İçeriğe geç
Plutarkhos

Plutarkhos

Kehanet Yerlerinin Sönmesi Üzerine

Περὶ τῶν ἐκλελοιπότων χρηστηρίων

1Terentius Priscus, anlatıldığına göre bazı kartallar ya da kuğular dünyanın uçlarından merkeze doğru uçmuş ve Pytho'da, omphalos denen yerin çevresinde buluşmuş. Çok sonra Phaistoslu Epimenides bu masalı tanrının huzurunda sınamış, belirsiz ve çift anlamlı bir kehanet alınca şöyle demiş:

Ne yeryüzünün ortasında göbek var ne denizin;
Varsa da tanrılara belli, ölümlülere görünmez.

Tanrı da haklı olarak onu püskürtmüştü, çünkü eski bir masalı, bir resim gibi, elle yoklayıp sınamaya kalkmıştı.

1

ἀετούς τινας ἢ κύκνους, ὦ Τερέντιε Πρῖσκε, μυθολογοῦσιν ἀπὸ τῶν ἄκρων τῆς γῆς ἐπὶ τὸ μέσον φερομένους εἰς ταὐτὸ συμπεσεῖν Πυθοῖ περὶ τὸν καλούμενον ὀμφαλόν· ὕστερον δὲ χρόνῳ τὸν Φαίστιον Ἐπιμενίδην ἐλέγχοντα τὸν μῦθον ἐπὶ τοῦ θεοῦ καὶ λαβόντα χρησμὸν ἀσαφῆ καὶ ἀμφίβολον εἰπεῖν οὔτε γὰρ ἦν γαίης; μέσος ὀμφαλὸς; οὐδὲ θαλάσσης εἰ δέ τις ἔστι, θεοῖς δῆλος θνητοῖσι δʼ ἄφαντος. ἐκεῖνον μὲν οὖν εἰκότως ὁ θεὸς ἠμύνατο, μύθου παλαιοῦ καθάπερ ζωγραφήματος; ἁφῇ διαπειρώμενον.

2Kallistratos'un yönettiği Pythia Oyunları'ndan az önce, dünyanın zıt uçlarından gelen iki kutsal adam Delphoi'de, yanımızda rastlantıyla bir araya geldi. Biri gramerci Demetrios'tu, Britanya'dan Tarsos'a, evine dönüyordu. Öteki Lakedaimonlu Kleombrotos'tu; Mısır'da ve Troglodytler ülkesinde çok dolaşmış, Kızıldeniz'in ötesine yelken açmıştı, ama ticaret için değil. Görmeyi ve öğrenmeyi seven biriydi; yetecek kadar malı vardı, yetecekten fazlasına sahip olmayı da pek önemsemez, boş vaktini bu tür işlere ayırır, kendisinin dediği gibi gayesi teoloji olan felsefeye hammadde olarak bilgi toplardı. Yakınlarda Ammon'a gitmişti. Oradaki şeylerin çoğuna pek hayran kalmadığı belliydi, ama rahiplerin sönmeyen kandil hakkında anlattıklarını ciddiye alınacak bir şey diye naklediyordu: Kandil her yıl bir öncekinden daha az yağ yakıyormuş, rahipler de bunu yılların eşit olmadığının kanıtı sayıyorlarmış; her yıl bir öncekinden kısaymış, çünkü daha kısa zamanda daha az yağ harcanması doğalmış.

2

ὀλίγον δὲ πρὸ Πυθίων τῶν ἐπὶ Καλλιστράτου πρὸς ἡμᾶς ἀπὸ τῶν ἐναντίων τῆς οἰκουμένης περάτων ἔτυχον ἄνδρες ἱεροὶ δύο συνδραμόντες εἰς Δελφούς, Δημήτριος μὲν ὁ γραμματικὸς ἐκ Βρεττανίας εἰς Ταρσὸν ἀνακομιζόμενος οἴκαδε, Κλεόμβροτος δʼ ὁ Λακεδαιμόνιος, πολλὰ μὲν ἐν Αἰγύπτῳ καὶ περὶ τὴν Τρωγλοδυτικὴν γῆν πεπλανημένος, πόρρω δὲ τῆς Ἐρυθρᾶς θαλάσσης ἀναπεπλευκὼς οὐ κατʼ ἐμπορίαν, ἀλλʼ ἀνὴρ φιλοθεάμων καὶ φιλομαθὴς οὐσίαν δʼ ἔχων ἱκανὴν καὶ τὸ πλείονα τῶν ἱκανῶν ἔχειν οὐκ ἄξιον πολλοῦ ποιούμενος ἐχρῆτο τῇ σχολῇ πρὸς τὰ τοιαῦτα, καὶ συνῆγεν ἱστορίαν οἷον ὕλην φιλοσοφίας, θεολογίαν ὥσπερ αὐτὸς ἐκάλει τέλος ἐχούσης. νεωστὶ δὲ γεγονὼς παρʼ Ἄμμωνα, τὰ μὲν ἄλλα τῶν ἐκεῖ δῆλος ἦν μὴ πάνυ τεθαυμακώς, περὶ δὲ τοῦ λύχνου τοῦ ἀσβέστου διηγεῖτο λόγον ἄξιον σπουδῆς λεγόμενον ὑπὸ τῶν ἱερέων. ἀεὶ γὰρ ἔλαττον ἀναλίσκειν ἔλαιον ἔτους ἑκάστου, καὶ τοῦτο ποιεῖσθαι τεκμήριον ἐκείνους τῆς τῶν ἐνιαυτῶν ἀνωμαλίας, τὸν ἕτερον τοῦ προάγοντος ἀεὶ τῷ χρόνῳ βραχύτερον ποιούσης εἰκὸς γὰρ ἐν ἐλάττονι χρόνῳ τὸ δαπανώμενον ἔλαττον εἶναι.

3Oradakiler şaşırdı. Demetrios ise böyle küçük şeylerden böyle büyük sonuçlar avlamanın gülünç olduğunu, bunun Alkaios'un dediği gibi aslanı tırnağından resmetmek değil, fitille kandille bütün göğü yerinden oynatmak ve matematiği kökünden yıkmak olduğunu söyledi. Kleombrotos, "Bunların hiçbiri o adamları sarsmaz," dedi. "Titizlikte matematikçilere boyun eğmezler; onlar için, zamanın bu kadar uzak hareketlerde ve devirlerde matematikçilerin elinden kaçması, tuhaflığı yüzünden sürekli dikkat edip göz kulak oldukları yağ ölçüsünden kaçmasından daha kolaydır. Küçük şeylerin büyük şeylere işaret olduğunu kabul etmemek, Demetrios, birçok tekhnēnin önüne engel koyar; çünkü birçok ispatı ve birçok öngörüyü ortadan kaldırmak gerekecek. Siz de küçük bir iddiayı ispatlamıyorsunuz: Homeros'ta 'ustura' kelimesini görünce kahramanların bedenlerini usturayla düzelttiklerini söylüyorsunuz. Bir yerde 'eski de değil, az da değil, bir borç ophelletai' dedi diye, faizle borç verdiklerini iddia ediyorsunuz, çünkü bu fiil 'artmak' demekmiş. Geceye 'hızlı' deyince kelimeye sevinçle sarılıyor, işte bu diyorsunuz; toprağın küresel olduğu için koni biçiminde gölge saldığını bununla anlatıyormuş. Örümcek bolluğunun salgınlı bir yazı, ilkbahar incir yapraklarının karga ayağına benzemesinin de hastalığı önceden haber verdiğini öne süren hekimliği, küçük şeylerin büyük şeylere işaret olmasını reddedenlerden kim kabul eder? Güneşin büyüklüğünün khous ve kotyle ile su ölçülerek bulunmasına, burada zemine yaslı levhanın yaptığı dar açının ufkun üzerinde hep görünen kutbun yüksekliğinin ölçüsü olduğunun söylenmesine kim katlanır? Oradaki rahiplerden bunları duymak mümkündü. Öyleyse atalarımızın geleneğine göre güneşin belirlenmiş düzenini bozulmaz tutmak istiyorsak, onlara başka bir cevap verelim."

3

θαυμασάντων δέ τῶν παρόντων, τοῦ δὲ Δημητρίου καὶ γελοῖον φήσαντος εἶναι ἀπὸ μικρῶν πραγμάτων οὕτω μεγάλα θηρᾶν, οὐ κατʼ Ἀλκαῖον ἐξ ὄνυχος τὸν λέοντα γράφοντας, ἀλλὰ θρυαλλίδι καὶ λύχνῳ τὸν οὐρανὸν ὁμοῦ τι σύμπαντα μεθιστάντας καὶ τὴν μαθηματικὴν ἄρδην ἀναιροῦντας· ὁ Κλεόμβροτος οὐδέν ἔφη τούτων διαταράξει τοὺς ἄνδρας ἀλλὰ τοῖς μαθηματικοῖς οὐχ ὑφήσονται τῆς ἀκριβείας, ὡς μᾶλλον ἂν ἐκείνους διαφυγόντα τὸν χρόνον ἐν κινήσεσι καὶ περιόδοις οὕτω μακρὰν ἀφεστώσαις, ἢ τὸ μέτρον αὐτοὺς τοῦ ἐλαίου προσέχοντας ἀεὶ διὰ τὴν ἀτοπίαν τῷ παραλόγῳ καὶ παραφυλάττοντας. τὸ δὲ μικρὰ μὴ διδόναι σημεῖα γίγνεσθαι μεγάλων, ὦ Δημήτριε, πολλαῖς ἐστι τέχναις ἐμποδών· ἐπεὶ καὶ πολλῶν μὲν ἀποδείξεις παραιρεῖσθαι συμβήσεται πολλῶν δὲ προαγορεύσεις. καίτοι καὶ ὑμεῖς οὐ μικρὸν ἀποδείκνυτε πρᾶγμα, λεαίνεσθαι ξυρῷ τὰ σώματα τοὺς ἥρωας, ἐντυχόντες παρʼ Ὁμήρῳ ξυρὸν ὀνομάσαντι καὶ δανείζειν ἐπὶ τόκοις, ὅτι που χρέος ὀφέλλεσθαι φησὶν οὔτι νέον οὐδʼ ὀλίγον,ʼ ὡς τοῦ ὀφέλλεσθαι τὸ αὔξεσθαι δηλοῦντος. αὖθις δὲ τὴν νύκτα θοήν εἰπόντος, ἀγαπητῶς ἐμφύεσθε τῷ ῥήματι καὶ τοῦτʼ ἐκεῖνό φατε, φράζεσθαι τὴν σκιὰν τῆς γῆς ὑπʼ αὐτοῦ κωνικήν, οὖσαν ἀπὸ σφαιροειδοῦς. ἰατρικὴν δὲ λοιμῶδες θέρος ἀραχνίων πλήθει προδηλοῦν, καὶ θρίοις ἐαρινοῖς ὅταν κορώνης ποδὶ εἴκελα γένηται, τίς ἐάσει τῶν ἀξιούντων μικρὰ σημεῖα μὴ γίγνεσθαι τῶν μεγάλων; τίς δʼ ἀνέξεται πρὸς χοῦν καὶ κοτύλην ὕδατος τὸ τοῦ ἡλίου μέγεθος μετρούμενον, ἢ τῆς ἐνταῦθα πλινθίδος, ἣν ποιεῖ γωνίαν ὀξεῖαν κεκλιμένην πρὸς τὸ ἐπίπεδον, μέτρον εἶναι λεγομένην τοῦ ἐξάρματος, ὃ ἐξῆρται τῶν πόλων ὁ ἀεὶ φανερὸς ἀπὸ τοῦ ὁρίζοντος; ταῦτα γὰρ ἦν ἀκούειν τῶν ἐκεῖ προφητῶν. ὥστʼ ἄλλο τι λέγωμεν πρὸς αὐτούς, εἰ βουλόμεθα τῷ ἡλίῳ κατὰ τὰ πάτρια τὴν νενομισμένην τάξιν ἀπαράβατον ποιεῖν.

4Orada bulunan filozof Ammonios atıldı: "Yalnız güneşin değil, bütün göğün!" dedi. "Çünkü güneşin bir dönenceden ötekine yolu daralmak zorunda kalır; matematikçilerin söylediği gibi ufkun o kadar büyük bir parçası olarak kalmaz, güney noktaları hep kuzeye yaklaştıkça küçülür. Yazımız da kısalır, havamız soğur, çünkü güneş daha içeride döner, dönence noktalarında daha büyük paralellere değer. Üstelik Syene'deki güneş saatleri yaz dönencesinde artık gölgesiz görünmez, sabit yıldızların birçoğu aşağı kaymış, bazıları da aralarındaki mesafe kalmadığı için birbirine değip karışmış olur. Eğer ötekiler aynı kalırken yalnız güneşin hareketlerinin düzensizleştiğini söyleyecek olurlarsa, bu kadar gök cismi arasında yalnız onu hızlandıran sebebi gösteremezler, görünen olayların çoğunu, ayla ilgili olanları ise büsbütün altüst ederler; bu farkı çürütmek için yağ ölçülerine gerek de kalmaz. Çünkü güneşin aya, ayın da toprağın gölgesine daha sık gelmesi tutulmalardan anlaşılırdı. Gerisi açıktır, bu sözün palavrasını daha fazla açmaya gerek yok."

Kleombrotos, "Ama ölçüyü ben de gördüm," dedi. "Birçok ölçü gösterdiler, bu yılınki en eskilerden hayli eksikti."

Ammonios yine söze girdi: "Peki sönmez ateşlere bakılan, bu ateşleri neredeyse sonsuz yıllar boyunca koruyan öteki insanlar bunu nasıl fark etmedi? Anlatılan doğru kabul edilse bile, bazı soğuklukları ve hava nemliliklerini suçlamak daha iyi olmaz mı? Bunlar ateşi zayıflatır, çok yakıt yakmasına da ihtiyaç duymasına da engel olur belki. Ya da tersine kuruluğu ve sıcaklığı suçlamak? Çünkü ateş hakkında şunu söyleyenleri de duydum: Kışın daha iyi yanar, soğuktan güçlenir, kendi içine sıkışıp yoğunlaşır; kuraklıkta ise zayıflar, seyrekleşir, gevşer, güneşte yanarsa kötü iş görür, yakıta yumuşak tutunur ve daha yavaş tüketir. Ama sebebi en çok yağın kendisine bağlamak gerekir: Yağın eskiden genç fidanlardan elde edildiği için besleyici olmayıp sulu olması, sonra olgun ağaçlarda pişip aynı miktarda daha güçlü ve besleyici hâle gelmesi şaşılacak şey değildir. Tuhaf ve aykırı olsa da Ammon halkının varsayımını kurtarmak gerekiyorsa daha iyisi budur."

4

παρὼν οὖν ἀνεφώνησεν Ἀμμώνιος ὁ φιλόσοφος οὐ τῷ ἡλίῳ μόνον εἰπεῖν, ἀλλὰ τῷ οὐρανῷ παντί. συστέλλεσθαι γὰρ ἀνάγκη τὴν ἀπὸ τροπῶν ἐπὶ τροπὰς πάροδον αὐτοῦ καὶ μὴ διαμένειν τηλικοῦτο μέρος οὖσαν τοῦ ὁρίζοντος ἡλίκον οἱ μαθηματικοὶ λέγουσιν, ἀλλʼ ἐλάττονα γίγνεσθαι, ἀεὶ πρὸς τὰ βόρεια τῶν νοτίων συναγωγὴν λαμβανόντων, καὶ τὸ θέρος ἡμῖν βραχύτερον καὶ ψυχροτέραν εἶναι τὴν κρᾶσιν, ἐνδοτέρω κάμπτοντος αὐτοῦ καὶ μειζόνων παραλλήλων ἐφαπτομένου τοῖς τροπικοῖς σημείοις· ἔτι δὲ τοὺς μὲν ἐν Συήνῃ γνώμονας ἀσκίους μηκέτι φαίνεσθαι περὶ τροπὰς θερινὰς πολλοὺς δὲ ὑποδεδραμηκέναι τῶν ἀπλανῶν ἀστέρων, ἐνίους δὲ ψαύειν καὶ συγκεχύσθαι πρὸς ἀλλήλους, τοῦ διαστήματος; ἐκλελοιπότος. εἰ δʼ αὖ φήσουσι τῶν ἄλλων ὁμοίως ἐχόντων ἀτακτεῖν ταῖς κινήσεσι τὸν ἥλιον, οὔτε τὴν μόνον τοῦτον ἐκ τοσούτων ἐπιταχύνουσαν αἰτίαν εἰπεῖν ἕξουσι καὶ τὰ πολλὰ τῶν φαινομένων συνταράξουσι, τὰ δὲ πρὸς σελήνην καὶ παντάπασιν, ὥστε μὴ δεῖσθαι μέτρων ἐλαίου τὴν διαφορὰν ἐλεγχόντων. αἱ γὰρ ἐκλείψεις ἐλέγξουσιν αὐτοῦ τε τῇ σελήνῃ πλεονάκις ἐπιβάλλοντος καὶ τῆς σελήνης τῇ τῆς γῆς σκιᾷ, τὰ δʼ ἄλλα δῆλα καὶ οὐδὲν δεῖ περαιτέρω τὴν ἀλαζονείαν τοῦ λόγου διελίττειν. ἀλλὰ μήν ὁ Κλεόμβροτος ἔφη καὶ τὸ μέτρον αὐτὸς εἶδον· πολλὰ γὰρ ἐδείκνυσαν τὸ δʼ ἐπέτειον ἀπέδει τῶν παλαιοτάτων οὐκ ὀλίγον. ὑπολαβὼν δʼ αὖθις ὁ Ἀμμώνιος εἶτα τοὺς ἄλλους ἀνθρώπους εἶπεν ἔλαθε παρʼ οἷς ἄσβεστα θεραπεύεται πυρὰ καὶ σῴζεται χρόνον ἐτῶν ὡς ἔπος εἰπεῖν ἄπειρον; εἰ δʼ οὖν ὑπόθοιτό τις ἀληθὲς εἶναι τὸ λεγόμενον, οὐ βέλτιόν ἐστι ψυχρότητας αἰτιᾶσθαί τινας καὶ ὑγρότητας ἀέρων, ὑφʼ ὧν τὸ πῦρ μαραινόμενον εἰκός ἐστι μὴ κρατεῖν πολλῆς μηδὲ δεῖσθαι τροφῆς, ἢ τοὐναντίον ξηρότητας καὶ θερμότητας; ἤδη γὰρ ἀκήκοα λεγόντων τινῶν περὶ τοῦ πυρός, ὡς ἐν χειμῶνι κάεται βέλτιον ὑπὸ ῥώμης εἰς αὑτὸ συστελλόμενον τῇ ψυχρότητι καὶ πυκνούμενον, ἐν δὲ τοῖς αὐχμοῖς ἐξασθενεῖ καὶ γίγνεται μανὸν καὶ ἄτονον, κἂν ἐν ἡλίῳ κάηται, χεῖρον ἐργάζεται, καὶ τῆς ὕλης ἅπτεται μαλακῶς καὶ καταναλίσκει βράδιον. μάλιστα δʼ ἄν τις εἰς αὐτὸ τὴν αἰτίαν ἐπανάγοι τοὔλαιον· οὐ γὰρ ἀπεικὸς ἐστι πάλαι μὲν ἄτροφον καὶ ὑδατῶδες εἶναι, γεννώμενον ἐκ φυτάδος νέας, ὕστερον δὲ πεπτόμενον ἐν τελείοις καὶ συνιστάμενον ἀπὸ πλήθους ἴσου μᾶλον ἰσχύειν καὶ τρέφειν· βέλτιον, εἰ δεῖ τοῖς Ἀμμωνίοις ἀνασῴζειν καίπερ ἄτοπον καὶ ἀλλόκοτον οὖσαν τὴν ὑπόθεσιν.

5Ammonios susunca, "Kleombrotos," dedim, "bize daha çok oradaki kâhin yerinden söz et. Oradaki ilahîliğin eski ünü büyüktür, ama şimdi sönmeye yüz tutmuş gibi."

Kleombrotos susup yere bakınca Demetrios şöyle dedi: "Buradaki kâhin yerlerinin sönükleştiğini, daha doğrusu bir ikisi dışında hepsinin tükendiğini görürken oradakileri sorup tartışmaya gerek yok; asıl bakılması gereken, hangi sebeple bu kadar zayıfladıklarıdır. Başka yerlerden söz etmeye ne gerek var? Bir zamanlar kâhin yerleriyle çok sesli olan Boiotia'yı şimdi kaynaklar gibi büsbütün terk ettiler, ülkeyi derin bir kehanet kuraklığı kapladı. Boiotia bugün Lebadeia çevresi dışında hiçbir yerde ihtiyacı olanlara kehanet çekecek bir kaynak sunmuyor; ötekilerin kimini sessizlik, kimini tam bir ıssızlık sardı. Oysa Pers Savaşları sırasında […] Amphiaraos'unki kadar ün kazanmıştı; anlaşılan Mys ikisini de denemişti. Ptoon kâhin yerinin sözcüsü, daha önce Aiol dilini kullanırken, o sefer barbarların diliyle bir kehanet verdi, öyle ki orada bulunan kutsal kişilerden […] kimse anlayamadı; sanki vecdin […] barbarlara, emre hizmet edecek bir Yunan sesi edinmek mümkün değildi, nasip edilmemişti.

Amphiaraos'a gönderilen köle ise rüyasında tanrının bir hizmetkârını gördü: Önce onu sözle kovmuş, tanrının izin vermediğini söylemiş, sonra elleriyle itmiş, adam direnince de kocaman bir taş alıp başına vurmuştu. Bunlar olacakların sanki önden gelen yankısıydı: Çünkü Mardonios, Yunanların başında bir kral değil, kralın vasisi ve hizmetkârı varken yenildi ve Lydialının rüyasında vurulduğu gibi taşla vurulup düştü.

O zamanlar Tegyra'daki kâhin yeri de parlak günlerini yaşıyordu. Tanrının orada doğduğu anlatılır; yanından akan iki kaynağa bazılarına göre bugün hâlâ Hurma ve Zeytin denir. Pers Savaşları'nda, Ekhekrates kâhinlik ederken, tanrı Yunanlara zafer ve savaşta üstünlük bildirdi. Peloponnesos Savaşı'nda adalarından sürülen Delosluların Delphoi'den, Apollon'un doğduğu yeri bulup orada bazı kurbanlar sunmalarını buyuran bir kehanet aldıkları söylenir. Tanrının kendi yanlarında değil başka yerde doğmuş olabileceğine şaşıp aporiaya düşünce, Pythia yeri onlara bir kargacığın söyleyeceğini eklemiş. Dönüş yolunda Khaironeia'ya gelmişler ve handaki kadının Tegyra'ya giden bazı konuklarla kâhin yeri hakkında konuştuğunu duymuşlar. Konuklar giderken kadını selamlayıp adıyla, Korone (Karga) diye çağırınca kehaneti anlamışlar, Tegyra'da kurban kesmişler ve çok geçmeden yurtlarına dönmüşler. Bu kâhin yerlerinde daha yakın zamanlarda da tanrısal görünümler olmuştur, ama şimdi tükendiler. Bu değişimin sebebini Pythia'lı tanrının huzurunda tartışmaya değer."

5

παυσαμένου δὲ τοῦ Ἀμμωνίου μᾶλλον ἔφην ἐγώ περὶ τοῦ μαντείου δίελθʼ ἡμῖν, ὦ Κλεόμβροτε· μεγάλη γὰρ ἡ παλαιὰ δόξα τῆς ἐπεῖ θειότητος, τὰ δὲ νῦν ἔοικεν ὑπομαραίνεσθαι. τοῦ δὲ Κλεομβρότου σιωπῶντος καὶ κάτω βλέποντος, ὁ Δημήτριος οὐδέν ἔφη δεῖ περὶ τῶν ἐπεῖ πυνθάνεσθαι καὶ διαπορεῖν τὴν ἐνταῦθα τῶν χρηστηρίων ἀμαύρωσιν, μᾶλλον δὲ πλὴν ἑνὸς ἢ δυεῖν ἁπάντων ἔκλειψιν ὁρῶντας· ἀλλʼ ἐκεῖνο σκοπεῖν, διʼ ἣν αἰτίαν οὕτως ἐξησθένηκε. τὰ γὰρ ἄλλα τί δεῖ λέγειν, ὅπου τὴν Βοιωτίαν ἕνεκα χρηστηρίων πολύφωνον οὖσαν ἐν τοῖς πρότερον χρόνοις νῦν ἐπιλέλοιπε κομιδῇ καθάπερ νάματα, καὶ πολὺς ἐπέσχηκε μαντικῆς αὐχμὸς τὴν χώραν; οὐδαμοῦ γὰρ ἀλλαχόθι νῦν ἢ περὶ Λεβάδειαν ἡ Βοιωτία παρέχει τοῖς χρῄζουσιν ἀρύσασθαι μαντικῆς, τῶν δʼ ἄλλων τὰ μὲν σιγὴ τὰ δὲ παντελὴς ἐρημία κατέσχηκε. καίτοι γε περὶ τὰ Μηδικὰ μὲν εὐδοκίμησεν […] οὐχ ἧττον ἢ τὸ τοῦ Ἀμφιάρεω καὶ ἀπεπειράθη Μῦς ὡς ἔοικεν ἀμφοτέρων. ὁ μὲν οὖν τοῦ Πτῴου μαντείου προφήτης φωνῇ Αἰολίδι χρώμενος […] τὸ πρὸ τοῦ τότε τῇ τῶν βαρβάρων χρησμὸν ἐξήνεγκεν, ὥστε μηδένα ξυνεῖναι ἁγίων τῶν παρόντων […] ὃν ἐκεῖνον, ὡς […] τοῦ ἐνθουσιασμοῦ […] τι τοῖς βαρβάροις οὐκ ἔστιν οὐδὲ δέδοται φωνὴν Ἑλληνίδα λαβεῖν τὸ προσταττόμενον ὑπηρετοῦσαν. ὁ δὲ πεμφθεὶς εἰς Ἀμφιάρεω δοῦλος ἔδοξε κατὰ τοὺς ὕπνους ὑπηρέτην τοῦ θεοῦ φανέντα, πρῶτον μὲν ἀπὸ φωνῆς ἐκβάλλειν αὐτόν, ὡς τοῦ θεοῦ μὴ παριέντος, ἔπειτα ταῖς χερσὶν ὠθεῖν ἐπιμένοντος δέ, λίθον εὐμεγέθη λαβόντα τὴν κεφαλὴν πατάξαι. ταῦτα δʼ ἦν ὥσπερ ἀντίφωνα τῶν γενησομένων · ἡττήθη γὰρ ὁ Μαρδόνιος, οὐ βασιλέως ἀλλʼ ἐπιτρόπου καὶ διακόνου βασιλέως ἡγουμένου τῶν Ἑλλήνων, καὶ λίθῳ πληγεὶς ἔπεσεν, ὥσπερ ὁ Λυδὸς ἔδοξε πληγῆναι κατὰ τοὺς ὕπνους. ἤκμαζε δὲ τότε καὶ τὸ περὶ τὰς Τεγύρας χρηστήριον, ὅπου καὶ γενέσθαι τὸν θεὸν ἱστοροῦσι, καὶ ναμάτων δυεῖν παραρρεόντων τὸ μὲν Φοίνικα θάτερον δʼ Ἐλαίαν ἄχρι νῦν ὡς ἔνιοι λέγουσιν. ἐν μὲν οὖν τοῖς Μηδικοῖς Ἐχεκράτους προφητεύοντος, ἀνεῖλε νίκην καὶ κράτος πολέμου τοῖς Ἕλλησιν ὁ θεός· ἐν δὲ τῷ Πελοποννησιακῷ πολέμῳ Δηλίοις ἐκπεσοῦσι τῆς νήσου φασὶ χρησμὸν ἐκ Δελφῶν κομισθῆναι, προστάττοντα τὸν τόπον ἀνευρεῖν, ἐν ᾧ γέγονεν ὁ Ἀπόλλων, καὶ θυσίας τινὰς ἐκεῖ τελέσαι. θαυμαζόντων δὲ καὶ διαπορούντων, εἰ μὴ παρʼ αὐτοῖς ὁ θεὸς ἀλλʼ ἑτέρωθι γεγόνοι, τὴν Πυθίαν προσανελεῖν, ὅτι κορώνη φράσει τὸ χωρίον αὐτοῖς. ἀπιόντας οὖν ἐν Χαιρωνείᾳ γενέσθαι, καὶ τῆς πανδοκευτρίας ἀκοῦσαι πρός τινας ξένους βαδίζοντας εἰς Τεγύρας περὶ τοῦ χρηστηρίου διαλεγομένης· τῶν δὲ ξένων, ὡς ἀπῄεσαν, ἀσπαζομένων καὶ προσαγορευόντων τὴν ἄνθρωπον, ὅπερ ὠνομάζετο, Κορώνην, συνεῖναι τὸ λόγιον, καὶ θύσαντας ἐν ταῖς Τεγύραις τυχεῖν καθόδου μετʼ ὀλίγον χρόνον. γεγόνασι δὲ καὶ νεώτεραι τούτων ἐπιφάνειαι περὶ τὰ μαντεῖα ταῦτα, νῦν δʼ ἐκλέλοιπεν ὥστε τὴν αἰτίαν ἄξιον εἶναι παρὰ τῷ Πυθίῳ διαπορῆσαι τῆς μεταβολῆσ.

6Bu sırada tapınaktan ilerleyip Knidosluların lesche'sinin kapısına gelmiştik. İçeri girince, yanlarına gitmekte olduğumuz dostların oturmuş bizi beklediğini gördük. Saat yüzünden çevrede sessizlik vardı; insanlar ya yağlanıyor ya atletleri seyrediyordu.

Demetrios gülümseyerek, "Yalan mı söyleyeyim, doğruyu mu?" dedi. "Hiç ciddi bir mesele üzerinde durmuyorsunuz gibi geliyor bana; çok rahat oturduğunuzu, yüzünüzün güldüğünü görüyorum."

Megaralı Herakleon, "Çünkü ballō fiilinin gelecek zamanda bir lambda yitirip yitirmediğini ya da kheiron, beltion, kheiriston, beltiston kelimelerinin hangi yalın adlardan türediğini araştırmıyoruz," diye karşılık verdi. "Yüzü geren ve büzen belki bunlar ve bunlar gibi şeylerdir. Geri kalan konularda kaşları yerinde tutarak felsefe yapıp araştırma yürütülebilir, kimseye ters bakmadan, oradakilere kızmadan."

Demetrios, "Öyleyse bizi de, başımıza gelen konuyu da aranıza alın," dedi. "Bu yere uygun bir konudur, tanrı yüzünden herkesi ilgilendirir. Yalnız ele alırken sakın kaşlarınızı çatmayın."

6

ἤδη δέ πως ἀπὸ τοῦ νεὼ προϊόντες ἐπὶ ταῖς θύραις τῆς Κνιδίων λέσχης ἐγεγόνειμεν παρελθόντες οὖν εἴσω, τοὺς φίλους πρὸς οὓς ἐβαδίζομεν ἑωρῶμεν καθημένους καὶ περιμένοντας ἡμᾶς· ἦν δὲ τῶν ἄλλων ἡσυχία διὰ τὴν ὥραν, ἀλειφομένων ἢ θεωμένων τοὺς ἀθλητάς. καὶ ὁ Δημήτριος διαμειδιάσας ψεύσομαι εἶπεν ἢ ἔτυμον ἐρέω; δοκεῖτέ μοι μηδὲν ἄξιον σκέμμα διὰ χειρῶν ἔχειν· ὁρῶ γὰρ ὑμᾶς ἀνειμένως σφόδρα καθημένους καὶ διακεχυμένους τοῖς προσώποις. ὑπολαβὼν οὖν ὁ Μεγαρεὺς Ἡρακλέων οὐ γὰρ ζητοῦμεν ἔφη τὸ βάλλω ῥῆμα πότερον λάμβδα κατὰ τὸν μέλλοντα χρόνον ἀπόλλυσιν, οὐδʼ ἀπὸ τίνων ἁπλῶν ὀνομάτων τὸ χεῖρον καὶ τὸ βέλτιον καὶ τὸ χείριστον καὶ τὸ βέλτιστον ἐσχημάτισται. ταῦτα γὰρ ἴσως καὶ τὰ τοιαῦτα συντείνει καὶ συνίστησι τὸ πρόσωπον· τὰ δʼ ἄλλʼ ἔξεστι τὰς ὀφρῦς κατὰ χώραν ἔχοντας φιλοσοφεῖν καὶ ζητεῖν, ἀτρέμα μὴ δεινὸν βλέποντας μηδὲ χαλεπαίνοντας τοῖς παροῦσιν δέξασθʼ οὖν ὁ Δημήτριος ἡμᾶς ἔφη καὶ μεθʼ ἡμῶν λόγον, ὃς δὴ προσπέπτωκεν ἡμῖν οἰκεῖος ὢν τοῦ τόπου καὶ διὰ τὸν θεὸν ἅπασι προσήκων· καὶ ὅπως οὐ συνάξετε τὰς ὀφρῦς ἐπιχειροῦντες.

7Yerleşip kaynaştık, Demetrios da konuyu ortaya attı. Kynik Didymos, lakabıyla Planetiades, hemen fırlayıp değneğini iki üç kez yere vurdu ve bağırdı: "Vay vay, bize ne çetin, ne çok araştırma isteyen bir mesele getirdiniz! Bu kadar kötülük yayılmışken, Hesiodos'un önceden söylediği gibi yalnız Haya ile Nemesis'in insan hayatını terk etmesi değil, tanrıların takdirinin de kâhin yerlerini toplayıp her yerden çekip gitmesi şaşılacak şey midir? Ben size tersini tartışma konusu yapıyorum: Tanrı nasıl daha önce vazgeçmedi? Nasıl Herakles ya da başka bir tanrı üç ayağı yeniden çekip kaçırmadı, üç ayak utanç verici, tanrısız sorularla dolup taşarken? Kimi tanrıyı bir sofist gibi sınamak için sorular soruyor, kimi hazineler, mirasları, kanunsuz evlilikleri soruşturuyor. İnsanların tanrılara giderken en iyi hâllerine büründüğünü söyleyen Pythagoras böylece kesin olarak çürütülüyor: Psykhēnin hastalıklarını ve tutkularını, yaşlı bir insanın yanında inkâr edip gizlemek güzelken, onları çırılçıplak, apaçık tanrıya taşıyorlar."

Daha söyleyecekti, ama Herakleon pelerininden tuttu, onunla en yakın dost olan ben de, "Bırak, sevgili Planetiades," dedim, "tanrıyı kızdırma. O yumuşak huylu ve tatlıdır; Pindaros'un dediği gibi 'ölümlülere en müşfik olmak ona düşmüştür'. Güneş olsun, güneşin efendisi ve babası olsun, görünen her şeyin ötesinde olsun, doğuşlarının, beslenmelerinin, varlıklarının ve düşünmelerinin sebebi olduğu bugünkü insanları sesine lâyık görmemesi akla yakın değildir. Bize her şeyi yapıp koruyan iyi yürekli ve şefkatli bir anne gibi olan takdirin yalnız kehanet konusunda kin tutması, başta verdiğini geri alması da akla yakın değildir. Sanki dünyanın dört bir yanında kâhin yerleri kuruluyken daha çok yerde daha çok kötü insan yok muydu? Gel otur yine, sözle hep cezalandırdığın kötülükle Pythia ateşkesi yap, bizimle kâhin yerlerinin sönmesinin başka bir sebebini ara, tanrıyı da lütufkâr ve öfkesiz tut."

Bunları söylemekle ancak şunu başardım: Planetiades sessizce kapıdan çıkıp gitti.

7

ὡς οὖν ἀνεμίχθημεν διακαθεζόμενοι καὶ προύβαλεν εἰς μέσον ὁ Δημήτριος τὸν λόγον, εὐθὺς ἀναπηδήσας ὁ· κυνικὸς Δίδυμος, ἐπίκλησιν Πλανητιάδης, καὶ τῇ βακτηρίᾳ δὶς ἢ τρὶς πατάξας ἀνεβόησεν ἰοὺ ἰού, δύσκριτον πρᾶγμα καὶ ζητήσεως δεόμενον πολλῆς ἣκετε κομίζοντες ἡμῖν. θαυμαστὸν γάρ ἐστιν, εἰ τοσαύτης κακίας ὑποκεχυμένης; μὴ μόνον, ὡς προεῖπεν Ἡσίοδος, Αἰδὼς καὶ Νέμεσις τὸν ἀνθρώπινον βίον ἀπολελοίπασιν, ἀλλὰ καὶ πρόνοια θεῶν συσκευασαμένη τὰ χρηστήρια πανταχόθεν οἴχεται. τοὐναντίον δʼ ὑμῖν ἐγὼ προβάλλω διαπορῆσαι, πῶς οὐχὶ καὶ τότʼ ἀπείρηκεν οὐδʼ Ἡρακλῆς αὖθις ἤ τις ἄλλος θεῶν ὑπέσπακε τὸν τρίποδα καταπιμπλάμενον αἰσχρῶν καὶ ἀθέων ἐρωτημάτων, ἃ τῷ θεῷ προβάλλουσιν οἱ μὲν ὡς σοφιστοῦ διάπειραν λαμβάνοντες οἱ δὲ περὶ θησαυρῶν ἢ κληρονομιῶν ἢ γάμων παρανόμων διερωτῶντες· ὥστε κατὰ κράτος ἐξελέγχεσθαι τὸν Πυθαγόραν εἰπόντα βελτίστους ἑαυτῶν γίγνεσθαι τοὺς ἀνθρώπους, ὅταν πρὸς τοὺς θεοὺς βαδίζωσιν· οὕτως ἄρʼ ἃ καλῶς εἶχεν, ἀνθρώπου πρεσβυτέρου παρόντος, ἀρνεῖσθαι καὶ ἀποκρύπτειν νοσήματα τῆς ψυχῆς καὶ πάθη, ταῦτα γυμνὰ καὶ περιφανῆ κομίζουσιν ἐπὶ τὸν θεόν. ἔτι δʼ αὐτοῦ βουλομένου λέγειν, ὃ θʼ Ἡρακλέων ἐπελάβετο τοῦ τρίβωνος, κἀγὼ σχεδὸν ἁπάντων αὐτῷ συνηθέστατος ὤν παῦʼ ἔφην ὦ φίλε Πλανητιάδη, παροξύνων τὸν θεόν· εὐόργητος γάρ ἐστι καὶ πρᾶος κατεκρίθη δὲ θνατοῖς ἀγανώτατος ἔμμεν ὥς φησιν ὁ Πίνδαρος. καὶ εἴθʼ ἥλιός ἐστιν εἴτε κύριος; ἡλίου καὶ πατὴρ καὶ ἐπέκεινα τοῦ ὁρατοῦ παντός, οὐκ εἰκὸς ἀπαξιοῦν φωνῆς τοὺς νῦν ἀνθρώπους, οἷς αἴτιός ἐστι γενέσεως καὶ τροφῆς καὶ τοῦ εἶναι καὶ φρονεῖν· οὐδʼ ἅμα τὴν πρόνοιαν, ὥσπερ εὐγνώμονα μητέρα καὶ χρηστήν, πάντα ποιοῦσαν ἡμῖν καὶ φυλάττουσαν ἐν μόνῃ μνησίκακον εἶναι τῇ μαντικῇ, καὶ ταύτην ἀφαιρεῖσθαι δοῦσαν ἐξ ἀρχῆς· ὥσπερ οὐχὶ καὶ τότε πλειόνων ὄντων ἐν πλείοσιν ἀνθρώπων πονηρῶν, ὅτε πολλαχόθεν τῆς οἰκουμένης χρηστήρια καθειστήκει. δεῦρο δὴ πάλιν καθίσας καὶ πρὸς τὴν κακίαν, ἣν εἴωθας ἀεὶ τῷ λόγῳ κολάζειν, Πυθικὰς ἐκεχειρίας σπεισάμενος, ἑτέραν τινὰ μεθʼ ἡμῶν αἰτίαν ζήτει τῆς λεγομένης ἐκλείψεως τῶν χρηστηρίων. τὸν δὲ θεὸν εὐμενῆ φύλαττε καὶ ἀμήνιτον ἐγὼ μὲν οὖν ταῦτʼ εἰπὼν τοσοῦτο διεπραξάμην, ὅσον ἀπελθεῖν διὰ θυρῶν σιωπῇ τὸν Πλανητιάδην.

