Plutarkhos
Erdem Öğretilebilir mi
Εἰ διδακτὸν ἡ ἀρετή
11. Bölüm
Aretē üzerine kafa yoruyor, tereddüt ediyoruz: phronēsis sahibi olmak, adil davranmak, iyi yaşamak öğretilebilir mi? Üstelik hatiplerin, dümencilerin, müzisyenlerin, mimarların ve çiftçilerin binlerce eseri varken, iyi insanların tıpkı hippokentaurlar, devler ve kykloplar gibi yalnız adı anılıp söylendiğine şaşmıyoruz. Aretē bakımından kusursuz, katışıksız bir iş, hâllerden arınmış bir karakter, çirkinliğin dokunmadığı bir hayat bulunmuyor. Tabiat kendiliğinden güzel bir şey ortaya çıkarsa da, bu, yabani ve ayıklanmamış otların arasına karışmış ürün gibi yabancı unsurlar arasında kaybolup gidiyor.
İnsanlar lir çalmayı, dans etmeyi, okumayı, çiftçiliği, ata binmeyi öğrenir. Ayakkabı giymeyi, elbise sarınmayı, yağ sürünmeyi öğrenirler. Şarap doldurmayı, yemek pişirmeyi öğretirler. Bütün bunları öğrenmeden işe yarar biçimde yapmak mümkün değildir. Oysa bütün bunların uğruna yapıldığı şey, iyi yaşamak, öğretilemez, akıl ve sanat dışı, kendiliğinden bir şey sayılıyor.
περὶ τῆς ἀρετῆς βουλευόμεθα καὶ διαποροῦμεν, εἰ διδακτόν ἐστι τὸ φρονεῖν τὸ δικαιοπραγεῖν τὸ εὖ ζῆν· εἶτʼ οὐ θαυμάζομεν, εἰ ῥητόρων μὲν ἔργα καὶ κυβερνητῶν καὶ ἁρμονικῶν καὶ οἰκοδόμων καὶ γεωργῶν μυρία γʼ ἐστίν· ἀγαθοὶ δʼ ἄνδρες ὀνομάζονται καὶ λέγονται μόνον, ὡς ἱπποκένταυροι καὶ γίγαντες καὶ κύκλωπες, ἔργον δʼ ἀμεμφὲς εἰς ἀρετὴν καὶ ἀκέραιον οὐκ ἔστιν εὑρεῖν οὐδὲ πάθους ἀκέραιον ἦθος καὶ ἄθικτον αἰσχροῦ βίον ἀλλʼ εἰ καί τι καλὸν ἡ φύσις αὐτομάτως ἐκφέρει, τοῦτο πολλῷ τῷ ἀλλοτρίῳ, καθάπερ ὕλῃ καρπὸς ἀγρίᾳ καὶ ἀκαθάρτῳ μιγνύμενος, ἐξαμαυροῦται. ψάλλειν μανθάνουσιν οἱ ἄνθρωποι καὶ ὀρχεῖσθαι καὶ ἀναγιγνώσκειν γράμματα καὶ γεωργεῖν καὶ ἱππεύειν ὑποδεῖσθαι μανθάνουσι περιβάλλεσθαι καὶ ἀλείφεσθαι· οἰνοχοεῖν διδάσκουσιν ὀψοποιεῖν ταῦτʼ ἄνευ τοῦ μαθεῖν οὐκ ἔστι χρησίμως; ποιεῖν. διʼ ὃ δὲ ταῦτα πάντα, τὸ εὖ βιοῦν, ἀδίδακτον καὶ ἄλογον καὶ ἄτεχνον καὶ αὐτόματον.
