İçeriğe geç
Plutarkhos

Plutarkhos

Pythia'nın Kehanetleri Üzerine

Περὶ τοῦ μὴ χρᾶν ἔμμετρα νῦν τὴν Πυθίαν

1Basilokles: Konuğu adakların arasında dolaştırırken akşamı epey ettiniz, Philinos. Sizi bekleye bekleye tükendim.

Philinos: Yavaş yürüyorduk, Basilokles. Yol boyunca logoslar ekiyor, hemen de çarpışarak biçiyorduk; Kadmos'un ektiği savaşçılar gibi, içinde kavga saklayan sözler önümüzde bitip yetişiyordu.

Basilokles: Oradakilerden başka birini mi çağıralım, yoksa sen lütfedip konuşmaların ne olduğunu ve kimlerin konuştuğunu anlatır mısın?

Philinos: Bu iş bana düşüyor galiba, Basilokles. Ötekileri şehirde kolay bulamazsın; çoğunun konukla birlikte yine Korykion'a ve Lykoureia'ya çıktığını gördüm.

Basilokles: Konuğumuz görmeye meraklı ve dinlemeye fazlasıyla düşkün biri herhalde.

Philinos: Daha çok logosa ve öğrenmeye düşkündür. Ama asıl takdir edilecek şey bu değil. Çok sevimli bir yumuşaklığı var; anlayışından gelen bir tartışma ve soruşturma merakı var, ama cevaplar karşısında ne hırçınlaşır ne de inat eder. Onunla kısa bir süre bir arada olan hemen "iyi babanın çocuğu" der. Diogenianos'u bilirsin, adamların en iyisini.

Basilokles: Kendim görmedim, Philinos, ama adamın sözlerini ve karakterini hararetle öven pek çok kişiye rastladım; gençten de benzer şekilde söz ediyorlar. Peki, konuşma nereden başladı, ne vesileyle?

1

ΒΑΣΙΛΟΚΛΗΣ. ἑσπέραν ἐποιήσατε βαθεῖαν, ὦ Φιλῖνε, διὰ τῶν ἀναθημάτων παραπέμποντες τὸν ξένον· ἐγὼ γὰρ ὑμᾶς ἀναμένων ἀπηγόρευσα. ΦΙΛΙΝΟΣ. βραδέως γὰρ ὡδεύομεν, ὦ Βασιλόκλεις, σπείροντες λόγους καὶ θερίζοντες εὐθὺς μετὰ μάχης ὑπούλους καὶ πολεμικούς, ὥσπερ οἱ Σπαρτοί, βλαστάνοντας ἡμῖν καὶ ὑποφυομένους κατὰ τὴν ὁδόν. ΒΑΣ.. ἕετερον οὖν τινα δεήσει παρακαλεῖν τῶν παραγεγονότων, ἢ σὺ βούλει χαριζόμενος ἡμῖν διελθεῖν τίνες ἦσαν οἱ λόγοι καὶ τίνες οἱ λέγοντες;ΦΙΛ. ἐεμόν, ὡς ἔοικεν, ὦ Βασιλόκλεις, τὸ ἔργον. τῶν γὰρ ἄλλων οὐδενὶ ῥᾳδίως ἂν ἐντύχοις κατὰ πόλιν· τοὺς γὰρ πλείστους ἑώρων αὖθις εἰς τὸ Κωρύκιον τῷ ξένῳ καὶ τὴν Λυκουρίαν συναναβαίνοντας. ΒΑΣ. ἦ φιλοθεάμων τις ἡμῖν καὶ περιττῶς φιλήκοός ἐστιν ὁ ξένος. ΦΙΛ. φιλόλογός γε καὶ φιλομαθής ἐστι μᾶλλον. οὐ μὴν ταῦτα μάλιστα θαυμάζειν ἄξιον, ἀλλὰ πραότης τε πολλὴν χάριν ἔχουσα, καὶ τὸ μάχιμον καὶ διαπορητικὸν ὑπὸ συνέσεως, οὔτε δύσκολον οὔτε ἀντίτυπον πρὸς τὰς ἀποκρίσεις· ὥστε καὶ βραχὺ συγγενόμενον εὐθὺς εἰπεῖν τέκος ἀγαθοῦ πατρός. οἶσθα γὰρ Διογενιανὸν ἀνδρῶν ἄριστον. ΒΑΣ. αὐτὸς μὲν οὐκ εἶδον, ὦ Φιλῖνε, πολλοῖς δʼ ἐντετύχηκα καὶ τὸν λόγον καὶ τὸ ἦθος τάνδρὸς ἰσχυρῶς ἀποδεχομένοις, ὅμοια δὲ τούτοις ἕτερα περὶ τοῦ νεανίσκου λέγουσιν. ἀλλὰ τίνʼ ἀρχὴν ἔσχον οἱ λόγοι καὶ πρόφασιν;

2Philinos: Rehberler ezberlerini sıralıyor, söylevlerini ve yazıtların çoğunu kısa kesmelerini rica etmemize aldırmıyorlardı. Heykellerin görünüşü ve sanatı konuğu pek çekmiyordu, çünkü anlaşılan çok sayıda güzel eser görmüştü. Ama bronzun parlak rengine hayran kaldı; ne küfe ne pasa benziyordu, parlak koyu mavi bir boya gibiydi. Hatta seyre başladıkları amirallere şaka yollu takıldı: Rengi tam deniz rengi, derinlerden çıkmış gibi duruyorlarmış. "Acaba," dedi, "eski ustaların bronza uyguladığı bir karışım ve işlem mi vardı, kılıçlara su verilmesi gibi? Bu kaybolunca bronz da savaş işlerinden izin mi aldı?" Korint bronzunun rengindeki güzelliği sanatla değil rastlantıyla kazandığı söylenir: İçinde biraz altın ve gümüş, bir de bol bronz saklanan bir evi yangın sarmış; bunlar karışıp eriyince, en çok olan bronz karışıma adını vermiş.

Theon söze girdi: "Biz daha kurnazca bir hikâye duyduk. Korint'te bir bronzcu, içinde çok altın bulunan bir define bulmuş. Yakalanmaktan korkarak altını azar azar kesip bronza gizlice karıştırmış; ortaya harika bir alaşım çıkmış, rengi ve güzelliği çok beğenildiği için de yüksek fiyata satmış. Ama bu da öteki de masal. Anlaşılan bir karıştırma ve terkip vardı; nitekim şimdi de altını gümüşle karıştırıp özel ve olağanüstü, bence hastalıklı bir sarımtırak renk ve çirkin bir bozulma elde ediyorlar."

2

ΦΙΛ. ἐπέραινον οἱ περιηγηταὶ τὰ συντεταγμένα, μηδὲν ἡμῶν φροντίσαντες δεηθέντων ἐπιτεμεῖν τὰς ῥήσεις καὶ τὰ πολλὰ τῶν ἐπιγραμμάτων. τὸν δὲ ξένον ἡ μὲν ἰδέα καὶ τὸ τεχνικὸν τῶν ἀνδριάντων μετρίως προσήγετο, πολλῶν καὶ καλῶν ἔργων ὡς ἔοικε θεατὴν γεγενημένον ἐθαύμαζε δὲ τοῦ χαλκοῦ τὸ ἀνθηρὸν ὡς οὐ πίνῳ προσεοικὸς οὐδʼ ἰῷ, βαφῇ δὲ κυάνου στίλβοντος, ὥστε καὶ παῖξαί τι πρὸς; τοὺς ναυάρχους ʽἀπʼ ἐκείνων γὰρ ἦρκται τῆς θέασʼ οἷον ἀτεχνῶς θαλαττίους τῇ χρόᾳ καὶ βυθίους ἑστῶτας. ἆρʼ οὖν ἔφη κρᾶσίς τις ἦν καὶ φάρμαξις τῶν πάλαι τεχνιτῶν περὶ τὸν χαλκόν, ὥσπερ ἡ λεγομένη τῶν ξιφῶν στόμωσις ἧς ἐκλιπούσης ἐκεχειρίαν ἔσχεν ἔργων πολεμικῶν ὁ χαλκός;ʼ τὸν μὲν γὰρ Κορίνθιον οὐ τέχνῃ ἀλλὰ συντυχίᾳ τῆς χρόας λαβεῖν τὸ κάλλος, ἐπινειμαμένου πυρὸς οἰκίαν ἔχουσάν τι χρυσοῦ καὶ ἀργύρου, πλεῖστον δὲ χαλκὸν ἀποκείμενον· ὧν συγχυθέντων καὶ συντακέντων, ὄνομα τοῦ χαλκοῦ τῷ μείζονι τὸ πλῆθος παρέσχεν. ὁ δὲ Θέων ὑπολαβών ἄλλον ἔφη λόγον ἡμεῖς ἀκηκόαμεν πανουργέστερον· ὡς ἀνὴρ ἐν Κορίνθῳ χαλκοτύπος, ἐπιτυχὼν θήκῃ χρυσίον ἐχούσῃ πολὺ καὶ δεδοικὼς φανερὸς γενέσθαι, κατὰ μικρὸν ἀποκόπτων καὶ ὑπομιγνὺς ἀτρέμα τῷ χαλκῷ, θαυμαστὴν λαμβάνοντι κρᾶσιν, ἐπίπρασκε πολλοῦ διὰ τὴν χρόαν καὶ τὸ κάλλος ἀγαπώμενον. ἀλλὰ καὶ ταῦτα κἀκεῖνα μῦθόσἐστιν· ἦν δέ τις ὡς ἔοικε μῖξις καὶ ἄρτυσις, ὥς που καὶ νῦν ἀνακεραννύντες ἀργύρῳ χρυσὸν ἰδίαν τινὰ καὶ περιττὴν ἐμοὶ δὲ φαινομένην νοσώδη χλωρότητα καὶ φθορὰν ἀκαλλῆ παρέχουσι.

3"Peki," dedi Diogenianos, "sence buradaki bronzun renginin sebebi ne?" Theon, "En ilk ve en tabii şeyler olan ateş, toprak, hava ve su içinde bronza havadan başkası yaklaşmıyor ve değmiyorsa," dedi, "bronzun bu hâli ondan aldığı ve taşıdığı farkı, hep bir arada olduğu bu hava sayesinde kazandığı açıktır. Yoksa bunu, komedyacının dediği gibi, Theognis doğmadan önce biliyordun da, havanın hangi tabiatla ve hangi güçle dokunarak bronzu renklendirdiğini mi öğrenmek istiyorsun?" Diogenianos evet deyince, "Ben de istiyorum, çocuğum," dedi. "Öyleyse birlikte araştıralım. Önce, istersen, sıvılar içinde pası en çok zeytinyağının neden yaydığını soralım. Çünkü bronza pası yağ sürmez, yağ ona temiz ve lekesiz gelir."