8Kısa bir sessizlikten sonra Ammonios bana seslendi: "Ne yaptığımıza dikkat et, Lamprias; aklını söze ver de tanrıyı bu işin sebebi olmaktan çıkarmayalım. Çünkü kâhin yerlerinin susmasını tanrının iradesinden başka bir şeye bağlayan, bunların tanrı sayesinde olmadığını ve var olmadığını, başka bir yolla olduğunu düşündüğü şüphesini uyandırır. Tanrının eseri olan kehaneti ortadan kaldırıp yok edecek daha büyük ya da daha üstün bir güç yoktur. Planetiades'in sözünü başka sebeplerle olduğu gibi tanrıya yüklediği tutarsızlık yüzünden de beğenmiyorum: Tanrı kâh kötülükten yüz çeviriyor, onu aşağı görüyor, kâh yine kabul ediyor; sanki bir kral ya da tiran kötüleri bir kapıdan kovup öbür kapıdan alıyor, onlarla iş görüyor. Ölçülü, yeterli, hiçbir yerde fazlası olmayan, her yerde kendine yeten şey, tanrılara en çok yakışan iştir. Bir kimse bu ilkeden yola çıkıp şöyle derse: Eski iç kavgaların ve savaşların hemen bütün dünyada yol açtığı genel nüfus azalmasından en büyük payı Yunanistan almıştır; bugün bütün Yunanistan, Megaralıların tek şehirden Plataia'ya gönderdiği üç bin hopliti ancak çıkarır; dolayısıyla tanrının birçok kâhin yerini terk etmesi Yunanistan'ın ıssızlığını göstermekten başka bir şey değildir; bu buluşunun hakkını tam olarak veririm.

Tegyra'da eskisi gibi ya da günlerce yürüsen bir çobana ancak rastlayacağın Ptoon çevresinde bir kâhin yeri olsa kimin ne işine yarardı? Buradaki kâhin yerinin de, en eskisi ve şöhretçe en ünlüsü olduğu hâlde, korkunç bir dişi ejderha yüzünden uzun süre ıssız ve yaklaşılmaz kaldığı anlatılır. Ama bu bakımsızlığı ters anlıyorlar: Hayvanı getiren ıssızlıktı, ıssızlığı yapan hayvan değil. Tanrının dilemesiyle Yunanistan şehirlerle güçlenip bu yer insanla dolunca, sırayla inen iki kâhine kullanıldı, üçüncüsü de yedek olarak atanmıştı. Şimdi tek kâhine var ve şikâyetimiz de yok, ihtiyacı olanlara yetiyor. O hâlde tanrıyı suçlamamalı: Bugün var olan ve süren kehanet herkese yetiyor, herkesi muradına erdirip gönderiyor. Agamemnon dokuz haberci kullanır, kalabalıktan meclisi güç zapt ederdi; burada ise birkaç gün sonra tiyatroda tek bir sesin herkese ulaştığını göreceksiniz. İşte kehanet de o zaman daha çok insana daha çok sesle konuşuyordu. Şimdi ise tersine, tanrının kehanetin su gibi boşa akmasına ya da kayalar gibi ıssızlıkta çobanların ve sürülerin seslerini yankılamasına göz yumması şaşırtıcı olurdu."

8

ἡσυχίας δὲ γενομένης ἐπʼ ὀλίγον, ὁ Ἀμμώνιος ἐμὲ προσαγορεύσας ὅρα τί ποιοῦμεν εἶπεν ὦ Λαμπρία, καὶ πρόσεχε τῷ λόγῳ τὴν διάνοιαν, ὅπως μὴ τὸν θεὸν ἀναίτιον ποιῶμεν. ὁ γὰρ ἄλλῳ τινὶ καὶ μὴ θεοῦ γνώμῃ τὰ παυσάμενα τῶν χρηστηρίων ἐκλιπεῖν ἡγούμενος, ὑπόνοιαν δίδωσι τοῦ μὴ γίνεσθαι μηδʼ εἶναι διὰ τὸν θεὸν ἀλλʼ ἑτέρῳ τινὶ τρόπῳ νομίζειν. οὐ γὰρ ἄλλη γέ τις ἔστι μείζων οὐδὲ κρείττων δύναμις, ὥστʼ ἀναιρεῖν καὶ ἀφανίζειν ἔργον θεοῦ τὴν μαντικὴν οὖσαν. ὁ μὲν οὖν Πλανητιάδου λόγος οὐκ ἀρεστὸς ἐμοὶ διά τε τἄλλα καὶ τὴν ἀνωμαλίαν, ἣν περὶ τὸν θεὸν ποιεῖ, πῆ μὲν ἀποστρεφόμενον καὶ ἀπαξιοῦντα τὴν κακίαν πῆ δὲ πάλιν αὖ προσιέμενον ὥσπερ βασιλεύς τις ἢ τύραννος ἑτέραις ἀποκλείων θύραις τοὺς πονηροὺς καθʼ ἑτέρας εἰσδέχοιτο καὶ χρηματίζοι. τοῦ δὲ μετρίου καὶ ἱκανοῦ καὶ μηδαμῆ περιττοῦ πανταχῆ δʼ αὐτάρκους, μάλιστα τοῖς θεοῖς πρέποντος ἔργου, εἰ ταύτην ἀρχὴν λαβὼν φαίη τις, ὅτι τῆς κοινῆς ὀλιγανδρίας, ἣν αἱ πρότεραι στάσεις καὶ οἱ πόλεμοι περὶ πᾶσαν ὁμοῦ τι τὴν οἰκουμένην ἀπειργάσαντο, πλεῖστον μέρος ἡ Ἑλλὰς μετέσχηκε, καὶ μόλις ἂν νῦν ὅλη παράσχοι τρισχιλίους ὁπλίτας, ὅσους ἡ Μεγαρέων μία πόλις ἐξέπεμψεν εἰς Πλαταιέας ʽ οὐδὲν οὖν ἕτερον ἦν τὸ πολλὰ καταλιπεῖν χρηστήρια τὸν θεὸν ἢ τῆς Ἑλλάδος ἐλέγχειν τὴν ἐρημίαν̓, ἀκριβῶς ἂν αὐτῷ παράσχοιμι τῆς εὑρησιλογίας. τίνος γὰρ ἦν ἀγαθόν, εἱ ἐν Τεγύραις ὡς πρότερον ἦν μαντεῖον, ἢ περὶ τὸ Πτῷον ὅπου μεθʼ ἡμέρας ἐντυχεῖν ἔστιν ἀνθρώπῳ νέμοντι; καὶ γὰρ τοῦτο δὴ τοὐνταῦθα πρεσβύτατον ὂν χρόνῳ τε δόξῃ τε κλεινότατον ὑπὸ θηρίου χαλεποῦ δρακαίνης πολὺν χρόνον ἔρημον γενέσθαι καὶ ἀπροσπέλαστον ἱστοροῦσιν, οὐκ ὀρθῶς τὴν ἀργίαν ἀλλʼ ἀνάπαλιν λαμβάνοντες· ἡ γὰρ ἐρημία τὸ θηρίον ἐπηγάγετο μᾶλλον ἢ τὸ θηρίον ἐποίησε τὴν ἐρημίαν. ἐπεὶ δὲ τῷ θεῷ δόξαν οὕτως ἥ θʼ Ἑλλὰς ἐρρώσθη πόλεσι καὶ τὸ χωρίον ἀνθρώποις ἐπλήθυνε, δυσὶν ἐχρῶντο προφήτισιν ἐν μέρει καθιεμέναις, καὶ τρίτη δʼ ἔφεδρος ἦν ἀποδεδειγμένη. νῦν δʼ ἔστι μία προφῆτις, καὶ οὐκ ἐγκαλοῦμεν ἐξαρκεῖ γὰρ αὕτη τοῖς δεομένοις. οὐ τοίνυν αἰτιατέον οὐδὲ τὸν θεόν· ἡ γὰρ οὖσα μαντικὴ καὶ διαμένουσα πᾶσίν ἐστιν ἱκανὴ καὶ πάντας ἀποπέμπει τυγχάνοντας ὧν χρῄζουσιν. ὥσπερ οὖν ἐννέα κήρυξιν ὁ Ἀγαμέμνων ἐχρῆτο, καὶ μόλις κατεῖχε τὴν ἐκκλησίαν διὰ πλῆθος, ἐνταῦθα δʼ ὄψεσθε μεθʼ ἡμέρας ὀλίγας ἐν τῷ θεάτρῳ μίαν φωνὴν ἐξικνουμένην εἰς πάντας· οὕτω τότε πλείοσιν ἐχρῆτο φωναῖς πρὸς πλείονας ἡ μαντικὴ, νῦν δὲ τοὐναντίον ἔδει θαυμάζειν τὸν θεόν, εἰ περιεώρα τὴν μαντικὴν ἀχρήστως δίκην ὕδατος ἀπορρέουσαν ἢ καθάπερ αἱ πέτραι ποιμένων ἐν ἐρημίᾳ καὶ βοσκημάτων φωναῖς ἀντηχοῦσαν.

9Ammonios bunları söyleyip ben susunca, Kleombrotos bana dönüp, "Sen de artık kâhin yerlerini yapanın da kaldıranın da tanrı olduğunu kabul ettin mi?" dedi.

"Hayır," dedim. "Hiçbir kâhin yerinin ya da kehanetin tanrının yüzünden ortadan kalktığını söylemiyorum. Tanrı bizim için başka birçok şeyi yapıp hazırlarken tabiat bazılarına yok oluş ve yoksunluk getirir; daha doğrusu yoksunluk olan madde çoğu kez kaçar ve üstün sebebin yaptığını çözer. Kehanet güçlerini de sanırım başka şeyler karartıp ortadan kaldırıyor, çünkü tanrı insanlara pek çok güzel şey verir ama ölümsüz hiçbir şey vermez; Sophokles'in dediği gibi 'tanrıların işleri de ölür, tanrılar ölmez'. Bu şeylerin ousiasını ve gücünü tabiatta ve maddede aramak gerektiğini söylerler, ilke ise hakkıyla tanrıya ayrılır. Eskiden Eurykles, şimdi Python denen karından konuşanlar gibi tanrının kendisinin sözcülerin bedenine girdiğini, onların ağızlarını ve seslerini alet olarak kullanıp konuştuğunu sanmak saflıktır, tam bir çocukluktur. Çünkü tanrıyı insanların ihtiyaçlarına karıştıran, onun vakarını gözetmez, aretēsinin itibarını ve büyüklüğünü korumaz."

9

εἰπόντος δὲ ταῦτα τοῦ Ἀμμωνίου κἀμοῦ σιωπῶντος, ὁ Κλεόμβροτος ἐμὲ προσαγορεύσας ἤδη σὺ τοῦτο δέδωκας ἔφη τὸ καὶ ποιεῖν ταυτὶ τὰ μαντεῖα καὶ ἀναιρεῖν τὸν θεόν;ʼ οὐκ ἔγωγʼ εἶπον· ἀναιρεῖσθαι μὲν γὰρ οὐδὲν αἰτίᾳ θεοῦ φημι μαντεῖον οὐδὲ χρηστήριον· ἀλλʼ ὥσπερ ἄλλα πολλὰ ποιοῦντος ἡμῖν ἐκείνου καὶ παρασκευάζοντος, ἐπάγει φθορὰν ἐνίοις καὶ στέρησιν ἡ φύσις, μᾶλλον δʼ ἡ ὕλη στέρησις οὖσα ἀναφεύγει πολλάκις καὶ ἀναλύει τὸ γιγνόμενον ὑπὸ τῆς κρείττονος αἰτίας, οὕτω μαντικῶν οἶμαι δυνάμεων σκοτώσεις ἑτέρας καὶ ἀναιρέσεις εἶναι, πολλὰ καλὰ τοῦ θεοῦ διδόντος ἀνθρώποις ἀθάνατον δὲ μηδέν· ὥστε θνήσκειν καὶ τὰ θεῶν θεοὺς δʼ οὒ κατὰ τὸν Σοφοκλέα. τὴν δʼ οὐσίαν αὐτῶν καὶ δύναμιν ἐν τῇ φύσει καὶ τῇ ὕλῃ φασὶ δεῖν ζητεῖν, τῷ θεῷ τῆς ἀρχῆς; ὥσπερ ἐστὶ δίκαιον φυλαττομένης. εὔηθες γάρ ἐστι καὶ παιδικὸν κομιδῇ τὸ οἴεσθαι τὸν θεὸν αὐτὸν ὥσπερ τοὺς ἐγγαστριμύθους, Εὐρυκλέας πάλαι νυνὶ δὲ Πύθωνας; προσαγορευομένους, ἐνδυόμενον εἰς τὰ σώματα τῶν προφητῶν ὑποφθέγγεσθαι, τοῖς ἐκείνων στόμασι καὶ φωναῖς χρώμενον ὀργάνοις. ὁ γὰρ θεὸν ἐγκαταμιγνὺς ἀνθρωπίναις χρείαις οὐ φείδεται τῆς σεμνότητος οὐδὲ τηρεῖ τὸ ἀξίωμα καὶ τὸ μέγεθος αὐτῷ τῆς ἀρετῆσ.

10Kleombrotos, "Doğru söylüyorsun," dedi. "Ama takdire ne ölçüde başvurulacağını kavramak ve belirlemek güç olduğundan, tanrıyı hiçbir şeyin sebebi saymayanlar da, hemen her şeyin sebebi sayanlar da ölçülü ve uygun olanı kaçırır. Platon'un doğan keyfiyetlere dayanak olan, bugün madde ve tabiat denen unsuru bularak filozofları birçok büyük aporiadan kurtardığını söyleyenler iyi söylüyor. Ama bence daha çok ve daha büyük aporiaları çözenler, daimōnlar soyunu tanrılarla insanlar arasına koyanlardır; bu soy, bizim ortaklığımızı bir bakıma toplayıp birbirine bağlar. Bu görüş ister Zerdüşt'ün ardıllarından magların olsun, ister Orpheus'tan gelen Trak görüşü, ister Mısır ya da Frig görüşü; ki her iki taraftaki ayinlerde, yapılan kutsal törenlere çok ölümlü ve yaslı şey karıştığını görünce böyle çıkarıyoruz. Yunanlardan Homeros'un iki adı hâlâ ortak kullandığı görülür, tanrılara bazen daimōn der. Hesiodos ise ilk olarak, akıl sahibi varlıkların dört soyunu açık seçik koydu: tanrılar, sonra daimōnlar, sonra kahramanlar, en sonda insanlar. Anlaşılan dönüşümü de bunlardan yapıyor: Altın soy birçok iyi daimōna, yarı tanrılar ise kahramanlara ayrılıyor. Başkaları dönüşümü bedenlerde olduğu gibi psykhēlerde de kabul eder. Nasıl ousia yukarı gittikçe topraktan suyun, sudan havanın, havadan ateşin doğduğu görülüyorsa, daha iyi psykhēler de insanlıktan kahramanlığa, kahramanlıktan daimōnluğa dönüşür. Daimōnlardan da az sayıda olanı, uzun zaman içinde aretē ile arınarak ilahîliğe bütünüyle katılır; bazılarıysa kendilerine hâkim olamayıp gevşer, yeniden ölümlü bedenlere girer ve buhar gibi sönük, soluk bir hayat sürer.

10

καὶ ὁ Κλεόμβροτος ὀρθῶς λέγεις ἀλλʼ ἐπεὶ λαβεῖν καὶ διορίσαι, πῶς χρηστέον καὶ μέχρι τίνων τῇ προνοίᾳ, χαλεπόν, οἱ μὲν οὐδενὸς; ἁπλῶς θεὸν οἱ δʼ ὁμοῦ τι πάντων αἴτιον ποιοῦντες ἀστοχοῦσι τοῦ μετρίου καὶ πρέποντος. εὖ μὲν οὖν λέγουσι καὶ οἱ λέγοντες, ὅτι Πλάτων τὸ ταῖς γεννωμέναις ποιότησιν ὑποκείμενον στοιχεῖον ἐξευρών, ὃ νῦν ὕλην καὶ φύσιν καλοῦσιν, πολλῶν ἀπήλλαξε καὶ μεγάλων ἀποριῶν τοὺς φιλοσόφους· ἐμοὶ δὲ δοκοῦσι πλείονας λῦσαι καὶ μείζονας ἀπορίας οἱ τὸ τῶν δαιμόνων γένος ἐν μέσῳ θέντες θεῶν καὶ ἀνθρώπων καὶ τρόπου τινὰ τὴν κοινωνίαν ἡμῶν συνάγον εἰς ταὐτὸ καὶ συνάπτον ἐξευρόντες· εἴτε μάγων τῶν περὶ Ζωροάστρην ὁ λόγος οὗτός ἐστιν, εἴτε Θρᾴκιος ἀπʼ Ὀρφέως εἴτʼ Αἰγύπτιος ἢ Φρύγιος, ὡς τεκμαιρόμεθα ταῖς ἑκατέρωθι τελεταῖς ἀναμεμιγμένα πολλὰ θνητὰ καὶ πένθιμα τῶν ὀργιαζομένων καὶ δρωμένων ἱερῶν ὁρῶντες. Ἑλλήνων δʼ Ὅμηρος μὲν ἔτι φαίνεται κοινῶς ἀμφοτέροις χρώμενος τοῖς ὀνόμασι καὶ τοὺς θεοὺς ἔστιν ὅτε δαίμονας προσαγορεύων· Ἡσίοδος δὲ καθαρῶς καὶ διωρισμένως πρῶτος ἐξέθηκε τῶν λογικῶν τέσσαρα γένη, θεοὺς εἶτα δαίμονας εἶθʼ ἥρωας, τὸ δʼ ἐπὶ πᾶσιν ἀνθρώπους, ἐξ ὧν ἔοικε ποιεῖν τὴν μεταβολήν, τοῦ μὲν χρυσοῦ γένους εἰς δαίμονας πολλοὺς κἀγαθοὺς τῶν δʼ ἡμιθέων εἰς ἥρωας ἀποκριθέντων. ἕτεροι δὲ μεταβολὴν τοῖς τε σώμασιν ὁμοίως ποιοῦσι καὶ ταῖς ψυχαῖς ὥσπερ γὰρ ἐκ γῆς ὕδωρ ἐκ δʼ ὕδατος ἀὴρ ἐκ δʼ ἀέρος πῦρ γεννώμενον ὁρᾶται, τῆς οὐσίας ἄνω φερομένης· οὕτως; ἐκ μὲν ἀνθρώπων εἰς ἥρωας ἐκ δʼ ἡρώων εἰς δαίμονας αἱ βελτίονες ψυχαὶ τὴν μεταβολὴν λαμβάνουσιν. ἐκ δὲ δαιμόνων ὀλίγαι μὲν ἐν χρόνῳ πολλῷ διʼ ἀρετῆς καθαρθεῖσαι παντάπασι θειότητος μετέσχον· ἐνίαις δὲ συμβαίνει μὴ κρατεῖν ἑαυτῶν, ἀλλʼ ὑφιεμέναις καὶ ἐνδυομέναις πάλιν σώμασι θνητοῖς ἀλαμπῆ καὶ ἀμυδρὰν ζωὴν ὥσπερ ἀναθυμίασιν ἴσχειν.

11Hesiodos, daimōnların da belli zaman devirleriyle öldüğünü düşünür. Naiad'ın ağzından süreyi ima ederek şöyle der:

Gaklayan karga dokuz kuşak yaşar
Genç insanların; geyik dört karga eder;
Üç geyik kadar yaşlanır kuzgun; Phoinix ise
Dokuz kuzgun; bizse on Phoinix,
Güzel saçlı Nymphalar, aigisli Zeus'un kızları.

Kuşağı doğru anlamayanlar bu süreyi çok büyük bir sayıya çıkarır. Oysa kuşak bir yıldır; böylece daimōnların ömrü toplam dokuz bin yedi yüz yirmi yıl eder. Matematikçilerin çoğu daha kısa sayar; Pindaros da daha uzun demez, Nymphaların 'ağaçla eşit bir ömür sınırı alarak' yaşadığını söyler; bu yüzden onlara hamadryas dendiğini de ekler."

Kleombrotos daha konuşurken Demetrios söze girdi: "Nasıl söylersin, Kleombrotos, bir insan kuşağına yıl dendiğini? Ne 'genç' ne de bazılarının okuduğu gibi 'yaşlanan' insanın hayat süresi bu kadardır. Hēbōntōn (genç) okuyanlar Herakleitos'a uyarak kuşağı otuz yıl yapar; babanın kendi oğlunun çocuk sahibi olduğunu gördüğü süredir bu. Bunun yerine gērōntōn (yaşlanan) yazanlar ise kuşağa yüz sekiz yıl verir, çünkü elli dört yıl, insan hayatının ortasıdır: Bu sayı birimden, ilk iki düzlem sayısından, iki kareden ve iki kübden oluşur; Platon da psykhēnin doğuşunda bu sayıları almıştır. Bütün söz Hesiodos'ta ekpyrosise ima gibi görünür; o zaman sularla birlikte Nymphaların da tükenmesi doğaldır:

Güzel korularda yaşayanlar,
Irmak kaynaklarında ve otlu çayırlarda."

11

ὁ δʼ Ἡσίοδος οἴεται καὶ περιόδοις τισὶ χρόνων γίγνεσθαι τοῖς δαίμοσι τὰς τελευτάς· λέγει γὰρ ἐν τῷ τῆς Ναΐδος προσώπῳ καὶ τὸν χρόνον αἰνιττόμενος ἐννέα τοι ζώει γενεὰς λακέρυζα κορώνη, ἀνδρῶν ἡβώντων ἔλαφος δέ τε τετρακόρωνος τρεῖς δʼ ἐλάφους ὁ κόραξ γηράσκεται αὐτὰρ ὁ φοίνιξ ἐννέα τοὺς κόρακας· δέκα δʼ ἡμεῖς τοὺς φοίνικας νύμφαι ἐυπλόκαμοι, κοῦραι Διὸς αἰγιόχοιο. τοῦτον τὸν χρόνον εἰς πολὺ πλῆθος ἀριθμοῦ συνάγουσιν οἱ μὴ καλῶς δεχόμενοι τὴν γενεάν. ἔστι γὰρ ἐνιαυτός ὥστε γίγνεσθαι τὸ σύμπαν ἐννακισχίλια ἔτη καὶ ἑπτακόσια καὶ εἴκοσι τῆς τῶν δαιμόνων ζωῆς. ἔλαττον μὲν οὖν νομίζουσιν οἱ πολλοὶ τῶν μαθηματικῶν, πλέον δʼ οὐδὲ Πίνδαρος εἴρηκεν εἰπὼν τὰς νύμφας ζῆν ἰσοδένδρου τέκμωρ αἰῶνος λαχοίσας, διὸ καὶ καλεῖν αὑτὰς ἁμαδρυάδας. ἔτι δʼ αὐτοῦ λέγοντος, Δημήτριος ὑπολαβών πῶς ἔφη λέγεις, ὦ Κλεόμβροτε, γενεὰν ἀνδρὸς εἰρῆσθαι τὸν ἐνιαυτόν; οὔτε γάρ ἡβῶντος οὔτε γηρῶντος, ὡς ἀναγιγνώσκουσιν ἔνιοι, χρόνος ἀνθρωπίνου βίου τοσοῦτὸς ἐστιν. ἀλλʼ οἱ μὲν ἡβώντων ἀναγιγνώσκοντες ἔτη τριάκοντα ποιοῦσι τὴν γενεὰν καθʼ Ἡράκλειτον, ἐν ᾧ χρόνῳ γεννῶντα παρέχει τὸν ἐξ αὑτοῦ γεγεννημένον ὁ γεννήσας. οἱ δὲ γηρώντων πάλιν οὐχ ἡβώντων γράφοντες ὀκτὼ καὶ ἑκατὸν ἔτη νέμουσι τῇ γενεᾷ · τὰ γὰρ πεντήκοντα καί τέσσαρα μεσούσης ὅρον ἀνθρωπίνης ζωῆς εἶναι, συγκείμενον ἔκ τε τῆς ἀρχῆς καὶ τῶν πρώτων δυεῖν ἐπιπέδων καὶ δυεῖν τετραγώνων καὶ δυεῖν κύβων, οὓς καὶ Πλάτων ἀριθμοὺς ἔλαβεν ἐν τῇ ψυχογονίᾳ. καὶ ὁ λόγος ὅλως ᾐνίχθαι δοκεῖ τῷ Ἡσιόδῳ πρὸς τὴν ἐκπύρωσιν, ὁπηνίκα συνεκλείπειν τοῖς ὑγροῖς εἰκός ἐστι τὰς Νύμφας, αἵ τʼ ἄλσεα καλὰ νέμονται καὶ πηγὰς ποταμῶν καὶ πίσεα ποιήεντα.

12Kleombrotos, "Bunları birçok kişiden duyuyorum," dedi. "Stoa'nın ekpyrosisinin, Herakleitos'un ve Orpheus'un dizelerini sardığı gibi Hesiodos'unkileri de sarıp tutuşturduğunu görüyorum. Ama ne dünyanın yok oluşundan söz edilmesine katlanırım ne de imkânsız şeyler […], özellikle karga ve geyik için söylenenlerin aşırılığa götürülmesine. Yıl, mevsimlerin getirdiği ve toprağın bitirdiği hemen her şeyin başlangıcını ve sonunu kendinde taşımaz mı? Ona insanların kuşağı denmesi de yersiz değildir. Siz de Hesiodos'un kuşaktan insan hayatını kastettiğini kabul ediyorsunuz herhâlde. Öyle değil mi?"

Demetrios onayladı.

"Şu da açık," dedi Kleombrotos. "Çoğu kez ölçen de ölçülen de aynı adla anılır: kotyle, khoinix, amphora, medimnos. Bütün sayıların en küçük ölçüsü ve başlangıcı olan birime sayı dediğimiz gibi, insan hayatını ilk ölçtüğümüz yılı da ölçülenin adıyla kuşak diye adlandırmıştır. Üstelik onların ürettiği sayıların, sayılar arasında ün yapmış, parlak hiçbir özelliği yok. Dokuz bin yedi yüz yirmi ise birimden başlayan ardışık dört sayının toplanmasıyla ve dört katının alınmasıyla doğar: Her iki yoldan kırk eder. Bu kırk beş kez üçlenince söz konusu sayıyı verir. Ama bu konuda Demetrios'la tartışmamıza gerek yok. Bir daimōnun psykhēsinin, bir kahramanın hayatının değiştiği süre ister daha uzun ister daha kısa, ister belirli ister belirsiz olsun, istenen şey bilge ve eski tanıklarla yine de gösterilmiş olur: Tanrılarla insanların sınırında bulunan, ölümlü hâllere ve zorunlu değişimlere açık bazı tabiatlar vardır; bunları atalarımızın kanununa uyarak daimōn sayıp öyle adlandırmak ve onlara saygı göstermek doğrudur.

12

καὶ ὁ Κλεόμβροτος ἀκούω ταῦτʼ ἔφη πολλῶν καὶ ὁρῶ τὴν Στωικὴν ἐκπύρωσιν ὥσπερ τὰ Ἡρακλείτου καὶ Ὀρφέως ἐπινεμομένην ἔπη οὕτω καὶ τὰ Ἡσιόδου καὶ συνεξάπτουσαν ἀλλʼ οὔτε τοῦ κόσμου τὴν φθορὰν ἀνέχομαι λεγομένην, τὰ τʼ ἀμήχανα […] καὶ ὧν ὑπόμνησις τῶν φωνῶν μάλιστα περὶ τὴν κορώνην καὶ τὴν ἔλαφον ἐκδύεσθαι ἐπὶ τοὺς ὑπερβάλλοντας. οὐκ ἐνιαυτὸς ἀρχὴν ἐν, αὑτῷ καὶ τελευτὴν ὁμοῦ τι πάντων ὧν φέρουσιν ὧραι γῆ δὲ φύει περιέχων, οὐδʼ ἀνθρώπων ἀπὸ τρόπου γενεὰ κέκληται. καὶ γὰρ ὑμεῖς ὁμολογεῖτε δήπου τὸν Ἡσίοδον ἀνθρωπίνην ζωὴν τὴν γενεὰν λέγειν. ἦ γὰρ οὐχ οὕτως· συνέφησεν ὁ Δημήτριος. ἀλλὰ μὴν κἀκεῖνο δῆλον ὁ Κλεόμβροτος; εἶπε τὸ πολλάκις τὸ μετροῦν καὶ τὰ μετρούμενα τοῖς αὐτοῖς ὀνόμασι προσαγορεύεσθαι, κοτύλην καὶ χοίνικα καὶ ἀμφορέα καὶ μέδιμνον. ὃν τρόπον οὖν τοῦ παντὸς ἀριθμοῦ τὴν μονάδα μέτρον οὖσαν ἐλάχιστον καὶ ἀρχὴν ἀριθμὸν καλοῦμεν· οὕτω τὸν ἐνιαυτόν, ᾧ πρώτῳ μετροῦμεν ἀνθρώπου βίον, ὁμωνύμως τῷ μετρουμένῳ γενεὰν ὠνόμασεν. καὶ γὰρ οὓς μὲν ἐκεῖνοι ποιοῦσιν ἀριθμοὺς οὐδὲν ἔχουσι τῶν νενομισμένων ἐπιφανῶν καὶ λαμπρῶν ὡς ἐν ἀριθμοῖς· ὁ δὲ τῶν ἐννακισχιλίων ἑπτακοσίων εἴκοσι τὴν γένεσιν ἔσχηκε συνθέσει μὲν ἐκ τῶν ἀπὸ μονάδος τεσσάρων ἐφεξῆς τετράκις γενομένων τεσσάρων · τεσσαράκοντα γὰρ ἑκατέρως γίγνεται. ταῦτα δὲ πεντάκις τριγωνισθέντα τὸν ἐκκείμενον ἀριθμὸν παρέσχεν. ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων οὐκ ἀναγκαῖον ἡμᾶς Δημητρίῳ διαφέρεσθαι. καὶ γὰρ κἂν πλείων ὁ χρόνος κἂν ἐλάττων κἄν τεταγμένος κἂν ἄτακτος, ἐν ᾧ μεταλλάττει δαίμονος ψυχὴ καὶ ἥρωος βίος, οὐδὲν ἧττον ἐφʼ ᾧ βούλεται δεδείξεται μετὰ μαρτύρων σοφῶν καὶ παλαιῶν, ὅτι φύσεις εἰσί τινές ὥσπερ ἐν μεθορίῳ θεῶν καὶ ἀνθρώπων, δεχόμεναι πάθη θνητὰ καὶ μεταβολὰς ἀναγκαίας, οὓς δαίμονας ὀρθῶς ἔχει κατὰ νόμον πατέρων ἡγουμένους καὶ ὀνομάζοντας σέβεσθαι.

13Platon'un arkadaşı Ksenokrates bu söze örnek olarak üçgenleri kullandı: Eşkenarı ilahî olana, çeşitkenarı ölümlüye, ikizkenarı daimōnlara benzetti. Çünkü biri her yönden eşit, öteki her yönden eşitsiz, üçüncüsü kısmen eşit kısmen eşitsizdir; tıpkı hem ölümlünün hâline hem tanrının gücüne sahip olan daimōn tabiatı gibi. Tabiat da hissedilir suretler ve görünen benzerlikler koymuştur: Tanrılar için güneşi ve yıldızları, ölümlüler için de ışıltıları, kuyruklu yıldızları ve kayan yıldızları. Euripides de şu sözlerinde böyle benzetmiştir:

Daha demin eti gürbüz olan adam, gökten düşen
Bir yıldız gibi söndü, soluğunu havaya salarak.

Ayı ise gerçekten karışık bir cisim ve daimōnsal bir taklit gibi görüyorlardı, çünkü görünen küçülmeleri, büyümeleri ve değişimleri bu soyun devrine uygundu. Bu yüzden ona kimi topraksı yıldız, kimi Olympos toprağı, kimi yerin de göğün de payı olan Hekate'nin kısmeti demiştir. Yer ile ay arasındaki havayı biri kaldırıp çekip alsa, ortada boş ve bağsız bir alan oluşur, bütünün birliği ve ortaklığı çözülür. Daimōn soyunu kabul etmeyenler de öyle yapar: Tanrıların işleriyle insanların işlerini birbirine karışmaz ve bağsız kılar, Platon'un dediği gibi tercümanlık ve hizmetkârlık yapan tabiatı ortadan kaldırırlar; ya da bizi tanrıyı insan hâllerine ve işlerine sokmaya, Thessalialı kadınların ayı indirdiği söylendiği gibi ihtiyaçlarımız için aşağı çekmeye, böylece her şeyi birbirine karıştırmaya zorlarlar. O kadınların hilesine ise kadınlar arasında inanılmıştı, çünkü söylendiğine göre Hegetor'un kızı astronom Aglaonike her ay tutulmasında büyü yapıyor, ayı indiriyor gibi davranırmış.

Biz ise ne bazı kehanetlerin tanrısız olduğunu, ayinlerin ve kutsal törenlerin tanrılarca ihmal edildiğini söyleyenlere kulak verelim, ne de tanrının bu işlerin içinde dolaştığı, hazır bulunduğu, onlarla uğraştığı kanaatine varalım. Bunları hakkıyla tanrıların görevlilerine, hizmetkâr ve kâtipleri olanlara bırakalım: Daimōnları ilahî törenlerin denetçileri, gizli ayinlerin yöneticileri sayalım, başkalarının da büyük ve kibirli haksızlıkları cezalandırmak için dolaştığını kabul edelim. Hesiodos bir kısmına pek saygıyla 'kutsal' ve 'zenginlik verenler' der, bu 'kraliyet ayrıcalığına' sahip olduklarını söyler, çünkü iyilik etmek kraliyet işidir. İnsanlarda olduğu gibi daimōnlarda da aretē farkları vardır: Hâllere açık ve akıl dışı kısmın bazılarında zayıf ve sönük bir kalıntısı, sanki bir artığı kalmıştır; bazılarında ise bu kısım çoktur ve zor söner. Bunun izlerini ve simgelerini pek çok yerde kurbanlar, ayinler ve masallar serpiştirilmiş olarak saklar ve korur.

13

παράδειγμα δὲ τῷ λόγῳ Ξενοκράτης μὲν ὁ Πλάτωνος; ἑταῖρος ἐποιήσατο τὸ τῶν τριγώνων, θείῳ μὲν ἀπεικάσας· τὸ ἰσόπλευρον θνητῷ δὲ τὸ σκαληνὸν τὸ δʼ ἰσοσκελὲς δαιμονίῳ· τὸ μὲν γὰρ ἴσον πάντῃ τὸ δʼ ἄνισον πάντῃ, τὸ δὲ πῆ μὲν ἴσον πῆ δʼ ἄνισον, ὥσπερ ἡ δαιμόνων φύσις ἔχουσα καὶ πάθος θνητοῦ καὶ θεοῦ δύναμιν. ἡ δὲ φύσις αἰσθητὰς εἰκόνας ἐξέθηκε καὶ ὁμοιότητας ὁρωμένας, θεῶν μὲν ἥλιον καὶ ἄστρα θνητῶν δὲ σέλα καὶ κομήτας καὶ διᾴττοντας, ὡς Εὐριπίδης εἴκασεν ἐν οἷς εἶπεν ὁ δʼ ἄρτι θάλλων σάρκα, διοπετὴς; ὅπως ἀστὴρ ἀπέσβη, πνεῦμʼ ἀφεὶς ἐς αἰθέρα. μικτὸν δὲ σῶμα καὶ μίμημα δαιμόνιον ὄντως τὴν σελήνην, τῷ τῇ τούτου τοῦ γένους συνᾴδειν περιφορᾷ, φθίσεις φαινομένας δεχομένην καὶ αὐξήσεις καὶ μεταβολὰς ὁρῶντες, οἱ μὲν ἄστρον γεῶδες οἱ δʼ ὀλυμπίαν γῆν οἱ δὲ χθονίας ὁμοῦ καὶ οὐρανίας κλῆρον Ἑκάτης προσεῖπον. ὥσπερ οὖν εἰ τὸν ἀέρα τις ἀνέλοι καὶ ὑποσπάσειε τὸν μεταξὺ γῆς καὶ σελήνης, ἐν μέσῳ κενῆς καὶ ἀσυνδέτου χώρας γενομένης τὴν ἑνότητα διαλύσει καὶ τὴν κοινωνίαν τοῦ παντός, οὕτως οἱ δαιμόνων γένος μὴ ἀπολείποντες, ἀνεπίμικτα τὰ τῶν θεῶν καὶ ἀνθρώπων ποιοῦσι καὶ ἀσυνάλλακτα, τὴν ἑρμηνευτικὴν, ὡς Πλάτων ἔλεγεν, καὶ διακονικὴν ἀναιροῦντες φύσιν, ἢ πάντα φύρειν ἅμα καὶ ταράττειν ἀναγκάζουσιν ἡμᾶς τοῖς ἀνθρωπίνοις πάθεσι καὶ πράγμασι τὸν, θεὸν ἐμβιβάζοντας καὶ κατασπῶντας ἐπὶ τὰς χρείας, ὥσπερ αἱ Θετταλαὶ λέγονται τὴν σελήνην. ἀλλʼ ἐκείνων μὲν ἐν γυναιξὶ τὸ πανοῦργον ἔσχε πίστιν, Ἀγλαονίκης τῆς Ἡγήτορος, ὥς φασιν, ἀστρολογικῆς γυναικός, ἐν ἐκλείψει σελήνης ἀεὶ προσποιουμένης γοητεύειν καὶ καθαιρεῖν αὐτήν. ἡμεῖς δὲ μήτε μαντείας τινὰς ἀθειάστους εἶναι λέγοντας ἢ τελετὰς καὶ ὀργιασμοὺς ἀμελουμένους ὑπὸ θεῶν ἀκούωμεν μήτʼ αὖ πάλιν τὸν θεὸν ἐν τούτοις ἀναστρέφεσθαι καὶ παρεῖναι καὶ συμπραγματεύεσθαι δοξάζωμεν, ἀλλʼ οἷς δίκαιόν ἐστι ταῦτα λειτουργοῖς θεῶν ἀνατιθέντες ὥσπερ ὑπηρέταις καὶ γραμματεῦσι, δαίμονας νομίζωμεν ἐπισκόπους θείων ἱερῶν καὶ μυστηρίων ὀργιαστάς· ἄλλους δὲ τῶν ὑπερηφάνων καὶ μεγάλων τιμωροὺς ἀδικιῶν περιπολεῖν. τοὺς δὲ πάνυ σεμνῶς ὁ Ἡσίοδος ἁγνούς προσεῖπε πλουτοδότας, καὶ τοῦτο γέρας βασιλήιον ἔχοντας, βασιλικοῦ τοῦ εὖ ποιεῖν ὄντος. εἰσὶ γάρ, ὡς ἀνθρώποις, καὶ δαίμοσιν ἀρετῆς διαφοραὶ καὶ τοῦ παθητικοῦ καὶ ἀλόγου τοῖς μὲν ἀσθενὲς καὶ ἀμαυρὸν ἔτι λείψανον ὥσπερ περίττωμα, τοῖς δὲ πολὺ καὶ δυσκατάσβεστον ἔνεστιν, ὧν ἴχνη καὶ σύμβολα πολλαχοῦ θυσίαι καὶ τελεταὶ καὶ μυθολογίαι σῴζουσι καὶ διαφυλάττουσιν ἐνδιεσπαρμένα.

