. ὡς οὖν ἀνήνεγκεν ὁ Κάτων καὶ συνεφρόνησε, τὸν μὲν ἰατρὸν ἀπεώσατο, ταῖς χερσὶ δὲ τὰ ἔντερα σπαράξας καὶ τὸ τραῦμα ἐπαναρρήξας ἀπέθανεν.
71.171. Bölüm
Evdekilerin hepsinin olaydan haberdar olmasına bile vakit olmadığı sanılacak kadar kısa bir zamanda üç yüz kişi kapıya geldi. Biraz sonra Utica halkı toplandı; hep bir ağızdan ona velinimet, kurtarıcı, biricik hür, biricik yenilmez adam diyorlardı.
ἐν ᾧ δὲ οὐκ ἄν τις ᾤετο χρόνῳ τοὺς κατὰ τὴν οἰκίαν πάντας ᾐσθῆσθαι τὸ πάθος, ἐπὶ ταῖς θύραις ἦσαν οἱ τριακόσιοι, καὶ μικρὸν ὕστερον ὁ δῆμος ἤθροιστο τῶν Ἰτυκαίων, μιᾷ φωνῇ τὸν εὐεργέτην καὶ σωτῆρα καὶ μόνον ἐλεύθερον καὶ μόνον ἀήττητον καλούντων.
71.2Caesar'ın yaklaştığı haber verilirken bile bunu yapıyorlardı. Ne korku, ne galibe yaltaklanma, ne de birbirleriyle anlaşmazlıkları ve çekişmeleri Cato'ya saygılarını köreltmedi. Cesedi görkemle donattılar, parlak bir cenaze töreni yaptılar ve deniz kıyısına gömdüler. Bugün orada onun kılıçlı bir heykeli durur. Ancak bundan sonra kendilerini ve şehri kurtarmaya yöneldiler.
καὶ ταῦτα ἔπραττον ἀγγελλομένου προσιέναι Καίσαρος· ἀλλʼ οὔτε φόβος αὐτοὺς οὔτε κολακεία τοῦ κρατοῦντος οὔτε ἡ πρὸς ἀλλήλους διαφορὰ καὶ στάσις ἀμβλυτέρους ἐποίησε τῆς πρὸς Κάτωνα τιμῆς, κοσμήσαντες δὲ τὸ σῶμα λαμπρῶς καὶ πομπὴν ἐπιφανῆ παρασχόντες καὶ θάψαντες παρὰ τὴν θάλασσαν, οὗ νῦν ἀνδριὰς ἐφέστηκεν αὐτοῦ ξιφήρης, οὕτως ἐτράποντο πρὸς τὸ σῴζειν ἑαυτοὺς καὶ τὴν πόλιν.
72.172. Bölüm
Gelenlerden Cato'nun Utica'da kaldığını ve kaçmadığını, başkalarını yolcu ettiğini, kendisinin ise dostları ve oğluyla korkusuzca dolaştığını öğrenen Caesar, adamın niyetini kestiremedi. Ama en çok onu önemsediği için ordusuyla acele ederek ilerledi.
Καῖσαρ δὲ πυνθανόμενος παρὰ τῶν ἀφικνουμένων ὑπομένειν ἐν Ἰτύκῃ τὸν Κάτωνα μηδὲ φεύγειν, ἀλλὰ τοὺς ἄλλους προπέμπειν, αὐτὸν δὲ καὶ τοὺς ἑταίρους καὶ τὸν υἱὸν ἀδεῶς ἀναστρέφεσθαι, δυστέκμαρτον ἡγεῖτο τὴν γνώμην τοῦ ἀνδρός, ἅτε δὲ τὸν πλεῖστον λόγον ἔχων ἐκείνου προσῆγε μετὰ τῆς δυνάμεως ἐπειγόμενος.
72.2Ölümünü duyunca yalnızca şunu söylediği anlatılır: "Ey Cato, sana ölümünü çok görüyorum; çünkü sen de kendi kurtuluşunu bana çok gördün." Gerçekten de Cato, Caesar tarafından bağışlanmaya katlansaydı, kendi şanını lekelemekten çok onunkini yüceltmiş olurdu. Caesar ne yapardı, bilinemez; ama ondan daha hayırlı olanı beklemek akla yatkındır.
ὡς δὲ ἤκουσε τὸν θάνατον αὐτοῦ, λέγεται τοσοῦτον εἰπεῖν ὮΚάτων, φθονῶ σοι τοῦ θανάτου· καὶ γὰρ ἐμοὶ σὺ τῆς σαυτοῦ σωτηρίας ἐφθόνησας. τῷ γὰρ ὄντι σωθῆναι Κάτων ἀνασχόμενος ὑπὸ Καίσαρος οὐκ ἂν οὕτω δοκεῖ καταισχῦναι τὴν αὑτοῦ δόξαν, ὡς κοσμῆσαι τὴν ἐκείνου, τὸ δὲ πραχθὲν ἂν ἄδηλον· εἰκάζεται δὲ τὰ χρηστότερα παρὰ Καίσαρος.