"Elbette," dedi genç, "bence bunun başka bir sebebi var: Yağ ince, temiz ve berrak olduğu için pas ona düşünce çok belirgin olur, öteki sıvılarda ise görünmez." Theon, "Aferin çocuğum, güzel söyledin," dedi. "İstersen Aristoteles'in gösterdiği sebebe de bak." "İsterim," dedi. "Şöyle der: Pas öteki sıvılara girince, onların gözenekleri düzensiz ve seyrek olduğundan görünmeden dağılır; zeytinyağında ise yoğunluk yüzünden tutulur ve toplanarak kalır. Biz de böyle bir varsayım yapabilirsek bu aporiaya karşı çaresiz kalmayız."

3

τίνʼ οὖν αἰτίαν ἔφη ὁ Διογενιανός; οἴει τῆς ἐνταῦθα τοῦ χαλκοῦ χρόαςγεγονέναι καὶ ὁ Θέων ὅταν ἔφη τῶν πρώτων καὶ φυσικωτάτων καὶ ἐσομένων καὶ ὄντων, πυρὸς καὶ γῆς καὶ ἀέρος καὶ ὕδατος, μηδὲν ἄλλο τῷ χαλκῷ πλησιάζῃ μηδʼ ὁμιλῇ πλὴν μόνος ὁ ἀήρ, δῆλός ἐστιν ὑπὸ τούτου πεπονθὼς καὶ διὰ τοῦτον ἐσχηκὼς ἣν ἔχει διαφορὰν ἀεὶ συνόντα καὶ προσκείμενον· ἢ τουτὶ μὲν ᾕδεις πρὶν Θέογνιν γεγονέναι κατὰ τὸν κωμικόν, ἣν δʼ ἔχων φύσιν ὁ ἀήρ τε χρώμενος δυνάμει κατὰ τὰς ἐπιψαύσεις ἐπικέχρωκε τὸν χαλκὸν ἐπιθυμεῖς μαθεῖν;ʼ φήσαντος δὲ τοῦ Διογενιανοῦ, καὶ γὰρ ἐγώ εἶπεν ὦ παῖ· ζητῶμεν οὖν κοινῇ καὶ πρότερον, εἰ βούλει, διʼ ἣν αἰτίαν μάλιστα τῶν ὑγρῶν ἀναπίμπλησιν ἰοῦ τοὔλαιον· οὐ γὰρ αὐτόν γε δήπου τῷ χαλκῷ προστρίβεσθαι τὸν ἰόν, ἅτε δὴ καθαρὸν αὐτῷ καὶ ἀμίαντον πλησιάζοντα · οὐδαμῶς εἶπεν ὁ νεανίας,ἄλλοδʼ αὐτῷ μοι δοκεῖ τούτου τὸ αἴτιον ὑπάρχειν· λεπτῷ γὰρ ὄντι καὶ καθαρῷ καὶ διαυγεῖ προσπίπτων ὁ ἰὸς ἐκφανέστατός ἐστιν, ἐν δὲ τοῖς ἄλλοις ὑγροῖς ἀφανίζεται.ʼ καὶ ὁ Θέων εὖγʼ εἶπεν ὦ παῖ, καὶ καλῶς· σκόπει δʼ εἰ βούλει καὶ τὴν ὑπʼ Ἀριστοτέλους αἰτίαν λεγομένην ἀλλὰ βούλομαι εἶπε. φησὶ τοίνυν τῶν μὲν ἄλλων ὑγρῶν ἐπιόντα διέχειν ἀδήλως καὶ διασπείρεσθαι τὸν ἰόν, ἀνωμάλων τῶν πόρων καὶ μανῶν ὄντων· τοῦ δʼ ἐλαίου τῇ πυκνότητι στέγεσθαι καὶ διαμένειν ἀθροιζόμενον. ἂν οὖν καὶ αὐτοί τι τοιοῦτον ὑποθέσθαι δυνηθῶμεν, οὐ παντάπασιν ἀπορήσομεν ἐπῳδῆς καὶ παραμυθίας πρὸς τὴν ἀπορίαν.

4Bizim teşvikimiz ve onayımızla, Delphoi havasının, dağlardan yansıyıp direnç gördüğü için yoğun, sıkı ve gergin olduğunu, ayrıca ince ve keskin olduğunu söyledi; besinlerin sindirimi de buna tanıklık eder. Hava, inceliği sayesinde bronza girip keserek çok miktarda topraksı pas çıkarır; yoğunluğu pasın dağılmasına izin vermediği için onu tutup sıkıştırır. Pas da çokluğundan yüzeyde birikip çiçeklenir, parıltı ve cila kazanır.

Bunu kabul ettik. Konuk, açıklama için tek varsayımın yettiğini söyledi: "İncelik, havanın sözü edilen yoğunluğuyla çelişiyor görünür ve zorunlu da değildir. Çünkü bronz kendiliğinden eskiyerek pası salar; yoğunluk bunu tutup kalınlaştırır ve çokluğu sayesinde görünür kılar." Theon araya girdi: "Konuk, aynı şeyin hem ince hem yoğun olmasına ne engel var? İpek ve keten dokumalar böyledir; Homeros da onlar için 'sıkı dokunmuş kumaştan akıp gider sıvı yağ' der. Yağın tutunmayıp akması ve kaymasıyla dokumanın inceliğini ve sıklığını gösterir, çünkü incelik ve sıklık onu geçirmez. Üstelik havanın inceliği yalnız pasın çıkarılmasını açıklamaz; rengi de daha hoş ve daha mavi yapar gibidir, çünkü maviye ışık ve parıltı karıştırır."

4

ὡς οὖν ἐκελεύομεν καὶ συνεχωροῦμεν, ἔφη τὸν ἀέρα τὸν ἐν Δελφοῖς, πυκνὸν ὄντα καὶ συνεχῆ καὶ τόνον ἔχοντα διὰ τὴν ἀπὸ τῶν ὀρῶν ἀνάκλασιν καὶ ἀντέρεισιν, ἔτι καὶ λεπτὸν εἶναι καὶ δηκτικόν, ὥς που μαρτυρεῖ καὶ τὰ περὶ τὰς πέψεις τῆς; τροφῆς ἐνδυόμενον οὖν ὑπὸ λεπτότητος καὶ τέμνοντα χαλκὸν ἀναχαράσσειν πολὺν ἰὸν ἐξ αὐτοῦ καὶ γεώδη, στέγειν δὲ τοῦτον αὖ πάλιν καὶ πιέζειν, τῆς πυκνότητος διάχυσιν μὴ διδούσης, τὸν δʼ ὑφιστάμενον αὐτοῦ διὰ πλῆθος ἐξανθεῖν καὶ λαμβάνειν αὐγὴν καὶ γάνωμα περὶ τὴν ἐπιφάνειαν. ἀποδεξαμένων δʼ ἡμῶν, ὁ ξένος ἔφη τὴν ἑτέραν ἀρκεῖν ὑπόθεσιν πρὸς τὸν λόγον. ἡ δὲ λεπτότης ἔφη δόξει μὲν ὑπεναντιοῦσθαι καὶ πρὸς τὴν λεγομένην πυκνότητα τοῦ ἀέρος, λαμβάνεται δʼ οὐκ ἀναγκαίως· αὐτὸς γὰρ ὑφʼ ἑαυτοῦ παλαιούμενος ὁ χαλκὸς ἀποπνεῖ καὶ μεθίησι τὸν ἰόν, ὃν ἡ πυκνότης συνέχουσα καὶ παχνοῦσα ποιεῖ ἐκφανῆ διὰ τὸ πλῆθος. ὑπολαβὼν δʼ ὁ Θέων, τί γάρ εἶπεν ὦ ξένε, κωλύει ταὐτὸν εἶναι καὶ λεπτὸν καὶ πυκνόν, ὥσπερ τὰ σηρικὰ καὶ τὰ βύσσινα τῶν ὑφασμάτων, ἐφʼ ὧν καὶ Ὅμηρος εἶπε καιροσέων δʼ ὀθονῶν ἀπολείβεται ὑγρὸν ἔλαιον, ἐνδεικνύμενος τὴν ἀκρίβειαν καὶ λεπτότητα τοῦ ὕφους τῷ μὴ προσμένειν τὸ ἔλαιον ἀλλʼ ἀπορρεῖν καὶ ἀπολισθάνειν, τῆς λεπτότητος καὶ πυκνότητος οὐ διιείσης; καὶ μὴν οὐ μόνον πρὸς τὴν ἀναχάραξιν τοῦ ἰοῦ χρήσαιτʼ ἄν τις τῇ λεπτότητι τοῦ ἀέρος, ἀλλὰ καὶ τὴν χρόαν αὐτὴν ποιεῖν ἔοικεν ἡδίονα καὶ γλαυκοτέραν, ἀναμιγνύουσα τῷ κυάνῳ φῶς καὶ αὑγήν

5Bunun ardından sessizlik oldu, rehberler yine söylevlerini ortaya dökmeye başladılar. Sanırım Argoslu Aigon'un krallığı hakkında manzum bir kehanet okununca Diogenianos, kehanetlerin söylendiği dizelerin kötülüğüne ve bayağılığına çok kez şaştığını söyledi. Oysa tanrı Musaların önderidir; belagatten payı, ezgi ve şarkıdaki güzel sesten az olmamalı, güzel söyleyişte Hesiodos'u ve Homeros'u çok aşmalıdır. Biz ise kehanetlerin çoğunu hem ölçü hem sözcük bakımından kusur ve bayağılıkla dolu görüyoruz.

Atina'dan gelmiş olan şair Sarapion, "Bu dizelerin tanrıya ait olduğuna inanıyoruz da," dedi, "bir de Homeros'un ve Hesiodos'un dizelerinden güzellikçe geri kaldığını söylemeye mi cüret edeceğiz? Kötü alışkanlıkla önceden bozulmuş yargımızı düzeltip bunları en iyi ve en güzel şiirler diye benimsemeyecek miyiz?" Geometrici Boethos söze girdi (bilirsin, adam artık Epikuros'a geçiyordu): "Ressam Pauson'un hikâyesini duydun mu?" "Duymadım," dedi Sarapion. "Duymaya değer. Birinden toprakta yuvarlanan bir at resmi yapma işi almış, koşan bir at çizmiş. Adam kızınca Pauson gülerek levhayı ters çevirmiş; alt üst olunca at bu kez koşmuyor, yuvarlanıyormuş. Bion'a göre kimi sözler de ters çevrilince böyle olur. Kimileri kehanetlerin tanrıdan oldukları için iyi ve güzel olduğunu söyleyecek, kimileri de kötü oldukları için tanrıdan olmadığını. Birincisi belirsizdir; ama kehanet dizelerinin iyi yazılmadığı, sevgili Sarapion, senin gibi bir yargıç için elbette açıktır. Çünkü sen konu bakımından felsefi ve sert, ama güç, zarafet ve üslup bakımından Pythia'nın ağzından çıkanlardan çok Homeros ve Hesiodos'unkilere benzeyen şiirler yazıyorsun."