14Daimōnlar hakkındaki hakikatin en büyük yansımalarını ve görüntülerini sunan gizli ayinler konusunda ise, Herodotos'un dediği gibi, ağzım kapalı kalsın. Ama uğursuz ve kasvetli günler gibi, çiğ et yenen, parçalamaların, oruçların ve göğüs dövmelerin yapıldığı bayramlar ve kurbanlar var; pek çok yerde de kutsal törenler önünde açık saçık sözler, "çılgınlıklar ve boyun savuran kargaşada kopan haykırışlar" var. Bunların hiçbir tanrı için değil, kötü daimōnları uzaklaştırmak için yapılan yatıştırma ve teselli törenleri olduğunu söylerim. Eskiden yapılan insan kurbanlarını da tanrıların istemesi ya da kabul etmesi inandırıcı değildir. Krallar ve komutanlar çocuklarını verip kurbana başlar ve keserken bunu boşuna kabul etmezdi: Sert ve huysuz intikam ruhlarının öfkesini ve kırgınlığını yatıştırıp gideriyor, kimilerinin de deli, tiranca arzularını doyuruyorlardı; bu varlıklar bedenlerle ve bedenler aracılığıyla birleşemez, birleşmek de istemezdi. Herakles bir kız yüzünden Oikhalia'yı kuşattığı gibi, güçlü ve zorba daimōnlar da bedende bulunan bir insan psykhēsini istediklerinde, istediklerini alıp ele geçirene dek şehirlere veba, toprağa kıtlık getirir, savaşlar ve iç kavgalar çıkarır.

Bazılarının başına bunun tersi gelmiştir. Girit'te uzun süre kaldığım sırada tuhaf bir bayram gördüm: Başsız bir adam sureti gösteriyor ve bunun Meriones'in babası Molos olduğunu, bir Nympha'ya zorla sahip olunca başsız bulunduğunu söylüyorlardı.

14

περὶ μὲν οὖν τῶν μυστικῶν, ἐν οἷς τὰς μεγίστας ἐμφάσεις καὶ διαφάσεις λαβεῖν ἔστι τῆς περὶ δαιμόνων ἀληθείας, εὔστομά μοι κείσθω καθʼ Ἡρόδοτον· ἑορτὰς δὲ καὶ θυσίας, ὥσπερ ἡμέρας ἀποφράδας καὶ σκυθρωπάς, ἐν αἷς ὠμοφαγίαι καὶ διασπασμοὶ νηστεῖαί τε καὶ κοπετοί, πολλαχοῦ δὲ πάλιν αἰσχρολογίαι πρὸς ἱεροῖς μανίαι τʼ ἀλαλαὶ τʼ ὀρινόμεναι ῥιψαύχενι σὺν κλόνῳ, θεῶν μὲν οὐδενὶ δαιμόνων δὲ φαύλων ἀποτροπῆς ἕνεκα φήσαιμʼ ἂν τελεῖσθαι μειλίχια καὶ παραμύθια. καὶ τὰς πάλαι ποιουμένας ἀνθρωποθυσίας οὔτε θεοὺς ἀπαιτεῖν ἢ προσδέχεσθαι πιθανόν ἐστιν, οὔτε μάτην ἂν ἐδέχοντο βασιλεῖς καὶ στρατηγοὶ παῖδας αὑτῶν ἐπιδιδόντες καὶ καταρχόμενοι καὶ σφάττοντες, ἀλλὰ χαλεπῶν καὶ δυστρόπων ὀργὰς καὶ βαρυθυμίας ἀφοσιούμενοι καὶ ἀποπιμπλάντες ἀλαστόρων ἐνίων δὲ μανικοὺς καὶ τυραννικοὺς ἔρωτας, οὐ δυναμένων οὐδὲ βουλομένων σώμασι καὶ διὰ σωμάτων ὁμιλεῖν. ἀλλʼ ὥσπερ Ἡρακλῆς Οἰχαλίαν ἐπολιόρκει διὰ παρθένον, οὕτως ἰσχυροὶ καὶ βίαιοι δαίμονες ἐξαιτούμενοι ψυχὴν ἀνθρωπίνην περιεχομένην σώματι λοιμούς τε πόλεσι καὶ γῆς ἀφορίας ἐπάγουσι καὶ πολέμους καὶ στάσεις ταράττουσιν, ἄχρι οὗ λάβωσι καὶ τύχωσιν οὖ ἐρῶσιν. ἔνιοι δὲ τοὐναντίον ἔπαθον, ὥσπερ ἐν Κρήτῃ χρόνον συχνὸν διάγων ἔγνων ἄτοπόν τινα τελουμένην ἑορτήν, ἐν ᾗ καὶ εἴδωλον ἀνδρὸς ἀκέφαλον ἀναδεικνύουσι καὶ λέγουσιν ὡς οὗτος ἦν Μόλος ὁ Μηριόνου πατήρ, νύμφῃ δὲ πρὸς βίαν συγγενόμενος ἀκέφαλος εὑρεθείη.

15Masallarda ve ilahilerde anlatılıp söylenen kaçırılmalar, tanrıların dolaşmaları, saklanmaları, sürgünleri ve kölelikleri tanrıların değil, daimōnların başına gelenlerdir; aretē ve güçlerinden ötürü anılır. Aiskhylos'un "kutsal Apollon, gökten sürgün tanrı" dediği de, Sophokles'in Admetos'unun "Horozum onu değirmene götürdü" dediği de tanrı değildir. Hakikatten en çok sapanlar Delphoi'nin teologlarıdır: Burada bir zamanlar tanrının kâhin yeri için bir yılanla savaştığını sanırlar, şairlerin ve hikâye yazarlarının tiyatrolarda yarışırken bunu söylemesine izin verirler, sanki bu kişiler bile bile en kutsal törenlerinin aleyhine tanıklık ediyormuş gibi."

Tarihçi Philippos da oradaydı. Şaşırdı ve yarışanların hangi kutsal törenlerin aleyhine tanıklık ettiğini düşündüğünü sordu.

"Kâhin yeriyle ilgili törenlerin," dedi Kleombrotos, "yakınlarda şehrin Pylai'nin dışındaki bütün Yunanları Tempe'ye kadar ayine götürdüğü törenlerin. Çünkü burada dokuz yılda bir harman yerinin çevresine kurulan kulübe, ejderhanın in gibi bir deliği değil, bir tiranın ya da kralın konutunun taklididir. Doloneia denen yoldan sessizce ona saldırılır, annesi babası sağ olan bir oğlanı yanan meşalelerle götürürler; kulübeye ateş verip masayı devirir ve geriye bakmadan tapınağın kapılarından kaçarlar. Son olarak oğlanın dolaşmaları ve köleliği ile Tempe'de yapılan arınmalar büyük bir lanet ve cüret şüphesi uyandırır. Çünkü gülünçlüğün daniskasıdır, dostum, Apollon'un bir hayvanı öldürüp arınmak için Yunanistan'ın ucuna kaçması, orada sunular dökmesi, insanların intikam ruhları dedikleri, unutulmaz ve eski lekelerin hatırasıyla peşe düşen daimōnların hıncını yatıştırmak için yaptıklarını yapması. Bu kaçış ve göç hakkında duyduğum bir açıklama var, korkunç derecede tuhaf ve şaşırtıcıdır; ama bir gerçek payı varsa, o zamanlar kâhin yerinde olup bitenin küçük ve sıradan bir şey olmadığını düşünelim.

Ama Empedokles'in dediği gibi,

Masalların tepelerini birbirine ekleyerek

tek bir patika izlememiş gibi görünmeyeyim, izin verin de ilk sözlerimi uygun sonuca bağlayayım; zaten oraya gelmiş bulunuyoruz. Birçoklarından sonra biz de cesaret edip söyleyelim: Kâhin yerlerinin ve kehanetlerin başına getirilen daimōnlar bütünüyle ayrılınca bunlar da birlikte tükenir; kaçınca ya da göç edince güçlerini yitirir; sonra uzun zamanda geri geldiklerinde, kullananlar yanlarında durup hazır olunca aletler gibi yeniden ses çıkarırlar."

15

καὶ μὴν ὅσας ἔν τε μύθοις καὶ ὕμνοις λέγουσι καὶ ᾄδουσι, τοῦτο μὲν ἁρπαγὰς τοῦτο δὲ πλάνας θεῶν κρύψεις τε καὶ φυγὰς καὶ λατρείας, οὐ θεῶν εἰσιν ἀλλὰ δαιμόνων παθήματα καὶ τύχαι μνημονευόμεναι διʼ ἀρετὴν καὶ δύναμιν αὐτῶν, καὶ οὔτʼ Αἰσχύλος εἶπεν ἁγνόν τʼ Ἀπόλλω φυγάδʼ ἀπʼ οὐρανοῦ θεόν, οὔτʼ ὁ Σοφοκλέους Ἄδμητος οὑμὸς δʼ ἀλέκτωρ αὐτὸν ἦγε πρὸς μύλην. πλεῖστον δὲ τῆς ἀληθείας διαμαρτάνουσιν οἱ Δελφῶν θεολόγοι, νομίζοντες ἐνταῦθά ποτε πρὸς ὄφιν τῷ θεῷ περὶ τοῦ χρηστηρίου μάχην γενέσθαι, καὶ ταῦτα ποιητὰς καὶ λογογράφους ἐν θεάτροις ἀγωνιζομένους λέγειν ἐῶντες, ὥσπερ ἐπίτηδες ἀντιμαρτυροῦντας ὧν δρῶσιν ἱεροῖς τοῖς ἁγιωτάτοις. θαυμάσαντος δὲ τοῦ Φιλίππου ʽ παρῆν γὰρ ὁ συγγραφεὺσʼ καὶ πυθομένου, τίσιν ἀντιμαρτυρεῖν θείοις οἴεται τοὺς ἀγωνιζομένους· τούτοις ἔφη τοῖς περὶ τὸ χρηστήριον, οἷς ἄρτι τοὺς ἔξω Πυλῶν πάντας Ἕλληνας ἡ πόλις κατοργιάζουσα μέχρι Τεμπῶν ἐλήλακεν. ἥ τε γὰρ ἱσταμένη καλιὰς ἐνταῦθα περὶ τὴν ἅλω διʼ ἐννέα ἐτῶν οὐ φωλεώδης τοῦ δράκοντος χειά, ἀλλὰ μίμημα τυραννικῆς ἢ βασιλικῆς ἐστιν οἰκήσεως· ἥ τε μετὰ σιγῆς ἐπʼ αὐτὴν διὰ τῆς ὀνομαζομένης Δολωνίας ἔφοδος, μὴ αἰόλα δὲ τὸν ἀμφιθαλῆ κόρον ἡμμέναις δᾳσὶν ἄγουσι, καὶ προσβαλόντες τὸ πῦρ τῇ καλιάδι καὶ τὴν τράπεζαν ἀνατρέψαντες ἀνεπιστρεπτὶ φεύγουσι διὰ τῶν θυρῶν τοῦ ἱεροῦ · καὶ τελευταῖον αἳ τε πλάναι καὶ ἡ λατρεία τοῦ παιδὸς οἵ τε γιγνόμενοι περὶ τὰ Τέμπη καθαρμοὶ μεγάλου τινὸς ἄγους καὶ τολμήματος ὑποψίαν ἔχουσι. παγγέλοιον γάρ ἐστιν, ὦ ἑταῖρε, τὸν Ἀπόλλωνα κτείναντα θηρίον φεύγειν ἐπὶ πέρατα τῆς Ἑλλάδος ἁγνισμοῦ δεόμενον, εἶτʼ ἐκεῖ χοάς τινας χεῖσθαι καὶ δρᾶν ἃ δρῶσιν ἄνθρωποι μηνίματα δαιμόνων ἀφοσιούμενοι καὶ πραΰνοντες, οὓς ἀλάστορας καὶ παλαμναίους ὀνομάζουσιν, ὡς ἀλήστων τινῶν καὶ παλαιῶν μιασμάτων μνήμαις ἐπεξιόντας. ὃν δʼ ἤκουσα λόγον ἤδη περὶ τῆς φυγῆς ταύτης καὶ τῆς μεταστάσεως, ἄτοπος μὲν ἐστι δεινῶς καὶ παράδοξος· εἰ δʼ ἀληθείας τι μετέχει, μὴ μικρὸν οἰώμεθα μηδὲ κοινὸν εἶναι τὸ πραχθὲν τοῖς τότε χρόνοις περὶ τὸ χρηστήριον. ἀλλʼ ἵνα μὴ τὸ Ἐμπεδόκλειον ποιεῖν δόξω κορυφὰς ἑτέρας ἑτέρῃσι προσάπτων μύθων, μήτε λέγειν ἀτραπὸν μίαν, ἐάσατέ με τοῖς πρώτοις τὸ προσῆκον ἐπιθεῖναι τέλος ἤδη γὰρ ἐπʼ αὐτῷ γεγόναμεν· καὶ τετολμήσθω μετὰ πολλοὺς εἰρῆσθαι καὶ ἡμῖν, ὅτι τοῖς περὶ τὰ μαντεῖα καὶ χρηστήρια τεταγμένοις δαιμονίοις ἐκλείπουσὶ τε κομιδῇ συνεκλείπει τὰ τοιαῦτα, καὶ φυγόντων ἢ μεταστάντων ἀποβάλλει τὴν δύναμιν, εἶτα παρόντων αὐτῶν διὰ χρόνου πολλοῦ καθάπερ ὄργανα φθέγγεται τῶν χρωμένων ἐπιστάντων καὶ παρόντων.

16Kleombrotos bunları anlatınca Herakleon, "Burada dine yabancı, ayine girmemiş, tanrılar hakkında bizimle uyuşmaz kanaatler taşıyan kimse yok," dedi. "Yine de kendimize dikkat edelim, Philippos, farkında olmadan söze tuhaf ve büyük varsayımlar koymayalım."

Philippos, "İyi söylüyorsun," dedi, "ama Kleombrotos'un ileri sürdüklerinden seni en çok rahatsız eden ne?"

Herakleon, "Kâhin yerlerinin başında, yer işlerinden uzak durmaları uygun olan tanrıların değil de tanrıların hizmetkârı daimōnların bulunması bana kötü bir görüş gibi gelmiyor," dedi. "Ama Empedokles'in dizelerinden neredeyse avuç avuç alıp bu daimōnlara günahlar, felaketler ve tanrıların kovduğu dolaşmalar yüklemek, sonunda da insanlarda olduğu gibi ölüm varsaymak bence fazla cüretli, fazla barbarcadır."

Kleombrotos, Philippos'a gencin kim olduğunu ve nereli olduğunu sordu. Adını ve şehrini öğrenince, "Tuhaf sözler söylediğimizin biz de farkındayız, Herakleon," dedi. "Ama büyük konularda büyük ilkelere başvurmadan kanaatte akla yakın olana varılamaz. Sen ise verdiğini geri aldığının farkında değilsin. Daimōnların varlığını kabul ediyorsun, ama kötü ve ölümlü olmalarını reddederek onları artık daimōn olarak bırakmıyorsun. Ousiaca yok olmazlığa, aretēce etkilenmezliğe ve hatasızlığa sahiplerse tanrılardan ne farkları kalır?"

16

ταῦτα τοῦ Κλεομβρότου διελθόντος, ὁ Ἡρακλέων οὐδεὶς μέν ἔφη τῶν βεβήλων καὶ ἀμυήτων καὶ περὶ θεῶν δόξας ἀσυγκράτους ἡμῖν ἐχόντων πάρεστιν · αὐτοὶ δὲ παραφυλάττωμεν αὑτούς, ὦ Φίλιππε, μὴ λάθωμεν ἀτόπους ὑποθέσεις καὶ μεγάλας τῷ λόγῳ διδόντες. εὖ λέγεις ὁ Φίλιππος εἶπεν ἀλλὰ τί μάλιστά σε δυσωπεῖ τῶν ὑπὸ Κλεομβρότου τιθεμένων καὶ ὁ Ἡρακλέων τὸ μὲν ἐφεστάναι τοῖς χρηστηρίοις εἶπε μὴ θεοὺς οἷς ἀπηλλάχθαι τῶν περὶ γῆν προσῆκόν ἐστιν, ἀλλὰ δαίμονας ὑπηρέτας θεῶν, οὐ δοκεῖ μοι κακῶς ἀξιοῦσθαι τὸ δὲ τοῖς δαίμοσι τούτοις μονονουχὶ δράγδην λαμβάνοντας ἐκ τῶν ἐπῶν τῶν Ἐμπεδοκλέους ἁμαρτίας καὶ ἄτας καὶ πλάνας θεηλάτους ἐπιφέρειν, τελευτῶντας δὲ καὶ θανάτους ὥσπερ ἀνθρώπων ὑποτίθεσθαι, θρασύτερον ἡγοῦμαι καὶ βαρβαρικώτερον. ἠρώτησεν οὖν ὁ Κλεόμβροτος τὸν Φίλιππον, ὅστις εἴη καὶ ὁπόθεν ὁ νεανίας· πυθόμενος δὲ τοὔνομα καὶ τὴν πόλιν οὐδʼ αὐτούς ἡμᾶς ἔφη λανθάνομεν, ὦ Ἡρακλέων, ἐν λόγοις ἀτόποις γεγονότες· ἀλλʼ οὐκ ἔστι περὶ πραγμάτων μεγάλων μὴ μεγάλαις προσχρησάμενον ἀρχαῖς ἐπὶ τὸ εἰκὸς τῇ δόξῃ προελθεῖν. σὺ δὲ σεαυτὸν λέληθας ὃ δίδως ἀφαιρούμενος· ὁμολογεῖς γὰρ εἶναι δαίμονας, τῷ δὲ μὴ φαύλους ἀξιοῦν εἶναι μηδὲ θνητοὺς οὐκέτι δαίμονας φυλάττεις· τίνι γὰρ τῶν θεῶν διαφέρουσιν, εἰ καὶ κατʼ οὐσίαν τὸ ἄφθαρτον καὶ κατʼ ἀρετὴν τὸ ἀπαθὲς καὶ ἀναμάρτητον ἔχουσι;

17Herakleon buna karşılık sessizce bir şeyler düşünürken Philippos şöyle dedi: "Kötü daimōnları yalnız Empedokles kabul etmemiştir, Herakleon; Platon, Ksenokrates ve Khrysippos da etmiştir. Demokritos da hayırlı görüntülerle karşılaşmak için dua ederken, huysuz ve kötü prohairesisli, kötü dürtülü başka görüntüler olduğunu bildiğini belli ediyordu. Böyle varlıkların ölümü hakkında ise akılsız ve palavracı olmayan bir adamdan bir söz duydum. Bazılarınızın da dinlediği hatip Aimilianos'un babası Epitherses benim hemşerim ve gramer öğretmenimdi. Şunu anlatırdı:

Bir kez İtalya'ya giderken ticaret malı ve kalabalık yolcu taşıyan bir gemiye binmiş. Akşamüstü, Ekhinades adalarının yakınında rüzgâr kesilmiş, gemi sürüklene sürüklene Paksoi yakınına gelmiş. Çoğu uyanıkmış, birçoğu yemekten sonra hâlâ içiyormuş. Birdenbire Paksoi adasından bir ses duyulmuş, biri bağırarak Thamus'u çağırıyormuş; herkes şaşırmış. Thamus Mısırlı bir dümenciymiş, gemidekilerin çoğu adını bile bilmezmiş. İki kez çağrılınca susmuş, üçüncüde çağırana karşılık vermiş. O da sesini yükseltip, 'Palodes hizasına gelince büyük Pan'ın öldüğünü duyur,' demiş.

Epitherses'in anlattığına göre bunu duyan herkes afallamış, buyruğu yerine getirmek mi daha iyi, yoksa işe karışmayıp bırakmak mı, diye kendi aralarında tartışmışlar. Thamus'un kararı şu olmuş: Rüzgâr varsa sessizce geçecek, o yörede rüzgârsız ve durgun olursa duyduğunu söyleyecek. Palodes hizasına geldiklerinde ne rüzgâr varmış ne dalga. Thamus kıçtan karaya bakıp duyduğu gibi, 'Büyük Pan öldü!' demiş. Sözü daha bitmeden, tek birinden değil birçok kişiden gelen, hayretle karışık büyük bir inilti kopmuş.

Gemide çok insan bulunduğundan haber çabucak Roma'ya yayılmış, Tiberius Caesar Thamus'u çağırtmış. Tiberius söze öyle inanmış ki Pan hakkında soruşturma yaptırmış. Yanındaki kalabalık bilginler onun Hermes ile Penelope'nin oğlu olduğu tahmininde bulunmuş."

Philippos'un orada bulunanlardan da tanıkları vardı, yaşlı Aimilianos'tan dinlemiş kimseler.

17

πρὸς ταῦτα τοῦ Ἡρακλέωνος σιωπῇ διανοουμένου τι πρὸς αὑτὸν ἀλλὰ φαύλους μέν ἔφη δαίμονας οὐκ Ἐμπεδοκλῆς μόνον, ὦ Ἡρακλέων, ἀπέλιπεν, ἀλλὰ καὶ Πλάτων καὶ Ξενοκράτης καὶ Χρύσιππος· ἔτι δὲ Δημόκριτος, εὐχόμενος εὐλόγχων εἰδώλων τυγχάνειν, δῆλος ἦν ἕτερα δυστράπελα καὶ μοχθηρὰς γιγνώσκων ἔχοντα προαιρέσεις τινὰς καὶ ὁρμάς. περὶ δὲ θανάτου τῶν τοιούτων ἀκήκοα λόγον ἀνδρὸς οὐκ ἄφρονος οὐδʼ ἀλαζόνος. Αἰμιλιανοῦ γὰρ τοῦ ῥήτορος, οὗ καὶ ὑμῶν ἔνιοι διακηκόασιν, Ἐπιθέρσης ἦν πατήρ, ἐμὸς πολίτης καὶ διδάσκαλος γραμματικῶν. οὗτος ἔφη ποτὲ πλέων εἰς Ἰταλίαν ἐπιβῆναι νεὼς, ἐμπορικὰ χρήματα καὶ συχνοὺς ἐπιβάτας ἀγούσης· ἑσπέρας δʼ ἤδη περὶ τὰς Ἐχινάδας νήσους ἀποσβῆναι τὸ πνεῦμα, καὶ τὴν ναῦν διαφερομένην πλησίον γενέσθαι Παξῶν· ἐγρηγορέναι δὲ τοὺς πλείστους, πολλοὺς δὲ καὶ πίνειν ἔτι δεδειπνηκότας· ἐξαίφνης δὲ φωνὴν ἀπὸ τῆς νήσου τῶν Παξῶν ἀκουσθῆναι, Θαμοῦν τινος βοῇ καλοῦντος, ὥστε θαυμάζειν. ὁ δὲ Θαμοῦς Αἰγύπτιος ἦν κυβερνήτης οὐδὲ τῶν ἐμπλεόντων γνώριμος πολλοῖς; ἀπʼ ὀνόματος. δὶς μὲν οὖν κληθέντα σιωπῆσαι, τὸ δὲ τρίτον ὑπακοῦσαι τῷ καλοῦντι· κἀκεῖνον ἐπιτείνοντα τὴν φωνὴν εἰπεῖν ὁπόταν γένῃ κατὰ τὸ Παλῶδες, ἀπάγγειλον ὅτι Πὰν ὁ μέγας τέθνηκε τοῦτʼ ἀκούσαντας, ὁ Ἐπιθέρσης ἔφη, πάντας ἐκπλαγῆναι καὶ διδόντας ἑαυτοῖς λόγον εἴτε ποιῆσαι βέλτιον εἴη τὸ προστεταγμένον εἴτε μὴ πολυπραγμονεῖν ἀλλʼ ἐᾶν, οὕτω γνῶναι τὸν Θαμοῦν, εἰ μὲν εἴη πνεῦμα, παραπλεῖν ἡσυχίαν ἔχοντα, νηνεμίας δὲ καὶ γαλήνης περὶ τὸν τόπον γενομένης, ἀνειπεῖν ὃ ἤκουσεν. ὡς οὖν ἐγένετο κατὰ τὸ Παλῶδες, οὔτε πνεύματος ὄντος οὔτε κλύδωνος, ἐκ πρύμνης βλέποντα τὸν Θαμοῦν πρὸς τὴν γῆν εἰπεῖν, ὥσπερ ἤκουσεν, ὅτι Πὰν ὁ μέγας τέθνηκεν. οὐ φθῆναι δὲ παυσάμενον αὐτόν, καὶ γενέσθαι μέγαν οὐχ ἑνὸς ἀλλὰ πολλῶν στεναγμὸν ἅμα θαυμασμῷ μεμιγμένον. οἷα δὲ πολλῶν ἀνθρώπων παρόντων, ταχὺ τὸν λόγον ἐν Ῥώμῃ σκεδασθῆναι, καὶ τὸν Θαμοῦν γενέσθαι μετάπεμπτον ὑπὸ Τιβερίου Καίσαρος. οὕτω δὲ πιστεῦσαι τῷ λόγῳ τὸν Τιβέριον, ὥστε διαπυνθάνεσθαι καὶ ζητεῖν περὶ τοῦ Πανός· εἰκάζειν δὲ τοὺς περὶ αὐτὸν φιλολόγους συχνοὺς ὄντας τὸν ἐξ Ἑρμοῦ καὶ Πηνελόπης; γεγενημένον ὁ μὲν οὖν Φίλιππος εἶχε καὶ τῶν παρόντων ἐνίους μάρτυρας, Αἰμιλιανοῦ τοῦ γέροντος ἀκηκοότας.

18Demetrios, Britanya çevresindeki adaların çoğunun dağınık ve ıssız olduğunu, bazılarının daimōnların ve kahramanların adını taşıdığını söyledi. Kendisi de imparatorun görevlendirmesiyle araştırma ve gözlem için ıssız adaların en yakınına gitmişti. Adada az insan yaşıyordu, hepsi de Britonlarca kutsal ve dokunulmaz sayılıyordu. O varır varmaz havada büyük bir kargaşa çıkmış, pek çok gök işareti görülmüş, fırtınalar kopmuş, ateş burgaçları düşmüş. Hava durulunca adalılar, üstün varlıklardan birinin öldüğünü söylemiş. Çünkü kandil yanarken kimseye zararı yoktur, sönerken ise birçok kişiyi rahatsız eder; büyük psykhēlerin de parlayışları iyilikçi ve zararsızdır, sönüşleri ve yok oluşları ise çoğu kez, şimdi olduğu gibi, rüzgârlar ve fırtınalar doğurur, çoğu kez de havayı veba hastalıklarıyla zehirler. Orada ayrıca, Kronos'un kapatıldığı, Briareos'un uyurken ona bekçilik ettiği bir ada varmış. Uyku onun için bir bağ olarak düzenlenmiş, çevresinde de yoldaş ve hizmetkâr olarak birçok daimōn bulunurmuş.

18

ὁ δὲ Δημήτριος ἔφη τῶν περὶ τὴν Βρεττανίαν νήσων εἶναι πολλὰς ἐρήμους σποράδας, ὧν ἐνίας δαιμόνων καὶ ἡρώων ὀνομάζεσθαι πλεῦσαι δὲ αὐτὸς ἱστορίας καὶ θέας ἕνεκα πομπῇ τοῦ βασιλέως εἰς τὴν ἔγγιστα κειμένην τῶν ἐρήμων, ἔχουσαν οὐ πολλοὺς ἐποικοῦντας ἱεροὺς δὲ καὶ ἀσύλους πάντας ὑπὸ τῶν Βρεττανῶν ὄντας. ἀφικομένου δʼ αὐτοῦ νεωστί, σύγχυσιν μεγάλην περὶ τὸν ἀέρα καὶ διοσημίας πολλὰς γενέσθαι καὶ πνεύματα καταρραγῆναι καὶ πεσεῖν πρηστῆρας· ἐπεὶ δʼ ἐλώφησε, λέγειν τοὺς νησιώτας ὅτι τῶν κρεισσόνων τινὸς ἔκλειψις γέγονεν. ὡς γὰρ λύχνος ἀναπτόμενος φάναι δεινὸν οὐδὲν ἔχει; σβεννύμενος δὲ πολλοῖς λυπηρός ἐστιν, οὕτως αἱ μεγάλαι ψυχαὶ τὰς μὲν ἀναλάμψεις εὐμενεῖς; καὶ ἀλύπους ἔχουσιν, αἱ δὲ σβέσεις αὐτῶν καὶ φθοραὶ πολλάκις μέν, ὡς νυνί, πνεύματα καὶ ζάλας τρέφουσι, πολλάκις δὲ λοιμικοῖς πάθεσι τὸν ἀέρα φαρμάττουσιν ἐκεῖ μέντοι μίαν εἶναι νῆσον, ἐν ᾗ τὸν Κρόνον καθεῖρχθαι φρουρούμενον ὑπὸ τοῦ Βριάρεω καθεύδοντα δεσμὸν γὰρ αὐτῷ τὸν ὕπνον μεμηχανῆσθαι, πολλοὺς δὲ περὶ αὐτὸν εἶναι δαίμονας ὀπαδοὺς καὶ θεράποντας.

19Kleombrotos söze girdi: "Ben de bu türden şeyler anlatabilirim, ama varsayımımız için bunların böyle olmasına hiçbir şeyin engel olmaması yeter. Stoacıların yalnız daimōnlar hakkında söylediğim kanaati taşımakla kalmadığını, tanrıların sayısı bu kadar çok olduğu hâlde yalnız birini ezelî ve yok olmaz saydıklarını, ötekilerin doğduğunu ve yok olacağını düşündüklerini de biliyoruz. Epikurosçuların alaylarından, kahkahalarından ise hiç korkmamalı; bunları takdire karşı da kullanmaya cüret ediyor, onu masal diye anıyorlar. Biz ise bu kadar dünya içinde hiçbiri ilahî logosla yönetilmeyen, hepsi kendiliğinden doğup birleşen o sonsuzluğun asıl masal olduğunu söyleriz. Felsefede gülünecekse, sağır, kör, cansız görüntülere gülmek gerekir. Bu görüntüleri sayısız yıl boyunca sürü gibi güdüyorlar; her yerde görünüp dolaşıyorlarmış, kimi hâlâ yaşayanlardan, kimi çoktan yakılmış ya da çürümüş kimselerden dökülmüşmüş. Saçmalıkları ve gölgeleri tabiat bilgisine sürüklerler de, biri çıkıp daimōnların yalnız tabiatları değil logosları sayesinde de kendilerini koruyup uzun süre var olduğunu söylese huysuzlanırlar."

19

ὑπολαβὼν δʼ ὁ Κλεόμβροτος ἔχω μέν ἔφη καὶ ἐγὼ τοιαῦτα διελθεῖν, ἀρκεῖ δὲ πρὸς τὴν ὑπόθεσιν τὸ μηδὲν ἐναντιοῦσθαι μηδὲ κωλύειν ἔχειν οὕτω ταῦτα. καίτοι τοὺς Στωικούς ἔφη γιγνώσκομεν οὐ μόνον κατὰ δαιμόνων ἣν λέγω δόξαν ἔχοντας, ἀλλὰ καὶ θεῶν ὄντων τοσούτων τὸ πλῆθος ἑνὶ χρωμένους ἀιδίῳ καὶ ἀφθάρτῳ· τοὺς δʼ ἄλλους καὶ γεγονέναι καὶ φθαρήσεσθαι νομίζοντας. Ἐπικουρείων δὲ χλευασμοὺς καὶ γέλωτας οὔτι φοβητέον, οἷς τολμῶσι χρῆσθαι καὶ κατὰ τῆς προνοίας μῦθον αὐτὴν συναποκαλοῦντες. ἡμεῖς δὲ τὴν ἀπειρίαν μῦθον εἶναί φαμεν ἐν κόσμοις τοσούτοις μηδένα λόγῳ θείῳ κυβερνώμενον ἔχουσαν, ἀλλὰ πάντας ἐκ ταὐτομάτου καὶ γεγονότας καὶ συνισταμένους. εἰ δὲ χρὴ γελᾶν ἐν φιλοσοφίᾳ, τὰ εἴδωλα γελαστέον τὰ κωφὰ καὶ τυφλὰ καὶ ἄψυχα, ἃ ποιμαίνουσι. ἀπλέτους ἐτῶν περιόδους ἐπιφαινόμενα καὶ περινοστοῦντα πάντῃ, τὰ μὲν ἔτι ζώντων τὰ δὲ πάλαι κατακαέντων ἢ κατασαπέντων ἀπορρυέντα, φλεδόνας καὶ σκιὰς ἕλκοντες εἰς φυσιολογίαν, ἂν δὲ φῇ τις εἶναι δαίμονας οὐ φύσει μόνον ἀλλὰ καὶ λόγοις καὶ τὸ σῴζεσθαι καὶ διαμένειν πολὺν χρόνον ἔχοντας, δυσκολαίνοντες.

20Bunun üzerine Ammonios, "Theophrastos'un hükmü bana doğru görünüyor," dedi. "Ağırbaşlı ve son derece felsefi bir sözü kabul etmeye ne engel var? Reddedilirse mümkün olan ama ispatlanamayan pek çok şeyi yok eder, kabul edilirse pek çok imkânsız ve var olmayan şeyi peşinden sürükler. Epikurosçuların Empedokles'in ortaya koyduğu daimōnlara karşı söylediklerini duyduğum tek şey, kötü ve hatalı varlıkların bahtiyar ve uzun ömürlü olamayacağıdır, çünkü kötülük büyük bir körlük taşır ve yok edici şeylere düşmeye yatkındır. Bu saflıktır. Çünkü o zaman Epikuros sofist Gorgias'tan, Metrodoros da komedya yazarı Aleksis'ten aşağı görünür; Aleksis, Metrodoros'un iki katı, Gorgias da Epikuros'tan üçte birden fazla uzun yaşamıştır. Aretēye güçlü, kötülüğe zayıf deriz ama başka anlamda, bedenin kalıcılığı ve çözülmesi bakımından değil. Çünkü hayvanlardan da psykhēce ağır ve uyuşuk olanların çoğu, ölçüsüz ve düzensiz olanların çoğu, zeki ve kurnazlardan daha uzun yaşar. Bu yüzden tanrının ezelîliğini yok edici şeylerden korunmaya ve onları savuşturmaya bağlamaları da doğru değildir; çünkü bahtiyar varlığın tabiatında etkilenmezlik ve yok olmazlık hiçbir çabaya gerek olmadan bulunmalıydı. Ama burada bulunmayanlara karşı konuşmak belki nazik görünmüyor. Kleombrotos'un biraz önce bıraktığı daimōnların göçü ve kaçışı konusunu yeniden ele alması hakkıdır."

20

ῥηθέντων δὲ τούτων ὁ Ἀμμώνιος ὀρθῶς ἔφη μοι δοκεῖ Θεόφραστος ἀποφήνασθαι τί γὰρ κωλύει φωνὴν δέξασθαι σεμνὴν καὶ φιλοσοφωτάτην; καὶ γὰρ ἀθετουμένη πολλὰ τῶν ἐνδεχομένων ἀποδειχθῆναι δὲ μὴ δυναμένων ἀναιρεῖ, καὶ τιθεμένη πολλὰ συνεφέλκεται τῶν ἀδυνάτων καὶ ἀνυπάρκτων. ὃ μέντοι μόνον ἀκήκοα τῶν Ἐπικουρείων λεγόντων πρὸς τοὺς εἰσαγομένους ὑπʼ Ἐμπεδοκλέους δαίμονας, ὡς οὐ δυνατὸν εἶναι φαύλους καὶ ἁμαρτητικοὺς ὄντας μακαρίους καὶ μακραίωνας εἶναι, πολλὴν τυφλότητα τῆς κακίας ἐχούσης καὶ τὸ περιπτωτικὸν τοῖς ἀναιρετικοῖς, εὔηθές ἐστιν. οὕτω γὰρ Ἐπίκουρός τε χείρων Γοργίου φανεῖται τοῦ σοφιστοῦ καὶ Μητρόδωρος Ἀλέξιδος τοῦ κωμῳδοποιοῦ. διπλάσιον γὰρ οὗτος ἔζησε τοῦ Μητροδώρου, Ἐπικούρου δʼ ἐκεῖνος πλέον ἢ ἐπίτριτον. ἄλλως γὰρ ἰσχυρὸν ἀρετὴν καὶ κακίαν ἀσθενὲς λέγομεν, οὐ πρὸς διαμονὴν καὶ διάλυσιν σώματος· ἐπεὶ καὶ τῶν θηρίων πολλὰ μὲν δυσκίνητα καὶ νωθρὰ, ταῖς ψυχαῖς ὄντα πολλὰ δʼ ἀκόλαστα καὶ ἄτακτα τῶν συνετῶν καὶ πανούργων χρόνους ζῇ μακροτέρους. ὅθεν οὐκ εὖ τῷ θεῷ τὴν ἀιδιότητα ποιοῦσιν ἐκ φυλακῆς καὶ διακρούσεως τῶν ἀναιρετικῶν. ἔδει γὰρ ἐν τῇ φύσει τοῦ μακαρίου τὸ ἀπαθὲς καὶ ἄφθαρτον εἶναι, μηδεμιᾶς πραγματείας δεόμενον. ἀλλʼ ἴσως τὸ λέγειν πρὸς μὴ παρόντας οὐκ εὔγνωμον φαίνεται. πάλιν οὖν ὁ Κλεόμβροτος ἡμῖν ὃν ἄρτι περὶ τῆς· μεταστάσεως καὶ φυγῆς τῶν δαιμονίων ἀφῆκε λόγον ἀναλαβεῖν δίκαιός ἐστι.