73.173. Bölüm
Cato öldüğünde kırk sekiz yaşındaydı. Caesar oğluna hiçbir kötülük yapmadı. Bu gencin gevşek ve kadın konusunda hiç de lekesiz olmadığı söylenir. Kappadokia'da krallık çevresinden Marphadates adında bir dostunun misafiri oldu; bu adamın güzel bir karısı vardı ve genç orada yakışık alandan uzun süre kaldı.
ἐτελεύτησε δὲ Κάτων ἔτη δυεῖν δέοντα πεντήκοντα βεβιωκώς. ὁ δὲ υἱὸς αὐτοῦ ὑπὸ Καίσαρος μὲν οὐδὲν ἠδικήθη· λέγεται δὲ ῥᾴθυμος γενέσθαι καὶ περὶ γυναῖκας οὐκ ἀνεπίληπτος. ἐν δὲ Καππαδοκίᾳ, ξένῳ τινὶ χρησάμενος Μαρφαδάτῃ τῶν βασιλικῶν ἔχοντι γύναιον εὐπρεπές, καὶ πλείονα παρʼ αὐτοῖς ἢ καλῶς εἶχε διατρίβων χρόνον,
73.2Bu yüzden onunla alay ediliyor, şöyle sözler yazılıyordu: "Yarın, otuz gün sonra, Cato yola çıkıyor." Bir de: "Porcius ve Marphadates, iki dost, bir ruh." Çünkü Marphadates'in karısının adı Psykhē idi. Bir de şu: "Soylu ve parlak Cato'nun ruhu krallara yakışır."
ἐσκώπτετο τοιαῦτα γραφόντων εἰς αὐτόν αὔριον Κάτων βαδίζει μετὰ τριάκονθʼ ἡμέρας· καὶ, Πόρκιος καὶ Μαρφαδάτης, δύο φίλοι, ψυχὴ μία. Ψυχὴ γὰρ ἐκαλεῖτο τοῦ Μαρφαδάτου τὸ γύναιον, καὶ ἔτι, εὐγενὴς καὶ λαμπρὸς ὁ Κάτων βασιλικὴν ψυχὴν ἔχει.
73.3Ama ölümüyle bu kötü şöhretin hepsini silip yok etti. Philippi'de özgürlük uğruna Caesar ve Antonius'a karşı savaşırken, saflar bozulunca ne kaçmaya ne saklanmaya tenezzül etti; düşmanlara meydan okuyup önlerine çıktı, yanında kalanları da yüreklendirerek saldırdı ve aretē'siyle düşmanlarını hayran bırakarak düştü.
ἀλλὰ πᾶσάν γε τὴν τοιαύτην ἐξήλειψε καὶ ἠφάνισε τῷ θανάτῳ δύσκλειαν. ἀγωνιζόμενος γὰρ ἐν Φιλίπποις πρὸς Καίσαρα καὶ Ἀντώνιον ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας, καὶ κλινομένης τῆς φάλαγγος οὔτε φυγεῖν οὔτε λαθεῖν ἀξιώσας, ἀλλὰ προκαλούμενος τοὺς πολεμίους ἔμπροσθεν ἑαυτὸν ἐμφανίζων καὶ συνεξορμῶν τοὺς συμμένοντας ἔπεσε, θαῦμα τῆς ἀρετῆς τοῖς ἐναντίοις παρασχών.
73.4Cato'nun kızı ise itidalde de cesarette de ondan aşağı kalmadı, daha da ileri gitti. Caesar'ı öldüren Brutus'un karısıydı; suikastın kendisine katıldı ve hayatından, soyluluğuna ve aretē'sine yaraşır biçimde vazgeçti. Bunu Brutus'un hayatında yazdık. Cato'yu taklit edeceğini söyleyen Statyllius'u ise o sırada kendini öldürmek isterken filozoflar engelledi; sonradan Brutus'a en sadık ve en yararlı adam olarak Philippi'de öldü.
ἔτι δὲ μᾶλλον ἡ θυγάτηρ τοῦ Κάτωνος οὔτε σωφροσύνης οὔτε ἀνδρείας ἀπολειφθεῖσα Βρούτῳ γὰρ συνῴκει τῷ κτείναντι Καίσαρα αὐτῆς τε τῆς συνωμοσίας μετέσχε, καὶ προήκατο τὸν βίον ἀξίως τῆς εὐγενείας καὶ ἀρετῆς, ὡς ἐν τοῖς περὶ Βρούτου γέγραπται. Στατύλλιος δὲ φήσας μιμεῖσθαι Κάτωνα τότε μὲν ὑπὸ τῶν φιλοσόφων ἐκωλύθη βουλόμενος ἑαυτὸν ἀνελεῖν, ὕστερον δὲ τῷ Βρούτῳ πιστότατον ἑαυτὸν παρασχὼν καὶ χρησιμώτατον ἐν Φιλίπποις ἀπέθανεν.