5

ἐκ τούτου γενομένης σιωπῆς, πάλιν οἱ περιηγηταὶ προεχειρίζοντο τὰς ῥήσεις. χρησμοῦ δέ τινος ἐμμέτρου λεχθέντος, οἶμαι, περὶ τῆς Αἴγωνος τοῦ Ἀργείου βασιλείας, πολλάκις ἔφη θαυμάσαι τῶν ἐπῶν ὁ Διογενιανός, ἐν οἷς οἱ χρησμοὶ λέγονται, τὴν φαυλότητα καὶ τὴν εὐτέλειαν. καίτοι μουσηγέτης ὁ θεός, καὶ τῆς λεγομένης λογιότητος οὐχ ἧττον αὐτῷ καλὸν ἢ τῆς περὶ μέλη καὶ ᾠδὰς εὐφωνίας μετεῖναι, καὶ πολὺ τὸν Ἡσίοδον εὐεπείᾳ καὶ τὸν Ὅμηρον ὑπερφθέγγεσθαι· τοὺς δὲ πολλοὺς τῶν χρησμῶν ὁρῶμεν καὶ τοῖς μέτροις καὶ τοῖς ὀνόμασι πλημμελείας καὶ φαυλότητος ἀναπεπλησμένους. παρὼν οὖν Ἀθήνηθεν ὁ ποιητὴς Σαραπίων εἶτʼ ἔφη ταῦτα τὰ ἔπη τοῦ θεοῦ πιστεύοντες εἶναι, τολμῶμεν αὖ πάλιν, ὡς λείπεται κάλλει τῶν Ὁμήρου καὶ Ἡσιόδου, λέγειν, καὶ οὐ χρησόμεθα τούτοις ὡς ἄριστα καὶ κάλλιστα πεποιημένοις, ἐπανορθούμενοι τὴν αὑτῶν κρίσιν προκατειλημμένην ὑπὸ φαύλης συνηθείας ὑπολαβὼν οὖν Βόηθος ὁ γεωμέτρης ʽ οἶσθα γὰρ τὸν ἄνδρα μεταταττόμενον ἢδη πρὸς τὸν Ἐπίκουρονʼ , ἆρʼ οὖν ἔφη τὸ τοῦ ζωγράφου Παύσωνος ἀκήκοας;ʼ οὐκ ἔγωγʼ εἶπεν ὁ Σαραπίων. ἀλλὰ μὴν ἄξιον. ἐκλαβὼν γὰρ ὡς ἔοικεν ἵππον ἀλινδούμενον γράψαι τρέχοντʼ ἔγραψεν. ἀγανακτοῦντος δὲ τάνθρώπου, γελάσας ὁ Παύσων κατέστρεψε τὸν πίνακα· καὶ γενομένων ἄνω τῶν κάτω, πάλιν ὁ ἵππος τρέχων ἀλλʼ ἀλινδούμενος ἐφαίνετο. τοῦτό φησιν ὁ Βίων ἐνίους τῶν λόγων πάσχειν, ὅταν ἀναστρέφωσι. διὸ καὶ τοὺς χρησμοὺς; ἔνιοι φήσουσιν εὖ καὶ καλῶς ἔχειν, ὅτι τοῦ θεοῦ εἰσιν· ἄλλοι τοῦ θεοῦ μὴ εἶναι, ὅτι φαύλως ἔχουσιν. ἐκεῖνο μὲν γὰρ ἐν ἀδήλῳ· τὸ δʼ οὐκ εὖ τὰ ἔπη πεποιῆσθαι τὰ περὶ τοὺς χρησμοὺς καὶ σοὶ κριτῇ δήπουθεν, ὦ φίλε Σαραπίων, εἶπεν, ἐναργές; ἐστι. ποιήματα γὰρ γράφεις τοῖς μὲν πράγμασι φιλοσόφως καὶ αὐστηρῶς, δυνάμει δὲ καὶ χάριτι καὶ κατασκευῇ τῇ περὶ λέξιν ἐοικότα τοῖς Ὁμήρου καὶ Ἡσιόδου μᾶλλον ἢ τοῖς ὑπὸ τῆς Πυθίας ἐκφερομένοις.

6Sarapion şöyle dedi: "Hastayız, Boethos, hem kulaklarımız hem gözlerimiz. Lüks ve gevşeklik yüzünden daha hoş olanı güzel saymaya ve öyle ilan etmeye alışmışız. Yakında Pythia'yı, kitharacı Glauke'den daha berrak sesle söylemiyor, kokular sürünüp mor giyinerek kutsal odaya inmiyor, tarçın, ladanum, günlük değil de defne ve arpa unu tütsülüyor diye suçlayacağız. Sappho'nun şarkılarının dinleyenleri büyüleyen nasıl bir zarafeti olduğunu görmüyor musun? Sibylla ise, Herakleitos'a göre, çılgın ağzıyla gülmeyen, süssüz, kokusuz sözler söyler ve tanrı sayesinde sesi bin yıl öteye ulaşır. Pindaros da Kadmos'un tanrıdan 'dosdoğru bir musiki' işittiğini söyler; tatlı, nazlı, ezgilerle kırıtan bir musiki değil. Çünkü hâllerden uzak ve saf olan hazzı kabul etmez. Haz buraya Ate ile birlikte atılmış, çoğu da anlaşılan insanların kulaklarına akmıştır."

6

καὶ ὁ Σαραπίων νοσοῦμεν γάρ εἶπεν ὦ Βόηθε, καὶ τὰ ὦτα καὶ τὰ ὄμματα, συνειθισμένοι διὰ τρυφὴν καὶ μαλακίαν τὰ ἡδίω καλὰ νομίζειν καὶ ἀποφαίνεσθαι. τάχα δὴ μεμψόμεθα τὴν Πυθίαν, ὅτι Γλαύκης οὐ φθέγγεται τῆς κιθαρῳδοῦ λιγυρώτερον, οὐδὲ χριομένη μύροις οὐδʼ ἁλουργίδας ἀμπεχομένη κάτεισιν εἰς τὸ ἄδυτον, οὐδʼ ἐπιθυμιᾷ κασίαν ἢ λήδανον ἢ λιβανωτὸν ἀλλὰ δάφνην καὶ κρίθινον ἄλευρον. οὐχ ὁρᾷς, εἶπεν, ὅσην χάριν ἔχει τὰ Σαπφικὰ μέλη κηλοῦντα καὶ καταθέλγοντα τοὺς ἀκροωμένους; Σίβυλλα δὲ μαινομένῳ στόματι καθʼ Ηράκλειτον ἀγέλαστα καὶ ἀκαλλώπιστα καὶ ἀμύριστα φθεγγομένη, χιλίων ἐτῶν ἐξικνεῖται τῇ φωνῇ διὰ τὸν θεόν. ὁ δὲ Πίνδαρος ἀκοῦσαι φησὶ τοῦ θεοῦ τὸν Κάδμον μουσικὰν ὀρθάν οὐχ ἡδεῖαν οὐδὲ τρυφερὰν οὐδʼ ἐπικεκλασμένην τοῖς μέλεσιν. ἡδονὴν γὰρ οὐ προσίεται τὸ ἀπαθὲς καὶ ἁγνόν, ἀλλʼ ἐνταῦθα μετὰ τῆς Ἄτης ἐρρίφη καὶ τὸ πλεῖστον αὐτῆς; καὶ ὡς ἔοικεν εἰς τὰ ὦτα τῶν ἀνθρώπων συνερρύηκεν.

7Sarapion bunları söyleyince Theon gülümsedi. "Sarapion yine huyunu gösterdi," dedi, "söz Ate'ye ve hazza gelince fırsatı kaçırmadı. Ama biz, Boethos, bu dizeler Homeros'unkilerden kötü olsa bile onları tanrının yazdığını düşünmeyelim. Hareketin ilkesini o verir, ama kadın kâhinlerin her biri kendi tabiatına göre hareket eder. Kehanetleri söylemek değil de yazmak gerekseydi, yazıları tanrının sayıp krallara yakışır güzel yazıdan geri kaldı diye kınamazdık sanırım. Çünkü ses, tını, söz ve ölçü tanrının değil, kadınındır; tanrı yalnız hayalleri sunar ve psykhēde geleceğe dair bir ışık yakar. Vecd budur.

Kısacası siz Epikuros'un kâhinlerinden kurtuluş yok (senin de o yana kaydığın belli): Eskiden kehanet eden kadınları bayağı şiir kullandıkları için suçluyorsunuz, şimdikileri de düzyazıyla ve sıradan sözlerle kehanet ediyor diye; meğer bunu başı eksik, ortası gevşek, kuyruğu kısa dizeler yüzünden size hesap vermemek için yapıyorlarmış." Diogenianos, "Tanrı aşkına şakayı bırak," dedi, "herkesin aporiasını çöz bize. Çünkü kehanet yerinin dize ve söz kullanmaktan nasıl vazgeçtiğinin sebebini ve logosunu aramayan Yunanlı yok." Theon söze girdi: "Ama şimdi, çocuğum, rehberlerin işini kötü niyetle elinden alıyor gibi görünüyoruz. Bırak önce onlarınki olsun, sonra istediğini rahatça tartışırsın."