21Kleombrotos, "Bunun şimdiye dek söylenenlerden çok daha tuhaf görünmemesine şaşardım," dedi. "Gerçi tabiat bilgisine ait gibidir, Platon da ona başlangıç vermiştir; ama açıkça söylememiş, belirsiz bir kanaat olarak, ihtiyatla bilmece gibi bir ima bırakmıştır. Yine de öteki filozoflar ona çok bağırıp çağırmıştır. Madem ortaya masalların ve logosların karıştığı bir kadeh konmuş (hem bu sözleri yabancı paralar gibi sınayacak bundan iyi niyetli dinleyiciler başka nerede bulunur?), size bir barbarın anlatısını sunmaktan çekinmem.

Uzun gezintilerden sonra, yüksek ücretler ödeyerek ipucu aldım ve bu adamı Kızıldeniz çevresinde güçlükle bulup sohbetine ve dostluğuna eriştim. İnsanlarla yılda yalnız bir kez görüşür, geri kalan zamanı kendi dediğine göre göçebe Nymphalar ve daimōnlarla geçirirdi. Gördüğüm insanların en güzeliydi, hiç hastalık bilmezdi; ayda bir kez ilaç gibi acı bir otun meyvesini yerdi. Birçok dili kullanmaya alışkındı; benimle çoğunlukla ezgiden pek uzak olmayan bir Dor diliyle konuşuyordu. Konuşurken yeri güzel koku kaplıyor, ağzından tatlı bir soluk çıkıyordu. Bilgisi ve öğrenimi her zaman onunlaydı, ama kehanet ilhamı yılda tek bir gün gelirdi; denize inip kehanetlerini söylerdi, hükümdarlar ve kralların kâtipleri gelip giderdi.

Bu adam kehaneti daimōnlara dayandırıyordu. En çok Delphoi'den söz eder, burada Dionysos ile ilgili anlatılan ve yapılan törenlerin hiçbirinden habersiz değildi. Bunların da, Python hikâyesinin de daimōnların büyük başlarına gelenler olduğunu söylerdi. Python'u öldürenin kaçışı dokuz yıl sürmemiş, Tempe'ye de olmamış; kovulup başka bir dünyaya gitmiş, sonra oradan dokuz büyük yıl devri geçince arınmış, gerçekten Phoibos, yani saf olarak inmiş ve o zamana dek Themis'in koruduğu kâhin yerini almış. Typhon ve Titan hikâyeleri de öyleymiş: Daimōnlarla daimōnlar arasında savaşlar olmuş, sonra yenilenler kaçmış ya da suç işleyenler tanrı tarafından cezalandırılmış; Typhon'un Osiris'e, Kronos'un Uranos'a karşı işlediği söylenen suçlar gibi. Bunların tapınmaları, başka bir dünyaya göç ettikleri için sönükleşmiş ya da büsbütün yok olmuş. Gerçekten de Lykialıların komşusu Solymlerin Kronos'a en çok saygı gösterenlerden olduğunu öğreniyorum. Ama yöneticileri Arsalos, Dryos ve Trosobios'u öldürüp bir yere kaçınca (nereye gittiğini söyleyemiyorlar) o ihmal edilmiş, Arsalos ve arkadaşlarına 'sert tanrılar' denmeye başlanmış; Lykialılar kamuda da özelde de lanetlerini bunlar adına ederlermiş. Teolojik hikâyelerden bunlara benzer daha çok şey almak mümkündür."

Konuk, "Bazı daimōnları alışılmış tanrı adlarıyla çağırmamıza şaşmamalı," dedi. "Çünkü her biri hangi tanrıya bağlıysa, gücünü ve itibarını kimden almışsa onun adıyla anılmak ister. Bizde de biri Dios, biri Athenaios, biri Apollonios, Dionysios ya da Hermaios olur. Ama bazıları talih eseri doğru adlandırılmıştır; çoğu ise kendilerine uymayan, başkasıyla karışmış tanrı adları taşır."

21

καὶ ὁ Κλεόμβροτος ἀλλὰ θαυμάσαιμʼ ἄν εἶπεν εἰ μὴ πολὺ φαίνεται τῶν εἰρημένων ἡμῖν ἀτοπώτερος. καίτοι δοκεῖ φυσιολογίας ἔχεσθαι, καὶ Πλάτων αὐτῷ παρέσχε τὸ ἐνδόσιμον οὐχ ἁπλῶς ἀποφηνάμενος ἐκ δόξης δʼ ἀμαυρᾶς καὶ ὑπόνοιαν ἐμβαλὼν αἰνιγματώδη μετʼ εὐλαβείας· ἀλλʼ ὅμως πολλὴ γέγονε κἀκείνου καταβόησις ὑπὸ τῶν ἄλλων φιλοσόφων. ἐπεὶ δὲ μύθων καὶ λόγων ἀναμεμιγμένων κρατὴρ ἐν μέσῳ πρόκειται ʽ καὶ ποῦ τις ἂν εὐμενεστέροις ἀκροαταῖς ἐπιτυχὼν ὥσπερ νομίσματα ξενικὰ τούτους δοκιμάσειε τοὺς λόγους;ʼ, οὐκ ὀκνῶ χαρίζεσθαι βαρβάρου διήγησιν ἀνδρός, ὃν πλάναις πολλαῖς καὶ μήνυτρα τελέσας μεγάλα, περὶ τὴν Ἐρυθρὰν θάλασσαν ἀνθρώποις ἀνὰ πᾶν ἔτος ἅπαξ ἐντυγχάνοντα τἄλλα δὲ συνόντα νύμφαις νομάσι καὶ δαίμοσιν, ὡς ἔφασκε, μόλις ἐξανευρὼν ἔτυχον λόγου καὶ φιλοφροσύνης. κάλλιστος μὲν ἦν ὧν εἶδον ἀνθρώπων ὀφθῆναι νόσου τε πάσης ἀπαθὴς διετέλει, Β καρπόν τινα πόας φαρμακώδη καὶ πικρὸν ἑκάστου μηνὸς ἅπαξ προσφερόμενος· γλώσσαις δὲ πολλαῖς ἤσκητο χρῆσθαι, πρὸς δʼ ἐμὲ τὸ πλεῖστον ἐδώριζεν οὐ πόρρω μελῶν. φθεγγομένου δέ, τὸν τόπον εὐωδία κατεῖχε, τοῦ στόματος ἥδιστον ἀποπνέοντος. ἡ μὲν οὖν ἄλλη μάθησις καὶ ἱστορία συνῆν αὐτῷ τὸν πάντα χρόνον· εἰς δὲ μαντικὴν ἐνεπνεῖτο μίαν ἡμέραν ἔτους ἑκάστου καὶ προεθέσπιζε κατιὼν ἐπὶ θάλατταν, ἐπεφοίτων δὲ καὶ δυνάσται καὶ γραμματεῖς βασιλέων εἶτʼ ἀπῄεσαν. ἐκεῖνος οὖν τὴν μαντικὴν ἀνῆγεν εἰς δαίμονας· πλεῖστον δὲ Δελφῶν λόγον εἶχε, καὶ τῶν λεγομένων περὶ τὸν Διόνυσον ἐνταῦθα καὶ δρωμένων ἱερῶν οὐδενὸς ἀνήκοος ἦν, ἀλλὰ κἀκεῖνα δαιμόνων ἔφασκεν εἶναι πάθη μεγάλα καὶ ταῦτα δὴ τὰ περὶ Πύθωνα. τῷ δʼ ἀποκτείναντι μήτʼ ἐννέα ἐτῶν μήτʼ εἰς τὰ Τέμπη γενέσθαι τὴν φυγήν, ἀλλʼ ἐκπεσόντʼ ἐλθεῖν εἰς ἕτερον κόσμον· ὕστερον δʼ ἐκεῖθεν ἐνιαυτῶν μεγάλων ἐννέα περιόδοις ἁγνὸν γενόμενον καὶ Φοῖβον ἀληθῶς κατελθόντα τὸ χρηστήριον παραλαβεῖν, τέως ὑπὸ Θέμιδος φυλαττόμενον. οὕτω δʼ ἔχειν καὶ τὰ Τυφωνικὰ καὶ τὰ Τιτανικά· δαιμόνων μάχας γεγονέναι πρὸς δαίμονας, εἶτα φυγὰς τῶν κρατηθέντων ἢ δίκας ὑπὸ θεοῦ τῶν ἐξαμαρτόντων, οἷα Τυφὼν λέγεται περὶ Ὄσιριν ἐξαμαρτεῖν καὶ Κρόνος περὶ Οὐρανόν, ὧν ἀμαυρότεραι γεγόνασιν αἱ τιμαὶ ἢ καὶ παντάπασιν ἐκλελοίπασι, μεταστάντων εἰς ἕτερον κόσμον. ἐπεὶ καὶ Σολύμους πυνθάνομαι τοὺς Λυκίων προσοίκους ἐν τοῖς μάλιστα τιμᾶν τὸν Κρόνον· ἐπεὶ δʼ ἀποκτείνας τοὺς ἄρχοντας αὐτῶν, Ἄρσαλον καὶ Δρύον καὶ Τρωσοβιόν, ἔφυγε καὶ μετεχώρησεν ὁποιδήποτε ʽ τοῦτο γὰρ οὐκ ἔχουσιν εἰπεῖν̓, ἐκεῖνον μὲν ἀμεληθῆναι, τοὺς δὲ περὶ τὸν Ἄρσαλον σκληροὺς θεοὺς προσαγορεύεσθαι, καὶ τὰς κατάρας ἐπὶ τούτων ποιεῖσθαι δημοσίᾳ καὶ ἰδίᾳ Λυκίους. τούτοις μὲν οὖν ὅμοια πολλὰ λαβεῖν ἔστιν ἐκ τῶν θεολογουμένων. εἰ δὲ τοῖς νενομισμένοις τῶν θεῶν ὀνόμασι δαίμονάς τινας καλοῦμεν, οὐ θαυμαστέον εἶπεν ὁ ξένος ᾧ γὰρ ἕκαστος θεῷ συντέτακται καὶ παρʼ οὗ δυνάμεως καὶ τιμῆς εἴληχεν, ἀπὸ τούτου φιλεῖ καλεῖσθαι. καὶ γὰρ ἡμῶν ὁ μὲν τίς ἐστι Δίιος ὁ δʼ Ἀθηναῖος ὁ δʼ Ἀπολλώνιος ἢ Διονύσιος ἢ Ἑρμαῖος· ἀλλʼ ἔνιοι μὲν ὀρθῶς; κατὰ τύχην ἐκλήθησαν, οἱ δὲ πολλοὶ μηδὲν προσηκούσας ἀλλʼ ἐνηλλαγμένας ἐκτήσαντο θεῶν παρωνυμίας.

22Kleombrotos susunca anlattıkları herkese şaşırtıcı geldi. Herakleon bunların Platon'la ne ilgisi olduğunu, onun bu söze nasıl başlangıç verdiğini sordu. Kleombrotos, "İyi hatırlıyorsun," dedi. "Platon dünyaların sonsuz olduğunu hemen reddetti, ama belirli bir sayı konusunda kararsız kaldı. Her unsura bir dünya varsayanlara beşe kadar akla yakınlık tanıdı, kendisi ise bire bağlı kaldı. Bu Platon'a özgü görünüyor; çünkü ötekiler çokluktan çok korktular, maddeyi teke sınırlamayıp dışına çıkanları hemen belirsiz ve çetin bir sonsuzluğun kapacağını düşündüler."

"Peki konuk da dünyaların sayısını Platon gibi mi belirliyordu?" dedim. "Yoksa adamla birlikteyken bunu hiç sormadın mı?"

Kleombrotos, "Hiç sorar mıydım?" dedi. "O kendini iyi niyetle açıp sunarken, bu konularda ısrarlı ve istekli bir dinleyici olmayacak mıydım? Ne sonsuz ne bir ne de beş dünya olduğunu söylerdi; yüz seksen üç dünya varmış, üçgen biçiminde dizilmişler: Her kenarda altmış dünya, kalan üçü de birer köşede. Ardışık olanlar, dans eder gibi usulca dönerek birbirine değermiş. Üçgenin iç yüzeyi hepsinin ortak ocağıymış ve Hakikat Ovası diye anılırmış. Orada olmuş ve olacak şeylerin logosları, eidosları ve örnekleri kıpırtısız durur, çevrelerinde sonsuzluk bulunur, zaman da ondan bir akıntı gibi dünyalara akarmış. İnsan psykhēlerine bunları görüp seyretmek, iyi yaşamışlarsa, on bin yılda bir nasip olurmuş. Buradaki ayinlerin en iyileri oradaki seyrin ve ayinin yalnızca bir rüyasıymış. Felsefedeki sözler de oradaki güzellikleri hatırlamak için söyleniyormuş, yoksa boşunaymış. Onun bunları anlatışını, tıpkı bir ayinde ya da erginlenmede olduğu gibi dinledim," dedi, "söylediklerine hiçbir ispat ya da inandırıcı delil getirmiyordu."

22

σιωπήσαντος δὲ τοῦ Κλεομβρότου, πᾶσι μὲν ὁ λόγος ἐφάνη θαυμαστός. τοῦ δʼ Ἡρακλέωνος πυθομένου πῆ ταῦτα προσήκει Πλάτωνι καὶ πῶς ἐκεῖνος τὸ ἐνδόσιμον τῷ λόγῳ τούτῳ παρέσχεν, ὁ Κλεόμβροτος; εὖ μνημονεύεις εἶπεν ὅτι τὴν μὲν ἀπειρίαν αὐτόθεν ἀπέγνω τῶν κόσμων, περὶ δὲ πλήθους ὡρισμένου διηπόρησε, καὶ μέχρι τῶν πέντε τοῖς ὑποτιθεμένοις κατὰ στοιχεῖον ἕνα κόσμον ἐπιχωρήσας τὸ εἰκὸς, αὐτὸς ἑαυτὸν ἐφʼ ἑνὸς ἐτήρησεν. καὶ δοκεῖ τοῦτο Πλάτωνος ἴδιον εἶναι, τῶν ἄλλων σφόδρα φοβηθέντων τὸ πλῆθος, ὡς τοὺς ἑνὶ τὴν ὕλην μὴ ὁρίσαντας ἀλλʼ, ἐκβάντας εὐθὺς ἀορίστου καὶ χαλεπῆς ἀπειρίας ὑπολαμβανούσης. ὁ δὲ ξένος ἔφην ἐγώ περὶ πλήθους κόσμων ὥριζεν Πλάτων ἤ, ὅτε συνεγένου τἀνδρὶ τούτῳ, οὐδὲ, διεπειράθης;ʼ ἀλλʼ οὐκ ἔμελλον εἶπεν ὁ Κλεόμβροτος εἰ μηδὲν ἄλλο, τῶν περὶ ταῦτα λιπαρὴς εἶναι καὶ πρόθυμος ἀκροατὴς, ἐνδιδόντος ἑαυτὸν ἵλεων καὶ παρέχοντος; ἔλεγε δὲ μήτʼ ἀπείρους μήθʼ ἕνα μήτε πέντε κόσμους, ἀλλὰ τρεῖς καὶ ὀγδοήκοντα καὶ ἑκατὸν εἶναι συντεταγμένους κατὰ σχῆμα τριγωνοειδές, οὗ πλευρὰν ἑκάστην ἑξήκοντα κόσμους ἔχειν· τριῶν δὲ τῶν λοιπῶν ἕκαστον ἱδρῦσθαι κατὰ γωνίαν, ἅπτεσθαι δὲ τοὺς ἐφεξῆς ἀλλήλων ἀτρέμα περιιόντας ὥσπερ ἐν χορείᾳ· τὸ δʼ ἐντὸς ἐπίπεδον τοῦ τριγώνου κοινὴν ἑστίαν εἶναι πάντων, καλεῖσθαι δὲ πεδίον ἀληθείας, ἐν ᾧ τοὺς λόγους καὶ τὰ εἴδη καὶ τὰ παραδείγματα τῶν γεγονότων καὶ τῶν γενησομένων ἀκίνητα κεῖσθαι, καὶ περὶ αὐτὰ τοῦ αἰῶνος ὄντος οἷον ἀπορροὴν ἐπὶ τοὺς κόσμους φέρεσθαι τὸν χρόνον. ὄψιν δὲ τούτων καὶ θέαν ψυχαῖς ἀνθρωπίναις ἅπαξ ἐν ἔτεσι μυρίοις ὑπάρχειν, ἄν γʼ βιώσωσι· καὶ τῶν ἐνταῦθα τελετῶν τὰς ἀρίστας ἐκείνης ὄνειρον εἶναι τῆς ἐποπτείας καὶ τελετῆς· καὶ τοὺς λόγους ἀναμνήσεως ἕνεκα τῶν ἐκεῖ φιλοσοφεῖσθαι καλῶν ἢ μάτην περαίνεσθαι. ταῦτʼ ἔφη περὶ τούτων μυθολογοῦντος ἤκουον ἀτεχνῶς καθάπερ ἐν τελετῇ καὶ μυήσει, μηδεμίαν ἀπόδειξιν τοῦ λόγου μηδὲ πίστιν ἐπιφέροντος.

23Demetrios'a seslendim: "Odysseus'un yayı eline aldığını görüp hayran kalan taliplerin dizeleri nasıldı?"

Demetrios hatırlatınca, "Bu söz bana da konuk için geliyor," dedim. "Gerçekten öğretilerin ve türlü türlü logosların seyircisi ve hırsızıymış; yazılar arasında çok dolaşmış, barbar değil, soyca Yunan, Yunan Musa'sına doymuş biriymiş. Onu ele veren dünyaların sayısıdır: Bu sayı Mısırlı da Hintli de değil, Dor'dur, Sicilya'dan, Himeralı Petron adlı bir adamdan gelir. Onun kitapçığını okumadım, korunup korunmadığını da bilmiyorum; ama Eresoslu Phanias'ın andığı Rhegionlu Hippys, bunun Petron'un kanaati ve sözü olduğunu bildirir: Yüz seksen üç dünya varmış ve unsur unsur birbirine değiyorlarmış. 'Unsur unsur değmek'in ne demek olduğunu açıklamaz, başka bir inandırıcı şey de eklemez."

Demetrios söze karıştı: "Böyle işlerde inandırıcılık ne olabilir ki, Platon bile makul ya da akla yakın hiçbir şey söylemeden sözü böyle bırakmışken?"

Herakleon, "Ama siz gramercilerden bu kanaati Homeros'a bağladığınızı duyuyoruz," dedi, "bütünü beş dünyaya böldüğünü söylüyorsunuz: gök, su, hava, yer, Olympos. Bunların ikisini ortak bırakır, yer aşağıdaki her şeyin, Olympos yukarıdaki her şeyindir; ortadaki üçü üç tanrıya verilmiştir. Platon da cisimlerin en güzel ve ilk eidoslarını ve şekillerini bütünün farklı kısımlarına dağıtarak beş dünya diyor gibidir: yerin, suyun, havanın, ateşin dünyası; bir de sonuncu olarak bunları kuşatan on iki yüzlünün dünyası, çok yayılan ve çok dönen. Ona psykhēnin devirlerine ve hareketlerine en yakışan, en uygun biçimi vermiştir."

Demetrios, "Şu anda Homeros'u ne kurcalıyoruz?" dedi. "Masal yeter. Platon da dünyanın beş kısmına beş dünya demekten çok uzaktır. Sonsuz dünya varsayanlarla savaştığı yerde, kendisine bu tek dünyanın, tanrının biricik ve sevgili evladı olduğunu, cisimsel olan her şeyden meydana gelmiş bütün, tam ve kendine yeter bir dünya olduğunu söyler. İnsan bu yüzden şaşabilir: Hakikati söylediği hâlde başkalarına inanılmaz ve temelsiz bir kanaatin başlangıcını vermiştir. Dünyanın tekliğini korumamanın bir bakıma bütünün sonsuzluğu gibi bir dayanağı vardı; ama sayıyı sınırlayıp beşten ne fazla ne az demek tamamen saçma ve her türlü inandırıcılıktan yoksundur. Meğer ki sen bir şey söyleyesin," dedi bana bakarak.

"Öyle mi uygun görünüyor?" dedim. "Kehanet konusunu bitmiş gibi bırakıp bu kadar büyük başka bir konuya geçmek?"

Demetrios, "Onu bırakmıyoruz," dedi, "ama bizi yakalayan bu konuyu da geçmiyoruz. Üzerinde oyalanmayacağız, inandırıcılığını öğrenecek kadar dokunup başlangıçtaki konuya döneceğiz."

23

κἀγὼ τὸν Δημήτριον προσαγορεύσας πῶς ἔχει ἔφην τὰ τῶν μνηστήρων ἔπη, τὸν Ὀδυσσέα θαυμασάντων τὸ τόξον μεταχειριζόμενον ὑπομνησθέντος δὲ τοῦ Δημητρίου, ταῦτʼ ἔφην ἐπέρχεται κἀμοὶ περὶ τοῦ ξένου εἰπεῖν ἦ τις θηητὴρ καὶ ἐπίκλοπος ἔπλετο δογμάτων τε καὶ λόγων παντοδαπῶν, καὶ πολυπλανὴς ἐν γράμμασι καὶ οὐ βάρβαρος ἀλλʼ Ἕλλην γένος ἦν, πολλῆς Ἑλληνίδος μούσης ἀνάπλεως. ἐλέγχει ὁ αὐτὸν ὁ τῶν κόσμων ἀριθμὸς οὐκ ὢν Αἰγύπτιος οὐδʼ Ἰνδὸς ἀλλὰ Δωριεὺς ἀπὸ Σικελίας, ἀνδρὸς Ἱμεραίου τοὔνομα Πέτρωνος· αὐτοῦ μὲν ἐκείνου βιβλίδιον οὐκ ἀνέγνων οὐδʼ οἶδα διασῳζόμενον Ἵππυς δʼ ὁ Ῥηγῖνος, οὗ μέμνηται Φανίας ὁ Ἐρέσιος, ἱστορεῖ δόξαν εἶναι ταύτην Πέτρωνος καὶ λόγον, ὡς ἑκατὸν καὶ ὀγδοήκοντα καὶ τρεῖς κόσμους ὄντας ἁπτομένους δʼ ἀλλήλων κατὰ στοιχεῖον· ὅ τι τοῦτʼ ἐστί, κατὰ στοιχεῖον ἅπτεσθαι, μὴ προσδιασαφῶν μηδʼ ἄλλην τινὰ πιθανότητα προσάπτων. ὑπολαβὼν δʼ ὁ Δημήτριος τίς δʼ ἄν εἶπεν ἐν τοιούτοις πράγμασιν εἴη πιθανότης, ὅπου καὶ Πλάτων οὐδὲν εἰπὼν εὔλογον οὐδʼ εἰκὸς οὕτω κατέβαλε τὸν λόγον;ʼ καὶ ὁ Ἡρακλέων ἀλλὰ μὴν ὑμῶν ἔφη τῶν γραμματικῶν ἀκούομεν εἰς Ὅμηρον ἀναγόντων στεγμαννυς· ἀγόντωντὴν δόξαν, ὡς ἐκείνου τὸ πᾶν εἰς πέντε κόσμους διανέμοντος, οὐρανὸν ὕδωρ ἀέρα γῆν ὄλυμπον. ὧν τὰ μὲν δύο κοινὰ καταλείπει, γῆν μὲν τοῦ κάτω παντὸς οὖσαν ὄλυμπον δὲ τοῦ· ἄνω παντός· οἱ δʼ ἐν μέσῳ τρεῖς τοῖς τρισὶ θεοῖς ἀπεδόθησαν. οὕτω δὲ καὶ Πλάτων ἔοικε τὰ κάλλιστα καὶ πρῶτα σωμάτων εἴδη καὶ σχήματα συννέμων ταῖς τοῦ ὅλου διαφοραῖς πέντε κόσμους καλεῖν, τὸν γῆς τὸν ὕδατος τὸν ἀέρος τὸν πυρός· ἔσχατον δὲ τὸν περιέχοντα τούτους, τὸν τοῦ δωδεκαέδρου, πολύχυτον καὶ πολύτρεπτον, ᾧ μάλιστα δὴ ταῖς ψυχικαῖς; περιόδοις καὶ κινήσεσι πρέπον σχῆμα καὶ συναρμόττον ἀπέδωκε καὶ ὁ Δημήτριος Ὅμηρον ἔφη τί κινοῦμεν ἐν τῷ παρόντι; μύθων γὰρ ἅλις. Πλάτων δὲ πολλοῦ δεῖ τὰς πέντε τοῦ κόσμου διαφορὰς πέντε κόσμους; προσαγορεύειν ἐν οἷς τε μάχεται τοῖς ἀπείρους κόσμους ὑποτιθεμένοις, αὑτῷ δή φησὶ δοκεῖν ἕνα τοῦτον εἶναι μονογενῆ τῷ θεῷ καὶ ἀγαπητόν, ἐκ τοῦ σωματοειδοῦς παντὸς ὅλον καὶ τέλειον καὶ αὐτάρκη γεγενημένον. ὅθεν ἄν τις καὶ θαυμάσειεν, ὅτι τἀληθὲς εἰπὼν αὐτὸς ἑτέροις ἀπιθάνου καὶ λόγον οὐκ ἐχούσης ἀρχὴν παρέσχε δόξης. τὸ μὲν γὰρ ἕνα μὴ φυλάξαι κόσμον εἶχεν ἁμωσγέπως ὑπόθεσιν τὴν τοῦ παντὸς ἀπειρίαν, τὸ δʼ ἀφωρισμένως; ποιῆσαι τοσούτους καὶ μήτε πλείους τῶν πέντε μήτʼ ἐλάττους κομιδῇ παράλογον καὶ πάσης πιθανότητος ἀπηρτημένον, εἰ μὴ τι σὺ λέγεις ἔφη πρὸς ἐμὲ βλέψας.ʼ κἀγὼ δοκεῖ γὰρ οὕτως ἔφηνʼ ἀφέντας ἤδη τὸν περὶ χρηστηρίων λόγον ὡς τέλος ἔχοντα, μεταλαμβάνειν ἕτερον τοσοῦτον οὐκ ἀφέντας εἶπεν ὁ Δημήτριος ἐκεῖνον, ἀλλὰ μὴ παρελθόντας τοῦτον ἀντιλαμβανόμενον ἡμῶν. οὐ γὰρ ἐνδιατρίψομεν, ἀλλʼ ὅσον ἱστορῆσαι τὴν πιθανότητα θιγόντες αὐτοῦ μέτιμεν ἐπὶ τὴν ἐξ ἀρχῆς ὑπόθεσιν.

24"Önce şunu söyleyeyim," dedim, "sonsuz dünya yapmaya engel olan şeyler birden fazla dünya yapmaya engel değildir. Birden çok dünyada da kehanet ve takdir olabilir, talih çok küçük bir yer tutabilir, en çok ve en büyük şeyler doğuş ve değişimde düzene girebilir; sonsuzlukta ise tabiatça bunların hiçbiri mümkün değildir. Sonra, tanrının dünyasının biricik ve yalnız olmaması söze daha uygundur. Tanrı kusursuz iyidir, hiçbir aretēsi eksik değildir, hele adalet ve dostlukla ilgili olanlar hiç eksik olamaz; çünkü bunlar en güzelleridir, tanrılara yakışanlardır. Tanrının tabiatı boşuna ve faydasız hiçbir şeye sahip olmaz. O hâlde dışarıda başka tanrılar ve dünyalar vardır, ortaklığa dönük aretēlerini onlara karşı kullanır. Çünkü adalet, lütuf ve iyilik insanın kendine ya da kendi parçasına değil, başkalarına karşı kullanılır. Bu yüzden bu dünyanın sonsuz boşlukta dostsuz, komşusuz, ilişkisiz sallandığı akla yakın değildir.

Tabiatın cüzî şeyleri cinslerin ve eidosların içinde, kaplarda ya da tohum kabuklarında tutar gibi kapsadığını da görüyoruz. Var olanlar arasında ortak bir logosu olmayan hiçbir şey sayıya girmez; ortak ya da özel bir keyfiyeti olmayan bir şey de böyle bir ad almaz. Dünyaya ortak keyfiyetli denmez; o hâlde özel keyfiyetlidir, aynı cinsten ve aynı eidostan ötekilerle farkı sayesinde böyle olmuştur. Tabiatta tek bir insan, tek bir at, tek bir yıldız, tek bir tanrı ya da tek bir daimōn yoksa, tabiatta tek bir dünya değil de birkaç dünya olmasına ne engel olabilir? Tek bir yer ve tek bir deniz olduğunu söyleyen, parçaları bütüne benzeyen şeylerin apaçık bir özelliğini gözden kaçırır: Yeri aynı adı taşıyan parçalara böleriz, denizi de öyle; dünyanın parçası ise artık dünya değildir, farklı tabiatlardan oluşmuştur.

24

πρῶτον τοίνυν ἔφην ἐγώ τὰ κωλύοντα ποιεῖν κόσμους ἀπείρους οὐκ ἀπείργει πλείονας ἑνὸς ποιεῖν. καὶ γὰρ οἷόν τʼ ἔστιν εἶναι καὶ μαντικὴν καὶ πρόνοιαν ἐν πλείοσι κόσμοις, καὶ τὸ μικροτάτην τύχην παρεμπίπτειν, τὰ δὲ πλεῖστα καὶ μέγιστα τάξιν λαμβάνειν πρὸς γένεσιν καὶ μεταβολήν, ὧν οὐδὲν ἡ ἀπειρία δέχεσθαι πέφυκεν. ἔπειτα τῷ λόγῳ μᾶλλον ἕπεται τὸ τῷ θεῷ μὴ μονογενῆ μηδʼ ἔρημον εἶναι τὸν κόσμον. ἀγαθὸς γὰρ ὢν τελέως οὐδεμιᾶς ἀρετῆς ἐνδεής ἐστιν, ἥκιστα δὲ τῶν περὶ δικαιοσύνην καὶ φιλίαν· κάλλισται γὰρ αὗται καὶ θεοῖς πρέπουσαι. μάτην δʼ οὐδὲν ἔχειν οὐδʼ ἄχρηστον θεὸς πέφυκεν. εἰσὶν οὖν ἐκτὸς ἕτεροι θεοὶ καὶ κόσμοι, πρὸς οὓς χρῆται ταῖς κοινωνικαῖς ἀρεταῖς· οὐ γὰρ πρὸς αὑτὸν οὐδὲ μέρος αὑτοῦ χρῆσίς ἐστι δικαιοσύνης ἢ χάριτος ἢ χρηστότητος ἀλλὰ πρὸς ἄλλους;. ὥστʼ οὐκ εἰκὸς ἄφιλον οὐδʼ ἀγείτονα τόνδʼ οὐδʼ ἄμικτον ἐν ἀπείρῳ κενῷ τὸν κόσμον σαλεύειν· ἐπεὶ καὶ τὴν φύσιν ὁρῶμεν τὰ καθʼ ἕκαστα γένεσιν καὶ εἴδεσιν οἷον ἀγγείοις ἢ περικαρπίοις σπέρματος περιέχουσαν. οὐδὲν γὰρ ἐν ἀριθμῷ τῶν ὄντων ἔστιν, οὗ γε μὴ λόγος ὑπάρχει κοινός, οὐδὲ τυγχάνει τῆς τοιᾶσδε προσηγορίας ὃ μὴ κοινῶς ποιὸν ἢ ἰδίως ἐστίν. ὁ δὲ κόσμος οὐ λέγεται κοινῶς εἶναι ποιός· ἰδίως τοίνυν ποιός ἐστιν ἐκ διαφορᾶς τῆς πρὸς ἄλλα συγγενῆ καὶ ὁμοειδῆ γεγονὼς τοιοῦτος. εἰ γὰρ οὔτʼ ἄνθρωπος εἷς οὔτʼ ἵππος ἐν τῇ φύσει γέγονεν οὔτʼ ἄστρον οὔτε θεὸς οὔτε δαίμων, τί κωλύει μηδὲ κόσμον ἕνα τὴν φύσιν ἔχειν ἀλλʼ ἢ πλείονας; ὁ γὰρ λέγων, ὅτι καὶ γῆν μίαν ἔχει καὶ θάλατταν, ἐμφανὲς τι παρορᾷ τὸ τῶν ὁμοιομερῶν τήν τε γὰρ γῆν εἰς ὁμώνυμα μέρη καὶ τὴν θάλατταν ὡσαύτως διαιροῦμεν· τοῦ δὲ κόσμου μέρος οὐκέτι κόσμος ἀλλʼ ἐκ διαφόρων φύσεων συνέστηκε.

25Bazılarının en çok korktuğu, bu yüzden maddenin tümünü dünyada tükettikleri şey de yersizdir: Dışarıda bir şey kalırsa direnciyle ya da çarpmasıyla bu dünyanın yapısını bozacağından korkarlar. Çünkü birden çok dünya olunca her birine ölçüsü ve sınırı belli, kendine ait ousia ve madde düşmüştür; dışarıdan çarpacak düzensiz ve biçimsiz bir artık kalmaz. Her dünyadaki logos kendi payına düşen maddeye hâkim olduğundan, ondan sürüklenip dolaşan bir şeyin başka bir dünyaya, başka bir dünyadan da kendisine düşmesine izin vermez; çünkü ne belirsiz, sonsuz bir miktar var ne de akıl dışı, düzensiz bir hareket. Bir dünyadan ötekine bir akıntı gidiyorsa da, bu akıntı aynı türdendir, yumuşaktır, hepsine usulca karışır, yıldızların ışıkları ve karışımları gibi. Dünyalar da birbirini iyilikle seyredip sevinir, her birinde bulunan birçok iyi tanrıya ilişki ve dostluk imkânı verir. Bunlarda imkânsız, masalsı ya da akıl dışı hiçbir şey yoktur.

Meğer ki, Zeus hakkı için, bazıları tabiî sebepleri olduğu için Aristoteles'in sözlerinden kuşkulansın. Onun dediğine göre her cismin kendine özgü bir yeri olduğundan, toprak her taraftan ortaya gitmek zorundadır, su da ağırlığı yüzünden onun üstünde durur, daha hafif olanların altında kalır. Birden çok dünya olursa toprak birçok yerde ateşin ve havanın üstünde, birçok yerde altında bulunacak; hava ve su da aynı şekilde kâh tabiata uygun, kâh tabiata aykırı yerlerde olacak. Ona göre bunlar imkânsız olduğundan, ne iki ne daha çok dünya vardır; yalnız bütün ousiadan oluşan, cisimlerin farklarına uygun olarak tabiata göre kurulmuş bu tek dünya vardır.

25

καὶ μὴν ὅ γε μάλιστα φοβηθέντες ἔνιοι καταναλίσκουσιν τὴν ὕλην εἰς τὸν κόσμον ἅπασαν, ὡς μηδὲν ὑπολειπόμενον ἐκτὸς ἐνστάσεσιν ἢ πληγαῖς διαταράττοι τὴν τοῦδε σύστασιν, οὐκ ὀρθῶς ἔδεισαν. πλειόνων γὰρ ὄντων κόσμων ἰδίᾳ δʼ ἑκάστου συνειληχότος οὐσίᾳ καὶ ὕλῃ μέτρον ὡρισμένον ἐχούσῃ καὶ πέρας, οὐδὲν ἄτακτον οὐδʼ ἀκατακόσμητον οἷον περίττωμα λειφθήσεται προσπίπτον ἔξωθεν. ὁ γὰρ περὶ ἕκαστον λόγος ἐγκρατὴς ὢν τῆς συννενεμημένης ὕλης οὐδὲν ἔκφορον ἐάσει καὶ πλανώμενον ἐμπεσεῖν ἐξ ἄλλου οὐδʼ εἰς ἑαυτὸν ἐξ ἄλλον διὰ τὸ μήτε πλῆθος ἀόριστον καὶ ἄπειρον τὴν φύσιν ἔχειν μήτε κίνησιν ἄλογον καὶ ἄτακτον. εἰ δὲ καί τις ἀπορροὴ φέρεται πρὸς ἑτέρους ἀφʼ ἑτέρων, ὁμόφυλον εἶναι καὶ προσηνῆ καὶ πᾶσιν ἠπίως ἐπιμιγνυμένην ὥσπερ αἱ τῶν ἀστέρων αὐγαὶ καὶ συγκράσεις, αὐτούς τε τέρπεσθαι καθορῶντας ἀλλήλους εὐμενῶς, θεοῖς τε πολλοῖς καὶ ἀγαθοῖς καθʼ ἕκαστον οὖσι παρέχειν ἐπιμιξίας καὶ φιλοφροσύνας. ἀδύνατον γὰρ οὐδέν ἐστι τούτων οὔτε μυθῶδες οὔτε παράλογον εἰ μὴ νὴ Δία τὰ τοῦ Ἀριστοτέλους ὑπόψονταί τινες ὡς φυσικὰς αἰτίας ἔχοντα. τῶν γὰρ σωμάτων ἑκάστου τόπον οἰκεῖον ἔχοντος, ὥς φησιν, ἀνάγκη τὴν γῆν πανταχόθεν ἐπὶ τὸ μέσον φέρεσθαι καὶ τὸ ὕδωρ ἐπʼ αὐτῆς διὰ βάρος ὑφιστάμενον τοῖς κουφοτέροις. ἂν οὖν πλείονες ὦσι κόσμοι, συμβήσεται τὴν γῆν πολλαχοῦ μὲν ἐπάνω τοῦ πυρὸς καὶ τοῦ ἀέρος κεῖσθαι πολλαχοῦ δʼ ὑποκάτω· καὶ τὸν ἀέρα, καὶ τὸ ὕδωρ ὁμοίως, πῆ μὲν ἐν ταῖς κατὰ φύσιν πῆ δʼ ἐν ταῖς παρὰ φύσιν χώραις ὑπάρχειν. ὧν ἀδυνάτων ὄντων, ὡς οἴεται, μήτε δύο μήτε πλείονας εἶναι κόσμους, ἀλλʼ ἕνα τοῦτον ἐκ τῆς οὐσίας ἁπάσης συγκείμενον, ἱδρυμένον κατὰ φύσιν, ὡς προσήκει ταῖς τῶν σωμάτων διαφοραῖς.