22. Bölüm
Ey insanlar, aretēnin öğretilemez olduğunu söyleyerek neden onu olmayan bir şey haline getiriyoruz? Öğrenme oluşsa, öğrenmeyi engellemek yok etmektir. Platon'un dediği gibi, ayağın lir karşısındaki ölçüsüzlüğü ve ahenksizliği yüzünden ne kardeş kardeşle savaşır, ne dost dosta düşer, ne de şehirler birbirine düşmanlık edip birbirlerine en korkunç şeyleri yapar ve çeker. Bir şehirde vurgu yüzünden, Telkhinas mı yoksa Telkhînas mı okunmalı diye bir iç savaş çıktığını kimse söyleyemez; bir evde karıyla koca arasında atkı ya da çözgü yüzünden kavga çıkmaz. Yine de öğrenmemiş kişi, büyük bir zarar vermeyecek olsa da, dokuma tezgâhına, kitaba ya da lire el atmaz; gülünç olmaktan utanır. Çünkü Herakleitos cehaleti gizlemenin daha iyi olduğunu söyler. Peki kadın, köle, vatandaş, yönetilen ya da yönetici olarak ev, evlilik, devlet işleri ve yönetim öğrenmeden güzel yürütülebilir mi?
Bir çocuk oburluk edince Diogenes lalasına yumruk atmıştı; haklı olarak kusuru öğrenmeyende değil, öğretmeyende bulmuştu. Küçük yaşta öğrenilmedikçe, Aristophanes'in dediği gibi 'kıkırdamadan, katığı tek başına yemeden, bacak bacak üstüne atmadan' bir tabağı ya da kadehi nezaketle paylaşmak mümkün değil de, evde, şehirde, evlilikte, hayatta ve yönetimde insanların nasıl geçineceklerini öğrenmeden kusursuz bir ortaklık mı kurulacak? Biri Aristippos'a, 'Sen her yerde misin?' diye sormuş, o da gülerek, 'Öyleyse gemi ücretini boşa harcıyorum, madem her yerdeyim,' demişti. Sen de aynı şekilde şöyle demez misin: Öğrenmeyle insanlar daha iyi olmuyorsa, lalaların ücreti boşa gidiyor. Çünkü çocukları sütten kesilir kesilmez bunlar alır; sütannelerin elleriyle bedeni şekillendirmesi gibi onlar da karakteri alışkanlıklarla biçimlendirir, çocuğu aretēnin ilk izine yerleştirirler. Lakonyalı biri de lala olarak ne sağladığı sorulunca, 'Güzel olanı çocuklara hoş gösteririm,' demişti. Lalalar başını eğerek sokakta yürümeyi, tuzlu balığı tek parmakla, balığı, ekmeği ve eti iki parmakla almayı, şöyle oturmayı, elbiseyi böyle toplamayı da öğretir.