7

εἰπόντος δὲ ταῦτα τοῦ Σαραπίωνος, ὁ Θέων μειδιάσας ὁ Σαραπίων μέν εἶπε τὸεἰωθὸς ἀποδέδωκε τῷ τρόπῳ, λόγου περὶ Ἄτης καὶ ἡδονῆς παραπεσόντος ἀπολαύσας ἡμεῖς δʼ ὦ Βόηθε, κἂν ᾖ φαυλότερα τῶν Ὁμήρου ταῦτα τὰ ἔπη, μὴ νομίζωμεν αὐτὰ πεποιηκέναι τὸν θεόν, ἀλλʼ ἐκείνου τὴν ἀρχὴν τῆς κινήσεως ἐνδιδόντος, ὡς ἑκάστη πέφυκε κινεῖσθαι τῶν προφητίδων. καὶ γὰρ εἰ γράφειν ἔδει μὴ λέγειν τοὺς· χρησμούς, οὐκ ἂν οἶμαι τοῦ θεοῦ τὰ γράμματα νομίζοντες ἐψέγομεν, ὅτι λείπεται καλλιγραφίᾳ τῶν βασιλικῶν. οὐ γὰρ ἔστι θεοῦ ἡ γῆρυς οὐδʼ ὁ φθόγγος οὐδʼ ἡ λέξις οὐδὲ τὸ μέτρον ἀλλὰ τῆς γυναικός· ἐκεῖνος δὲ μόνας τὰς φαντασίας παρίστησι καὶ φῶς ἐν τῇ ψυχῇ ποιεῖ πρὸς τὸ μέλλον· ὁ γὰρ ἐνθουσιασμὸς; τοιοῦτόν ἐστι. καθόλου δʼ εἰπεῖν, ὑμᾶς τοὺς τοῦ Ἐπικούρου προφήτας (δῆλος γὰρ εἶ καὶ αὐτὸς ὑποφερόμενος) οὐκ ἔστι διαφυγεῖν, ἀλλὰ κἀκείνας αἰτιᾶσθε τὰς πάλαι προφήτιδας ὡς φαύλοις ποιήμασι χρωμένας, καὶ τὰς νῦν καταλογάδην καὶ διὰ τῶν · ἐπιτυχόντων ὀνομάτων τοὺς χρησμοὺς λεγούσας, ὅπως ὑμῖν ἀκεφάλων καὶ λαγαρῶν μέτρων καὶ μειούρων εὐθύνας μὴ ὑπέχωσι. καὶ ὁ Διογενιανός μὴ παῖζʼ εἶπεν ὦ πρὸς θεῶν, ἀλλὰ διάλυσον ἡμῖν ταύτην τὴν ἀπορίαν κοινὴν οὖσαν. οὐδεὶς γὰρ ἔστιν Ἑλλήνων, ὃς οὐκ αἰτίαν ἐπιζητεῖ καὶ λόγον, πῶς πέπαυται τὸ μαντεῖον ἔπεσι καὶ λόγοις χρώμενον. ὑπολαβὼν οὖν ὁ Θέων ἀλλὰ καὶ νῦν εἶπεν ὦ παῖ, δοκοῦμεν ἐπηρείᾳ τινὶ τοὺς περιηγητὰς ἀφαιρεῖσθαι τὸ οἰκεῖον ἔργον. ἔασον οὖν γενέσθαι τὸ τούτων πρότερον, εἶτα περὶ ὧν βούλει καθʼ ἡσυχίαν διαπορήσεις

8Bu sırada ilerleyip tiran Hieron'un heykelinin hizasına gelmiştik. Konuk öteki her şeyi bildiği hâlde nezaketinden yine dinleyici olmuştu. Ama yukarıda duran bronz bir Hieron sütununun, tam Hieron'un Syrakusa'da öldüğü gün kendi kendine devrildiğini duyunca şaştı. Ben de benzer olayları hatırlattım: Spartalı Hieron'un Leuktra'daki ölümünden önce heykelinin gözleri düşmüş, Lysandros'un Aigospotamoi deniz savaşından sonra adadığı yıldızlar kaybolmuştu. Lysandros'un taş heykelinden de öyle çok yabanî çalı ve ot bitmişti ki yüzünü örtmüştü. Atinalıların Sicilya'daki felaketleri sırasında hurma ağacının altın meyveleri dökülmüş, kuzgunlar Palladion'un kalkanını gagalayıp kesmişti. Phokis tiranı Philomelos'un dansçı Pharsalia'ya armağan ettiği Knidoslular'ın tacı ise, kadın Yunanistan'dan İtalya'ya geçince onun sonu oldu: Metapontion'da Apollon tapınağının çevresinde dans ederken gençler taca saldırdı ve altın için birbiriyle dövüşürken kadını parçaladı.

"Aristoteles," dedim, "yalnız Homeros'un canlı anlatımı sayesinde hareket eden sözcükler yaptığını söylerdi. Ben de buradaki adakların tanrının takdiriyle birlikte hareket edip işaret verdiğini, hiçbir parçalarının boş ve hissiz olmadığını, hepsinin ilahîlikle dolu olduğunu söylerim." Boethos, "Evet," dedi, "tanrıyı her ay bir kez ölümlü bir bedene kapatmak yetmez, her taşa ve tunca da karıştıracağız; sanki bu rastlantılara yaratıcı olarak talih ve kendiliğindenlik yetmezmiş gibi."

"Peki," dedim, "bunların her biri sana talih ve kendiliğindenlik gibi mi geliyor? Atomların ne daha önce ne daha sonra, tam da adayanların her birinin başına kötü ya da iyi bir şey geleceği sırada kayıp çözülmesi ve sapması inandırıcı mı? Epikuros üç yüz yıl önce söyledikleri ya da yazdıklarıyla sana bugün yardım ediyor anlaşılan; tanrı ise kendini her şeye taşıyıp hapsetmedikçe, her şeye karışmadıkça hiçbir varlığa hareket ilkesi ve hâl sebebi veremez mi sanıyorsun?"

8

ἤδη δὲ προϊόντες ἦμεν κατὰ τὸν Ἱέρωνος ἀνδριάντα τοῦ τυράννου· καὶ τῶν μὲν ἄλλων ὁ ξένος εἰδὼς ἅπαντα παρεῖχεν ὅμως ὑπʼ εὐκολίας ἀκροατὴν αὑτόν· ἀκούσας δʼ ὅτι κίων τις ἑστὼς ἄνω χαλκοῦς Ἱέρωνος ἔπεσεν, αὐτομάτως τῆς ἡμέρας ἐκείνης, τὸν Ἱέρωνα συνέβαινεν ἐν Συρακούσαις τελευτᾶν, ἐθαύμασε. κἀγὼ τῶν ὁμοίων ἅμα συνανεμίμνησκον, οἷα δὴ τοῦ Ἱέρωνος μὲν τοῦ Σπαρτιάτου, ὅτι πρὸ τῆς ἐν Λεύκτροις αὐτῷ γενομένης τελευτῆς ἐξέπεσον οἱ ὀφθαλμοὶ τοῦ ἀνδριάντος, οἱ δʼ ἀστέρες ἠφανίσθησαν οὓς Λύσανδρος ἀνέθηκεν ἀπὸ τῆς ἐν Αἰγὸς ποταμοῖς ναυμαχίας. ὁ δʼ αὐτοῦ τοῦ Λυσάνδρου λίθινος ἀνδριὰς ἐξήνθησεν ἀγρίαν λόχμην καὶ πόαν τοσαύτην τὸ πλῆθος, ὥστε κατακρύψαι τὸ πρόσωπον. ἐν δὲ τοῖς Σικελικοῖς τῶν Ἀθηναίων ἀτυχήμασιν αἵ τε χρυσαῖ τοῦ φοίνικος ἀπέρρεον βάλανοι, καὶ τὴν ἀσπίδα τοῦ Παλλαδίου κόρακες περιέκοπτον. ὁ δὲ Κνιδίων στέφανος, ὃν Φαρσαλίᾳ τῇ ὀρχηστρίδι Φιλόμηλος ὁ Φωκέων τύραννος ἐδωρήσατο, μεταστᾶσαν αὐτὴν ἐκ τῆς Ἑλλάδος εἰς τὴν Ἰταλίαν, ἀπώλεσεν ἐν Μεταποντίῳ παίζουσαν περὶ τὸν νεὼν τοῦ Ἀπόλλωνος· ὁρμήσαντες γὰρ ἐπὶ τὸν στέφανον οἱ νεανίσκοι καὶ μαχόμενοι περὶ τοῦ χρυσίου πρὸς ἀλλήλους διέσπασαν τὴν ἄνθρωπον. Ἀριστοτέλης μὲν οὖν μόνον Ὅμηρον ἔλεγε κινούμενα ποιεῖν ὀνόματα διὰ τὴν ἐνέργειαν ἐγὼ δὲ φαίην ἂν καὶ τῶν ἀναθημάτων τὰ ἐνταυθοῖ μάλιστα συγκινεῖσθαι καὶ συνεπισημαίνειν τῇ τοῦ θεοῦ προνοίᾳ· καὶ τούτων μέρος μηδὲν εἶναι κενὸν μηδʼ ἀναίσθητον, ἀλλὰ πεπλῆσθαι πάντα θειότητος;. καὶ ὁ Βόηθος ναί εἶπεν· οὐ γὰρ ἀρκεῖ τὸν θεὸν εἰς σῶμα καθειργνύναι θνητὸν ἅπαξ ἑκάστου μηνός, ἀλλὰ καὶ λίθῳ παντὶ καὶ χαλκῷ συμφυράσομεν αὐτόν, ὥσπερ οὐκ ἔχοντες ἀξιόχρεων τῶν τοιούτων συμπτωμάτων τὴν τύχην δημιουργὸν καὶ ταὐτόματον. εἶτʼ ἔφην ἐγώ τύχῃ σοι δοκεῖ καὶ αὐτόματον τῶν τοιούτων ἕκαστον ἐοικέναι, καὶ πιθανόν ἐστι τὰς ἀτόμους ἐξολισθεῖν καὶ διαλυθῆναι καὶ παρεγκλῖναι μήτε πρότερον μήθʼ ὕστερον, ἀλλὰ κατʼ ἐκεῖνον τὸν χρόνον, ἐν ᾧ τῶν ἀναθέντων ἕκαστος; ἢ χεῖρον ἔμελλε πράξειν ἢ βέλτιον; καὶ σὲ μὲν Ἐπίκουρος ὠφελεῖ νῦν ὡς ἔοικεν ἀφʼ ὧν εἶπεν ἢ ἔγραψε πρὸ ἐτῶν τριακοσίων· ὁ θεὸς δʼ, εἰ μὴ συνείρξειε φέρων ἑαυτὸν εἰς ἅπαντα μηδʼ ἀνακερασθείη πᾶσιν, οὐκ ἄν σοι δοκοίη κινήσεως ἀρχὴν καὶ πάθους αἰτίαν παρασχεῖν οὐδενὶ τῶν ὄντων;ʼ

9Boethos'a böyle cevap verdim; Sibylla sözleri için de benzer şeyler söylendi. Meclis binasının yanındaki kayanın önüne gelip durmuştuk. Anlatıldığına göre, Musalar'ın yanında büyüyüp Helikon'dan gelen ilk Sibylla bu kayaya otururmuş (bazıları ise onun Malis'ten geldiğini, Poseidon'un kızı Lamia'nın kızı olduğunu söyler). Sarapion, Sibylla'nın kendini övdüğü dizeleri hatırlattı: Ölünce bile kehaneti bırakmayacakmış; kendisi ayda dolaşacak, ayın yüzü denen görüntü olacakmış; soluğu havaya karışıp söylentilerde ve kulağa çalınan işaretlerde sonsuza dek taşınacakmış; bedeni toprakta dönüşüp ot ve bitki olarak yerden bitecek, bunları kurbanlık kutsal hayvanlar otlayacak, bu hayvanların iç organları da türlü renkler, biçimler ve keyfiyetler kazanacak, gelecek insanlara bunlardan önceden bildirilecekmiş.