26Ama bunlar da hakikatten çok inandırıcılık için söylenmiştir. Şöyle bak, sevgili Demetrios: Cisimlerin kimi ortaya ve aşağıya, kimi ortadan yukarıya, kimi de ortanın çevresinde daire çizerek hareket eder derken ortayı neye göre alıyor? Boşluğa göre değil elbette, çünkü ona göre boşluk yoktur. Boşluğu kabul edenlere göre ise boşluğun ortası yoktur, ilki ve sonu da yoktur; bunlar sınırdır, sonsuz ise sınırsızdır. Biri aklını zorlayarak sonsuz boşluğun bir ortasını düşünse bile, cisimlerin hareketlerinde buna göre nasıl bir fark doğar? Çünkü boşlukta cisimlere etki eden bir güç yoktur, cisimlerin de ortayı arzulayan, her yerden ona yönelen bir prohairesisi ve dürtüsü yoktur. Cansız cisimlerin cisimsiz ve farksız bir yere kendiliğinden gitmesini ya da o yerin onları çekmesini düşünmek de aynı ölçüde çözümsüzdür.

O hâlde geriye, ortanın yer bakımından değil, cisim bakımından söylendiği kalıyor. Bu dünya birçok ve benzemez cisimden meydana gelmiş tek bir birlik ve düzen olduğundan, farklılıklar zorunlu olarak birinin ötekine göre hareket etmesine yol açar. Bu da her şeyin ousiası değişince yerinin de değişmesinden bellidir: Ayrışmalar maddeyi ortadan yukarı kaldırıp çevreye dağıtır, birleşmeler ve yoğunlaşmalar ise aşağıya, ortaya doğru sıkıştırıp sürer.

26

ἀλλὰ καὶ ταῦτα πιθανῶς μᾶλλον ἢ ἀληθῶς εἴρηται σκόπει δʼ οὕτως ἔφην ὦ φίλε Δημήτριε. τῶν γὰρ σωμάτων τὰ μὲν ἐπὶ τὸ μέσον καὶ κάτω κινεῖσθαι λέγων τὰ δʼ ἀπὸ τοῦ μέσου καὶ ἄνω τὰ δὲ περὶ τὸ μέσον καὶ κύκλῳ, πρὸς τί λαμβάνει τὸ μέσον; οὐ δήπου πρὸς τὸ κενόν· οὐ γὰρ ἔστι κατʼ αὐτόν. καθʼ οὓς δʼ ἔστιν, οὐκ ἔχει μέσον, ὥσπερ οὐδὲ πρῶτον οὐδʼ ἔσχατον πέρατα γὰρ ταῦτα, τὸ δʼ ἄπειρον καὶ ἀπεράτωτον. εἰ δὲ καὶ βιάσαιτό τις αὑτὸν λόγου βίᾳ κενοῦ μέσον ἀπείρου νοῆσαί τι, τίς ἡ πρὸς τοῦτο γιγνομένη τῶν κινήσεων διαφορὰ τοῖς σώμασι; οὔτε γὰρ ἐν τῷ κενῷ δύναμίς ἐστι τῶν σωμάτων οὔτε τὰ σώματα προαίρεσιν ἔχει καὶ ὁρμήν, ἣ τοῦ μέσου γλίχεται καὶ πρὸς τοῦτο συντείνει πανταχόθεν. ἀλλʼ ὁμοίως ἄπορόν ἐστιν ἀψύχων σωμάτων πρὸς ἀσώματον χώραν καὶ ἀδιάφορον ἢ φορὰν ἐξ αὑτῶν ἢ ὁλκὴν ὑπʼ ἐκείνης γιγνομένην νοῆσαι. λείπεται τοίνυν τὸ μέσον οὐ τοπικῶς ἀλλὰ σωματικῶς λέγεσθαι. τοῦδε γὰρ τοῦ κόσμου μίαν ἐκ πλειόνων σωμάτων καὶ ἀνομοίων ἑνότητα καὶ σύνταξιν ἔχοντος, αἱ διαφοραὶ τὰς κινήσεις ἄλλοις πρὸς ἄλλα ποιοῦσιν ἐξ ἀνάγκης· δῆλον δὲ τῷ μετακοσμούμενα ταῖς οὐσίαις ἕκαστα καὶ τὰς χώρας ἅμα συμμεταβάλλειν αἱ μὲν γὰρ διακρίσεις ἀπὸ τοῦ μέσου τὴν ὕλην αἰρομένην ἄνω κύκλῳ διανέμουσιν αἱ δὲ συγκρίσεις καὶ πυκνώσεις πιέζουσι κάτω πρὸς τὸ μέσον καὶ συνελαύνουσι.

27Bu konuda burada daha çok söze gerek yok. Bu hâllerin ve değişimlerin yaratıcı sebebi olarak ne kabul edilirse, her dünyayı kendi içinde o bir arada tutacaktır. Çünkü her dünyanın toprağı ve denizi vardır; her birinin kendi ortası, cisimlerinin hâlleri ve değişimleri, her şeyi yerinde koruyan tabiatı ve gücü vardır. Dışarısı ise, ister hiçlik ister sonsuz boşluk olsun, dediğimiz gibi orta sağlamaz; birden çok dünya olduğunda her birinin kendi ortası bulunur, dolayısıyla onların ayırdığı gibi kimine ona doğru, kimine ondan dışarı, kimine onun çevresinde kendine özgü bir hareket düşer.

Birçok orta varken ağırlıkların her yerden yalnız birine itilmesini isteyen kişi, birçok insan varken bütün kanın her yerden tek bir damara akmasını, herkesin beyninin tek bir zarla sarılmasını isteyen kişiden farksızdır; tabiî cisimlerin bütün katı olanları tek bir yeri, bütün seyrek olanları da tek bir yeri tutmayacak diye dehşete düşer. Bütünlerin kendi parçalarını kullanmasına, her birinde parçaların tabiata uygun konumda ve düzende bulunmasına kızan kişi de aynı ölçüde saçmadır. Saçma olan şu olurdu: Bir kimse ayı kendi içinde taşıyan bir şeye dünya deseydi; bu, insanın beynini topuklarında, kalbini şakaklarında taşıması gibi olurdu. Ama birbirinden ayrı birkaç dünya kabul edenlerin bütünlerle birlikte parçaları da ayırıp sınırlaması saçma değildir. Çünkü her dünyadaki toprak, deniz ve gök tabiata uygun olarak, gerektiği gibi duracaktır; yukarı, aşağı, dairesel ve orta da her dünyada başka bir dünyaya ya da dışarıya göre değil, kendi içinde ve kendine göre olacaktır.

27

περὶ ὧν οὐκ ἀναγκαῖον ἐνταῦθα πλείοσι λόγοις χρῆσθαι. ἣν γὰρ ἄν τις ὑπόθηται τῶν παθῶν τούτων καὶ τῶν μεταβολῶν αἰτίαν εἶναι δημιουργόν, αὕτη συνέξει τῶν κόσμων ἕκαστον ἐν ἑαυτῷ. καὶ γὰρ γῆν καὶ θάλατταν ἕκαστος ἔχει κόσμος· ἔχει γὰρ καὶ μέσον ἕκαστος ἴδιον, καὶ πάθη σωμάτων καὶ μεταβολὰς καὶ φύσιν καὶ δύναμιν, ἣ σῴζει καὶ φυλάττει κατὰ χώραν ἕκαστον. τὸ μὲν γὰρ ἐκτός, εἴτʼ οὐδέν ἐστιν εἴτε κενὸν ἄπειρον, οὐ παρέχει μέσον, ὡς εἴρηται· πλειόνων δὲ κόσμων ὄντων, καθʼ ἕκαστόν ἐστιν ἴδιον μέσον· ὥστε κίνησις ἰδία τοῖς μὲν ἐπὶ τοῦτο τοῖς δʼ ἀπὸ τούτου τοῖς δὲ περὶ τοῦτο, καθάπερ αὐτοὶ διαιροῦσιν. ὁ δʼ ἀξιῶν, πολλῶν μέσων ὄντων, ἐφʼ ἓν μόνον ὠθεῖσθαι τὰ βάρη πανταχόθεν, οὐδὲν διαφέρει τοῦ, πολλῶν ὄντων ἀνθρώπων, ἀξιοῦντος εἰς μίαν φλέβα τὸ πανταχόθεν αἷμα συρρεῖν καὶ μιᾷ μήνιγγι τοὺς πάντων ἐγκεφάλους περιέχεσθαι, δεινὸν ἡγούμενος, εἰ τῶν φυσικῶν σωμάτων οὐ μίαν ἅπαντα τὰ στερρὰ καὶ μίαν τὰ μανὰ χώραν ἐφέξει. καὶ γὰρ οὗτος ἄτοπος ἔσται κἀκεῖνος ἀγανακτῶν, εἰ τὰ ὅλα τοῖς αὑτῶν μέρεσι χρῆται, τὴν κατὰ φύσιν θέσιν ἔχουσιν ἐν ἑκάστῳ καὶ τάξιν. ἐκεῖνο γὰρ ἦν ἄτοπον, εἴ τις ἔλεγε κόσμον εἶναι τὸν ἐν αὐτῷ σελήνην ἔχοντα καθάπερ ἄνθρωπον ἐν ταῖς πτέρναις τὸν ἐγκέφαλον φοροῦντα καὶ τὴν καρδίαν ἐν τοῖς κροτάφοις. τὸ δὲ πλείονας ποιοῦντας χωρὶς ἀλλήλων κόσμους ἅμα τοῖς ὅλοις τὰ μέρη συναφορίζειν καὶ συνδιαιρεῖν οὐκ ἄτοπον· ἡ γὰρ ἐν ἑκάστῳ γῆ καὶ θάλασσα καὶ οὐρανὸς κείσεται κατὰ φύσιν ὡς προσήκει, τὸ τʼ ἄνω καὶ κάτω καὶ κύκλῳ καὶ μέσον οὐ πρὸς ἄλλον οὐδʼ ἐκτὸς ἀλλʼ ἐν ἑαυτῷ καὶ πρὸς ἑαυτὸν ἔχει τῶν κόσμων ἕκαστος.

28Bazılarının dünyanın dışında varsaydığı taş ise ne durağanlığı ne de hareketi kolayca düşündürür. Dünyanın parçası olmadığı, ousiasına dâhil edilmediği hâlde, ağırlığı varken nasıl durur ya da öteki ağırlıklar gibi dünyaya doğru nasıl hareket eder? Başka bir dünyada kuşatılıp bağlanmış toprağın da neden ağırlığı yüzünden bütünden kopup buraya göç etmediğini tartışmaya gerek yoktu; her parçayı bir arada tutan tabiatı ve gerilimi görmek yeterdi. Aşağıyı ve yukarıyı dünyaya göre değil de dünyanın dışına göre alırsak, bütün atomları ayaklarımızın altındaki yerlere doğru hareket ettiren Epikuros'la aynı aporialara düşeriz; sanki boşluğun ayakları varmış ya da sonsuzluk kendi içinde aşağı ve yukarı düşünmeye imkân veriyormuş gibi. Bu yüzden Khrysippos'a şaşmak, daha doğrusu büsbütün şaşakalmak gerekir: Neyi oldu da dünyanın ortada durduğunu, ousiasının orta yeri ezelî olarak işgal ettiğini, kalıcılığını ve bir bakıma yok olmazlığını da en çok buna borçlu olduğunu söylüyor? Bunları Mümkünler Üzerine'nin dördüncü kitabında söyler. Sonsuzluğun bir orta yerini boş yere rüyasında görür, dünyanın kalıcılığına var olmayan ortadan daha tuhaf bir sebep koyar; oysa başka yerlerde sık sık ousianın kendi ortasına doğru ve kendi ortasından dışarı hareketlerle yönetildiğini ve bir arada tutulduğunu söylemiştir.

28

ὃν μὲν γὰρ ἔξω τοῦ κόσμου λίθον ὑποτίθενταί τινες οὔτε μονῆς εὐπόρως παρέχει νόησιν οὔτε κινήσεως. πῶς γὰρ ἢ μενεῖ βάρος ἔχων ἢ κινήσεται πρὸς τὸν κόσμον, ὥσπερ τὰ λοιπὰ βάρη, μήτε μέρος ὢν αὐτοῦ μήτε συντεταγμένος εἰς τὴν οὐσίαν; γῆν δʼ ἐν ἑτέρῳ κόσμῳ περιεχομένην καὶ συνδεδεμένην οὐκ ἔδει διαπορεῖν ὅπως οὐκ ἐνταῦθα μεταχωρεῖ διὰ βάρος ἀπορραγεῖσα τοῦ ὅλου, τὴν φύσιν ὁρῶντας καὶ τὸν τόνον ὑφʼ οὗ συνέχεται τῶν μερῶν ἕκαστον. ἐπεὶ μὴ πρὸς τὸν κόσμον ἀλλʼ ἐκτὸς αὐτοῦ τὸ κάτω καὶ ἄνω λαμβάνοντες, ἐν ταῖς αὐταῖς ἀπορίαις Ἐπικούρῳ γενησόμεθα κινοῦντι τὰς ἀτόμους ἁπάσας εἰς τοὺς ὑπὸ πόδας τόπους, ὥσπερ ἢ τοῦ κενοῦ πόδας ἔχοντος ἢ τῆς ἀπειρίας ἐν αὑτῇ κάτω τε καὶ ἄνω νοῆσαι διδούσης, διὸ καὶ Χρύσιππον ἔστι θαυμάζειν, μᾶλλον δʼ ὅλως διαπορεῖν, ὅ τι δὴ παθὼν τὸν κόσμον ἐν μέσῳ φησὶν ἱδρῦσθαι, καὶ τὴν οὐσίαν αὐτοῦ τὸν μέσον τόπον ἀιδίως κατειληφυῖαν, οὐχ ἥκιστα τούτῳ συνείργεσθαι πρὸς διαμονὴν καὶ οἱονεὶ ἀφθαρσίαν. ταυτὶ γὰρ ἐν τῷ τετάρτῳ περὶ Δυνατῶν λέγει, μέσον τε τοῦ ἀπείρου τόπον οὐκ ὀρθῶς ὀνειρώττων ἀτοπωτέραν τε τῆς διαμονῆς τοῦ κόσμου τῷ ἀνυπάρκτῳ μέσῳ τὴν αἰτίαν ὑποτιθείς· καὶ ταῦτα πολλάκις εἰρηκὼς ἑτέροις, ὅτι ταῖς εἰς τὸ αὑτῆς μέσον ἡ οὐσία καὶ ταῖς ἀπὸ τοῦ αὑτῆς μέσου διοικεῖται καὶ συνέχεται κινήσεσι.

29Stoacıların öteki itirazlarından kim korkar? Birden çok dünya olursa nasıl tek kader ve tek takdir kalacak, birçok Zeus olmayacak mı, diye sorarlar. Önce şunu söyleyelim: Birçok Zeus olması saçmaysa, kendi söyledikleri çok daha saçmadır, çünkü sonsuz dünya devirlerinde sonsuz sayıda güneş, ay, Apollon, Artemis ve Poseidon yapıyorlar. Sonra, birden çok dünya varsa birçok Zeus olmasını ne zorunlu kılar? Neden her birinin başında bütünün ilk yöneticisi ve önderi olarak, bizim dünyamızda herkesin efendisi ve babası diye anılan gibi, nous ve logos sahibi bir tanrı olmasın? Ya da hepsinin Zeus'un kaderine ve takdirine boyun eğmesine, onun sırayla gözetip yönlendirmesine, hepsine olup bitenlerin ilkelerini, tohumlarını ve logoslarını vermesine ne engel olabilir? Burada ayrı ayrı cisimlerden çoğu kez tek bir cisim oluşuyor: meclis, ordu, koro. Khrysippos'un düşündüğüne göre bunların her birinin yaşaması, düşünmesi ve öğrenmesi mümkündür. Bütünde ise on, elli ya da yüz dünyanın tek logos kullanması ve tek ilkeye bağlanması imkânsız mı olacak?

Tersine, böyle bir düzen tanrılara çok yakışır. Onları kovan beyleri gibi dışarı çıkamaz yapmak, ya da maddeye kapatıp daha doğrusu içine çitleyip hapsetmek gerekmez. Bu adamlar tanrıları havanın melekeleri, suyun ve ateşin karışmış güçleri sayarak dünya ile birlikte doğurur ve yeniden birlikte yakarlar. Onları sürücüler ya da dümenciler gibi bağımsız ve hür kılmazlar; heykellerin kaidelere çakılıp lehimlenmesi gibi cisimsel olana kapatırlar, ona çivilerler, yok oluşa, her türlü çözülmeye ve değişime kadar onunla ortak ederler.

29

καὶ μὴν τὰ γʼ ἄλλα τῶν Στωικῶν τίς ἂν φοβηθείη, πυνθανομένων πῶς εἱμαρμένη μία μενεῖ καὶ πρόνοια, καὶ οὐ πολλοὶ Δίες καὶ Ζῆνες ἔσονται, πλειόνων ὄντων κόσμων; πρῶτον μὲν γὰρ εἰ τὸ πολλοὺς εἶναι Δίας καὶ Ζῆνας ἄτοπόν ἐστι, πολλῷ δήπουθεν ἔσται τὰ ἐκείνων ἀτοπώτερα· καὶ γὰρ ἡλίους καὶ σελήνας καὶ Ἀπόλλωνας καὶ Ἀρτέμιδας καὶ Ποσειδῶνας ἐν ἀπείροις κόσμων περιόδοις ἀπείρους ποιοῦσιν. ἔπειτα τίς ἀνάγκη πολλοὺς εἶναι Δίας, ἂν πλείονες ὦσι κόσμοι, καὶ μὴ καθʼ ἕκαστον ἄρχοντα πρῶτον καὶ ἡγεμόνα τοῦ ὅλου θεὸν ἔχοντα καὶ νοῦν καὶ λόγον, οἷος ὁ παρʼ ἡμῖν κύριος ἁπάντων καὶ πατὴρ ἐπονομαζόμενος; ἢ τί κωλύσει τῆς τοῦ Διὸς εἱμαρμένης καὶ προνοίας ὑπηκόους πάντας εἶναι, καὶ τοῦτον ἐφορᾶν ἐν μέρει καὶ κατευθύνειν, ἐνδιδόντα πᾶσιν ἀρχὰς καὶ σπέρματα καὶ λόγους τῶν περαινομένων; οὐ γὰρ ἐνταῦθα μὲν ἓν συνίσταται σῶμα πολλάκις ἐκ διεστώτων σωμάτων, οἷον ἐκκλησία καὶ στράτευμα καὶ χορός· ὧν ἑκάστῳ καὶ ζῆν καὶ φρονεῖν καὶ μανθάνειν συμβέβηκεν, ὡς οἴεται Χρύσιππος· ἐν δὲ τῷ παντὶ δέκα κόσμους ἢ πεντήκοντʼ ἢ ἑκατὸν ὄντας ἑνὶ χρῆσθαι λόγῳ καὶ πρὸς ἀρχὴν συντετάχθαι μίαν ἀδύνατόν ἐστιν. ἀλλὰ καὶ πάνυ πρέπει θεοῖς ἡ τοιαύτη διάταξις· οὐ γὰρ ὡς σμήνους ἡγεμόνας δεῖ ποιεῖν ἀνεξόδους οὐδὲ φρουρεῖν συγκλείσαντας τῇ ὕλῃ μᾶλλον δὲ συμφράξαντας, ὥσπερ οὗτοι τοὺς θεοὺς ἀέρων ἕξεις ποιοῦντες καὶ ὑδάτων καὶ πυρὸς δυνάμεις ἐγκεκραμένας ἡγούμενοι συγγεννῶσι τῷ κόσμῳ καὶ πάλιν συγκατακάουσιν, οὐκ ἀπολύτους οὐδʼ ἐλευθέρους οἷον ἡνιόχους ἢ κυβερνήτας ὄντας ἀλλʼ, ὥσπερ ἀγάλματα προσηλοῦται καὶ συντήκεται βάσεσιν, οὕτως ἐγκεκλειμένους εἰς τὸ σωματικὸν καὶ συγκαταγεγομφωμένους, κοινωνοῦντας αὐτῷ μέχρι φθορᾶς καὶ διαλύσεως ἁπάσης καὶ μεταβολῆς.

30Bence şu söz daha ağırbaşlı ve daha görkemlidir: Tanrılar efendisizdir, kendi kendilerinin hâkimidir. Tyndareos oğulları fırtınaya tutulanlara nasıl yardım ederse,

Gelip denizin şiddetini yatıştırarak
Ve rüzgârların hızlı savrulmalarını,

kendileri gemiye binip tehlikeyi paylaşmadan, yukarıdan görünüp kurtararak; tanrılar da öyle kâh bir dünyaya kâh ötekine gider, seyrin hazzıyla çekilir, tabiatla birlikte her birini doğrultur. Homeros'un Zeus'u gözünü Troya'dan Trakya'ya, Istros çevresindeki göçebelere çevirmekle pek uzağa gitmemişti; gerçek Zeus ise birçok dünyada güzel ve kendine yakışır değişimler yapar. Dışarıda sonsuz boşluğa bakmaz, kimilerinin sandığı gibi yalnız kendini düşünmez, tanrıların ve insanların birçok işini, yıldızların devirlerindeki hareketlerini ve gidişlerini seyreder. Çünkü görünenlerden, gökteki değişimlerden ve devirlerden hüküm çıkarmak gerekirse, ilahî olan değişimden nefret etmez, tersine ondan çok hoşlanır. Sonsuzluk ise bütünüyle akılsız ve logossuzdur, tanrıyı hiçbir şekilde kabul etmez, her şeyde rastlantıyı ve kendiliğindenliği kullanır. Belirli sayıda dünya üzerindeki gözetim ve takdir ise bence, tek bir cisme dalan, tek bir cisme bağlanan, onu sonsuz kez yeniden biçimlendirip kuran takdirden daha az ağırbaşlı, daha yorucu değildir."

30

ἐκεῖνος δʼ οἶμαι σεμνότερος ὁ λόγος καὶ μεγαλοπρεπέστερος, ἀδεσπότους καὶ αὐτοκρατεῖς τοὺς θεοὺς ὄντας, ὥσπερ οἱ Τυνδαρίδαι τοῖς χειμαζομένοις βοηθοῦσιν ἐπερχόμενοί τε μαλάσσοντες βίᾳ τὸν πόντον ὠκείας τʼ ἀνέμων ῥιπάς οὐκ ἐμπλέοντες αὐτοὶ καὶ συγκινδυνεύοντες ἀλλʼ ἄνωθεν ἐπιφαινόμενοι καὶ σῴζοντες· οὕτως ἐπιέναι τῶν κόσμων ἄλλοτʼ ἄλλον, ἡδονῇ τε τῆς θέας ἀγομένους καὶ τῇ φύσει συναπευθύνοντας ἕκαστον. ὁ μὲν γὰρ Ὁμηρικὸς Ζεὺς οὐ πάνυ πρόσω μετέθηκε τὴν ὄψιν ἀπὸ Τροίας ἐπὶ τὰ Θρᾴκια καὶ τοὺς περὶ τὸν Ἴστρον νομάδας, ὁ δʼ ἀληθινὸς ἔχει καλὰς καὶ πρεπούσας ἐν πλείοσι κόσμοις μεταβολάς, οὐχὶ κενὸν ἄπειρον ἔξω βλέπων οὐδʼ ἑαυτὸν ἄλλο δʼ οὐδὲν ʽ ὡς ᾠήθησαν ἔνιοἰ νοῶν, ἀλλʼ ἔργα τε θεῶν καὶ ἀνθρώπων πολλὰ κινήσεις τε καὶ φορὰς ἄστρων ἐν περιόδοις καταθεώμενος. οὐ γὰρ ἀπεχθάνεται μεταβολαῖς ἀλλὰ καὶ πάνυ χαίρει τὸ θεῖον, εἰ δεῖ τῶν φαινομένων τεκμαίρεσθαι ταῖς κατʼ οὐρανὸν ἐξαμείψεσι καὶ περιόδοις. ἡ μὲν οὖν ἀπειρία παντάπασιν ἀγνώμων καὶ ἄλογος καὶ μηδαμῇ προσιεμένη θεόν, ἀλλὰ χρωμένη πρὸς πάντα τῷ κατὰ τύχην καὶ αὐτομάτως· ἡ δʼ ἐν ὡρισμένῳ πλήθει καὶ ἀριθμῷ κόσμων ἐπιμέλεια καὶ πρόνοια τῆς εἰς ἓν δεδυκυίας σῶμα καὶ προσηρτημένης ἑνὶ καὶ τοῦτο μετασχηματιζούσης καὶ ἀναπλαττούσης ἀπειράκις ἔμοιγε δοκεῖ μηδὲν ἔχειν ἀσεμνότερον μηδʼ ἐπιπονώτερον.

31Bunları söyleyip durdum. Philippos çok beklemeden, "Bu konularda hakikat böyle mi başka türlü mü, ben kesin bir şey söyleyemem," dedi. "Ama tanrıyı tek dünyanın dışına çıkarıyorsak, neden yalnız beş dünyanın yaratıcısı yapıyoruz da daha çok dünyanın değil? Bu sayının böyle bir çoklukla ilgisi nedir? Bunu öğrenmeyi buradaki E'nin adanmasının anlamını öğrenmekten daha çok isterim. Çünkü ne üçgen ne kare sayıdır, ne tam ne küp sayıdır, bu tür şeyleri seven ve onlara hayran olanlara başka bir incelik de sunmuyor. Senin ima ettiğin unsurlardan gitme yolu ise büsbütün kavranmazdır, onu çeken inandırıcılığın da hiçbir izini göstermez: Maddede eşit açılı, eşit kenarlı ve eşit düzlemlerle kuşatılmış beş cisim oluşunca, bunlardan hemen bu kadar dünyanın ortaya çıkması akla yakın mıdır?"

31

ἐγὼ μὲν οὖν τοσαῦτʼ εἰπὼν ἐπέσχον. ὁ δὲ Φίλιππος οὐ πολὺν χρόνον διαλιπών τὸ μὲν ἀληθές ἔφη περὶ τούτων οὕτως ἔχειν ἢ ἑτέρως οὐκ ἂν ἔγωγε διισχυρισαίμην εἰ δὲ τὸν θεὸν ἐκβιβάζομεν ἑνὸς κόσμου, διὰ τί πέντε μόνων οὐ πλειόνων ποιοῦμεν δημιουργόν, καί τίς ἔστι τοῦ ἀριθμοῦ τούτου πρὸς τὸ πλῆθος λόγος, ἣδιον ἄν μοι δοκῶ μαθεῖν ἢ τῆς ἐνταῦθα τοῦ Ε καθιερώσεως τὴν διάνοιαν. οὔτε γὰρ τρίγωνος ἢ τετράγωνος οὔτε τέλειος ἢ κυβικὸς οὔτʼ ἄλλην τινὰ φαίνεται κομψότητα παρέχων τοῖς ἀγαπῶσι τὰ τοιαῦτα καὶ θαυμάζουσιν. ἡ δʼ ἀπὸ τῶν στοιχείων ἔφοδος, ἣν αὐτὸς ὑπῃνίξατο, πάντῃ δύσληπτός ἐστι καὶ μηδὲν ὑποφαίνουσα τῆς ἐκεῖνον ἐπεσπασμένης πιθανότητος εἰπεῖν, ὡς εἰκός ἐστι πέντε σωμάτων ἰσογωνίων καὶ ἰσοπλεύρων καὶ περιεχομένων ἴσοις ἐπιπέδοις, ἐγγενομένων τῇ ὕλῃ, τοσούτους εὐθὺς ἐξ αὐτῶν ἀποτελεσθῆναι κόσμους.

32"Solili Theodoros," dedim, "Platon'un matematik sözlerini açıklarken bu konuyu hiç de kötü işlemiyor. Şöyle yapıyor: Platon'un ilk cisimler olarak koyduğu piramit, oktahedron, ikosahedron ve dodekahedron, orantılarının uyumu ve eşitlikleri sayesinde hepsi güzeldir; tabiatın kurup bir araya getirmesi için bunlardan daha üstün ya da bunlara benzer başka bir şey kalmamıştır. Ama hepsi aynı yapıya sahip değildir, doğuşları da benzer değildir: Piramit en ince ve en küçük, dodekahedron en büyük ve en çok parçalıdır; kalan ikisinden ikosahedron üçgen sayısıyla oktahedronun iki katından büyüktür. Bu yüzden hepsinin aynı anda maddeden doğması imkânsızdır. Çünkü ince, küçük ve yapıca basit olanlar, maddeyi hareket ettirip biçimlendirene ilk önce boyun eğmek ve tamamlanmak zorundadır; dodekahedronun da aralarında bulunduğu iri parçalı, çok cisimli, yapısı daha zahmetli olanlardan önce var olurlar. Buradan da yalnız piramidin ilk cisim olduğu, ötekilerin doğuşta geride kalması yüzünden hiçbirinin ilk olmadığı çıkar.

Maddenin beş dünyaya bölünüp ayrılması bu saçmalığın da ilacıdır. Bir yerde önce piramit oluşur, bir yerde oktahedron, bir yerde ikosahedron. Her dünyada önce oluşandan öteki cisimler doğar, çünkü parçaların birleşip ayrılmasıyla her şey her şeye dönüşür. Platon da hepsini ayrı ayrı inceleyerek bunu gösterir; bize kısaca öğrenmek yetecektir. Ateş sönünce hava oluşur, hava inceldikçe kendisinden yeniden ateş çıkarır; bu hâlleri ve değişimleri her ikisinin tohumlarında görmek gerekir. Ateşin tohumu piramittir, yirmi dört ilk üçgenden oluşur; oktahedron ise havanın tohumudur, aynı üçgenlerden kırk sekizinden oluşur. Dolayısıyla iki ateş cismi karışıp birleşince bir hava unsuru doğar; hava unsuru da parçalanınca iki ateş cismine ayrılır, sıkışıp kendi üzerine çökünce ise suyun ideasına geçer. Böylece her yerde önce oluşan, değişim yoluyla ötekilerin hepsine kolayca doğuş sağlar; ilk olan yalnız bir tane değildir, başka düzende başka biri doğuşun başına geçip öne çıkar ve 'ilk' adı hepsi için korunur."

32

καὶ μήνʼ ἔφην ἐγὼ δοκεῖ Θεόδωρος ὁ Σολεὺς οὐ φαύλως μετιέναι τὸν λόγον, ἐξηγούμενος τὰ μαθηματικὰ τοῦ Πλάτωνος. μέτεισι δʼ οὕτως. πυραμὶς καὶ ὀκτάεδρον καὶ εἰκοσάεδρον καὶ δωδεκάεδρον, ἃ πρῶτα τίθεται Πλάτων, καλὰ μέν ἐστι πάντα συμμετρίαις λόγων καὶ ἰσότησι, καὶ κρεῖσσον οὐδὲν αὐτῶν οὐδʼ ὅμοιον ἄλλο συνθεῖναι τῇ φύσει καὶ συναρμόσαι λέλειπται. μιᾶς γε μὴν πάντα συστάσεως οὐκ εἴληχεν οὐδʼ ὁμοίαν ἔχει τήν γένεσιν, ἀλλὰ λεπτότατον μέν ἐστι καὶ μικρότατον ἡ πυραμίς, μέγιστον δὲ καὶ πολυμερέστατον τὸ δωδεκάεδρον · τῶν δὲ λειπομένων δυεῖν τοῦ ὀκταέδρου μεῖζον ἢ διπλάσιον πλήθει τριγώνων τὸ εἰκοσάεδρον, διὸ τὴν γένεσιν ἅμα πάντα λαμβάνειν ἐκ τὴν ὕλης ἀδύνατόν ἐστι. τὰ γὰρ λεπτὰ καὶ μικρὰ καὶ ταῖς κατασκευαῖς ἁπλούστερα πρῶτα τῷ κινοῦντι καὶ διαπλάττοντι τὴν ὕλην ὑπακούειν ἀνάγκη καὶ συντελεῖσθαι καὶ προϋφίστασθαι τῶν ἁδρομερῶν καὶ πολυσωμάτων καὶ τὴν σύστασιν ἐργωδεστέραν ἐχόντων, ἐξ ὧν τὸ δωδεκάεδρον. ἕπεται δὲ τούτῳ τὸ μόνον εἶναι σῶμα πρῶτον τὴν πυραμίδα, τῶν δʼ ἄλλων μηδέν, ἀπολειπομένων τῇ φύσει τῆς γενέσεως. ἔστιν οὖν ἴαμα καὶ ταύτης τῆς ἀτοπίας ἡ τῆς ὕλης εἰς πέντε κόσμους διαίρεσις καὶ διάστασις. ὅπου μὲν γὰρ πυραμὶς ʽ ὑπέστησε γὰρ πρῶτον̓, ὅπου δʼ ὀκτάεδρον, ὅπου δʼ εἰκοσάεδρον. ἐκ δὲ τοῦ προϋποστάντος ἐν ἑκάστῳ τὰ λοιπὰ τὴν γένεσιν ἕξει, κατὰ σύγκρισιν καὶ διάκρισιν μερῶν εἰς πάντα γιγνομένης πᾶσι μεταβολῆς, ὡς αὐτὸς ὁ Πλάτων ὑποδείκνυσι διὰ πάντων σχεδὸν ἐπεξιών ἡμῖν δὲ βραχέως ἀρκέσει μαθεῖν. ἐπεὶ γὰρ ἀὴρ μὲν σβεννυμένου πυρὸς ὑφίσταται, καὶ λεπτυνόμενος αὖθις ἐξ αὑτοῦ πῦρ ἀναδίδωσιν, ἐν τοῖς ἑκατέροις σπέρμασι τὰ πάθη δεῖ θεᾶσθαι καὶ τὰς μεταβολάς. σπέρματα δὲ πυρὸς μὲν ἡ πυραμίς, ἐξ εἴκοσι καὶ τεσσάρων πρώτων τριγώνων· τὸ δʼ ὀκτάεδρον ἀέρος ἐκ τεσσαράκοντα καὶ ὀκτὼ τῶν αὐτῶν γίγνεται. γίγνεται τοίνυν ἀέρος μὲν ἓν στοιχεῖον, ἐκ δυεῖν πυρὸς […] συγκραθέντων καὶ συστάντων, τὸ δʼ ἀέρος αὖ κερματιζόμενον εἰς δύο πυρὸς διακρίνεται σώματα, συνθλιβόμενον δʼ αὖθις αὑτῷ καὶ συμπῖπτον εἰς ὕδατος ἰδέαν ἄπεισιν. ὥστε πανταχοῦ τὸ προϋφιστάμενον ἀεὶ πᾶσι τοῖς ἄλλοις εὐπόρως παρέχειν τὴν γένεσιν ἐκ τῆς μεταβολῆς· καὶ μὴ μόνον ἓν εἶναι πρῶτον, ἑτέρου δʼ ἐν ἑτέρῳ συστήματι κίνησιν ἀρχηγὸν καὶ προληπτικὴν ἐς γένεσιν ἔχοντος πᾶσι τηρεῖσθαι τὴν ὁμωνυμίαν.

33Ammonios, "Theodoros bunları yiğitçe ve gayretle işlemiş," dedi. "Ama birbirini çürüten öncüller kullanıyor görünmemesine şaşarım. Beşinin birden aynı anda oluşmadığını, en ince ve en az çabayla kurulanın doğuşa hep önce çıktığını öne sürüyor. Sonra, sanki bundan çıkıyormuş ve buna aykırı değilmiş gibi, bütün maddenin önce en ince ve en basit olanı getirmediğini, bazı yerlerde ağır ve çok parçalı olanların maddeden önce doğduğunu kabul ediyor. Bundan başka, beş ilk cisim var sayılıp dünyaların sayısı bu yüzden o kadar denirken, inandırıcılığı yalnız dördü için kullanıyor; küpü ise taş oyununda olduğu gibi gizlice çekip almış. Çünkü üçgenleri aynı türden olmadığından, ne küp onlara dönüşebilir ne de onlara kendisine dönüşme imkânı verir. Ötekilerin hepsinde dayanak ortak yarım üçgendir, küpte ise yalnız ona özgü ikizkenar vardır; bu, ötekiyle birleşmez, kaynaşıp karışmaz. Madem beş cisim ve beş dünya var ve her birinde doğuşun önderliği birindedir, küpün ilk doğduğu yerde ötekilerin hiçbiri olmayacaktır, çünkü küp tabiatça onların hiçbirine dönüşmez. Dodekahedronun unsurunu da başka bir üçgen yaptıklarını, Platon'un piramidi, oktahedronu ve ikosahedronu kurduğu çeşitkenar olmadığını söylemiyorum bile." Ammonios bunu söyleyip güldü: "O hâlde ya bunları çözeceksin ya da ortak aporia hakkında kendine özgü bir şey söyleyeceksin."

33

καὶ ὁ Ἀμμώνιος; ἀνδρικῶς μέν ἔφη ταῦτα τῷ Θεοδώρῳ καὶ φιλοτίμως διαπεπόνηται θαυμάσαιμι δʼ ἄν, εἰ μὴ δόξειε χρῆσθαι λήμμασιν ἀναιρετικοῖς ἀλλήλων. ἀξιοῖ γὰρ ἅμα πᾶσι τοῖς πέντε μὴ γίγνεσθαι τὴν σύστασιν, ἀλλὰ τὸ λεπτότατον ἀεὶ καὶ διʼ ἐλάττονος πραγματείας συνιστάμενον προεκπίπτειν εἰς γένεσιν. εἶθʼ ὥσπερ ἀκόλουθον οὐ μαχόμενον τούτῳ τίθησι τὸ μὴ πᾶσαν ὕλην πρῶτον εἰσφέρειν τὸ λεπτότατον καὶ ἁπλούστατον, ἀλλʼ ἐνιαχῆ τὰ ἐμβριθῆ καὶ πολυμερῆ φθάνειν προανίσχοντα ταῖς γενέσεσιν ἐκ τῆς ὕλης. ἄνευ δὲ τούτου, πέντε σωμάτων πρώτων ὑποκειμένων καὶ διὰ τοῦτο κόσμων λεγομένων εἶναι τοσούτων, πρὸς μόνα τὰ τέσσαρα τῇ πιθανότητι χρῆται, τὸν δὲ κύβον ὥσπερ ἐν παιδιᾷ ψήφων ὑφῄρηται, μήτʼ αὐτὸν εἰς ἐκεῖνα μεταβάλλειν πεφυκότα μήτʼ ἐκείνοις παρέχειν μεταβολὴν εἰς ἑαυτόν, ἅτε δὴ τῶν τριγώνων οὐχ ὁμογενῶν ὄντων. ἐκείνοις μὲν γὰρ ὑπόκειται κοινὸν ἐν πᾶσι τὸ ἡμιτρίγωνον, ἐν τούτῳ δʼ ἴδιον μόνῳ τὸ ἰσοσκελές, οὐ ποιοῦν πρὸς ἐκεῖνο σύννευσιν οὐδὲ σύγκρασιν ἑνωτικήν. εἴπερ οὖν πέντε σωμάτων ὄντων καὶ πέντε κόσμων, ἓν ἐν ἑκάστῳ τὴν ἡγεμονίαν ἔχει τῆς γενέσεως, ὅπου γέγονεν ὁ κύβος πρῶτος, οὐδὲν ἔσται τῶν ἄλλων εἰς οὐδὲν γὰρ ἐκείνων μεταβάλλειν πέφυκεν. ἐῶ γάρ, ὅτι καὶ τὸ τοῦ καλουμένου δωδεκαέδρου στοιχεῖον ἄλλο ποιοῦσιν, οὐκ ἐκεῖνο τὸ σκαληνόν, ἐξ οὗ τὴν πυραμίδα καὶ τὸ ὀκτάεδρον καὶ τὸ εἰκοσάεδρον ὁ Πλάτων συνίστησιν. ὥσθʼ ἅμα γελῶν ὁ Ἀμμώνιος εἶπεν ἢ ταῦτά σοι διαλυτέον ἢ ἴδιόν τι λεκτέον περὶ τῆς κοινῆς ἀπορίας.