ὦ · ἄνθρωποι, τί τὴν ἀρετὴν λέγοντες ἀδίδακτον εἶναι ποιοῦμεν ἀνύπαρκτον; εἰ γὰρ ἡ μάθησις γένεσίς ἐστιν, ἡ τοῦ μαθεῖν κώλυσις ἀναίρεσις. καίτοι γʼ ὥς φησιν ὁ Πλάτων διὰ τὴν τοῦ ποδὸς πρὸς τὴν λύραν καὶ ἀμετρίαν καὶ ἀναρμοστίαν οὔτʼ ἀδελφὸς ἀδελφῷ πολεμεῖ οὔτε φίλος φίλῳ διαφέρεται, οὔτε πόλεις πόλεσι διʼ ἀπεχθείας γιγνόμεναι τὰ ἔσχατα δρῶσί τε καὶ πάσχουσιν ὑπʼ ἀλλήλων· οὐδὲ περὶ προσῳδίας ἔχει τις εἰπεῖν στάσιν ἐν πόλει γενομένην, πότερον Τελχινας ἢ Τέλχινας ἀναγνωστέον οὐδʼ ἐν οἰκίᾳ διαφορὰν ἀνδρὸς καὶ γυναικὸς ὑπὲρ κρόκης ἢ στήμονος. ἀλλʼ ὅμως οὔτʼ ἂν ἱστὸν οὔτε βιβλίον ἢ λύραν ὁ μὴ μαθὼν μεταχειρίσαιτο, καίπερ εἰς οὐδὲν μέγα βλαβησόμενος, ἀλλʼ αἰδεῖται γενέσθαι καταγέλαστος· ἀμαθίην γὰρ Ἡράκλειτός φησι κρύπτειν ἄμεινον· οἶκον δὲ καὶ γάμον καὶ πολιτείαν καὶ ἀρχὴν οἷόν τε καλῶς μεταχειρίσασθαι μὴ γυναικὶ μὴ θεράποντι μὴ πολίτῃ μὴ ἀρχομένῳ καὶ ἄρχοντι; παιδὸς ὀψοφαγοῦντος, ὁ Διογένης τῷ παιδαγωγῷ κόνδυλον ἔδωκεν, ὀρθῶς οὐ τοῦ μὴ μαθόντος ἀλλὰ τοῦ μὴ διδάξαντος τὸ ἁμάρτημα ποιήσας. εἶτα παροψίδος μὲν ἢ κύλικος οὐκ ἔστι κοινωνεῖν ἐπιδεξίως, ἂν μὴ μάθῃ τις εὐθὺς ἐκ παίδων ἀρξάμενος, ὡς Ἀριστοφάνης μὴ κιχλίζειν μηδʼ ὀψοφαγεῖν μηδʼ ἴσχειν τὼ πόδʼ ἐπαλλάξ· οἴκου δὲ καὶ πόλεως καὶ γάμου καὶ βίου καὶ ἀρχῆς κοινωνίαν ἀνέγκλητον ἐνδέχεται γενέσθαι, μὴ μαθόντων ὅντινα χρὴ τρόπον ἀλλήλοις συμφέρεσθαι; ὁ Ἀρίστιππος ἐρωτηθεὶς ὑπό τινος πανταχοῦ σὺ ἄρʼ εἶ;ʼ γελάσας οὐκοῦν ἔφη παραπόλλυμι τὸ ναῦλον, εἴ γε πανταχοῦ εἰμι. τί οὖν οὐκ ἂν εἴποις καὶ αὐτός εἰ μὴ γίγνονται μαθήσει βελτίονες ἄνθρωποι, παραπόλλυται ὁ μισθὸς τῶν παιδαγωγῶν πρῶτον γὰρ οὗτοι λαμβάνοντες ἐκ γάλακτος, ὥσπερ αἱ τίτθαι ταῖς χερσὶ τὸ σῶμα πλάττουσιν, οὕτω τὸ ἦθος ῥυθμίζουσι τοῖς ἔθεσιν, εἰς ἴχνος τι πρῶτον ἀρετῆς καθιστάντες. καὶ ὁ Λάκων ἐρωτηθείς τί παρέχει παιδαγωγῶν, · τὰ καλά ἔφη τοῖς παισὶν ἡδέα ποιῶ. καίτοι διδάσκουσιν οἱ παιδαγωγοὶ κεκυφότας ἐν ταῖς ὁδοῖς περιπατεῖν, ἑνὶ δακτύλῳ τὸ τάριχος ἅρασθαι, δυσὶ τὸν ἰχθῦν σῖτον κρέας· οὕτω καθῆσθαι, τὸ ἱμάτιον οὕτως ἀναλαβεῖν.
33. Bölüm
Peki? Egzamanın ve dolamanın tıbbı var ama akciğer zarı iltihabının, sıtmanın ve hezeyanın tıbbı yok diyen kişi ile, küçük ve çocukça görevlerin okulları, dersleri ve öğütleri var ama büyük ve yetkin görevler için yalnızca akılsız bir alışkanlık ve rastlantı var diyen kişi arasında ne fark vardır? Küreği öğrenerek çekmek gerekir de dümeni öğrenmeden tutmak mümkündür diyen nasıl gülünçse, başka sanatlarda öğrenmeye yer verip aretēde kaldıran da Skythların tersini yapar. Herodotos'un dediği gibi onlar kölelerini gözlerini oyarak işe koşarlar; bu kişi ise köle ve hizmetkâr sanatlara göz gibi logos takar, aretēden onu alır.