Boethos'un alay ettiği artık iyice belli oluyordu. Konuk ise şöyle dedi: "Bunlar masala benzese bile kehanetlere tanıklık eden çok şey var: Yunan şehirlerinin nice yıkılışı ve göçü, barbar ordularının nice ansızın ortaya çıkışı, hâkimiyetlerin nice yok oluşu. Kyme ve Dikaiarkheia çevresinde yaşanan şu yeni felaketler de öyle: Sibylla sözlerinde çoktan dile getirilip terennüm edilmemiş miydi, zaman da onları bir borcu öder gibi ödemedi mi? Dağdan ateş fışkırdı, deniz kaynadı, soluğun gücüyle kayalar ve alevler yukarı savruldu; öyle çok ve öyle büyük şehir bir anda yok oldu ki, ertesi gün gelenler, toprak altüst olduğu için buraların nerede kurulu olduğunu kestiremedi. Bunların olduğuna inanmak bile güçken, ilahîlik olmadan önceden söylenebileceğine inanmak hiç mümkün mü?"

9

τοιαῦτα μὲν ἐγὼ πρὸς τὸν Βόηθον ἀπεκρινάμην, ὅμοια δὲ περὶ τῶν Σιβυλλείων. ἐπειδὴ γὰρ ἔστημεν κατὰ τὴν πέτραν γενόμενοι τὴν κατὰ τὸ βουλευτήριον, ἐφʼ ἧς λέγεται καθίζεσθαι τὴν πρώτην Σίβυλλαν ἐκ τοῦ Ἑλικῶνος παραγενομένην ὑπὸ τῶν Μουσῶν τραφεῖσαν (ἔνιοι δέ φασιν ἐκ Μαλιέων ἀφικέσθαι Λαμίας οὖσαν θυγατέρα τῆς Ποσειδῶνος), ὁ μὲν Σαραπίων ἐμνήσθη τῶν ἐπῶν, ἐν οἷς ὕμνησεν ἑαυτήν, ὡς οὐδʼ ἀποθανοῦσα λήξει μαντικῆς· ἀλλʼ αὐτὴ μὲν ἐν τῇ σελήνῃ περίεισι τὸ καλούμενον φαινόμενον γενομένη πρόσωπον, τῷ δʼ ἀέρι τὸ πνεῦμα συγκραθὲν ἐν φήμαις ἀεὶ φορήσεται καὶ κληδόσιν· ἐκ δὲ τοῦ σώματος μεταβαλόντος ἐν τῇ γῇ πόας; καὶ ὕλης ἀναφυομένης, βοσκήσεται ταύτην ἱερὰ θρέμματα, χρόας τε παντοδαπὰς ἴσχοντα καὶ μορφὰς καὶ ποιότητας ἐπὶ τῶν σπλάγχνων ἀφʼ ὧν αἱ προδηλώσεις ἀνθρώποις τοῦ μέλλοντος. ὁ δὲ Βόηθος ἔτι μᾶλλον ἦν φανερὸς καταγελῶν τοῦ δὲ ξένου εἰπόντος, ὡς, εἰ καὶ ταῦτα μύθοις ἔοικεν, ἀλλὰ ταῖς γε μαντείαις ἐπιμαρτυροῦσι πολλαὶ μὲν ἀναστάσεις καὶ μετοικισμοὶ πόλεων Ἑλληνίδων, πολλαὶ δὲ βαρβαρικῶν στρατιῶν ἐπιφάνειαι καὶ ἀναιρέσεις ἡγεμονιῶν· ταυτὶ δὲ τὰ πρόσφατα καὶ νέα πάθη περί τε Κύμην καὶ Δικαιάρχειαν οὐχ ὑμνούμενα πάλαι καὶ ᾀδόμενα διὰ τῶν Σιβυλλείων ὁ χρόνος ὥσπερ ὀφείλων ἀποδέδωκεν, ἐκρήξεις πυρὸς ὀρείου καὶ ζέσεις θαλασσίας, καὶ πετρῶν καὶ φλεγμονῶν ὑπὸ πνεύματος ἀναρρίψεις, καὶ φθορὰς πολεων ἅμα τοσούτων καὶ τηλικούτων, ὡς μεθʼ ἡμέραν ἐπελθοῦσιν ἄγνοιαν εἶναι καὶ ἀσάφειαν ὅπου κατῴκηντο τῆς χώρας συγκεχυμένης; ταῦτα γὰρ εἰ γέγονε πιστεῦσαι χαλεπόν ἐστι, μὴ τί γε προειπεῖν ἄνευ θειότητος

10Boethos, "Aziz dostum," dedi, "zamanın tabiata borçlu olmadığı hangi felaket var ki? Yerde, denizde, şehirlerde, insanlarda tuhaf ve beklenmedik ne vardır ki onu önceden söyleyen, gün gelip gerçekleştiğini görmesin? Gerçi buna önceden söylemek bile denemez; bu yalnızca söylemektir, daha doğrusu temelsiz sözleri sonsuzluğa fırlatıp saçmaktır. Bu sözler ortalıkta dolaşırken talih çoğu kez onlarla karşılaşır, kendiliğinden denk düşer. Çünkü söylenmiş olanın gerçekleşmesi başka, gerçekleşecek olanın söylenmesi başkadır, sanırım. Olmayan şeyleri söyleyen söz hatayı kendi içinde taşır; kendiliğinden gelecek bir doğrulanmayı beklemeye hakkı yoktur. Sonsuz zaman her şeyi getirdiğine göre, söylendikten sonra olan bir şeyi de bilerek önceden söylediğinin gerçek kanıtı diye öne süremez. Atasözünün en iyi kâhin ilan ettiği, doğru tahmin eden kişi ise akla yatkın olanların arasından geleceğin izini süren iz sürücüye benzer. Bu Sibyllalar ve Bakisler ise türlü türlü felaketlerin ve rastlantıların adlarını, sözlerini, sanki denize atar gibi, hiçbir belirti gözetmeden zamanın içine gelişigüzel döküp saçtılar. Bunların kimisi talih eseri gerçekleşse de, şimdi söylenen yine yalandır; sonradan belki doğru çıksa bile."

10

καὶ ὁ Βόηθος ποῖον γάρ εἶπεν ὦ δαιμόνιε, τῇ φύσει πάθος ὁ χρόνος οὐκ ὀφείλει; τί δʼ ἔστι τῶν ἀτόπων καὶ ἀπροσδοκήτων περὶ γῆν ἢ θάλατταν ἢ πόλεις ἢ ἄνδρας, ὅ τις ἂν προειπὼν οὐ τύχοι γενομένου; καίτοι τοῦτό γε σχεδὸν οὐδὲ προειπεῖν ἔστιν ἀλλʼ εἰπεῖν, μᾶλλον δὲ ῥῖψαι καὶ διασπεῖραι λόγους οὐκ ἔχοντας ἀρχὴν εἰς τὸ ἄπειρον· οἷς πλανωμένοις ἀπήντησε πολλάκις ἡ τύχη καὶ συνέπεσεν αὐτομάτως. διαφέρει γὰρ οἶμαι γενέσθαι τὸ ῥηθὲν ἢ ῥηθῆναι τὸ γενησόμενον. ὁ γὰρ εἰπὼν τὰ μὴ ὑπάρχοντα λόγος ἐν ἑαυτῷ τὸ ἡμαρτημένον ἔχων οὐ δικαίως ἀναμένει τὴν ἐκ ταὐτομάτου πίστιν οὐδʼ ἀληθεῖ τεκμηρίῳ χρῆται τοῦ προειπεῖν ἐπιστάμενος τῷ μετὰ τὸ εἰπεῖν γενομένῳ, πάντα τῆς ἀπειρίας φερούσης· μᾶλλον δʼ δʼ μὲν εἰκάζων καλῶς, ὃν ἄριστον μάντιν ἀνηγόρευκεν ἡ παροιμία, ἰχνοσκοποῦντι καὶ στιβεύοντι διὰ τῶν εὐλόγων τὸ μέλλον ὅμοιός ἐστι. Σίβυλλαι δʼ αὗται καὶ Βάκιδες ὥσπερ εἰς πόντον ἀτεκμάρτως τὸν χρόνον κατέβαλον καὶ διέσπειραν ὡς ἔτυχε παντοδαπῶν ὀνόματα καὶ ῥήματα παθῶν καὶ συμπτωμάτων· οἷς, γιγνομένων ἐνίων ἀπὸ τύχης, ὁμοίως ψεῦδός ἐστι τὸ νῦν λεγόμενον, κἂν ὕστερον ἀληθές, εἰ τύχοι, γένηται.

11Boethos bunları anlatınca Sarapion, onun dediği gibi belirsiz ve dayanaksız söylenen sözler için bu görüşün haklı olduğunu söyledi. "Bir komutana zafer önceden bildirilmişse kazanmıştır, bir şehrin yıkılacağı bildirilmişse yok olmuştur, olur biter. Ama yalnız olacak şey değil, nasıl, ne zaman, neyin ardından ve kiminle olacağı da söyleniyorsa, bu belki olur diye yapılmış bir tahmin değil, mutlaka olacak şeyin önceden bildirilmesidir. Agesilaos'un topallığı üzerine söylenenler böyledir:

Sakın, Sparta, ne denli mağrur olsan da,
Sağlam ayaklı sen, topal krallık başına iş açmasın.
Çünkü uzun süre umulmadık sıkıntılar saracak seni,
Bir de savaşın yuvarlanıp ölüm saçan dalgası.

Thera ile Therasia'nın önündeki denizin yukarı çıkardığı ada hakkında söylenenler de, Philippos'un Romalılarla savaşı hakkında söylenenler de böyledir:

Ama ne zaman Troyalıların soyu Fenikelileri
Savaşta alt ederse, inanılmaz işler olacak:
Deniz anlatılmaz bir ateşle parlayacak, yıldırımlardan
Ateş burgaçları dalgaların arasından yukarı fışkıracak
Kayalarla karışık; orada kök salacak
İnsanların adını bilmediği bir ada; daha aşağı adamlar da
Zorla, elleriyle üstün olanı yenecek.