34"Şu anda daha inandırıcı bir şey söyleyemem," dedim. "Ama belki başkasının kanaatinden çok kendi kanaatinin hesabını vermek daha iyidir. Yeniden baştan söylüyorum: İki tabiat var: Biri doğuş ve yok oluş içinde değişen, kâh şöyle kâh böyle sürüklenen hissedilir tabiat, öteki ousiada düşünülür, daima aynı hâlde kalan tabiat. Dostum, düşünülür olanın sınırlanmış olmasını ve kendi içinde fark taşımasını kabul edip, cisimsel ve hâllere açık olanı biri kendine yapışık ve kendine yönelik tek bir şey olarak bırakmayıp ayırır, bölerse buna kızmak tuhaftır. Çünkü kalıcı ve ilahî şeylerin kendilerine daha sıkı tutunması, elden geldiğince her kesimden ve ayrılıktan kaçınması gerekir. Oysa Başka'nın gücü bunlara bile dokunarak düşünülür şeylerde, yer bakımından ayrılıklardan daha büyük logos ve idea farklılıkları yaratmıştır. Bu yüzden Platon, bütünün bir olduğunu ileri sürenlere karşı çıkarak Varlık'ın, Aynı'nın ve Başka'nın, bunların hepsinin yanında da Hareket ve Durağanlık'ın var olduğunu söyler.

Bunlar beş olduğuna göre, beş cisimsel unsurun her birinin tabiatça bunlardan birinin taklidi ve görüntüsü olması şaşılacak şey değildir; bu taklit karışmamış ve saf değildir, ama her unsur bir güce en çok katılır. Küp, düzlemlerinin sağlamlığı ve istikrarı sayesinde açıkça Durağanlık'a özgü cisimdir. Piramidin ateşli ve hareketli yanını herkes kenarlarının inceliğinde ve açılarının keskinliğinde görebilir. Dodekahedronun tabiatı öteki şekilleri kuşattığından, bütün cisimsel olana göre Varlık'ın sureti gibi görünür. Kalan ikisinden ikosahedron en çok Başka'nın, oktahedron en çok Aynı'nın ideasına katılır. Bu yüzden biri bütün ousiayı tek biçimde tutan havayı, öteki karışarak en çok keyfiyete dönüşen suyu vermiştir. Tabiat her şeyde eşit dağılım istiyorsa, dünyaların da örneklerden ne çok ne az olması akla yakındır; böylece her biri bir dünyada önderlik düzenine ve gücüne sahip olur, cisimlerin yapılarında olduğu gibi.

34

κἀγώ πιθανώτερον οὐδὲν ἔχω λέγειν ἔν γε τῷ παρόντι· βέλτιον δʼ ἴσως ἐστὶν ἰδίας εὐθύνας ὑπέχειν δόξης ἢ ἀλλοτρίας;. λέγω τοίνυν αὖθις ἐξ ἀρχῆς, ὅτι δυεῖν ὑποκειμένων φύσεων, τῆς μὲν αἰσθητῆς ἐν γενέσει καὶ φθορᾷ μεταβόλου καὶ φορητῆς ἄλλοτʼ ἄλλως, ἑτέρας δʼ ἐν οὐσίᾳ νοητῆς ἀεὶ κατὰ ταὐτὰ ὡσαύτως ἐχούσης, δεινόν ἐστιν, ὦ ἑταῖρε, τὴν μὲν νοητὴν διωρίσθαι καὶ διαφορὰν ἔχειν ἐν ἑαυτῇ, τὴν δὲ σωματικὴν καὶ παθητικὴν εἰ μὴ μίαν τις ἀπολείπει συμπεφυκυῖαν αὑτῇ καὶ συννεύουσαν ἀλλὰ χωρίζει καὶ διίστησιν, ἀγανακτεῖν καὶ δυσχεραίνειν. τὰ γὰρ μόνιμα καὶ θεῖα δήπου μᾶλλον αὑτῶν ἔχεσθαι προσήκει καὶ φεύγειν ὡς ἀνυστόν ἐστι τομὴν ἅπασαν καὶ διάστασιν. ἀλλὰ καὶ τούτων ἡ τοῦ ἑτέρου δύναμις ἁπτομένη μείζονας ἐνείργασται τῶν κατὰ τόπον διαστάσεων τοῖς νοητοῖς τὰς κατὰ λόγον καὶ ἰδέαν ἀνομοιότητας. ὅθεν ἐνιστάμενος τοῖς ἓν τὸ πᾶν ἀποφαίνουσιν ὁ Πλάτων, τὸ τʼ ὂν εἶναί φησι καὶ τὸ ταὐτὸν καὶ τὸ ἕτερον, ἐπὶ πᾶσι δὲ κίνησιν καὶ στάσιν. ὄντων οὖν πέντε τούτων, οὐ θαυμαστὸν ἦν, εἰ τῶν πέντε σωματικῶν στοιχείων ἐκείνων ἕκαστον ἑκάστου μίμημα τῇ φύσει; καὶ εἴδωλόν ἐστι γεγενημένον οὐκ ἄμικτον οὐδʼ εἰλικρινές, ἀλλὰ τῷ μάλιστα μετέχειν ἕκαστον ἑκάστης δυνάμεως. ὁ μέν γε κύβος ἐμφανῶς στάσεως οἰκεῖόν ἐστι σῶμα διὰ τὴν τῶν ἐπιπέδων ἀσφάλειαν καὶ βεβαιότητα· τῆς δὲ πυραμίδος πᾶς ἄν τις τὸ πυροειδὲς καὶ κινητικὸν ἐν τῇ λεπτότητι τῶν πλευρῶν καὶ τῇ τῶν γωνιῶν ὀξύτητι κατανοήσειεν· ἡ δὲ τοῦ δωδεκαέδρου φύσις, περιληπτικὴ τῶν ἄλλων σχημάτων οὖσα τοῦ ὄντος εἰκὼν πρὸς πᾶν ἂν τὸ σωματικὸν γεγονέναι δόξειε· τῶν δὲ λοιπῶν δυεῖν τὸ μὲν εἰκοσάεδρον τῆς τοῦ ἑτέρου τὸ δʼ ὀκτάεδρον μάλιστα τῆς ταὐτοῦ μετείληχεν ἰδέας. διὸ τοῦτο μὲν ἀέρα σχετικὸν οὐσίας πάσης ἐν μιᾷ μορφῇ, θάτερον δʼ ὕδωρ ἐπὶ πλεῖστα τῷ κεράννυσθαι γένη ποιοτήτων τρεπόμενον παρεῖχεν. εἴπερ οὖν ἡ φύσις ἀπαιτεῖ τὴν ἰσονομίαν ἐν πᾶσι, καὶ κόσμους εἰκός ἐστι μήτε πλείους γεγονέναι μήτʼ ἐλάττους τῶν παραδειγμάτων, ὅπως ἕκαστον ἐν ἑκάστῳ τάξιν ἡγεμονικὴν ἔχῃ καὶ δύναμιν, ὥσπερ ἐν ταῖς συστάσεσι τῶν σωμάτων ἔσχηκεν.

35Yine de bu, doğuş ve değişim içindeki tabiatı bu kadar cinse ayırmamıza şaşana teselli olsun. Şimdi hep birlikte dikkat edip şuna bakın: En yüksek ilkeler, yani Bir ve belirsiz İkili'den ikincisi, her türlü biçimsizliğin ve düzensizliğin unsuru olduğu için sonsuzluk diye anılır. Bir'in tabiatı ise sonsuzluğun boş, logossuz ve belirsiz yanını sınırlayıp kavrayarak ona biçim verir, onu hissedilir şeylerle ilgili yüklemeleri bir bakıma kabul edip taşıyan bir şey yapar. Bu ilkeler önce sayıda görünür; daha doğrusu çokluk bütünüyle sayı değildir, meğer ki maddenin eidosu olan Bir, belirsizin sonsuzluğundan kâh daha çok kâh daha az bir parça kessin. O zaman her çokluk Bir tarafından sınırlanarak sayı olur; Bir kaldırılırsa belirsiz İkili her şeyi yeniden karıştırır, ritimsiz, sonsuz ve ölçüsüz kılar.

Eidos maddenin yok edilmesi değil, dayanağın biçimi ve düzeni olduğuna göre, sayıda da iki ilke bulunmak zorundadır; ilk ve en büyük fark ve benzemezlik buradan doğmuştur. Belirsiz ilke çiftin yaratıcısıdır, daha iyi olanı tekin. Çiftlerin ilki iki, teklerin ilki üçtür; beş de bunlardan doğar: Birleşim bakımından ikisine ortak bir sayıdır, güç bakımından tektir. Çünkü hissedilir ve cisimsel olan, başkalığın doğuştan zorunluluğuyla birçok parçaya bölünürken, ne ilk çift ne de ilk tek olması gerekiyordu; bunlardan oluşan üçüncü sayı olması gerekiyordu ki hem çifti hem teki yaratan ilkeden doğsun. Çünkü biri ötekinden kurtulamazdı, her ikisi de ilke tabiatına ve gücüne sahiptir. İkisi birleşince daha iyi olan, cisimsel olanı bölen belirsizliği yenerek ona karşı durdu; madde ikiye ayrılırken birimi ortaya koyarak bütünün iki parçaya bölünmesine izin vermedi. Dünyaların çokluğu belirsizin başkalığından ve farkından doğdu, ama çokluğun tek sayıda olması Aynı'nın ve sınırlanmışın gücünün eseridir; böyle bir tek sayı olmasının sebebi de tabiatın daha iyi olanın ötesine gitmesine izin verilmemesidir. Bir karışmamış ve saf olsaydı maddede hiç ayrılık olmazdı; ama İkili'nin bölücü yanıyla karıştığından kesilmeyi ve bölünmeyi kabul etti, tek sayı çifti yenince burada durdu.

35

οὐ μὴν ἀλλὰ τοῦτο μὲν ἔστω παραμυθία τοῦ θαυμάζοντος, εἰ τὴν ἐν γενέσει καὶ μεταβολῇ φύσιν εἰς γένη τοσαῦτα διαιροῦμεν. ἐκεῖνο δʼ ἤδη σκοπεῖτε κοινῇ προσέχοντες, ὅτι τῶν ἀνωτάτω ἀρχῶν, λέγω δὲ τοῦ ἑνὸς καὶ τῆς ἀορίστου δυάδος, ἡ μὲν ἀμορφίας πάσης στοιχεῖον οὖσα καὶ ἀταξίας ἀπειρία κέκληται ἡ δʼ τοῦ ἑνὸς φύσις ὁρίζουσα καὶ καταλαμβάνουσα τῆς ἀπειρίας τὸ κενὸν καὶ ἄλογον καὶ ἀόριστον ἔμμορφον παρέχεται, καὶ τὴν ἑπομένην περὶ τὰ αἰσθητὰ δείξει καταγόρευσιν ἁμωσγέπως ὑπομένον καὶ δεχόμενον. αὗται δὲ πρῶτον αἱ ἀρχαὶ περὶ τὸν ἀριθμὸν ἐπιφαίνονται, μᾶλλον δʼ ὅλως ἀριθμὸς οὐκ ἔστι τὸ πλῆθος, ἂν μὴ καθάπερ εἶδος ὕλης τὸ ἓν γενόμενον ἐκ τῆς ἀπειρίας τοῦ ἀορίστου πῆ μὲν πλεῖον πῆ δʼ ἔλαττον ἀποτέμνηται. τότε γὰρ ἀριθμὸς γίγνεται τῶν πληθῶν ἕκαστον ὑπὸ τοῦ ἑνὸς ὁριζόμενον ἐὰν δʼ ἀναιρεθῇ τὸ ἕν, πάλιν ἡ ἀόριστος δυὰς συγχέασα πᾶν ἄρρυθμον καὶ ἄπειρον καὶ ἄμετρον ἐποίησεν. ἐπεὶ δὲ τὸ εἶδος οὐκ ἀναίρεσίς ἐστι τῆς ὕλης ἀλλὰ μορφὴ καὶ τάξις ὑποκειμένης, ἀνάγκη καὶ τῷ ἀριθμῷ τὰς ἀρχὰς ἐνυπάρχειν ἀμφοτέρας, ὅθεν ἡ πρώτη καὶ μεγίστη διαφορὰ καὶ ἀνομοιότης γέγονεν. ἔστι γὰρ ἡ μὲν ἀόριστος ἀρχὴ τοῦ ἀρτίου δημιουργὸς ἡ δὲ βελτίων τοῦ περιττοῦ πρῶτος δὲ τῶν ἀρτίων τὰ δύο καὶ τὰ τρία τῶν περιττῶν, ἐξ ὧν τὰ πέντε τῇ μὲν συνθέσει κοινὸς ὢν ἀμφοῖν ἀριθμὸς τῇ δὲ δυνάμει γεγονὼς περιττός. ἔδει γάρ, εἰς πλείονα μέρη τοῦ αἰσθητοῦ καὶ σωματικοῦ μεριζομένου διὰ τὴν σύμφυτον ἀνάγκην τῆς ἑτερότητος, μήτε τὸν πρῶτον ἄρτιον γενέσθαι μήτε τὸν πρῶτον περιττόν, ἀλλὰ τὸν τρίτον ἐκ τούτων ἀποτελούμενον, ὅπως ἀπʼ ἀμφοτέρων τῶν ἀρχῶν γένηται, καὶ τῆς τὸ ἄρτιον δημιουργούσης καὶ τῆς τὸ περιττόν· οὐ γὰρ ἦν οἷόν τε τῆς ἑτέρας ἀπαλλαγῆναι τὴν ἑτέραν· ἑκατέρα γὰρ ἀρχῆς; φύσιν ἔχει καὶ δύναμιν. ἀμφοτέρων οὖν συνδυαζομένων, ἡ βελτίων κρατήσασα τῆς ἀοριστίας διαιρούσης τὸ σωματικὸν ἐνέστη, καὶ τῆς ὕλης ἐν ἀμφοτέροις διισταμένης μέσην τὴν μονάδα θεμένη δίχα νεμηθῆναι τὸ πᾶν οὐκ εἴασεν, ἀλλὰ πλῆθος μὲν γέγονε κόσμων ὑπὸ τῆς ἑτερότητος τοῦ ἀορίστου καὶ διαφορᾶς, περιττὸν δὲ πλῆθος ἡ ταὐτοῦ καὶ ὡρισμένου δύναμις ἀπείργασται, περιττὸν δὲ τοιοῦτον, ὅτι πορρωτέρω τὴν φύσιν ἢ βέλτιον ἔχει προελθεῖν οὐκ εἴασεν. εἰ μὲν γὰρ ἀμιγὲς καὶ καθαρὸν ἦν τὸ ἕν, οὐδʼ ἂν ὅλως εἶχεν ἡ ὕλη διάστασιν· ἐπεὶ δὲ τῷ διαιρετικῷ τῆς δυάδος μέμικται, τομὴν μὲν ἐδέξατο καὶ διαίρεσιν, ἐνταῦθα δʼ ἔστη τῷ περισσῷ τοῦ ἀρτίου κρατηθέντος.

36Bu yüzden eskiler saymaya "beşlemek" derdi. Sanırım panta (hepsi) kelimesi de haklı olarak pente'den türemiştir, çünkü beş ilk sayılardan oluşur. Öteki sayılar başka sayılarla çarpılınca kendilerinden başka bir sayıya çıkar; beş ise çift sayıyla çarpılınca tam sayı olan onu yapar, tek sayıyla çarpılınca kendini yine verir. Beşin ilk iki kareden, yani bir ve dörtten oluşan ilk sayı olduğunu, karesi kendinden önceki ikisinin karelerine eşit olup dik üçgenlerin en güzelini kuran ilk sayı olduğunu, bir buçuk oranını yapan ilk sayı olduğunu ise söylemiyorum, çünkü bunlar belki konumuza uygun değil. Daha çok şu uygundur: Bu sayı tabiatça bölücüdür, tabiat da çok şeyi ona göre dağıtır. Bize beş his ve psykhēnin beş parçasını vermiştir: bitkisel, hissedici, arzulu, thymoslu ve akıl yürüten. Her ele o kadar parmak vermiş, en verimli tohumu da beşe bölmüştür; çünkü bir kadının aynı doğumda beşten çok çocuk doğurduğu rivayet edilmemiştir. Mısırlılar Rhea'nın beş tanrı doğurduğunu anlatır, bununla tek maddeden beş dünyanın doğuşunu ima ederler.

Bütünde de yerin çevresi beş kuşağa, gök beş daireye ayrılmıştır: iki kutup dairesi, iki dönence ve ortada ekvator. Gezegenlerin de beş devri vardır, çünkü güneş, Phosphoros ve Stilbon birlikte koşar. Dünyanın düzeni de ahenklidir: Bizdeki ahenk de beş tetrakhord konumunda görülür: en alttakiler, ortadakiler, bağlılar, ayrılmışlar ve en üsttekiler. Ezgiye elverişli aralıklar da beştir: çeyrek ton, yarım ton, tam ton, bir buçuk ton ve iki ton. Anlaşılan tabiat, Aristoteles'in dediği gibi her şeyi küresel yapmaktan çok, beşli yapmaktan hoşlanıyor.

36

διὸ καὶ πεμπάσασθαι τὸ ἀριθμῆσαι τοῖς παλαιοῖς ἔθος ἦν καλεῖν. οἶμαι δὲ καὶ τὰ πάντα τῶν πέντε παρώνυμα γεγονέναι κατὰ λόγον, ἅτε δὴ τῆς πεντάδος ἐκ τῶν πρώτων ἀριθμῶν συνεστώσης. καὶ γὰρ οἱ μὲν ἄλλοι πολλαπλασιαζόμενοι πρὸς ἄλλους εἰς ἕτερον αὑτῶν ἀριθμὸν ἐκβαίνουσιν ἡ δὲ πεντάς, ἂν μὲν ἀρτιάκις λαμβάνηται, τὸν δέκα ποιεῖ τέλειον· ἐὰν δὲ περισσάκις, ἑαυτὴν πάλιν ἀποδίδωσιν. ἐῶ δʼ ὅτι πρώτη μὲν ἐκ πρώτων δυεῖν τετραγώνων συνέστηκε τῆς τε μονάδος καὶ τῆς τετράδος ἡ πεντάς, πρώτη δʼ ἴσον δυναμένη τοῖς πρὸ αὑτῆς δυσὶ τὸ κάλλιστον τῶν ὀρθογωνίων τριγώνων συνίστησι πρώτη δὲ ποιεῖ τὸν ἡμιόλιον λόγον. οὐ γὰρ ἴσως οἰκεῖα ταῦτα τοῖς ὑποκειμένοις πράγμασιν· ἀλλʼ ἐκεῖνο μᾶλλον, τὸ φύσει διαιρετικὸν τοῦ ἀριθμοῦ καὶ τὸ πλεῖστα τούτῳ τὴν φύσιν διανέμειν. ἔνειμε γὰρ ἡμῖν αὐτοῖς αἰσθήσεις πέντε καὶ μέρη ψυχῆς, φυτικὸν ω· φυσικὸναἰσθητικὸν ἐπιθυμητικὸν θυμοειδὲς λογιστικόν· καὶ δακτύλους ἑκατέρας χειρὸς τοσούτους, καὶ τὸ γονιμώτατον σπέρμα πενταχῆ σχιζόμενον. οὐ γὰρ ἱστόρηται γυνὴ πλείονα τεκοῦσʼ ἢ πέντε τέκνα ταῖς αὐταῖς ὠδῖσι. καὶ τὴν Ῥέαν Αἰγύπτιοι μυθολογοῦσι πέντε θεοὺς τεκεῖν, αἰνιττόμενοι τὴν ἐκ μιᾶς ὕλης τῶν πέντε κόσμων γένεσιν. ἐν δὲ τῷ παντὶ πέντε μὲν ζώναις ὁ περὶ γῆν τόπος, πέντε δὲ κύκλοις ὁ οὐρανὸς διώρισται, δυσὶν ἀρκτικοῖς καὶ δυσὶ τροπικοῖς καὶ μέσῳ τῷ ἰσημερινῷ· πέντε δʼ αἱ τῶν πλανωμένων ἄστρων περίοδοι γεγόνασιν, ἡλίου καὶ Φωσφόρου καὶ στίλβοντος ὁμοδρομούντων. ἐναρμόνιος δὲ καὶ ἡ τοῦ κόσμου σύνταξις, ὥσπερ ἀμέλει καὶ τὸ παρʼ ἡμῖν ἡρμοσμένον ἐν πέντε τετραχόρδων θέσεσιν ὁρᾶται, τῶν ὑπάτων καὶ μέσων καὶ συνημμένων καὶ διεζευγμένων καὶ ὑπερβολαίων· καὶ τὰ μελῳδούμενα διαστήματα πέντε, δίεσις καὶ ἡμιτόνιον καὶ τόνος καὶ τριημιτόνιον καὶ δίτονον. οὕτως ἡ φύσις ἔοικε τῷ πέντε ποιεῖν ἅπαντα χαίρειν μᾶλλον ἢ τῷ σφαιροειδῆ, καθάπερ Ἀριστοτέλης ἔλεγε.

37Peki, denebilir, Platon beş dünya sayısını neden beş şekle bağladı, tanrının beşinci yapıyı bütünü resmetmek için kullandığını söyledi? Sonra dünyaların sayısı konusunda bir aporia kurup, gerçekte bir mi beş mi olduklarını söylemek gerektiğini sorduğunda, şüphenin buradan doğduğunu düşündüğü belli. Onun düşüncesine akla yakın bir şey uygulamak gerekiyorsa şuna bakalım: Bu cisimlerin ve şekillerin farklarına hemen hareket farklarının da eşlik etmesi zorunludur. Kendisinin öğrettiği gibi, ayrılan ya da birleşen şey ousiasının başkalaşmasıyla birlikte yerini de değiştirir. Oktahedron çözülüp piramitlere bölünerek havadan ateş doğarsa, ya da ateş sıkışıp oktahedrona dönüşerek hava doğarsa, önceki yerinde kalamaz, kaçıp başka bir yere gider, önünü kesen ve sıkıştıran şeylerle savaşıp zorla yol açar.

Olanı bir benzetmeyle daha da iyi gösterir: Buğday temizlemekte kullanılan kalburlarla ve aletlerle sallanıp savrulan şeyler gibi, unsurlar da maddeyi sallar, onun tarafından sallanır, benzer hep benzere yaklaşır ve bütün onlardan düzenlenmeden önce her biri ayrı bir yer tutar. Madde, tanrının bulunmadığı bütünün olması beklenen hâldeyken, ilk beş keyfiyet kendilerine özgü eğilimlerle ayrı yönlere gidiyordu; tam ve saf ayrılmıyorlardı, çünkü her şey karışık olduğundan yenilenler hep yenenlere tabiata aykırı şekilde uyuyordu. Böylece ayrı yönlere giden cisim cinsleri kadar pay ve ayrılık yaptılar: Biri saf ateş değil ateşimsi, biri karışmamış esir değil esirimsi, biri toprağın kendisi değil topraksı oldu. En çok da hava ve su birbirine karıştı, çünkü dediğimiz gibi başka birçok türle dolu olarak ayrıldılar. Tanrı ousiayı ayırıp dağıtmadı, onu kendi kendine ayrılmış, bunca düzensizlik içinde ayrı gidiyorken bulup oranla ve ortayla düzenledi, uyumlu kıldı. Sonra her birine logosu bir vali ve bekçi gibi yerleştirerek, ilk cisimlerin cinsleri kadar dünya yaptı.

Bunlar Ammonios'un hatırı için Platon'a adanmış olsun. Ben dünyaların sayısı konusunda şu kadardır diye kesin bir şey söylemem. Ama birden çok, sonsuz olmayan, sayıca sınırlı dünyalar koyan kanaati öteki ikisinden daha akıl dışı saymam; maddenin tabiatça dağılır ve bölünür yanının ne tekte kaldığını görüyorum ne de logosun onu sonsuza bıraktığını. Başka yerde olduğu gibi burada da Akademia'yı hatırlayıp aşırı güveni bırakalım; sonsuzluk konusu kaygan bir yer olduğundan, yalnız güvenliğimizi koruyalım."

37

τί δῆτα, φήσαι τις ἄν, ὁ Πλάτων ἐπὶ τὰ πέντε σχήματα τὸν τῶν πέντε κόσμων ἀριθμὸν ἀνήνεγκεν, εἰπὼν ὅτι τῇ πέμπτῃ συστάσει ὁ θεὸς ἐπὶ τὸ πᾶν κατεχρήσατο ἐκεῖνο διαζωγραφῶν· εἶτα τὴν περὶ τοῦ πλήθους τῶν κόσμων ὑποθεὶς ἀπορίαν, πότερον ἕνʼ ἢ πέντʼ αὐτοὺς ἀληθείᾳ πεφυκότας λέγειν προσήκει, δῆλός ἐστιν ἐντεῦθεν οἰόμενος ὡρμῆσθαι τὴν ὑπόνοιαν. εἴπερ οὖν δεῖ πρὸς τὴν ἐκείνου διάνοιαν ἐπάγειν τὸ εἰκός, σκοπῶμεν ὅτι ταῖς τῶν σωμάτων καὶ σχημάτων ἐκείνων διαφοραῖς ἀνάγκη καὶ κινήσεων εὐθὺς ἕπεσθαι διαφοράς, ὥσπερ αὐτὸς διδάσκει, τὸ διακρινόμενον ἢ συγκρινόμενον ἅμα τῆς οὐσίας τῇ ἑτεροιώσει καὶ τὸν τόπον μεταλλάττειν ἀποφαινόμενος. ἂν γὰρ ἐξ ἀέρος πῦρ γένηται, λυθέντος τοῦ ὀκταέδρου καὶ κερματισθέντος εἰς πυραμίδας, ἢ πάλιν ἀὴρ ἐκ πυρός, συνωσθέντος καὶ συνθλιβέντος εἰς ὀκτάεδρον, οὐ δυνατὸν μένειν ὅπου πρότερον ἦν, ἀλλὰ φεύγει καὶ φέρεται πρὸς ἑτέραν χώραν ἐκβιαζόμενον καὶ μαχόμενον τοῖς ἐνισταμένοις καὶ κατεπείγουσιν. ἔτι δὲ μᾶλλον εἰκόνι τὸ συμβαῖνον ἐνδείκνυται, τοῖς ὑπὸ τῶν πλοκάνων καὶ ὀργάνων τῶν περὶ τὴν τοῦ σίτου κάθαρσιν σειομένοις καὶ ἀναλικμωμένοις ὁμοίως λέγων τὰ στοιχεῖα σείοντα τὴν ὕλην ὑπʼ ἐκείνης; τε σειόμενα, προσχωρεῖν ἀεὶ τὰ ὅμοια τοῖς ὁμοίοις, ἄλλην τε χώραν ἄλλα ἴσχειν πρὶν ἐξ αὐτῶν γενέσθαι τὸ πᾶν διακοσμηθέν οὕτως οὖν τῆς ὕλης ἐχούσης ὡς ἔχειν τὸ πᾶν εἰκός, οὗ θεὸς ἄπεστιν, εὐθὺς αἱ πρῶται πέντε ποιότητες ἰδίας ἔχουσαι ῥοπὰς ἐφέροντο χωρίς, οὐ παντάπασιν οὐδʼ εἰλικρινῶς ἀποκρινόμεναι, διὰ τὸ πάντων ἀναμεμιγμένων ἀεὶ τὰ κρατούμενα τοῖς ἐπικρατοῦσι παρὰ φύσιν ἕπεσθαι. διὸ δὴ τοῖς τῶν σωμάτων γένεσιν ἄλλων ἀλλαχῆ φερομένων ἰσαρίθμους μερίδας καὶ διαστάσεις ἐποίησαν, τὴν μὲν οὐ καθαροῦ πυρὸς ἀλλὰ πυροειδῆ, τὴν δʼ οὐκ ἀμιγοῦς αἰθέρος ἀλλʼ αἰθεροειδῆ, τὴν δʼ οὐ γῆς αὐτῆς καθʼ ἑαυτὴν ἀλλὰ γεοειδῆ· μάλιστα δὲ καὶ τὴν ἀέρος κοίνωσιν τὴν ὕδατος διὰ τὸ πολλῶν, ὥσπερ εἴρηται, τῶν ἄλλων φύλων ἀναπεπλησμένʼ ἀπελθεῖν. οὐ γὰρ ὁ θεὸς διέστησεν οὐδὲ διῴκισε τὴν οὐσίαν, ἀλλʼ ὑπʼ αὐτῆς διεστῶσαν αὐτὴν καὶ φερομένην χωρὶς ἐν ἀκοσμίαις τοσαύταις παραλαβὼν, ἔταξε καὶ συνήρμοσε διʼ ἀναλογίας καὶ μεσότητος· εἶθʼ ἑκάστῃ λόγον ἐγκαταστήσας ὥσπερ ἁρμοστὴν καὶ φύλακα, κόσμους ἐποίησε τοσούτους, ὅσα γένη τῶν πρώτων σωμάτων ὑπῆρχε. ταῦτα μὲν οὖν τῇ Πλάτωνος ἀνακείσθω χάριτι διʼ Ἀμμώνιον· ἐγὼ δὲ περὶ μὲν ἀριθμοῦ κόσμων οὐκ ἄν ποτε διισχυρισαίμην ὅτι τοσοῦτοι, τὴν, δὲ πλείονας μὲν ἑνὸς οὐ μὴν ἀπείρους ἀλλʼ ὡρισμένους πλήθει τιθεμένην δόξαν, οὐδετέρας ἐκείνων ἀλογωτέραν ἡγοῦμαι, τὸ φύσει τῆς ὕλης σκεδαστὸν καὶ μεριστὸν ὁρῶν οὔτʼ ἐφʼ ἑνὸς μένον οὔτʼ εἰς ἄπειρον ὑπὸ τοῦ λόγου βαδίζειν ἐώμενον. εἰ δʼ ἀλλαχόθι που κἀνταῦθα τῆς Ἀκαδημείας ὑπομιμνήσκοντες ἑαυτοὺς τὸ ἄγαν τῆς πίστεως ἀφαιρῶμεν, καὶ τὴν ἀσφάλειαν ὥσπερ ἐν χωρίῳ σφαλερῷ, τῷ περὶ τῆς ἀπειρίας λόγῳ, μόνον διασῴζωμεν.

38Bunları söyleyince Demetrios, "Lamprias doğru öğüt veriyor," dedi. "Tanrılar, Euripides'in dediği gibi hilelerin değil, olayların türlü biçimleriyle bizi yanıltır, bu kadar büyük konularda biliyormuş gibi hüküm vermeye cüret ettiğimizde. Ama aynı adamın dediği gibi söz başlangıçtaki konuya getirilmeli. Daimōnlar ayrılıp kâhin yerlerini terk edince ustaların aletleri gibi işsiz ve dilsiz kaldıkları sözü daha büyük bir konuyu uyandırıyor: Onların kullanarak erkek ve kadın kâhinleri vecde tutturup hayal gördürdükleri sebep ve güç nedir? Çünkü daimōnların başlarında durup hazır bulunarak kâhin yerlerini nasıl faal ve konuşur kıldığına ikna olmadan, kâhin yerlerinin susmasını onların ayrılmasına bağlamak mümkün değildir."

Ammonios söze girdi: "Daimōnların, Hesiodos'un dediği gibi 'havaya bürünüp' dolaşan psykhēlerden başka bir şey olduğunu mu sanıyorsun? Bana kalırsa bir insanın, tragedya ya da komedya oynayan insandan farkı ne ise psykhēnin, şimdiki hayata uygun bir beden giymiş psykhēden farkı da odur. Psykhēlerin psykhēlerle karşılaşıp onlarda geleceğe dair hayaller uyandırmasında akıl dışı ya da şaşılacak bir şey yoktur. Biz de birbirimize her şeyi sesle değil, yazıyla, yalnız dokunarak ve bakışarak bildiririz, olmuş şeyleri anlatır, olacakları önceden işaret ederiz. Meğer ki sen başka bir şey söyleyesin, Lamprias. Yakınlarda bize senin Lebadeia'da konuklarla bu konuda uzun uzun konuştuğun haberi geldi, ama anlatan hiçbirini tam olarak hatırlamıyordu."

"Şaşmayın," dedim. "Kâhin yeri ve kurban yüzünden aynı anda birçok iş ve meşgale araya girdi, sözlerimiz dağınık ve kopuk kaldı."

Ammonios, "Ama şimdi boş vakti olan, kimi araştırmaya kimi öğrenmeye hevesli dinleyicilerin var," dedi. "Kavga ve rekabet yok; gördüğün gibi her söze hoşgörü ve açık konuşma hakkı tanınıyor."

38

ἐμοῦ δὲ ταῦτʼ εἰπόντος, ὁ Δημήτριος ὀρθῶς ἔφη Λαμπρίας παραινεῖ. πολλαῖς γὰρ οἱ θεοὶ μορφαῖς οὐ σοφισμάτων ὡς Εὐριπίδης φησίν, ἀλλὰ πραγμάτων σφάλλουσιν ἡμᾶς, ὅταν ὡς ἐπιστάμενοι τολμῶμεν ἀποφαίνεσθαι περὶ τηλικούτων. ἀλλʼ ἀνοιστέος ὁ λόγος, ὡς ὁ αὐτὸς ἀνήρ φησιν, ἐπὶ τὴν ἐξ ἀρχῆς ὑπόθεσιν. τὸ γὰρ ἀφισταμένων καὶ ἀπολειπόντων τὰ χρηστήρια τῶν δαιμόνων ὥσπερ ὄργανα τεχνιτῶν ἀργὰ καὶ ἄναυδα κεῖσθαι λεχθέν, ἕτερον λόγον ἐγείρει τὸν περὶ τῆς αἰτίας μείζονα καὶ δυνάμεως, ᾗ χρώμενοι ποιοῦσι κατόχους τοῖς ἐνθουσιασμοῖς καὶ φαντασιαστικοὺς τοὺς προφήτας καὶ τὰς προφήτιδας. οὐ γὰρ οἷόν τε τὴν ἔκλειψιν αἰτιᾶσθαι τοῦ ἀπαυδᾶν τὰ μαντεῖα, μὴ πεισθέντας ὃν τρόπον ἐφεστῶτες αὐτοῖς καὶ παρόντες ἐνεργὰ καὶ λόγια ποιοῦσιν οἱ δαίμονες. ὑπολαβὼν δʼ ὁ Ἀμμώνιος οἴει γὰρ ἕτερόν τι τοὺς δαίμονας εἶπεν ἢ ψυχὰς ὄντας περιπολεῖν καθʼ Ἡσίοδον ἠέρα ἑσσαμένους;ʼ ἐμοὶ μὲν γάρ, ἣν ἄνθρωπος ἔχει διαφορὰν πρὸς ἄνθρωπον ὑποκρινόμενον τραγῳδίαν ἢ κωμῳδίαν, ταύτην ἔχειν δοκεῖ ψυχὴ πρὸς ψυχὴν ἐνεσκευασμένην σῶμα τῷ παρόντι βίῳ πρόσφορον. οὐδὲν οὖν ἄλογον οὐδὲ θαυμαστόν, εἰ ψυχαὶ ψυχαῖς ἐντυγχάνουσαι φαντασίας ἐμποιοῦσι τοῦ μέλλοντος, ὥσπερ ἡμεῖς ἀλλήλοις οὐ πάντα διὰ φωνῆς ἀλλὰ καὶ γράμμασι καὶ θιγόντες μόνον καὶ προσβλέψαντες πολλὰ καὶ μηνύομεν τῶν γεγονότων καὶ τῶν ἐσομένων προσημαίνομεν. εἰ μή τι σὺ λέγεις ἕτερον, ὦ Λαμπρία· καὶ γὰρ ἔναγχος ἧκέ τις φωνὴ πρὸς ἡμᾶς, ὡς σοῦ πολλὰ περὶ τούτων ἐν Λεβαδείᾳ ξένοις διαλεχθέντος, ὧν οὐδὲν ὁ διηγούμενος ἀκριβῶς διεμνημόνευσε. μὴ θαυμάσῃς ἔφην ἐγώ, πολλαὶ γὰρ ἅμα πράξεις διὰ μέσου καὶ ἀσχολίαι συντυγχάνουσαι διὰ τὸ μαντεῖον εἶναι καὶ θυσίαν, τοὺς λόγους διεσπαρμένους ἡμῖν καὶ σποράδας ἐποίησαν ἀλλὰ νῦν ὁ Ἀμμώνιος ἔφη καὶ σχολὴν ἄγοντας ἀκροατὰς ἔχεις καὶ προθύμους τὰ μὲν ζητεῖν τὰ δὲ μανθάνειν, ἔριδος ἐκποδὼν οὔσης καὶ φιλονεικίας ἁπάσης. συγγνώμης δὲ παντὶ λόγῳ καὶ παρρησίας ὡς ὁρᾷς δεδομένης.