General İphikrates'e Khabrias'ın oğlu Kallias, 'Sen kimsin? Okçu mu, hafif piyade mi, süvari mi, ağır piyade mi?' diye sorduğunda, 'Bunların hiçbiri değilim, bunların hepsine emir veren kişiyim,' demişti. Okçuluk, ağır piyadelik, sapan atmak ve ata binmek öğretilir de komutanlık ve ordu yönetmek rastgele, öğrenmeden, rastgele kişilere gelir diyen gülünçtür. Phronēsisin, onsuz öteki sanatların hiçbir yararı olmayan tek şeyin öğretilemez olduğunu söyleyen ise daha da gülünçtür. Bütün sanatların önderi, düzeni ve sırası olarak her birini yararlı bir duruma getiren odur. Çocuklar et doğramayı, kızartmayı ve şarap dökmeyi alıştırmayla öğrenmiş olsa bile, hizmet edenlerde bir düzen ve tertip yoksa sofranın ne tadı kalır?
τί οὖν; ὁ λέγων λειχῆνος ἰατρικὴν εἶναι καὶ παρωνυχίας, πλευρίτιδος δὲ καὶ πυρετοῦ καὶ φρενίτιδος μὴ εἶναι, τί διαφέρει τοῦ λέγοντος ὅτι τῶν μικρῶν καὶ παιδικῶν καθηκόντων εἰσὶ διδασκαλεῖα καὶ λόγοι καὶ ὑποθῆκαι, τῶν δὲ μεγάλων καὶ τελείων ἄλογος τριβὴ καὶ περίπτωσίς ἔστιν; ὡς γὰρ ὁ λέγων ὅτι δεῖ κώπην ἐλαύνειν μαθόντα κυβερνᾶν δὲ καὶ μὴ μαθόντα γελοῖός ἐστιν, οὕτως ὁ μὲν τῶν ἄλλων ἀπολείπων τεχνῶν μάθησιν ἀρετῆς δʼ ἀναιρῶν τοὐναντίον ἔοικε τοῖς Σκύθαις ποιεῖν· ἐκεῖνοι μὲν γάρ, ὥς φησιν Ἡρόδοτος, τοὺς οἰκέτας ἐκτυφλοῦσιν ὅπως παραδῶσιν αὐτοῖς· οὗτος δὲ ταῖς δούλαις καὶ ὑπηρέτισι τέχναις ὥσπερ ὄμμα τὸν λόγον ἐντιθεὶς τῆς ἀρετῆς ἀφαιρεῖ. καίτοι γʼ ὁ στρατηγὸς Ἰφικράτης πρὸς τὸν Χαβρίου Καλλίαν ἐρωτῶντα καὶ λέγοντα τίς εἶ; τοξότης; πελταστής; ἱππεύς; ὁπλίτης;ʼ, οὐδείς ἔφη τούτων ἀλλʼ ὁ τούτοις πᾶσιν ἐπιτάττων. γελοῖος οὖν ὁ λέγων, ὅτι τοξικὴ καὶ ὁπλιτικὴ καὶ τὸ σφενδονᾶν καὶ τὸ ἱππεύειν διδακτόν ἐστι, στρατηγία δὲ καὶ τὸ στρατηγεῖν ὡς ἔτυχε παραγίγνεται καὶ οἷς ἔτυχε μὴ μαθοῦσιν. οὐκοῦν ἔτι γελοιότερος ὁ μόνην τὴν φρόνησιν μὴ διδακτὴν ἀποφαίνων, ἧς ἄνευ τῶν ἄλλων τεχνῶν ὄφελος οὐδὲν οὐδʼ ὄνησίς ἐστιν. εἰ δʼ ἡγεμὼν αὕτη καὶ κόσμος οὖσα πασῶν καὶ τάξις εἰς τὸ χρήσιμον ἕκαστον καθίστησιν, αὐτίκα τίς δείπνου χάρις, ἠσκημένων καὶ μεμαθηκότων παίδων δαιτρεῦσαί τε καὶ ὀπτῆσαι καὶ οἰνοχοῆσαι, εἰ μὴ διάθεσις μηδὲ τάξις εἴη περὶ τοὺς διακονοῦντας;