Gerçekten de kısa bir süre içinde Romalılar Hannibal'i ezip Kartacalılara üstün geldi, Philippos Aitolialılarla ve Romalılarla çarpışıp savaşta yenildi, sonunda da derinlerden, büyük bir ateş ve kaynayan dalgalarla bir ada yükseldi. Kimse bütün bunların aynı anda talih eseri, kendiliğinden denk düştüğünü söyleyemez; sıralanışları önceden bilindiklerini gösterir. Romalılara yaklaşık beş yüz yıl önce bütün milletlerle aynı anda savaşacakları zamanın bildirilmesi de öyledir: Bu, ayaklanan kölelerle yaptıkları savaştı. Burada, talihi sonsuzlukta aramamızı gerektirecek belirsiz, kör hiçbir şey yoktur; tersine söz, tecrübenin pek çok teminatını veriyor ve kaderin yürüdüğü yolu gösteriyor. Sanırım kimse bu olayların önceden söylenenlerle talih eseri denk düştüğünü iddia etmeyecektir. Öyle ya, biri kalkıp şunu da diyebilir: Temel Kanaatler'i size Epikuros yazmadı, Boethos; harfler talih eseri, kendiliğinden birbirine denk düştü de kitap ortaya çıktı!"

11

τοιαῦτα τοῦ Βοήθου διελθόντος, ὁ Σαραπίων δίκαιον ἔφη τὸ ἀξίωμα περὶ τῶν οὕτως, ὡς λέγει Βόηθος, ἀορίστως καὶ ἀνυποθέτως λεγομένων· εἰ νίκη στρατηγῷ προείρηται, νενίκηκεν· εἰ πόλεως ἀναίρεσις, ἀπόλωλεν ὅπου δʼ οὐ μόνον λέγεται τὸ γενησόμενον, ἀλλὰ καὶ πῶς καὶ πότε καὶ μετὰ τί καὶ μετά τίνος, οὐκ ἔστιν εἰκασμὸς τῶν τάχα γενησομένων ἀλλὰ τῶν πάντως ἐσομένων προδήλωσις. καὶ ταῦτʼ ἔστιν εἰς τὴν Ἀγησιλάου χωλότητα· φράζεο δή, Σπάρτη, καίπερ μεγάλαυχος ἐοῦσα, μὴ σέθεν ἀρτίποδος βλάψῃ χωλὴ βασιλεία. δηρὸν γὰρ μόχθοι σε κατασχήσουσιν ἄελπτοι, φθισίβροτὸν τʼ ἐπὶ κῦμα κυλινδομένου πολέμοιο καὶ τὰ περὶ τῆς νήσου πάλιν, ἣν ἀνῆκεν ἡ πρὸ Θήρας καὶ Θηρασίας; θάλασσα· καὶ περὶ τὸν Φιλίππου καὶ Ῥωμαίων πόλεμον· ἀλλʼ ὁπότε Τρώων γενεὰ καθύπερθε γένηται Φοινίκων ἐν ἀγῶνι, τότʼ ἔσσεται ἔργα ἄπιστα· πόντος μὲν λάμψει πῦρ ἄσπετον, ἐκ δὲ κεραυνῶν πρηστῆρες μὲν ἄνω διὰ κύματος ἀίξουσιν ἄμμιγα σὺν πέτρᾳ, ἡ δὲ στηρίξεται αὐτοῦ οὐ φατὸς ἀνθρώποις νῆσος καὶ χείρονες ἄνδρες χερσὶ βιησάμενοι τὸν κρείσσονα νικήσουσι. τὸ γὰρ ἐν ὀλίγῳ χρόνῳ Ῥωμαίους τε Καρχηδονίων περιγενέσθαι καταπολεμήσαντας Ἀννίβαν, καὶ Φίλιππον Αἰτωλοῖς συμβαλόντα καὶ Ῥωμαίοις μάχῃ κρατηθῆναι, καὶ τέλος ἐκ βυθοῦ νῆσον ἀναδῦναι μετὰ πυρὸς πολλοῦ καὶ κλύδωνος ἐπιζέσαντος, οὐκ ἂν εἴποι τις ὡς ἀπήντησεν ἅμα πάντα καὶ συνέπεσε κατὰ τύχην καὶ αὐτομάτως, ἀλλʼ ἡ τάξις ἐμφαίνει τὴν πρόγνωσιν καὶ τὸ Ῥωμαίοις πρὸ ἐτῶν ὁμοῦ τι πεντακοσίων προειπεῖν τὸν χρόνον, ἐν ᾧ πρὸς ἅπαντα τὰ ἔθνη πολεμήσοιεν ἅμα· τοῦτο δʼ ἦν τὸ πολεμῆσαι τοῖς οἰκέταις ἀποστᾶσιν. ἐν τούτοις γὰρ οὐδὲν ἀτέκμαρτον οὐδὲ τυφλὸν ἀμφί τε τύχην ζητεῖν ἐν ἀπειρίᾳ ὁ λόγος ἀλλὰ πολλὰ τῆς πείρας ἐνέχυρα δίδωσι καὶ δείκνυσι τὴν ὁδόν, βαδίζει τὸ πεπρωμένον. οὐ γὰρ οἶμαὶ τινʼ ἐρεῖν, ὅτι μετὰ τούτων ὡς προερρήθη συνέπεσε κατὰ τύχην ἐπεὶ τί κωλύει λέγειν ἕτερον, ὡς προερρήθη οὐκ ἔγραψε τὰς *kuri/as ὑμῖν Ἐπίκουρος, ὦ Βόηθε, δόξας, ἀλλʼ ἀπὸ τύχης καὶ αὐτομάτως οὕτω πρὸς ἄλληλα τῶν γραμμάτων συνεμπεσόντων, ἀπετελέσθη τὸ βιβλίον;ʼ

12Bunlar konuşulurken ilerliyorduk. Korinthlıların hazine binasında, adaklardan geriye bir tek onun kaldığı bronz hurma ağacına bakıyorduk. Ağacın dibine kabartılmış kurbağalar ve su yılanları Diogenianos'u, doğrusu bizi de şaşırttı. Çünkü hurma, başka bazı ağaçlar gibi bataklığı ve suyu seven bir bitki değildir; kurbağaların da Korinthlılarla, şehrin simgesi ya da nişanı olacak bir ilgisi yoktur. Selinuslular bir zamanlar altın bir kereviz adamışlar mesela; Tenedoslular da kendi topraklarındaki Asterion denen yerde çıkan yengeçler yüzünden baltayı adamışlar, çünkü anlaşılan kabuğunda balta biçimi taşıyan tek yengeç onlarmış. Tanrının kendisine gelince, kuzgunları, kuğuları, kurtları, atmacaları, ne ararsan, bu hayvanlardan daha sevgili sayarız.

Sarapion, sanatçının bununla güneşin nemden beslendiğini, doğduğunu ve buharlaşmadan oluştuğunu ima ettiğini söyledi; ya Homeros'un "Güneş güzelim gölü bırakıp fırladı" dediğini duymuş, ya da Mısırlıların doğuşu ifade etmek için lotusun üstünde oturan yeni doğmuş bir çocuk resmettiklerini görmüştü. Gülerek şöyle dedim: "Yine nereye gidiyorsun, azizim? Stoa'yı buraya sokuyor, sözün altına usulca tutuşmaları ve buharlaşmaları yerleştiriyorsun. Thessalialı kadınlar gibi ayı ve güneşi indirmiyor musun yere, sanki buradan, topraktan ve sulardan filizleniyor, sulanıyorlarmış gibi? Platon insanı bile gökten bir bitki diye adlandırdı, yukarıdaki başından, sanki kökünden, dik tutulduğunu düşünerek. Siz ise Empedokles'e gülüyorsunuz, çünkü güneşin toprağın çevresinde göksel ışığın yansımasıyla oluştuğunu ve 'korkusuz yüzlerle' yeniden Olympos'a parladığını söylüyor. Oysa kendiniz güneşi topraktan doğmuş bir canlı ya da bataklık bitkisi yapıyor, kurbağaların ya da su yılanlarının memleketine kaydediyorsunuz.

Neyse, bunları Stoa'nın tragedyasına bırakalım, ustaların yan işlerini de biz yan iş olarak inceleyelim. Birçok konuda zariftirler, ama soğukluktan ve özentiden her yerde kaçınamamışlardır. Apollon'un eline horoz yerleştiren nasıl sabah saatini ve yaklaşan doğuş vaktini ima ettiyse, burada da kurbağaların, güneşin havaya hâkim olmaya ve kışı dağıtmaya başladığı bahar mevsiminin simgesi olduğu söylenebilir; tabii sizin dediğiniz gibi Apollon'la güneşi iki tanrı değil, bir saymak gerekiyorsa."

"Sen öyle düşünmüyor musun?" dedi Sarapion. "Güneşin Apollon'dan farklı olduğunu mu sanıyorsun?"

"Elbette," dedim, "ayın güneşten farklı olduğu gibi. Ama ay güneşi ne sık sık gizler ne herkesten; güneş ise düşünceyi his yoluyla var olandan görünene çevirerek hemen herkesi Apollon'dan habersiz bırakmıştır."