3939. Bölüm

Diğerleri de üsteleyince biraz sustum, sonra şöyle dedim:

"Doğrusu Ammonios, o günkü konuşmalara bir başlangıç ve bir giriş yolunu nasılsa sen kendin vermiştin. Senin ve ilahî Hesiodos'un dediği gibi, bedenden ayrılmış ya da bedene hiç girmemiş psykhēler daimōnsa,

kutsal, yeryüzünde dolaşan, ölümlü insanların bekçileri

iseler, neden bedendeki psykhēleri, daimōnların geleceği önceden bilip haber vermesini sağlayan o yetiden yoksun sayıyoruz? Psykhēlerin bedeni bıraktıklarında, önceden sahip olmadıkları bir yeti ya da parça kazanmaları akla yakın değildir. Bunlara hep sahiptirler, ama bedene karışmış haldeyken daha kötü bir biçimde sahiptirler: kimi tamamen görünmez ve gizlidir, kimi güçsüz ve donuktur; sisin içinden bakanlar ya da suda yürümeye çalışanlar gibi güçlükle ve ağır ağır iş görürler. Kendilerine ait olanın özenle bakılıp toparlanmasına, örten şeyin de kaldırılıp temizlenmesine ihtiyaç duyarlar. Güneş bulutlardan kurtulunca parlak hale gelmez; hep parlaktır, yalnızca sisin içinde bize sönük ve donuk görünür. Psykhē de öyledir: kehanet yetisini, buluttan çıkar gibi bedenden çıkınca edinmez; bu yetiye şimdi de sahiptir, ama ölümlü olanla karışıp kaynaşması onu kör etmiştir.

Buna şaşmamak ve inanmazlık etmemek gerekir; başka bir şey olmasa bile, psykhēnin kehanet yetisinin karşılığı olan yetiye, hafıza dediğimiz yetiye bakmak yeter. Geçmişi saklayıp korumakla, daha doğrusu artık var olmayanı saklamakla ne büyük bir iş başarıyor! Çünkü olup bitenlerden hiçbiri artık yoktur, varlığını sürdürmez; eylemler, sözler, yaşananlar, hepsi meydana geldikleri anda yok olur; zaman bir ırmak gibi her birini sürükleyip götürür. Psykhēnin bu yetisi ise nasıl olduğunu bilmediğim bir yolla onları yakalar, burada olmayana bir görünüş ve bir ousia giydirir. Teselyalılara Arne hakkında verilen kehanet, 'sağırın işitmesine, körün görmesine dikkat et' diye buyurmuştu; hafıza da bizim için sağır şeylerin işitilmesi, kör şeylerin görülmesidir. Bundan ötürü, dediğim gibi, artık var olmayanlara hâkim olan psykhē, henüz olmamış pek çok şeyi önceden kavrıyorsa buna şaşılmaz. Çünkü bunlar ona daha yakındır, bunlarla daha çok ilgilidir: bütün çabası ve yönelişi gelecek olanadır; geçmiş ve bitmiş olanla ise hatırlamaktan başka işi kalmamıştır.

39

ταῦτα δὴ καὶ τῶν ἄλλων συμπαρακαλούντων, μικρὸν ἐγὼ σιωπήσας καὶ μὴν ἀπὸ τύχης τινός, ὦ Ἀμμώνιε, τοῖς τότε λόγοις αὐτὸς ἀρχήν τινα καὶ πάροδον ἐνδέδωκας. εἰ γὰρ αἱ διακριθεῖσαι σώματος ἢ μὴ μετασχοῦσαι τὸ παράπαν ψυχαὶ δαίμονές εἰσι κατὰ σὲ καὶ τὸν θεῖον Ἡσίοδον ἁγνοὶ ἐπιχθόνιοι φύλακες θνητῶν ἀνθρώπων διὰ τί τὰς ἐν τοῖς σώμασι ψυχὰς; ἐκείνης τῆς δυνάμεως ἀποστεροῦμεν, ᾗ τὰ μέλλοντα καὶ προγιγνώσκειν πεφύκασι καὶ προδηλοῦν οἱ δαίμονες; οὔτε γὰρ δύναμιν οὔτε μέρος οὐδὲν ἐπιγίγνεσθαι ταῖς ψυχαῖς, ὅταν ἀπολίπωσι τὸ σῶμα, μὴ κεκτημέναις πρότερον εἰκός ἐστιν· ἀλλʼ ἀεὶ μὲν ἔχειν ἔχειν δὲ φαυλότερα τῷ σώματι μεμιγμένας, καὶ τὰ μὲν ὅλως ἄδηλα καὶ κεκρυμμένα τὰ δʼ ἀσθενῆ καὶ ἀμαυρὰ καὶ τοῖς διʼ ὁμίχλης ὁρῶσιν ἢ κινουμένοις ἐν ὑγρῷ παραπλησίως δύσεργα καὶ βραδέα, καὶ πολλὴν ποθοῦντα θεραπείαν τοῦ οἰκείου καὶ ἀνάληψιν ἀφαίρεσιν δὲ καὶ κάθαρσιν τοῦ καλύπτοντος. ὥσπερ γὰρ ὁ ἥλιος οὐχ ὅταν διαφύγῃ τὰ νέφη γίγνεται λαμπρός, ἀλλʼ ἔστι μὲν ἀεὶ φαίνεται δʼ ἡμῖν ἐν ὁμίχλῃ δυσφαὴς καὶ ἀμαυρός· οὕτως ἡ ψυχὴ τὴν μαντικὴν οὐκ ἐπικτᾶται δύναμιν ἐκβᾶσα τοῦ σώματος ὥσπερ νέφους, ἀλλʼ ἔχουσα καὶ νῦν τυφλοῦται διὰ τὴν πρὸς τὸ θνητὸν ἀνάμιξιν αὐτῆς καὶ σύγχυσιν. οὐ δεῖ δὲ θαυμάζειν οὐδʼ ἀπιστεῖν ὁρῶντας, εἰ μηδὲν ἄλλο, τῆς ψυχῆς τὴν ἀντίστροφον τῇ μαντικῇ δύναμιν, ἣν μνήμην καλοῦμεν, ἡλίκον ἔργον ἀποδείκνυται τῷ σῴζειν τὰ παρῳχημένα καὶ φυλάττειν, μᾶλλον δὲ τὰ μηδὲ ὄντα· τῶν γὰρ γεγονότων οὐδὲν ἔστιν οὐδʼ ὑφέστηκεν, ἀλλʼ ἅμα γίγνεται πάντα καὶ φθείρεται, καὶ πράξεις καὶ λόγοι καὶ παθήματα, τοῦ χρόνου καθάπερ ῥεύματος ἕκαστα παραφέροντος αὕτη δὲ τῆς ψυχῆς ἡ δύναμις οὐκ οἶδʼ ὅντινα τρόπον ἀντιλαμβανομένη τοῖς μὴ παροῦσι φαντασίαν καὶ οὐσίαν περιτίθησιν. ὁ μὲν γὰρ Θεσσαλοῖς περὶ Ἄρνης δοθεὶς χρησμὸς ἐκέλευε φράζειν κωφοῦ τʼ ἀκοὴν τυφλοῖό τε δέρξιν ἡ δὲ μνήμη καὶ κωφῶν πραγμάτων ἀκοὴ καὶ τυφλῶν ὄψις ἡμῖν ἐστιν. ὅθεν, ὡς ἔφην, οὐκ ἔστι θαυμαστόν, εἰ κρατοῦσα τῶν μηκέτʼ ὄντων προλαμβάνει πολλὰ τῶν μηδέπω γεγονότων· ταῦτα γὰρ αὐτῇ μᾶλλον προσήκει καὶ τούτοις συμπαθής ἐστι· καὶ γὰρ ἐπιβάλλεται καὶ προτίθεται πρὸς τὰ μέλλοντα καὶ παρῳχημένων καὶ τέλος ἐχόντων ἀπήλλακται πλὴν τοῦ μνημονεύειν.

4040. Bölüm

Psykhēler doğuştan sahip oldukları bu donuk ve zor seçilen yetiyi yine de sık sık çiçeklendirip canlandırırlar. Bu, rüyalarda olur, kimilerinde de ölüm anında: ya beden arınmıştır ya bu işe uygun bir mizaç edinmiştir ya da akıl yürüten ve kaygılanan bölüm gevşeyip şimdiki şeylerden kurtulmuş, psykhē de akıl dışı ve hayal kuran bölümüyle geleceğe yönelmiştir. Çünkü Euripides'in dediği gibi 'en iyi kâhin iyi tahmin edendir' denemez; böylesi aklı başında bir adamdır, psykhēsinin nous sahibi bölümünün peşinden, olasılığın gösterdiği yolda gider. Kehanet bölümü ise yazısız bir levha gibidir: kendi başına akıldan yoksun ve belirsizdir, ama hâllerle gelen hayallere ve önsezilere açıktır; şimdiki andan en çok uzaklaştığında, hiçbir kıyasa başvurmadan geleceğe dokunur. Bu uzaklaşma bedenin mizacı ve durumuyla, vecd dediğimiz değişim içinde gerçekleşir.

Beden çoğu kez kendiliğinden böyle bir duruma girer. Toprak ise insanlara başka birçok gücün de pınarlarını açar: kimi insanı kendinden geçirir, hastalık ya da ölüm getirir; kimi iyi, tatlı ve yararlıdır; karşılaşanlar bunları deneyerek öğrenir. Kehanet akıntısı ve soluğu ise ister havayla tek başına, ister sıvı bir kaynakla birlikte yükselsin, en tanrısal ve en kutsal olanıdır. Bedene karışınca psykhēlerde alışılmadık, tuhaf bir mizaç oluşturur; bunun özelliğini açıkça söylemek zordur, ama akıl ona dair pek çok tahmine imkân verir. Sıcaklığın ve yayılmanın, geleceğin hayaline açılan bazı gözenekleri açması akla yakındır; tıpkı buharı başa vuran şarabın başka birçok hareketi uyandırması, saklı duran gizli sözleri açığa çıkarması gibi. Euripides'e göre

Bakkhos coşkusunda ve delilikte çok kehanet vardır;

çünkü ısınıp ateşlenen psykhē, ölümlü aklın getirdiği, çoğu kez vecdi geri çevirip söndüren ihtiyatı üzerinden atar.

40

ταύτην οὖν ἔχουσαι τὴν δύναμιν αἱ ψυχαὶ σύμφυτον μὲν ἀλλʼ ἀμυδρὰν καὶ δυσφάνταστον, ὅμως ἐξανθοῦσι πολλάκις καὶ ἀναλαμβάνουσιν ἔν τε τοῖς ἐνυπνίοις καὶ περὶ τὰς τελευτὰς ἔνιαι, καθαροῦ γιγνομένου τοῦ σώματος ἤ τινα κρᾶσιν οἰκείαν πρὸς τοῦτο λαμβάνοντος, ἢ τῷ τὸ λογιστικὸν καὶ φροντιστικὸν ἀνίεσθαι καὶ ἀπολύεσθαι τῶν παρόντων τῷ ἀλόγῳ καὶ φαντασιαστικῷ τοῦ μέλλοντος ἐπιστρεφόμεναι. οὐ γάρ, ὡς ὁ Εὐριπίδης φησί, μάντις δʼ ἄριστος ὅστις εἰκάζει καλῶς,ʼ ἀλλʼ οὗτος ἔμφρων μὲν ἀνὴρ καὶ τῷ νοῦν ἔχοντι τῆς ψυχῆς καὶ μετʼ εἰκότος ἡγουμένῳ καθʼ ὁδὸν ἑπόμενος. τὸ δὲ μαντικὸν ὥσπερ γραμματεῖον ἄγραφον καὶ ἄλογον καὶ ἀόριστον ἐξ αὑτοῦ, δεκτικὸν δὲ φαντασιῶν πάθεσι καὶ προαισθήσεων, ἀσυλλογίστως ἅπτεται τοῦ μέλλοντος, ὅταν ἐκστῇ μάλιστα τοῦ παρόντος. ἐξίσταται δὲ κράσει καὶ διαθέσει τοῦ σώματος, ἐν μεταβολῇ γιγνόμενον, ὃν ἐνθουσιασμὸν καλοῦμεν. αὐτὸ μὲν οὖν ἐξ αὑτοῦ τὸ σῶμα τοιαύτην πολλάκις ἴσχει διάθεσιν ἡ δὲ γῆ πολλῶν μὲν ἄλλων δυνάμεων πηγὰς ἀνίησιν ἀνθρώποις, τὰς μὲν ἐκστατικὰς καὶ νοσώδεις καὶ θανατηφόρους τὰς δὲ χρηστὰς καὶ προσηνεῖς καὶ ὠφελίμους, ὡς δῆλαι γίγνονται πείρᾳ προστυγχάνουσι. τὸ δὲ μαντικὸν ῥεῦμα καὶ πνεῦμα θειότατόν ἐστι καὶ ὁσιώτατον, ἄν τε καθʼ ἑαυτὸ διʼ ἀέρος ἄν τε μεθʼ ὑγροῦ νάματος ἀναφέρηται. καταμιγνύμενον γὰρ εἰς τὸ σῶμα κρᾶσιν ἐμποιεῖ ταῖς ψυχαῖς ἀήθη καὶ ἄτοπον, ἧς τὴν ἰδιότητα χαλεπὸν εἰπεῖν σαφῶς, εἰκάσαι δὲ πολλαχῶς ὁ λόγος δίδωσι. θερμότητι γὰρ καὶ διαχύσει πόρους; τινὰς ἀνοίγειν φανταστικοὺς τοῦ μέλλοντος εἰκός ἐστιν, ὡς οἶνος ἀναθυμιαθεὶς ἕτερα πολλὰ κινήματα καὶ λόγους ἀποκειμένους καὶ λανθάνοντας ἀποκαλύπτει τὸ γὰρ βακχεύσιμον καὶ τὸ μανιῶδες μαντικὴν πολλὴν ἔχει κατʼ Εὐριπίδην, ὅταν ἔνθερμος ἡ ψυχὴ γενομένη καὶ πυρώδης ἀπώσηται τὴν εὐλάβειαν, ἣν ἡ θνητὴ φρόνησις ἐπάγουσα πολλάκις ἀποστρέφει καὶ κατασβέννυσι τὸν ἐνθουσιασμόν.

4141. Bölüm

Sıcaklıkla birlikte oluşan kuruluğun soluğu inceltip esir gibi saf hale getirdiği de pekâlâ söylenebilir; çünkü Herakleitos'a göre psykhē kuru olmalıdır. Nem ise yalnız görmeyi ve işitmeyi köreltmekle kalmaz, aynalara dokunduğunda ya da havaya karıştığında onların parlaklığını ve ışığını da alır. Tersine, soluğun bir tür soğuyup yoğunlaşmasıyla, psykhēnin geleceği sezen bölümünün su verilmiş demir gibi gerilip keskinleşmesi de imkânsız değildir. Kalay, seyrek ve gözenekli olan tunca erimiş olarak karışınca onu hem sıkılaştırıp yoğunlaştırır hem daha parlak ve daha temiz hale getirir. Kehanet buharının da, psykhēlere yakın ve akraba bir yanı olduğundan, aynı şekilde seyrek yerleri doldurup kaynaşarak onları bir arada tutmasına hiçbir engel yoktur. Çünkü her şeye başka bir şey yakın ve uygundur: bakla mor boyayı, soda safran boyasını çeker gibi görünür; Empedokles'in dediği gibi, mavi ketene kırmız karışır.

Sevgili Demetrios, Kydnos ırmağı ile Apollon'un Tarsos'taki kutsal kılıcı hakkında senden şunu duymuştuk: Kydnos o kılıçtan başka hiçbir demiri temizlemez, o kılıcı da başka hiçbir su temizleyemezmiş. Olympia'da da külü Alpheios'un suyunu dökerek sunağa sıvar, çevresinde katılaştırırlar; başka ırmakların suyunu denediklerinde külü bir araya getirip yapıştıramazlar.

41

ἅμα δʼ ἄν τις οὐκ ἀλόγως καὶ ξηρότητα φαίη μετὰ τῆς θερμότητος ἐγγιγνομένην λεπτύνειν τὸ πνεῦμα καὶ ποιεῖν αἰθερῶδες καὶ καθαρόν· αὕη γάρ ψυχή καθʼ Ἡράκλειτον. ὑγρότης δʼ οὐ μόνον ὄψιν ἀμβλύνει καὶ ἀκοήν, ἀλλὰ καὶ κατόπτρων θιγοῦσα καὶ μιχθεῖσα πρὸς ἀέρα ἀφαιρεῖ τὴν λαμπρότητα καὶ τὸ φέγγος. τοὐναντίον πάλιν αὖ περιψύξει τινὶ καὶ πυκνώσει τοῦ πνεύματος οἷον βαφῇ σιδήρου τὸ προγνωστικὸν μόριον ἐντείνεσθαι καὶ στομοῦσθαι τῆς ψυχῆς οὐκ ἀδύνατόν ἐστι. καὶ μὴν ὡς κασσίτερος μανὸν ὄντα καὶ πολύπορον τὸν χαλκὸν ἐντακεὶς ἅμα μὲν ἔσφιγξε καὶ κατεπύκνωσεν ἅμα δὲ λαμπρότερον ἀπέδειξε καὶ καθαρώτερον, οὕτως οὐδὲν ἀπέχει τὴν μαντικὴν ἀναθυμίασιν οἰκεῖόν τι ταῖς ψυχαῖς καὶ συγγενὲς ἔχουσαν ἀναπληροῦν τὰ μανὰ καὶ συνέχειν ἐναρμόττουσαν. ἄλλα γὰρ ἄλλοις οἰκεῖα καὶ πρόσφορα, καθάπερ τῆς μὲν πορφύρας ὁ κύαμος τῆς δὲ κρόκου τὸ νίτρον δοκεῖ τὴν βαφὴν ἄγειν μεμιγμένον βύσσῳ δὲ γλαυκῇ κόκκου καταμίσγεται ὡς Ἐμπεδοκλῆς εἴρηκε. περὶ δὲ τοῦ Κύδνου καὶ τῆς ἱερᾶς τοῦ Ἀπόλλωνος ἐν Ταρσῷ μαχαίρας, ὦ φίλε Δημήτριε, σοῦ λέγοντος ἠκούομεν, ὡς ὁ Κύδνος ἄλλο ἐκκαθαίρει σίδηρον ἐκεῖνον οὔθʼ ὕδωρ ἄλλο τὴν μάχαιραν ἢ ἐκεῖνο· καθάπερ ἐν Ὀλυμπίᾳ τὴν τέφραν προσπλάττουσι τῷ βωμῷ καὶ περιπηγνύουσιν ἐκ τοῦ Ἀλφειοῦ παραχέοντες ὕδωρ, ἑτέρων δὲ πειρώμενοι ποταμῶν οὐδενὶ δύνανται συναγαγεῖν οὐδὲ κολλῆσαι τὴν τέφραν.

4242. Bölüm

Şu halde, toprak yukarıya pek çok akıntı saldığı halde, psykhēleri vecde getirip geleceği hayal ettirenin yalnızca bunlar olmasına şaşmamak gerekir. Rivayet de zaten bu görüşe uygundur. Anlatıldığına göre yerin buradaki gücü ilk kez şöyle ortaya çıkmıştır: bir çoban tesadüfen yarığa düşmüş, sonra vecd içinde sözler söylemeye başlamış; yanındakiler önce bunları küçümsemiş, ama adamın önceden söyledikleri gerçekleşince hayrete düşmüşler. Delphoililerin en bilgilileri adamın adını bile hatırlar: Koretas derler.

Bana kalırsa psykhē ile kehanet soluğu arasındaki karışım ve kaynaşma, görme ile ışık arasındaki gibidir; ikisi aynı şeyden etkilenir. Görme gücüne sahip göz ışık olmadan hiçbir iş göremez; psykhēnin kehanet bölümü de bir göz gibi, onu tutuşturacak ve bileyecek, kendine yakın bir şeye ihtiyaç duyar. Bundan ötürü eskilerin çoğu Apollon'la Güneş'in tek ve aynı tanrı olduğunu düşünmüştür. Güzel ve bilgece orantıyı bilip buna saygı gösterenler ise, beden psykhēye, görme nousa, ışık hakikate nasıl oranlanıyorsa, Güneş'in gücünün de Apollon'un tabiatına öyle oranlandığını düşünmüş; Güneş'i onun soyu, evladı, hep var olandan hep doğan olarak göstermişlerdir. Çünkü Apollon psykhēnin kehanet yetisini nasıl tutuşturup harekete geçiriyorsa, Güneş de hissin görme yetisini öyle tutuşturup harekete geçirir.

42

οὐ θαυμαστέον οὖν, εἰ πολλὰ τῆς γῆς ἄνω ῥεύματα μεθιείσης, ταῦτα μόνα τὰς ψυχὰς ἐνθουσιαστικῶς διατίθησι καὶ φαντασιαστικῶς τοῦ μέλλοντος. ἀμέλει δὲ καὶ τὰ τῆς φήμης συνᾴδει τῷ λόγῳ· καὶ γὰρ ἐνταῦθα τὴν περὶ τὸν τόπον δύναμιν ἐμφανῆ γενέσθαι πρῶτον ἱστοροῦσιν, νομέως τινὸς ἐμπεσόντος κατά τινα τύχην, εἶτα φωνὰς ἀναφέροντος ἐνθουσιώδεις, ὧν τὸ μὲν πρῶτον οἱ παραγενόμενοι κατεφρόνουν, ὕστερον δὲ γενομένων ὧν προεῖπεν ὁ ἄνθρωπος, ἐθαύμασαν. οἱ δὲ λογιώτατοι Δελφῶν καὶ τοὔνομα τοῦ ἀνθρώπου διαμνημονεύοντες Κορήταν λέγουσιν. ἐμοὶ δὲ δοκεῖ μάλιστα τοιαύτην πρὸς τὸ μαντικὸν πνεῦμα λαμβάνειν σύγκρασιν ψυχὴ καὶ σύμπηξιν, οἵαν πρὸς τὸ φῶς ἡ ὄψις ὁμοιοπαθὲς γιγνόμενον· ὀφθαλμοῦ τε γὰρ ἔχοντος τὴν ὁρατικὴν δύναμιν οὐδὲν ἄνευ φωτὸς ἔργον ἐστίν, ψυχῆς τε τὸ μαντικὸν ὥσπερ ὄμμα δεῖται τοῦ συνεξάπτοντος οἰκείου καὶ συνεπιθήγοντος. ὅθεν οἱ μὲν πολλοὶ τῶν προγενεστέρων ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν ἡγοῦντο θεὸν Ἀπόλλωνα καὶ ἥλιον· οἱ δὲ τὴν καλὴν καὶ σοφὴν ἐπιστάμενοι καὶ τιμῶντες ἀναλογίαν, ὅπερ σῶμα πρὸς ψυχὴν ὄψις δὲ πρὸς· νοῦν φῶς δὲ πρὸς ἀλήθειάν ἐστι, τοῦτο τὴν ἡλίου δύναμιν εἴκαζον εἶναι πρὸς τὴν Ἀπόλλωνος φύσιν, ἔκγονον ἐκείνου καὶ τόκον ὄντως ἀεὶ γιγνόμενον ἀεὶ τοῦτον ἀποφαίνοντες. ἐξάπτει γὰρ καὶ προάγεται καὶ συνεξορμᾷ τῆς αἰσθήσεως; τὴν ὁρατικὴν δύναμιν οὗτος ὡς τῆς ψυχῆς τὴν μαντικὴν ἐκεῖνος.

4343. Bölüm

Güneş'le Apollon'un tek ve aynı tanrı olduğu kanaatinde olanlar ise kehanet yerini haklı olarak Apollon ile Toprak'a ortaklaşa adamışlardır; çünkü kehanet buharlarının çıktığı durumu ve mizacı toprakta Güneş'in meydana getirdiğini düşünürler. Toprağın kendisini, Hesiodos'un kimi filozoflardan daha iyi düşünerek herkesin sağlam yurdu diye andığı gibi, biz de ezelî ve yok olmaz sayıyoruz. Ama onun içindeki güçlerin bir yerde sönmesi, bir yerde doğması, başka bir yerden başka bir yere göçüp akması, bu tür devirlerin bütün zaman boyunca toprağın içinde defalarca dönüp durması akla yakındır. Görünenlerden de bunu çıkarabiliriz. Göller, ırmaklar, hatta daha da çok sıcak su kaynakları kimi yerde tamamen kurumuş, yok olmuş; kimi yerde adeta kaçıp toprağın altına çekilmiş, sonra zamanla geri gelip aynı yerde ortaya çıkmış ya da yakında yeraltından akmaya başlamıştır. Madenlerin de yakın zamanda tükendiğini biliyoruz: Attika'daki gümüş madenleri ve Euboia'daki bakır madeni böyledir. Soğuk dövülmüş kılıçlar bu bakırdan yapılırdı; Aiskhylos'un dediği gibi:

Çünkü kendi kendine bilenmiş Euboia kılıcını alarak.

Karystos'taki kayanın da yumuşak, iplik gibi taş lifler vermesi kesileli çok olmadı. Sanırım aranızda oradan gelen peşkirleri, ağları, başlıkları görenler vardır; bunlar yanmazdı. Kullanılırken kirlenince ateşe atarlar, parlak ve tertemiz geri alırlardı. Şimdi bu tükenmiştir; madenlerde ancak seyrek kıllar ya da lifler gibi uzanan birkaç iz kalmıştır.

43

οἱ μέντοι δοξάζοντες ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν θεὸν εἶναι, εἰκότως Ἀπόλλωνι καὶ γῇ κοινῶς ἀνέθεσαν τὸ χρηστήριον, οἰόμενοι τὴν διάθεσιν καὶ κρᾶσιν ἐμποιεῖν τῇ γῇ τὸν ἥλιον, ἀφʼ ἧς ἐκφέρεσθαι τὰς μαντικὰς ἀναθυμιάσεις. αὐτὴν μὲν οὖν τὴν γῆν ὥσπερ Ἡσίοδος ἐνίων φιλοσόφων βέλτιον διανοηθεὶς πάντων ἕδος ἀσφαλές προσεῖπεν, οὕτω καὶ ἡμεῖς καὶ ἀίδιον καὶ ἄφθαρτον νομίζομεν τῶν δὲ περὶ αὐτὴν δυνάμεων πῆ μὲν ἐκλείψεις πῆ δὲ γενέσεις ἀλλαχοῦ δὲ μεταστάσεις καὶ μεταρροίας ἀλλαχόθεν εἰκός ἐστι συμβαίνειν, καὶ κυκλεῖν ἐν αὐτῇ τὰς τοιαύτας ἐν τῷ χρόνῳ παντὶ πολλάκις περιόδους ὡς ἔστι τεκμαίρεσθαι τοῖς φαινομένοις. λιμνῶν τε γὰρ γεγόνασι καὶ ποταμῶν, ἔτι δὲ πλείονες ναμάτων θερμῶν ὅπου μὲν ἐκλείψεις καὶ φθοραὶ παντάπασιν, ὅπου δʼ οἷον ἀποδράσεις καὶ καταδύσεις· εἶτα πάλιν ἥκει διὰ χρόνων. ἐπιφαινόμενα τοῖς αὐτοῖς τόποις ἢ πλησίον ὑπορρέοντα· καὶ μετάλλων ἴσμεν ἐξαμαυρώσεις γεγονέναι καινάς, ὡς τῶν περὶ τὴν Ἀττικὴν ἀργυρείων καὶ τῆς ἐν Εὐβοίᾳ χαλκίτιδος ἐξ ἧς ἐδημιουργεῖτο τὰ ψυχρήλατα τῶν ξιφῶν, ὡς Αἰσχύλος εἴρηκε λαβὼν γὰρ αὐτόθηκτον Εὐβοικὸν ξίφος· τῇ δʼ ἐν Καρύστῳ πέτρᾳ χρόνος οὐ πολὺς ἀφʼ οὗ πέπαυται μηρύματα λίθων μαλακὰ νηματώδη συνεκφέρουσα. καὶ γὰρ ὑμῶν ἑωρακέναι τινὰς οἴομαι χειρόμακτρα καὶ δίκτυα καὶ κεκρυφάλους ἐκεῖθεν οὔτι περικαομένους· ἀλλʼ ὅσʼ ἂν ῥυπανθῇ χρωμένων, ἐμβαλόντες εἰς φλόγα λαμπρὰ καὶ διαφανῆ κομίζονται νῦν δʼ ἠφάνισται καὶ μόλις οἷον ἶνες ἢ τρίχες ἀραιαὶ διατρέχουσιν ἐν τοῖς μετάλλοις.

4444. Bölüm

Aristoteles ve okulu bütün bunların yaratıcısının topraktaki buhar olduğunu söyler; ister istemez bu tür oluşumlar da buharla birlikte söner, göçer ve yeniden çiçeklenir. Kehanet soluklarını da aynı şekilde düşünmek gerekir: güçleri ezelî ve yaşlanmaz değildir, değişime tabidir. Aşırı yağmurların onları söndürmesi, yıldırım düşmesinin dağıtması akla yakındır. Özellikle de toprak sarsılıp derinlerde çöküntü ve yığılma olunca buharlar yer değiştirebilir ya da büsbütün tıkanabilir. Şehri de yıkan büyük depremin izlerinin burada hâlâ sürdüğünü söylerler. Orkhomenos'ta da bir veba sırasında pek çok insanın öldüğünü, Teiresias'ın kehanet yerinin ise tamamen sönüp bugüne kadar işlemez ve sessiz kaldığını anlatırlar. Duyduğumuza göre Kilikya'dakilerin başına da benzer bir şey geldiyse, sevgili Demetrios, bunu bize senden daha açık kimse söyleyemez."

44

καίτοι πάντων τούτων οἱ περὶ Ἀριστοτέλην δημιουργὸν ἐν τῇ γῇ τὴν ἀναθυμίασιν ἀποφαίνουσιν, ᾗ καὶ συνεκλείπειν καὶ συμμεθίστασθαι καὶ συνεξανθεῖν πάλιν τὰς τοιαύτας φύσεις ἀναγκαῖόν ἐστι. ταὐτὰ δὴ περὶ μαντικῶν πνευμάτων διανοητέον, ὡς οὐκ ἐχόντων ἀίδιον οὐδʼ ἀγήρων τὴν δύναμιν ἀλλʼ ὑποκειμένην μεταβολαῖς. καὶ γὰρ ὄμβρους ὑπερβάλλοντας εἰκός ἐστι κατασβεννύναι καὶ κεραυνῶν ἐμπεσόντων διαφορεῖσθαι, μάλιστα δὲ τῆς γῆς ὑποσάλου γιγνομένης καὶ λαμβανούσης ἱζήματα καὶ σύγχωσιν ἐν βάθει, μεθίστασθαι τὰς ἀναθυμιάσεις ἢ τυφλοῦσθαι τὸ παράπαν, ὥσπερ ἐνταῦθά φασι παραμένειν τὰ περὶ τὸν μέγαν σεισμόν, ὃς καὶ τὴν πόλιν ἀνέτρεψεν. ἐν δʼ Ὀρχομενῷ λέγουσι λοιμοῦ γενομένου πολλοὺς μὲν ἀνθρώπους διαφθαρῆναι τὸ δὲ τοῦ Τειρεσίου χρηστήριον ἐκλιπεῖν παντάπασι καὶ μέχρι τοῦ νῦν ἀργὸν διαμένειν καὶ ἄναυδον. εἰ δὲ καὶ τοῖς περὶ Κιλικίαν ὅμοια συμβέβηκε παθεῖν, ὡς ἀκούομεν, οὐδεὶς· ἂν ἡμῖν, ὦ Δημήτριε, σοῦ φράσειε σαφέστερον.

4545. Bölüm

Demetrios, "Şimdiki durumu bilmiyorum," dedi, "çünkü bildiğiniz gibi uzun zamandır oralardan uzaktayım. Ama ben oradayken Mopsos'un da Amphilokhos'un da kehanet yeri parlak dönemindeydi. Mopsos'unkinde bulunduğum sırada son derece şaşırtıcı bir olaya tanık oldum. Kilikya valisi tanrısal konularda henüz tereddütteydi; bence bu, inançsızlığının zayıflığındandı, yoksa başka bakımlardan küstah ve kötü bir adamdı. Çevresinde, kendi deyişleriyle bu tür şeyleri alaya alan, güya tabiatı araştıran, 'güzel' birtakım Epikurosçular vardı. Vali, azatlı kölesini düşman arasına gönderilen bir casus gibi donatıp kehanet yerine yolladı; yanına mühürlü bir levha verdi, levhaya yazılan soruyu kimse bilmiyordu. Adam âdet olduğu üzere geceyi kutsal alanda geçirdi, uyudu ve sabah şöyle bir rüya gördüğünü bildirdi: Karşısında güzel bir adam dikilmiş, yalnızca 'Karayı' demiş, başka bir şey söylemeden hemen gitmiş. Bu bize tuhaf geldi, epey şaşırdık. Vali ise hayrete düştü, yere kapandı; levhayı açıp içindeki soruyu gösterdi: 'Sana beyaz boğa mı kurban edeyim, kara mı?' Epikurosçular utançtan yerin dibine geçti; vali kurbanı yerine getirdi ve ömrünün sonuna dek Mopsos'a tapındı."

45

καὶ ὁ Δημήτριος οὐκ οἶδʼ ἔγωγε τά γε νῦν ἀποδημῶ γάρ, ὡς ἴστε, πάμπολυν ἤδη χρόνον· ἔτι δʼ ἤκμαζεν ἐμοῦ παρόντος καὶ τὸ Μόψου καὶ τὸ Ἀμφιλόχου μαντεῖον. ἔχω δʼ εἰπεῖν τῷ Μόψου παραγενόμενος πρᾶγμα θαυμασιώτατον. ὁ γὰρ ἡγεμὼν τῆς Κιλικίας αὐτὸς μὲν ἀμφίδοξος ὢν ἔτι πρὸς τὰ θεῖα, διʼ ἀσθένειαν ἀπιστίας οἶμαι τἄλλα γὰρ ἦν ὑβριστὴς καὶ φαῦλος ἔχων δὲ περὶ αὑτὸν Ἐπικουρείους τινὰς τῶν καλῶν δὴ καὶ φυσιολόγων ἐνυβρίζοντας, ὡς αὐτοὶ λέγουσι, τοῖς τοιούτοις, εἰσέπεμψεν ἀπελεύθερον οἷον εἰς πολεμίων κατάσκοπον ἐνσκευάσας, ἔχοντα κατεσφραγισμένην δέλτον, ἐν ᾗ τὸ ἐρώτημʼ ἦν ἐγγεγραμμένον, οὐδενὸς εἰδότος. ἐννυχεύσας οὖν ὁ ἄνθρωπος ὥσπερ ἔθος ἐστὶ τῷ σηκῷ, καὶ κατακοιμηθεὶς ἀπήγγειλε μεθʼ ἡμέραν ἐνύπνιον τοιοῦτον. ἄνθρωπον ἔδοξεν αὑτῷ καλὸν ἐπιστάντα φθέγξασθαι τοσοῦτον μέλανα καὶ πλέον οὐδὲν ἀλλʼ εὐθὺς οἴχεσθαι. τοῦθʼ ἡμῖν μὲν ἄτοπον ἐφάνη καὶ πολλὴν ἀπορίαν παρέσχεν ὁ δʼ ἡγεμὼν ἐκεῖνος ἐξεπλάγη καὶ προσεκύνησεν, καὶ τὴν δέλτον ἀνοίξας ἐπεδείκνυεν ἐρώτημα τοιοῦτο γεγραμμένον πότερόν σοι λευκὸν ἢ μέλανα θύσω ταῦρον;ʼ ὥστε καὶ τοὺς Ἐπικουρείους διατραπῆναι, κἀκεῖνον αὐτὸν τήν τε θυσίαν ἐπιτελεῖν καὶ σέβεσθαι διά τέλους τὸν Μόψον.

4646. Bölüm

Demetrios bunları söyleyip sustu. Ben de konuşmayı bir özetle bağlamak isteyerek yan yana oturan Philippos'la Ammonios'a yeniden baktım. Bir şey söylemek ister gibi göründüler, ben de yine sustum. Ammonios, "Lamprias," dedi, "söylediklerin hakkında Philippos'un da diyeceği var; çünkü o da çoğunluk gibi Apollon'un Güneş'ten başka bir tanrı olmadığını, ikisinin aynı olduğunu düşünüyor. Benim tereddüdüm ise daha büyük ve daha büyük konular hakkında. Az önce nasıl olduysa, kehaneti tanrılardan alıp düpedüz daimōnlara havale eden görüşe yol vermiştik. Şimdi de bu daimōnları buradan, kehanet yerinden ve üç ayaktan kovuyoruz sanki; kehanetin ilkesini, hatta ousiasını ve gücünü soluklara, dumanlara, buharlara indirgiyoruz. Çünkü sözünü ettiğimiz bu karışımlar, ısınmalar, su vermeler kanaati tanrılardan uzaklaştırdıkça, sebep olarak Euripides'in Kyklops'a söylettiği türden bir akıl yürütmeyi getiriyor:

Toprak, istese de istemese de, ister istemez otu doğurur, sürülerimi besler.

Gerçi o tanrılara değil, kendine ve 'daimōnların en büyüğü olan karnına' kurban kestiğini söyler. Ama biz neden kehanet yerlerinde kurban kesip dua ediyoruz, madem psykhēler kehanet yetisini kendilerinde taşıyor, bu yetiyi harekete geçiren de havanın ya da soluğun bir karışımından ibaret? Kurbanlıkların üzerine su serpmek ne anlama geliyor? Peki kurbanlık bütün gövdesiyle, ayak uçlarından başlayarak titremedikçe, su serpildiğinde sarsılmadıkça kehanet verilmemesi? Diğer kurbanlarda olduğu gibi başını sallaması yetmez; bütün uzuvlarına aynı anda titrek bir sesle birlikte bir sarsıntı ve çırpınma gelmesi gerekir. Bu olmazsa kehanet yerinin cevap vermediğini söylerler, Pythia'yı içeri almazlar. En büyük sebebin bir tanrı ya da bir daimōn olduğunu kabul edenlerin böyle yapması ve böyle düşünmesi akla yakındır; senin dediğin gibiyse değildir. Çünkü buhar, kurbanlık ürksün ya da ürkmesin, orada oldukça vecdi yaratacak, üstelik yalnız Pythia'nın değil, rastgele birinin bedenine dokunsa onun psykhēsini de aynı duruma sokacaktır. O zaman kehanet için tek bir kadını kullanmak, ömrü boyunca onu temiz ve arınmış tutmak için zahmete girmek saflık olur. Delphoililerin, yarığa düşüp yerin gücünü ilk fark ettiren kişi dedikleri o Koretas, bence öteki keçi ve koyun çobanlarından farklı değildi; tabii bu bir efsane, boş bir uydurma değilse; ki ben öyle olduğunu düşünüyorum. Bu kehanet yerinin savaşlarda, şehir kuruluşlarında, vebalarda, kıtlıklarda Yunanlılara ne büyük iyiliklere sebep olduğunu düşününce, bulunuşunu ve başlangıcını tanrıya ve ilahî takdire değil de tesadüfe ve kendiliğinden olana bağlamayı korkunç buluyorum. İşte bu konuda Lamprias'la konuşmak istiyorum," dedi; "bekler misin?"