12

ἅμα δὲ τούτων λεγομένων προῄειμεν. ἐν δὲ τῷ Κορινθίων οἴκῳ τὸν φοίνικα θεωμένοις τὸν χαλκοῦν, ὅσπερ ἔτι λοιπός ἐστι τῶν ἀναθημάτων, οἱ περὶ τὴν ῥίζαν ἐντετορευμένοι βάτραχοι καὶ ὕδροι θαῦμα τῷ Διογενιανῷ παρεῖχον, ἀμέλει δὲ καὶ ἡμῖν. οὔτε γὰρ φοίνιξ, ὡς ἕτερα δένδρα, λιμναῖόν ἐστι καὶ φίλυδρον φυτόν, οὔτε Κορινθίοις· τι βάτραχοι προσήκουσιν, ὥστε σύμβολον ἢ παράσημον εἶναι τῆς πόλεως· ὥσπερ ἀμέλει Σελινούντιοί ποτε χρυσοῦν σέλινον ἀναθεῖναι λέγονται, καὶ Τενέδιοι τὸν πέλεκυν ἀπὸ τῶν καρκίνων τῶν γιγνομένων περὶ τὸ καλούμενον Ἀστέριον παρʼ αὐτοῖς· μόνοι γὰρ ὡς ἔοικεν ἐν τῷ χελωνίῳ τύπον πελέκεως ἔχουσι. καὶ μὴν αὐτῷ γε τῷ θεῷ κόρακας καὶ κύκνους καὶ λύκους καὶ ἱέρακας καὶ πάντα μᾶλλον ἢ ταῦτʼ εἶναι προσφιλῆ τὰ θηρία νομίζομεν εἰπόντος δὲ τοῦ Σαραπίωνος, ὅτι τὴν ἐξ ὑγρῶν ᾐνίξατο τροφὴν τοῦ ἡλίου καὶ γένεσιν καὶ ἀναθυμίασιν ὁ δημιουργός, εἴθʼ Ὁμήρου λέγοντος ἀκηκοώς ἠέλιος δʼ ἀπόρουσε λιπὼν, περικαλλέα λίμνην· εἴτʼ Αἰγυπτίους ἑωρακὼς ἀρχὴς ἀνατολῆς παιδίον νεγνὸν γράφοντας ἐπὶ λωτῷ καθεζόμενον γελάσας ἐγὼ ποῦ σὺ πάλιν εἶπον ὦ χρηστέ, τὴν Στοὰν δευρὶ παρωθεῖς καὶ ὑποβάλλεις ἀτρέμα τῷ λόγῳ τὰς ἀνάψεις καὶ ἀναθυμιάσεις, οὐχ ὥσπερ αἱ Θετταλαὶ κατάγων τὴν σελήνην καὶ τὸν ἣλιον, ὡς ἐντεῦθεν ἀπὸ γῆς καὶ ὑδάτων βλαστάνοντας καὶ ἀρδομένους; ὁ μὲν γὰρ Πλάτων καὶ τὸν ἄνθρωπον οὐράνιον ὠνόμασε φυτόν, ὥσπερ ἐκ ῥίζης ἄνω τῆς κεφαλῆς ὀρθούμενον ὑμεῖς δὲ τοῦ μὲν Ἐμπεδοκλέους καταγελᾶτε, φάσκοντος τὸν ἣλιον περὶ γῆν ἀνακλάσει φωτὸς οὐρανίου γενόμενον αὖθις ἀνταυγεῖν πρὸς ὄλυμπον ἀταρβήτοισι προσώποις αὐτοὶ δὲ γηγενὲς ζῷον ἢ φυτὸν ἕλειον ἀποφαίνετε τὸν ἥλιον, εἰς βατράχων πατρίδα ἢ ὕδρων ἐγγράφοντες. ἀλλὰ ταῦτα μὲν εἰς τὴν Στωικὴν ἀναθώμεθα τραγῳδίαν, τὰ δὲ τῶν χειροτεχνῶν πάρεργα παρέργως ἐξετάσωμεν. ἐν πολλοῖς γάρ εἰσι κομψοί, τὸ δὲ ψυχρὸν οὐ πανταχοῦ καὶ περίεργον ἐκπεφεύγασιν. ὥσπερ οὖν ὁ τὸν ἀλεκτρυόνα ποιήσας ἐπὶ τῆς χειρὸς τοῦ Ἀπόλλωνος ἑωθινὴν ὑπεδήλωσεν ὥραν καὶ καιρὸν ἐπιούσης ἀνατολῆς, οὕτως ἐνταῦθα τοὺς βατράχους ἐαρινῆς ὥροις φαίη τις ἂν γεγονέναι σύμβολον ἐν κρατεῖν ἄρχεται τοῦ ἀέρος ὁ ἥλιος καὶ τὸν χειμῶνα διαλύειν, εἴ γε δεῖ καθʼ ὑμᾶς τὸν Ἀπόλλωνα καὶ τὸν ἥλιον μὴ δύο θεοὺς ἀλλʼ ἕνα νομίζειν καὶ ὁ Σαραπίων σὺ γάρ εἶπεν οὐχ οὕτω νομίζεις ἀλλʼ οἴει τὸν ἣλιον διαφέρειν τοῦ Ἀπόλλωνος;ʼ ἔγωγʼ εἶπεν ὡς τοῦ ἡλίου τὴν σελήνην ἀλλʼ αὕτη μὲν οὐ πολλάκις οὐδὲ πᾶσιν ἀποκρύπτει τὸν ἥλιον, ὁ δʼ ἥλιος ὁμοῦ τι πάντας ἀγνοεῖν τὸν Ἀπόλλωνα πεποίηκεν ἀποστρέφων τῇ αἰσθήσει τὴν διάνοιαν ἀπὸ τοῦ ὄντος ἐπὶ τὸ φαινόμενον.

13Bunun üzerine Sarapion rehberlere, binayı neden onu adayan Kypselos'un değil de Korinthlıların adıyla andıklarını sordu. Sebebini bilmediklerinden olacak, sustular. Ben de gülümseyerek, "Biz gök cisimleri üzerine gevezelik ederken büsbütün afallamış bu adamların hâlâ bir şey bildiğini ya da hatırladığını mı sanıyoruz?" dedim. "Oysa daha önce kendilerinden duymuştuk: Tiranlık yıkılınca Korinthlılar hem Pisa'daki altın heykele hem de buradaki şu hazine binasına şehrin adının yazılmasını istemişler. Delphoililer bunu hakkaniyetle kabul edip izin vermişler. Elisliler ise kıskanınca Korinthlılar onların Isthmia Oyunları'na katılmamasına karar vermişler; işte bu yüzden o günden beri Isthmia'da hiçbir Elisli yarışmamıştır. Bazılarının sandığının aksine, Herakles'in Kleonai yakınlarında Molionidleri öldürmesinin Elislilerin dışlanmasıyla hiçbir ilgisi yoktur; tersine, Korinthlılara bu yüzden kırgın olsalardı dışlamak onlara düşerdi." Benim söylediklerim bunlardı.

13

ἐκ τούτου τοὺς περιηγητὰς; ὁ Σαραπίων ἤρετο τί δὴ τὸν οἶκον οὐ Κυψέλου τοῦ ἀναθέντος ἀλλὰ Κορινθίων ὀνομάζουσιν. ἀπορίᾳ δʼ αἰτίας ἐμοὶ γοῦν δοκεῖ σιωπώντων ἐκείνων, ἐπιγελάσας ἐγὼ τί δʼ εἶπον ἔτι τούτους οἰόμεθα γιγνώσκειν ἢ μνημονεύειν ἐκπεπληγμένους παντάπασιν, ἡμῶν μετεωρολεσχούντων; ἐπεὶ πρότερὸν γʼ αὐτῶν ἠκούομεν λεγόντων, ὅτι τῆς τυραννίδος καταλυθείσης ἐβούλοντο Κορίνθιοι καὶ τὸν ἐν Πίσῃ χρυσοῦν ἀνδριάντα καὶ τὸν ἐνταῦθα τουτονὶ θησαυρὸν ἐπιγράψαι τῆς πόλεως. Δελφοὶ μὲν οὖν ἔδοσαν ὡς δίκαιον, καὶ συνεχώρησαν, Ἠλείους δὲ φθονήσαντας ἐψηφίσαντο μὴ μετέχειν Ἰσθμίων ὅθεν οὐδεὶς ἐξ ἐκείνου γέγονεν Ἰσθμίων ἀγωνιστὴς Ἠλεῖος. ὁ δὲ Μολιονιδῶν φόνος ὑφʼ Ἡρακλέους περὶ Κλεωνὰς οὐδέν ἐστι, μεταίτιος, ὡς ἔνιοι νομίζουσιν, Ἠλείοις τοῦ εἴργεσθαι· τοὐναντίον γὰρ ἦν αὐτοῖς προσῆκον εἴργειν, εἰ διὰ τοῦτο Κορινθίοις προσεκεκρούκεσαν. ἐγὼ μὲν οὖν ταῦτʼ εἶπον.

14Akanthosluların ve Brasidas'ın binasını geçtiğimizde rehber bize bir zamanlar fahişe Rhodopis'in demir şişlerinin durduğu yeri gösterdi. Diogenianos sinirlendi: "Demek aynı şehir Rhodopis'e kazancının ondalığını getirip koyacağı bir yer verdi, onun köle arkadaşı Aisopos'u ise öldürdü!"

Sarapion, "Bunlara ne diye sinirleniyorsun, güzel dostum?" dedi. "Şöyle yukarı bak da komutanların ve kralların arasındaki altın Mnesarete'yi gör; Krates onun, Yunanların nefislerine hâkim olamayışının zafer anıtı olarak dikildiğini söylemişti."

Genç adam bakıp, "Ama Krates bunu Phryne için söylememiş miydi?" dedi.

"Evet," dedi Sarapion, "adı Mnesarete'ydi; Phryne lakabını teninin sarılığından almıştı. Anlaşılan lakaplar birçok adı gizliyor. İskender'in annesi Polyksene'ye sonra Myrtale, Olympias ve Stratonike dendiği söylenir. Rodoslu Eumetis'e çoğu kişi bugün bile babasından ötürü Kleobuline der. Kehanet gücü kazanan Erythrailı Herophile'ye Sibylla dediler. Gramercilerden de Leda'nın Mnesinoe, Orestes'in Akhaios […] diye adlandırıldığını duyarsın." Sonra Theon'a bakıp, "Ama sen," dedi, "Phryne hakkındaki bu suçlamayı nasıl çözmeyi düşünüyorsun?"

14

ἐπεὶ δὲ τὸν Ἀκανθίων καὶ Βρασίδου παρελθοῦσιν οἶκον ἡμῖν ἔδειξεν ὁ περιηγητὴς χωρίον, ἐν ᾧ Ῥοδώπιδος ἔκειντό ποτε τῆς ἑταίρας ὀβελίσκοι σιδηροῖ, δυσχεράνας ὁ Διογενιανὸς ἦν ἄρα τῆς αὐτῆς ἔφη πόλεως Ῥοδώπιδι μὲν χώραν παρασχεῖν, ὅπου τὰς δεκάτας φέρουσα καταθήσεται τῶν μισθῶν, Αἴσωπον δʼ ἀπολέσαι τὸν ὁμόδουλον αὐτῆς. καὶ ὁ Σαραπίων τί δὲ ταῦτʼ ἔφη μακάριε, δυσχεραίνεις; ἐκεῖ βλέψον ἄνω καὶ τὴν χρυσῆν ἐν τοῖς στρατηγοῖς καὶ βασιλεῦσι θέασαι Μνησαρέτην, ἣν Κράτης εἶπε τῆς τῶν Ἑλλήνων ἀκρασίας ἀνακεῖσθαι τρόπαιον. ἰδὼν οὖν ὁ νεανίας εἶτʼ οὐ περὶ Φρύνης ἔφη τοῦτʼ ἦν εἰρημένον τῷ Κράτητι;ʼ ναί εἶπεν ὁ Σαραπίων· Μνησαρέτη γὰρ ἐκαλεῖτο, τὴν δὲ Φρύνην ἐπίκλησιν ἔσχε διὰ τὴν ὠχρότητα. πολλὰ δʼ ὡς ἔοικε τῶν ὀνομάτων ἀποκρύπτουσιν αἱ παρωνυμίαι. τὴν γοῦν Ἀλεξάνδρου μητέρα Πολυξένην εἶτα Μυρτάλην Ὀλυμπιάδα τε καὶ Στρατονίκην κληθῆναι λέγουσι· τὴν δὲ Ῥοδίαν Εὔμητιν ἄχρι νῦν Κλεοβουλίνην πατρόθεν οἱ πλεῖστοι καλοῦσιν Ἡροφίλην δὲ τὴν Ἐρυθραίαν μαντικὴν γενομένην Σίβυλλαν προσηγόρευσαν., τῶν δὲ γραμματικῶν ἀκούσῃ καὶ τὴν Λήδαν Μνησινόην, καὶ τὸν Ὀρέστην Ἀχαιὸν […] ὠνομάσθαι φασκόντων. ἀλλὰ πῶς, ἔφη, διανοῇ σὺ ʽ βλέψας πρὸς τὸν Θέωνἀ τουτὶ διαλῦσαι τὸ περὶ Φρύνης αἰτίαμα;