Philippos, "Elbette," dedi, "buradakilerin hepsi de bekler; çünkü bu konuşma hepimizi sarstı."

46

ὁ μὲν οὖν Δημήτριος ταῦτʼ εἰπὼν ἐσιώπησεν· ἐγὼ δὲ βουλόμενος ὥσπερ τι κεφάλαιον ἐπιθεῖναι τῷ λόγῳ, πρὸς τὸν Φίλιππον αὖθις ἀπέβλεψα καὶ τὸν Ἀμμώνιον ὁμοῦ καθημένους. ἔδοξαν οὖν μοι βούλεσθαί τι διαλεχθῆναι καὶ πάλιν ἐπέσχον. ὁ δʼ Ἀμμώνιος ἔχει μέν ἔφη καὶ Φίλιππος, ὦ Λαμπρία, περὶ τῶν εἰρημένων εἰπεῖν· οἴεται γὰρ ὥσπερ οἱ πολλοὶ καὶ αὐτὸς οὐχ ἕτερον εἶναι τὸν Ἀπόλλωνα θεὸν ἀλλὰ τῷ ἡλίῳ τὸν αὐτόν. ἡ δʼ ἐμὴ μείζων ἀπορία καὶ περὶ μειζόνων · ἄρτι γὰρ οὐκ οἶδʼ ὅπως τῷ λόγῳ παρεχωρήσαμεν ἐκ τῶν θεῶν τὴν μαντικὴν ἐς δαίμονας ἀτεχνῶς ἀποδιοπομπουμένῳ νυνὶ δέ μοι δοκοῦμεν αὐτοὺς πάλιν ἐκείνους ἐξωθεῖν καὶ ἀπελαύνειν ἐνθένδε τοῦ χρηστηρίου καὶ τοῦ τρίποδος, εἰς πνεύματα καὶ ἀτμοὺς καὶ ἀναθυμιάσεις τὴν τῆς μαντικῆς ἀρχὴν μᾶλλον δὲ τὴν οὐσίαν αὐτὴν καὶ τὴν δύναμιν ἀναλύοντες. αἱ γὰρ εἰρημέναι κράσεις καὶ θερμότητες αὗται καὶ στομώσεις, ὅσῳ μᾶλλον ἀπάγουσι τὴν δόξαν ἀπὸ τῶν θεῶν καί τινα τοιοῦτον ἐπιβάλλουσι τῆς αἰτίας ἐπιλογισμόν, οἵῳ ποιεῖ τὸν Κύκλωπα χρώμενον Εὐριπίδης, ἡ γῆ δʼ ἀνάγκῃ, κἂν θέλῃ κἂν μὴ θέλῃ, τίκτουσα ποίαν τἀμὰ πιαίνει βοτά. πλὴν ἐκεῖνος μὲν οὔ φησι θύειν θεοῖς ἀλλʼ ἑαυτῷ καὶ τῇ μεγίστῃ γαστρὶ δαιμόνων ἡμεῖς δὲ καὶ θύομεν καὶ προσευχόμεθα τί παθόντες ἐπὶ τοῖς χρηστηρίοις, εἰ δύναμιν μὲν ἐν ἑαυταῖς μαντικὴν αἱ ψυχαὶ κομίζουσιν, ἡ δὲ κινοῦσα ταύτην ἀέρος τίς ἐστι κρᾶσις ἢ πνεύματος; αἱ δὲ τῶν ἱερείων κατασπείσεις τί βούλονται, καὶ τὸ μὴ θεμιστεύειν, ἐὰν μὴ τὸ ἱερεῖον ὅλον ἐξ ἄκρων σφυρῶν ὑπότρομον γένηται καὶ κραδανθῇ κατασπενδόμενον; οὐ γὰρ ἀρκεῖ τὸ διασεῖσαι τὴν κεφαλὴν ὥσπερ ἐν ταῖς ἄλλαις θυσίαις, ἀλλὰ πᾶσι δεῖ τοῖς μέρεσι τὸν σάλον ὁμοῦ καὶ τὸν παλμὸν ἐγγενέσθαι μετὰ ψόφου τρομώδους ἐὰν γὰρ μὴ τοῦτο γένηται, τὸ μαντεῖον οὔ φασι χρηματίζειν οὐδʼ εἰσάγουσι τὴν Πυθίαν. καίτοι θεῷ μὲν ἢ δαίμονι αἰτίαν τὴν πλείστην ἀνατιθέντας εἰκός ἐστι ταῦτα ποιεῖν καὶ νομίζειν· ὡς δὲ σὺ λέγεις, οὐκ εἰκός· ἡ γὰρ ἀναθυμίασις, ἄν τε πτοῆται τὸ ἱερεῖον ἄν τε μή, παροῦσα ποιήσει τὸν ἐνθουσιασμὸν καὶ διαθήσει τὴν ψυχὴν ὁμοίως οὐ τῆς Πυθίας μόνον, ἀλλὰ κἂν τοῦ τυχόντος ἅψηται σώματος. ὅθεν εὔηθές ἐστι τὸ μιᾷ γυναικὶ πρὸς τὰ μαντεῖα χρῆσθαι, καὶ ταύτῃ παρέχειν πράγματα φυλάττοντας ἁγνὴν διὰ βίου καὶ καθαρεύουσαν. ὁ γὰρ Κορήτας ἐκεῖνος, ὃν Δελφοὶ λέγουσι πρῶτον ἐμπεσόντα τῆς περὶ τὸν τόπον δυνάμεως αἴσθησιν παρασχεῖν, οὐδὲν οἶμαι διέφερε τῶν ἄλλων αἰπόλων καὶ ποιμένων εἴ γε δὴ τοῦτο μὴ μῦθός ἐστι μηδὲ πλάσμα κενόν, ὡς ἔγωγʼ ἡγοῦμαι. καὶ λογιζόμενος πηλίκων ἀγαθῶν τουτὶ τὸ μαντεῖον αἴτιον γέγονε τοῖς Ἕλλησιν ἔν τε πολέμοις καὶ κτίσεσι πόλεων ἔν τε λοιμοῖς καὶ καρπῶν ἀφορίαις, δεινὸν ἡγοῦμαι μὴ θεῷ καὶ προνοίᾳ τὴν εὕρεσιν αὐτοῦ καὶ ἀρχὴν ἀλλὰ τῷ κατὰ τύχην καὶ αὐτομάτως ἀνατίθεσθαι. πρὸς δὴ ταῦτʼ εἶπε τὸν Λαμπρίαν βούλομαι διαλεχθῆναι περιμενεῖς δέ;ʼ πάνυ μὲν οὖν ὁ Φίλιππος ἔφη καὶ πάντες οὗτοι· πάντας γὰρ ἡμᾶς ὁ λόγος κεκίνηκε.

4747. Bölüm

Ben de ona, "Philippos," dedim, "bu konuşma beni sarsmakla kalmadı, altüst de etti; çünkü sizin gibi bunca değerli ve yaşlı insanın karşısında, yaşıma yakışmayacak biçimde sözün inandırıcılığıyla övünüp tanrısal konularda doğru ve dindarca kabul edilmiş bir şeyi yıkmaya, sarsmaya kalkışmışım gibi görünüyorum. Kendimi, Platon'u hem tanık hem avukat olarak yanıma alıp savunacağım.

Platon, eski filozof Anaxagoras'ı tabiî sebeplere fazla bağlı kaldığı, cisimlerin hâllerinden zorunlu olarak meydana gelenin peşine düşüp 'ne için' ve 'kimin tarafından' sorularını, yani daha üstün sebepleri ve ilkeleri ihmal ettiği için kınamıştır. Kendisi ise filozoflar içinde her ikisini de ilk ya da en çok inceleyen kişi olmuştur: akla uygun olanların ilkesini tanrıya vermiş, ama olanın zorunlu sebeplerinden maddeyi yoksun bırakmamış; bütün his âleminin bu şekilde düzenlenmiş olduğunu, saf ve katışıksız olmadığını, madde logosla birleşerek meydana geldiğini görmüştür.

Önce zanaatkârlara bak. Örneğin buradaki o meşhur kâsenin kaidesi, Herodotos'un 'kâse altlığı' dediği eser: Maddî sebepleri ateş, demir, ateşle yumuşatma ve suyla sertleştirmedir; bunlar olmadan eserin meydana gelmesi mümkün değildi. Ama asıl hâkim ilkeyi, bunları harekete geçiren ve bunlarla iş göreni esere sanat ve logos kazandırmıştır. Şu resimlerin ve suretlerin yapımcısı da üzerine yazılmıştır:

Thasoslu Polygnotos, Aglaophon'un oğlu resmetti İlion'un yıkılan kalesini.

Görüldüğü gibi resmi o yapmıştır; ama birbirine karışıp ezilen boyalar olmadan böyle bir düzen ve görünüş elde edilemezdi. Peki maddî ilkeyi ele alan, Sinop kırmızısının aşı boyasına, Melos beyazının siyaha karışınca neler geçirdiğini, nasıl değiştiğini araştırıp öğreten kişi, sanatçının şöhretini elinden mi almış olur? Ya demirin sertleştirilmesini ve yumuşatılmasını anlatan, onun ateşle gevşeyince ezene ve dövene boyun eğdiğini, sonra saf suya düşünce ateşin içinde yarattığı yumuşaklık ve seyreklik yüzünden soğukla sıkışıp yoğunlaştığını ve Homeros'un 'demirin kuvveti' dediği esnekliği ve sertliği kazandığını gösteren kişi, eserin oluş sebebini zanaatkârdan alıyor mu? Ben sanmıyorum. Nitekim bazıları ilaçların keyfiyetlerini sınar ama tıbbı ortadan kaldırmaz. Platon da gözden çıkan ışığın Güneş'in ışığıyla karışması sayesinde gördüğümüzü, havaya vuruş sayesinde işittiğimizi söylerken, bizim logosa ve ilahî takdire uygun olarak görme ve işitme yetisiyle yaratılmış olduğumuzu inkâr etmemiştir.

47

κἀγὼ πρὸς αὐτὸν ἐμὲ δʼ εἶπον οὐ κεκίνηκεν ὦ Φίλιππε μόνον ἀλλὰ καὶ συγκέχυκεν, εἰ ἐν τοσούτοις καὶ τηλικούτοις οὖσιν ὑμῖν δοκῶ παρʼ ἡλικίαν τῷ πιθανῷ τοῦ λόγου καλλωπιζόμενος ἀναιρεῖν τι καὶ κινεῖν τῶν ἀληθῶς καὶ ὁσίως περὶ τοῦ θείου νενομισμένων. ἀπολογήσομαι δὲ μάρτυρα καὶ σύνδικον ὁμοῦ Πλάτωνα παραστησάμενος. ἐκεῖνος γὰρ ἀνὴρ Ἀναξαγόραν μὲν ἐμέμψατο τὸν παλαιόν, ὅτι ταῖς φυσικαῖς ἄγαν ἐνδεδεμένος αἰτίαις καὶ τὸ κατʼ ἀνάγκην τοῖς τῶν σωμάτων ἀποτελούμενον πάθεσι μετιὼν ἀεὶ καὶ διώκων, τὸ οὗ ἕνεκα καὶ ὑφʼ οὗ, βελτίονας αἰτίας οὔσας καὶ ἀρχάς, ἀφῆκεν αὐτὸς δὲ πρῶτος ἢ μάλιστα τῶν φιλοσόφων ἀμφοτέρας ἐπεξῆλθε, τῷ μὲν θεῷ τὴν ἀρχὴν ἀποδιδοὺς τῶν κατὰ λόγον ἐχόντων, οὐκ ἀποστερῶν δὲ τὴν ὕλην τῶν ἀναγκαίων πρὸς τὸ γιγνόμενον αἰτιῶν, ἀλλὰ συνορῶν, ὅτι τῇδέ πη καὶ τὸ πᾶν αἰσθητὸν διακεκοσμημένον οὐ καθαρὸν δʼ οὐδʼ ἀμιγές; ἐστιν, ἀλλὰ τῆς ὕλης συμπλεκομένης τῷ λόγῳ λαμβάνει τὴν γένεσιν. ὅρα δὲ πρῶτον ἐπὶ τῶν τεχνιτῶν· οἷον εὐθὺς ἡ περιβόητος ἐνταῦθα τοῦ κρατῆρος ἕδρα καὶ βάσις, ἣν Ἡρόδοτος ὑποκρητηρίδιον ὠνόμασεν, αἰτίας μὲν ἔσχε τὰς ὑλικάς, πῦρ καὶ σίδηρον καὶ μάλαξιν διὰ πυρὸς καὶ διʼ ὕδατος βαφήν, ὧν ἄνευ γενέσθαι τὸ ἔργον οὐδεμία μηχανή· τὴν δὲ κυριωτέραν ἀρχὴν καὶ ταῦτα κινοῦσαν καὶ διὰ τούτων ἐνεργοῦσαν ἡ τέχνη καὶ ὁ λόγος τῷ ἔργῳ παρέσχε. καὶ μὴν τῶν γε μιμημάτων τούτων καὶ εἰδώλων ὁ ποιητὴς καὶ δημιουργὸς ἐπιγέγραπται γράψε Πολύγνωτος, Θάσιος γένος, Ἀγλαοφῶντος υἱὸς περθομέναν Ἰλίου ἀκρόπολιν ὡς ὁρᾶται γράψας· ἄνευ δὲ φαρμάκων συντριβέντων καὶ συμφθαρέντων ἀλλήλοις οὐδὲν ἦν οἷόν τε τοιαύτην διάθεσιν λαβεῖν καὶ ὄψιν. ἆρʼ οὖν ὁ βουλόμενος ἅπτεσθαι τῆς ὑλικῆς ἀρχῆς, ζητῶν δὲ καὶ διδάσκων τὰ παθήματα καὶ τὰς μεταβολάς, ἃς ὤχρᾳ μιχθεῖσα σινωπὶς ἴσχει καὶ μέλανι μηλιάς, ἀφαιρεῖται τὴν τοῦ τεχνίτου δόξαν· ὁ δὲ τοῦ σιδήρου τὴν στόμωσιν ἐπεξιὼν καὶ τὴν μάλαξιν, ὅτι τῷ μὲν πυρὶ χαλασθεὶς ἐνδίδωσι καὶ ὑπείκει τοῖς ἐλαύνουσι καὶ πλήττουσιν, ἐμπεσὼν δὲ πάλιν εἰς ὕδωρ ἀκραιφνὲς καὶ τῇ ψυχρότητι διὰ τὴν ὑπὸ πυρὸς ἐγγενομένην ἁπαλότητα καὶ μανότητα πιληθεὶς καὶ καταπυκνωθείς, εὐτονίαν ἴσχει καὶ πῆξιν, ἣν Ὅμηρος σιδήρου κράτος εἶπεν, ἧττόν τι τῷ τεχνίτῃ τηρεῖ τὴν αἰτίαν τῆς τοῦ ἔργου γενέσεως; ἐγὼ μὲν οὐκ οἴομαι καὶ γὰρ τῶν ἰατρικῶν δυνάμεων ἔνιοι τὰς ποιότητας ἐλέγχουσι, τὴν δʼ ἰατρικὴν οὐκ ἀναιροῦσιν. ὥσπερ ἀμέλει καὶ Πλάτων ὁρᾶν μὲν ἡμᾶς τῇ παρὰ τῶν ὀφθαλμῶν συγκεραννυμένῃ πρὸς τὸ τοῦ ἡλίου φῶς, ἀκούειν δὲ τῇ πληγῇ τοῦ ἀέρος ἀποφαινόμενος, οὐκ ἀνῄρει τὸ κατὰ λόγον καὶ πρόνοιαν ὁρατικοὺς καὶ ἀκουστικοὺς γεγονέναι.

4848. Bölüm

Genel olarak, dediğim gibi, her oluşun iki sebebi vardır. Çok eski tanrıbilimciler ve şairler dikkatlerini daha üstün olana yöneltmeyi seçmişler, her şey için şu yaygın sözü söylemişlerdir:

Zeus baştır, Zeus ortadır, her şey Zeus'tan olur.

Zorunlu ve tabiî sebeplere ise artık yaklaşmamışlardır. Onlardan sonra gelen, tabiatçı denen kişiler ise tersine, o güzel ve tanrısal ilkeden sapmış, her şeyi cisimlere, cisimlerin hâllerine, çarpışmalarına, değişimlerine ve karışımlarına dayandırmışlardır. Bu yüzden her ikisinin de açıklaması gerektiği kadar değildir: birileri 'ne uğruna' ve 'kimin tarafından' olduğunu, öbürleri 'nelerden' ve 'hangi araçlarla' olduğunu bilmez ya da atlar. İkisini de açıkça ele alan ve logosa göre yapıp hareket ettiren sebebe zorunlu olarak dayanak olan, etkilenen şeyi ekleyen ilk kişi, bizi de her türlü kuşkudan ve iftiradan kurtarmıştır. Çünkü kehaneti tanrısız ve logossuz kılmıyoruz: ona madde olarak insanın psykhēsini, alet ya da mızrap olarak da vecd veren soluğu ve buharı veriyoruz. Öncelikle bu buharları doğuran toprak ve toprağa her türlü karışma ve değişme gücünü veren Güneş, atalarımızın kanununa göre bizim için tanrıdır. Sonra bu karışımın adeta bir ahenk gibi başında duran, ona bakan, onu koruyan daimōnlar bırakıyoruz: yeri gelince bir yanını gevşetir, bir yanını gerer; onun aşırı kendinden geçiren, sarsan yanını alır, harekete geçiren kısmını ise kullananlara acı ve zarar vermeyecek biçimde karıştırırlar. Böylece mantıksız ya da imkânsız bir şey yapmış olmayacağız.

48

καθόλου γάρ, ὥς φημι, δύο πάσης γενέσεως αἰτίας ἐχούσης, οἱ μὲν σφόδρα παλαιοὶ θεολόγοι καὶ ποιηταὶ τῇ κρείττονι τὸν νοῦν προσέχειν εἵλοντο, τοῦτο δὴ τὸ κοινὸν ἐπιφθεγγόμενοι πᾶσι πράγμασι Ζεὺς ἀρχὴ Ζεὺς μέσσα, Διὸς δʼ ἐκ πάντα πέλονται ταῖς δʼ ἀναγκαίαις καὶ φυσικαῖς οὐκ ἔτι προσῄεσαν αἰτίαις. οἱ δὲ νεώτεροι τούτων καὶ φυσικοὶ προσαγορευόμενοι τοὐναντίον ἐκείνοις τῆς καλῆς καὶ θείας ἀποπλανηθέντες ἀρχῆς, ἐν σώμασι καὶ πάθεσι σωμάτων πληγαῖς τε καὶ μεταβολαῖς καὶ κράσεσι τίθενται τὸ σύμπαν. ὅθεν ἀμφοτέροις ὁ λόγος ἐνδεὴς; τοῦ προσήκοντός ἐστι, τοῖς μὲν τὸ διʼ οὗ καὶ ὑφʼ οὗ τοῖς δὲ τὸ ἐξ ὧν καὶ διʼ ὧν ἀγνοοῦσιν ἢ παραλείπουσιν. ὁ δὲ πρῶτος ἐκφανῶς ἁψάμενος ἀμφοῖν καὶ τῷ κατὰ λόγον ποιοῦντι καὶ κινοῦντι προσλαβὼν ἀναγκαίως τὸ ὑποκείμενον καὶ πάσχον, ἀπολύεται καὶ ὑπὲρ ἡμῶν πᾶσαν ὑποψίαν καὶ διαβολήν. οὐ γὰρ ἄθεον ποιοῦμεν οὐδʼ ἄλογον τὴν μαντικήν, ὕλην μὲν αὐτῇ τὴν ψυχὴν τοῦ ἀνθρώπου τὸ δʼ ἐνθουσιαστικὸν πνεῦμα καὶ τὴν ἀναθυμίασιν οἷον ὄργανον ἢ πλῆκτρον ἀποδιδόντες· πρῶτον μὲν γὰρ ἡ γεννήσασα γῆ τὰς ἀναθυμιάσεις ὅ τε πᾶσαν ἐνδιδοὺς κράσεως· τῇ γῇ καὶ μεταβολῆς δύναμιν ἥλιος νόμῳ πατέρων θεός ἐστιν ἡμῖν ἔπειτα δαίμονας ἐπιστάτας καὶ περιπόλους καὶ φύλακας οἷον ἁρμονίας τῆς κράσεως ταύτης; τὰ μὲν ἀνιέντας ἐν καιρῷ τὰ δʼ ἐπιτείνοντας, καὶ τὸ ἄγαν ἐκστατικὸν αὐτῆς καὶ ταρακτικὸν ἀφαιροῦντας τὸ δὲ κινητικὸν ἀλύπως καὶ ἀβλαβῶς τοῖς χρωμένοις καταμιγνύντας ἀπολείποντες, οὐδὲν ἄλογον ποιεῖν οὐδʼ ἀδύνατον δόξομεν.

4949. Bölüm

Kurbandan önce sunular sunmamız, kurbanlıklara çelenk takıp su serpmemiz de bu görüşe aykırı değildir. Çünkü rahipler ve kutsal görevliler, kurbanlığı kesip üzerine su serptiklerini, hareketini ve titreyişini izlediklerini söylerler; bunu tanrının kehanet verdiğinden başka neyin işareti sayıyorlar? Kurban edilecek hayvanın beden ve psykhē bakımından temiz, sağlam ve bozulmamış olması gerekir. Bedenle ilgili kusurların belirtilerini görmek pek zor değildir. Psykhēyi ise sınarlar: boğaların önüne arpa unu, yaban domuzlarının önüne nohut koyarlar; yemeyen hayvanın sağlıklı olmadığını düşünürler. Keçiyi ise soğuk su ele verir: tabiatına uygun durumdaki bir psykhē suya kayıtsız ve hareketsiz kalmaz. Bana kalırsa, titremenin kehanet işareti, titrememenin de aksi olduğu kesin olsa bile, bundan söylediklerimiz için bir güçlük çıkmaz. Çünkü her güç, tabiatının gerektirdiğini uygun zamanda daha iyi ya da daha kötü yerine getirir. Bu uygun zaman bizden gizli kaldığı için tanrının işaret vermesi akla yakındır.

49

οὐδέ γε προθυόμενοι καὶ καταστέφοντες ἱερεῖα καὶ κατασπένδοντες ἐναντία τῷ λόγῳ τούτῳ πράττομεν. οἱ γὰρ ἱερεῖς καὶ ὅσιοι θύειν φασὶ τὸ ἱερεῖον καὶ κατασπένδειν καὶ τὴν κίνησιν αὐτοῦ καὶ τὸν τρόμον ἀποθεωρεῖν, ἑτέρου τίνος τοῦτο σημεῖον ἢ τοῦ θεμιστεύειν τὸν θεὸν λαμβάνοντες; δεῖ γὰρ τὸ θύσιμον τῷ τε σώματι καὶ τῇ ψυχῇ καθαρὸν εἶναι καὶ ἀσινὲς καὶ ἀδιάφθορον. μήνυτρα μὲν οὖν τῶν περὶ τὸ σῶμα κατιδεῖν οὐ πάνυ χαλεπόν ἐστι; τὴν δὲ ψυχὴν δοκιμάζουσι, τοῖς μὲν ταύροις ἄλφιτα τοῖς δὲ κάπροις ἐρεβίνθους παρατιθέντες· τὸ γὰρ μὴ γευσάμενον ὑγιαίνειν οὐκ οἴονται. τὴν δʼ αἶγα διελέγχειν τὸ ψυχρὸν ὕδωρ· οὐ γὰρ εἶναι ψυχῆς κατὰ φύσιν ἐχούσης τὸ πρὸς τὴν κατάσπεισιν ἀπαθὲς καὶ ἀκίνητον. ἐγὼ δέ, κἂν ᾖ βέβαιον ὅτι σημεῖόν ἐστι τοῦ θεμιστεύειν τὸ σείσασθαι καὶ τοῦ μὴ θεμιστεύειν τοὐναντίον, οὐχ ὁρῶ τί συμβαίνει δυσχερὲς ἀπʼ αὐτοῦ τοῖς εἰρημένοις. πᾶσα γὰρ δύναμις ὃ πέφυκε σὺν καιρῷ βέλτιον ἢ χεῖρον ἀποδίδωσι τοῦ δὲ καιροῦ διαφεύγοντος ἡμᾶς, σημεῖα διδόναι τὸν θεὸν εἰκός ἐστιν.

5050. Bölüm

Bana kalırsa buhar da her zaman aynı durumda değildir, kimi zaman gevşer kimi zaman kuvvetlenir. Dayandığım kanıta pek çok yabancı ve tapınakta hizmet edenlerin hepsi tanıktır. Tanrıya danışanların oturtulduğu oda, ne sık ne de düzenli olarak, ama rastgele aralıklarla güzel bir koku ve soluğa boğulur; en hoş, en pahalı kokuların yaydığı gibi bir kokudur bu ve bir pınardan çıkar gibi tapınağın kutsal bölmesinden gelir. Muhtemelen sıcaklıktan ya da orada meydana gelen başka bir güçten ötürü çiçeklenir.

Bu inandırıcı görünmüyorsa bile, Pythia'nın kendisinin, psykhēsinin soluğun yaklaştığı o bölümünün, kâh şu kâh bu hâl ve farklılıklar içinde olduğunu, ahengi hiç bozulmayan bir müzik gibi her zaman tek bir mizacı korumadığını kabul edersiniz. Çünkü bedenini pek çok rahatsızlık sarar, psykhēsine kimi hissedilen, çoğu hissedilmeyen sıkıntılar ve hareketler sızar. Bunlarla doluyken oraya gitmesi, kendini baştan aşağı temiz bir halde, düzenli ve iyi ses veren bir çalgı gibi değil de etkilenmiş ve kararsız bir durumda tanrıya sunması iyi olmaz. Şarap da sarhoşluğu, flüt de vecdi herkesi hep aynı şekilde etkilemez; aynı insanlar bir defasında daha az, bir defasında daha çok coşar, sarhoş olur; çünkü içlerindeki mizaç farklı hale gelmiştir. Psykhēnin hayal bölümü ise özellikle değişen bedene boyun eğer ve onunla birlikte değişir; rüyalardan bu bellidir. Kimi zaman çok çeşitli rüya görüntüleri içinde kalırız, kimi zaman da bu konuda tam bir dinginlik ve sessizlik olur. Daulisli Kleon'u kendimiz tanıyoruz; yaşadığı onca yıl boyunca hiç rüya görmediğini söylerdi. Eskilerden Heraialı Thrasymedes için de aynısı anlatılır. Sebep bedenin mizacıdır; tıpkı melankoliklerin mizacının çok rüya ve hayal görmesine yol açması gibi. Rüyalarının çıktığı da söylenir; çünkü hayal güçleri kâh şuna kâh buna döndüğünden, çok atış yapanlar gibi sık sık hedefi vururlar.

50

οἴομαι μὲν οὖν μήτε τὴν ἀναθυμίασιν ὡσαύτως ἔχειν ἀεὶ διὰ παντός, ἀνέσεις δέ τινας ἴσχειν καὶ πάλιν σφοδρότητας· ᾧ δὲ τεκμηρίῳ χρῶμαι, μάρτυρας ἔχω καὶ ξένους πολλοὺς καὶ τοὺς θεραπεύοντας τὸ ἱερὸν ἅπαντας. ὁ γὰρ οἶκος, ἐν ᾧ τοὺς χρωμένους τῷ θεῷ καθίζουσιν, οὔτε πολλάκις οὔτε τεταγμένως ἀλλʼ ὡς ἔτυχε διὰ χρόνων εὐωδίας ἀναπίμπλαται καὶ πνεύματος, οἵας ἂν τὰ ἥδιστα καὶ πολυτελέστατα τῶν μύρων ἀποφορὰς ὥσπερ ἐκ πηγῆς τοῦ ἀδύτου προσβάλλοντος· ἐξανθεῖν γὰρ εἰκὸς ὑπὸ θερμότητος ἤ τινος ἄλλης ἐγγιγνομένης δυνάμεως. εἰ δὲ τοῦτο μὴ δοκεῖ πιθανόν, ἀλλά γε τὴν Πυθίαν αὐτὴν ἐν πάθεσι καὶ διαφοραῖς ἄλλοτʼ ἄλλαις ἐκεῖνο τὸ μέρος τῆς ψυχῆς; ἴσχειν, ᾧ πλησιάζει τὸ πνεῦμα, καὶ μὴ μίαν ἀεὶ κρᾶσιν ὥσπερ ἁρμονίαν ἀμετάβολον ἐν παντὶ καιρῷ διαφυλάττειν, ὁμολογήσετε. πολλαὶ μὲν γὰρ αἰσθομένης πλείονες δʼ ἄδηλοι τό τε σῶμα καταλαμβάνουσι καὶ τὴν ψυχὴν ὑπορρέουσι δυσχέρειαι καὶ κινήσεις· ὧν ἀναπιμπλαμένην οὐκ ἄμεινον ἐκεῖ βαδίζειν οὐδὲ παρέχειν ἑαυτὴν τῷ θεῷ μὴ παντάπασι καθαρὰν οὖσαν ὥσπερ ὄργανον ἐξηρτυμένον καὶ εὐηχές, ἀλλʼ ἐμπαθῆ καὶ ἀκατάστατον. οὔτε γὰρ ὁ οἶνος ὡσαύτως ἀεὶ τὸν μεθυστικὸν οὔθʼ ὁ αὐλὸς τὸν ἐνθουσιαστικὸν ὁμοίως διατίθησιν, ἀλλὰ νῦν μὲν ἧττον οἱ αὐτοὶ νῦν δὲ μᾶλλον ἐκβακχεύονται καὶ παροινοῦσι, τῆς κράσεως ἐν αὐτοῖς ἑτέρας γενομένης. μάλιστα δὲ τὸ φανταστικὸν ἔοικε τῆς ψυχῆς ὑπὸ τοῦ σώματος ἀλλοιουμένου κρατεῖσθαι καὶ συμμεταβάλλειν, ὡς δῆλόν ἐστιν ἀπὸ τῶν ὀνείρων· ποτὲ μὲν γὰρ ἐν πολλαῖς γιγνόμεθα καὶ παντοδαπαῖς ἐνυπνίων ὂψεσι, ποτὲ δʼ αὖ πάλιν πᾶσα γίγνεται γαλήνη καὶ ἡσυχία τῶν τοιούτων. καὶ Κλέωνα μὲν ἴσμεν αὐτοὶ τὸν ἐκ Δαυλίας τοῦτον ἐν πολλοῖς ἔτεσιν οἷς βεβίωκε φάσκοντα μηδὲν ἰδεῖν πώποτʼ ἐνύπνιον τῶν δὲ πρεσβυτέρων ταὐτὸ τοῦτο λέγεται περὶ Θρασυμήδους τοῦ Ἡραιέως. αἰτία δʼ ἡ κρᾶσις τοῦ σώματος, ὥσπερ αὖ πάλιν ἡ τῶν μελαγχολικῶν πολυόνειρος καὶ πολυφάνταστος, καὶ δοκεῖ τὸ εὐθυόνειρον αὐτοῖς ὑπάρχειν· ἐπʼ ἄλλα γὰρ ἄλλοτε τῷ φανταστικῷ τρεπόμενοι, καθάπερ οἱ πολλὰ βάλλοντες, ἐπιτυγχάνουσι πολλάκις.

5151. Bölüm

Şu halde hayal ve kehanet yetisi, bir ilaç gibi olan soluğun karışımına uygun durumdaysa, kehanet edenlerde vecd zorunlu olarak meydana gelir. Öyle değilse meydana gelmez ya da yoldan çıkmış, bulanık ve sarsıcı olur. Kısa süre önce ölen Pythia'da gördüğümüz gibi. Yabancı bir ülkeden danışmaya gelenler olmuştu. Anlatıldığına göre kurbanlık ilk su serpmelerinde kımıldamamış, etkilenmemiş; rahipler aşırı bir hırsla ısrar edince, sırılsıklam olup sele kapılmış gibi güçlükle boyun eğmiş. Pythia'ya ne oldu? Söylendiğine göre kehanet yerine isteksizce, gönülsüzce indi. Daha ilk cevaplarında sesinin sertliğinden, fırtınaya tutulmuş bir gemi gibi toparlanamadığı, dilsiz ve kötü bir soluğun onu doldurduğu belli oldu. Sonunda bütünüyle sarsılmış halde korkunç bir çığlıkla kapıya doğru atıldı ve kendini yere fırlattı; danışanlar da, peygamber Nikandros da, orada bulunan kutsal görevliler de kaçtı. Biraz sonra içeri girip onu aklı başında buldular, kaldırdılar; birkaç gün daha yaşadı.

İşte bu yüzden Pythia'nın bedenini cinsel ilişkiden temiz, hayatını yabancılarla ilişkiden tamamen uzak ve dokunulmamış tutarlar; kehanetten önce de işaretlere bakarlar. Tanrının onun ne zaman uygun mizaç ve durumda olup vecdi zarar görmeden taşıyacağını bildiğini düşünürler. Soluğun gücü de herkesi, hatta aynı kişileri bile her zaman aynı şekilde etkilemez; söylendiği gibi, ancak etkilenip değişmeye yatkın olanlar için bir kıvılcım ve bir başlangıç sağlar. Bu güç gerçekten tanrısal ve daimōnîdir, ama tükenmez, yok olmaz, yaşlanmaz ve sonsuz zamana dayanır değildir. Bizim görüşümüze göre yeryüzü ile Ay arasındaki her şey o zamanın karşısında yorulur. Hatta kimileri yukarıdakilerin bile dayanamadığını, ezeliyet ve sonsuzluk karşısında takatten düşüp ani değişimlere ve yeniden doğuşlara uğradığını söyler.

51

ὅταν οὖν ἁρμοστῶς ἔχῃ πρὸς τὴν τοῦ πνεύματος ὥσπερ φαρμάκου κρᾶσιν ἡ φανταστικὴ καὶ μαντικὴ δύναμις, ἐν τοῖς προφητεύουσιν ἀνάγκη γίγνεσθαι τὸν ἐνθουσιασμὸν ὅταν δὲ μὴ οὕτως, μὴ γίγνεσθαι, ἢ γίγνεσθαι παράφορον καὶ οὐκ ἀκέραιον καὶ ταρακτικόν, ὥσπερ ἴσμεν ἐπὶ τῆς ἔναγχος ἀποθανούσης Πυθίας. θεοπρόπων γὰρ ἀπὸ ξένης παραγενομένων, λέγεται τὰς πρώτας κατασπείσεις ἀκίνητον ὑπομεῖναι καὶ ἀπαθὲς τὸ ἱερεῖον· ὑπερβαλλομένων δὲ φιλοτιμίᾳ τῶν ἱερέων καὶ προσλιπαρούντων, μόλις ὕπομβρον γενόμενον καὶ κατακλυσθὲν ἐνδοῦναι. τί οὖν συνέβη περὶ τὴν Πυθίαν; κατέβη μὲν εἰς τὸ μαντεῖον ὥς φασιν ἄκουσα καὶ ἀπρόθυμος, εὐθὺς δὲ περὶ τὰς πρώτας ἀποκρίσεις ἦν καταφανὴς τῇ τραχύτητι τῆς φωνῆς οὐκ ἀναφέρουσα δίκην νεὼς ἐπειγομένης, ἀλάλου καὶ κακοῦ πνεύματος οὖσα πλήρης· τέλος δὲ παντάπασιν ἐκταραχθεῖσα καὶ μετὰ κραυγῆς φοβερᾶς φερομένη πρὸς τὴν ἔξοδον ἔρριψεν ἑαυτήν, ὥστε φυγεῖν μὴ μόνον τοὺς θεοπρόπους ἀλλὰ καὶ τὸν προφήτην Νίκανδρον καὶ τοὺς παρόντας τῶν ὁσίων. ἀνείλοντο μέντοι μετὰ μικρὸν αὐτὴν εἰσελθόντες ἔμφρονα καὶ διεβίωσεν ὀλίγας ἡμέρας. τούτων ἕνεκα καὶ συνουσίας ἁγνὸν τὸ σῶμα καὶ τὸν βίον ὅλως ἀνεπίμικτον ἀλλοδαπαῖς ὁμιλίαις καὶ ἄθικτον φυλάττουσι τῆς Πυθίας, καὶ πρὸ τοῦ χρηστηρίου τὰ σημεῖα λαμβάνουσιν, οἰόμενοι τῷ θεῷ κατάδηλον εἶναι, πότε τὴν πρόσφορον ἔχουσα κρᾶσιν καὶ διάθεσιν ἀβλαβῶς ὑπομενεῖ τὸν ἐνθουσιασμόν, οὔτε γὰρ πάντας οὔτε τοὺς αὐτοὺς ἀεὶ διατίθησιν ὡσαύτως ἡ τοῦ πνεύματος δύναμις, ἀλλʼ ὑπέκκαυμα παρέχει καὶ ἀρχὴν ὥσπερ εἴρηται τοῖς πρὸς; τὸ παθεῖν καὶ μεταβαλεῖν οἰκείως ἔχουσιν. ἔστι δὲ θεία μὲν ὄντως καὶ δαιμόνιος, οὐ μὴν ἀνέκλειπτος οὐδʼ ἄφθαρτος οὐδʼ ἀγήρως καὶ διαρκὴς εἰς τὸν ἄπειρον χρόνον ὑφʼ οὗ πάντα κάμνει τὰ μεταξὺ γῆς καὶ σελήνης κατὰ τὸν ἡμέτερον λόγον. εἰσὶ δʼ οἱ καὶ τὰ ἐπάνω φάσκοντες οὐχ ὑπομένειν, ἀλλʼ ἀπαυδῶντα πρὸς τὸ ἀίδιον καὶ ἄπειρον ὀξέσι χρῆσθαι μεταβολαῖς καὶ παλιγγενεσίαις.

5252. Bölüm

Bunları," dedim, "hem sizin hem kendimin sık sık yeniden düşünmesini istiyorum; çünkü bunlara karşı çok itiraz ve şüphe var, ama şimdi hepsini ele almaya vaktimiz yok. Dolayısıyla bu konular da, Philippos'un Güneş ve Apollon hakkındaki tereddütleri de başka zamana kalsın."

52

ταῦτʼ ἔφην ἐγώ πολλάκις ἀνασκέπτεσθαι καὶ ὑμᾶς παρακαλῶ καὶ ἐμαυτόν, ὡς ἔχοντα πολλὰς ἀντιλήψεις καὶ ὑπονοίας πρὸς τοὐναντίον, ἃς ὁ καιρὸς οὐ παρέχει πάσας ἐπεξελθεῖν ὥστε καὶ ταῦθʼ ὑπερκείσθω καὶ ἃ Φίλιππος διαπορεῖ περὶ ἡλίου καὶ Ἀπόλλωνος.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…