15Theon usulca gülümseyerek şöyle dedi: "Yunanların kusurlarının en küçüğünü teşhir ettiğin için seni de suçlamak gerekecek. Sokrates, Kallias'ın evindeki şölende yalnız kokulu yağa savaş açar; çocukların danslarına, taklalarına, öpüşmelerine ve soytarılara ise göz yumar. Bana kalırsa sen de bedeninin güzelliğini hür bir insana yakışmayan biçimde kullanmış bir kadıncağızı tapınaktan uzak tutuyorsun. Oysa tanrının çepeçevre cinayetlerin, savaşların ve yağmaların ilk ürünleri ve ondalıklarıyla kuşatıldığını, tapınağın Yunanlardan alınmış ganimetlerle dolduğunu görüyor, buna sinirlenmiyorsun. Güzel adakların üstünde en utanç verici yazıtları okuyup Yunanlara acımıyorsun da: 'Brasidas ve Akanthoslular, Atinalılardan', 'Atinalılar, Korinthlılardan', 'Phokisliler, Thessalialılardan', 'Orneaililer, Sikyonlulardan', 'Amphiktyonlar, Phokislilerden'. Ama anlaşılan Krates'i üzen yalnız Praxiteles olmuştu, çünkü sevgilisi için burada bir armağan elde etmişti. Oysa Krates onu övmeliydi, çünkü bu altın kralların yanına altın bir fahişe dikerek zenginliğin hayran olunacak, saygı duyulacak hiçbir yanı olmadığını yüzlerine vurmuştu. Çünkü kralların ve yöneticilerin tanrının huzuruna koyması gereken, adaletin, itidalin ve yüce gönüllülüğün adaklarıdır; en utanç verici hayatı sürenlerin bile payı olan altından, şatafatlı bir bolluğun adakları değil."

15

κἀκεῖνος ἡσυχῆ διαμειδιάσας οὕτως εἶπεν ὥστε καὶ σοὶ προσεγκαλεῖν τὰ μικρότατα τῶν Ἑλληνικῶν πλημμελημάτων ἐλέγχοντι. καθάπερ γὰρ ὁ Σωκράτης; ἑστιώμενος ἐν Καλλίου τῷ μύρῳ πολεμεῖ μόνον, ὀρχήσεις δὲ παίδων καὶ κυβιστήσεις καὶ φιλήματα καὶ γελωτοποιοὺς ὁρῶν ἀνέχεται καὶ σύ μοι δοκεῖς ὁμοίως γύναιον εἴργειν τοῦ ἱεροῦ χρησάμενον ὥρᾳ σώματος οὐκ ἐλευθερίως, φόνων δὲ καὶ πολέμων καὶ λεηλασιῶν ἀπαρχαῖς καὶ δεκάταις κύκλῳ περιεχόμενον τὸν θεὸν ὁρῶν, καὶ τὸν νεὼν σκύλων Ἑλληνικῶν ἀνάπλεων καὶ λαφύρων οὐ δυσχεραίνεις, οὐδʼ οἰκτίρεις τοὺς Ἕλληνας ἐπὶ τῶν καλῶν ἀναθημάτων αἰσχίστας ἀναγιγνώσκων ἐπιγραφὰς Βρασίδας καὶ Ἀκάνθιοι ἀπʼ Ἀθηναίων καὶ ʽ Ἀθηναῖοι ἀπὸ Κορινθίων καὶ Φωκεῖς ἀπὸ Θεσσαλῶν, Ὀρνεᾶται δʼ ἀπὸ Σικυωνίων, Ἀμφικτύονες δʼ ἀπὸ Φωκέων. ἀλλὰ Πραξιτέλης ὡς· ἔοικε· μόνος ἠνίασε Κράτητα τῇ ἐρωμένῃ τυχὼν αὐτόθι δωρεᾶς, ὃν ἐπαινεῖν ὤφειλε Κράτης, ὅτι τοῖς χρυσοῖς βασιλεῦσι τούτοις παρέστησε χρυσῆν ἑταίραν, ἐξονειδίζων τὸν πλοῦτον ὡς οὐδὲν ἔχοντα θαυμάσιον οὐδὲ σεμνόν. δικαιοσύνης γὰρ ἀναθήματα καὶ σωφροσύνης καὶ μεγαλονοίας καλῶς ἔχει τίθεσθαι παρὰ τῷ θεῷ τοὺς βασιλεῖς καὶ τοὺς ἄρχοντας, οὐ χρυσῆς καὶ τρυφώσης εὐπορίας ἧς μέτεστι καὶ τοῖς αἴσχιστα βεβιωκόσιν.

16Rehberlerden biri, "Şunu söylemiyorsun ama," dedi, "Kroisos burada ekmekçi kadının da altın heykelini yaptırıp adamıştır […]; yalnız bunu tapınakta şımarıklık olsun diye değil, güzel ve haklı bir sebeple yapmıştır. Anlatıldığına göre Kroisos'un babası Alyattes ikinci bir kadınla evlenmiş, ondan başka çocukları olmuş. Kadın Kroisos'a kastetmiş, ekmekçi kadına zehir vermiş ve bununla bir ekmek yoğurup Kroisos'un önüne koymasını emretmiş. Ekmekçi kadın durumu gizlice Kroisos'a söylemiş, ekmeği de öbür kadının çocuklarının önüne koymuş. Kroisos kral olunca, bunun karşılığında, tanrıyı şahit tutar gibi kadına minnetini ödemiş; iyi de etmiş."

Theon, "İşte bu yüzden," dedi, "şehirlerin de bu türden bir adağı varsa saygı ve sevgi görmeyi hak eder. Opusluların adağı gibi: Phokis tiranları altın ve gümüş adakların çoğunu eritip sikke bastırıp şehirlere dağıtınca, Opuslular ellerine geçen gümüşü toplayıp bir su testisi yaptırdılar ve buraya gönderip tanrıya adadılar. Ben Myrinalıları ve Apollonialıları da överim, buraya altından başaklar gönderdikleri için; Eretrialıları ve Magnesialıları ise daha da çok, çünkü ilk ürünü insandan verip tanrıya bağışladılar; onu ürünlerin vericisi, atalarının tanrısı, soylarının koruyucusu, insanların dostu saydılar. Megaralıları ise kınarım, çünkü burada tanrıyı elinde mızrakla diken hemen hemen bir tek onlardır; bu heykel, Pers Savaşları'ndan sonra şehirlerini elinde tutan Atinalıları yenip kovdukları savaştan kalmadır. Gerçi sonradan tanrıya altın bir mızrap adadılar; anlaşılan Skythinos'a kulak vermişlerdi. O lir için şöyle der:

Zeus'un güzel oğlu Apollon onu akort eder,
Her başlangıcı ve sonu bir araya toplayarak;
Parlak mızrabı da güneşin ışığıdır."

16

ἐκεῖνο δʼ οὐ λέγεις εἶπεν ἅτερος τῶν περιηγητῶν ὅτι Κροῖσος ἐνταῦθα καὶ τῆς ἀρτοποιοῦ χρυσῆν εἰκόνα ποιησάμενος ἀνέθηκε […] πλὴν οὐκ ἐντρυφῶν τῷ ἱερῷ, καλὴν δὲ λαβὼν αἰτίαν καὶ δικαίαν. λέγεται γὰρ Ἀλυάττην τὸν πατέρα τοῦ Κροίσου δευτέραν ἀγαγέσθαι γυναῖκα καὶ παῖδας ἑτέρους τρέφειν· ἐπιβουλεύουσαν οὖν τῷ Κροίσῳ τὴν ἄνθρωπον φάρμακον δοῦναι τῇ ἀρτοποιῷ, καὶ κελεῦσαι διαπλάσασαν ἄρτον ἐξ αὐτοῦ τῷ Κροίσῳ παραθεῖναι τὴν δʼ ἀρτοποιὸν κρύφα τῷ Κροίσῳ φράσαι, παραθεῖναι δὲ τοῖς ἐκείνης παισὶ τὸν ἄρτον. ἀνθʼ ὧν βασιλεύσαντα τὸν Κροῖσον οἷον ἐπὶ μάρτυρι τῷ θεῷ τὴν χάριν ἀμείψασθαι τῆς γυναικός, εὖ γε ποιοῦντʼ ἐκεῖνον. ὅθεν, εἶπεν, ἄξιον δὴ καὶ τῶν πόλεων εἴ τι τοιοῦτόν ἔστιν ἀνάθημα τιμᾶν καὶ ἀγαπᾶν, οἷον τὸ Ὀπουντίων. ἐπεὶ γὰρ οἱ Φωκέων τύραννοι πολλὰ τῶν χρυσῶν καὶ ἀργυρῶν ἀναθημάτων συγχέαντες ἔκοψαν νόμισμα καὶ διέσπειραν εἰς τὰς πόλεις, Ὀπούντιοι συναγαγόντες ὅσον ἀργύριον, ὑδρίαν ἔπεμψαν ἐνθάδε τῷ θεῷ καὶ καθιέρωσαν. ἐγὼ δὲ καὶ Μυριναίους ἐπαινῶ καὶ Ἀπολλωνιάτας θέρη χρυσᾶ δεῦρο πέμψαντας· ἔτι δὲ μᾶλλον Ἐρετριεῖς καὶ Μάγνητας, ἀνθρώπων ἀπαρχαῖς; δωρησαμένους τὸν θεόν, ὡς καρπῶν δοτῆρα καὶ πατρῷον καὶ γενέσιον καὶ φιλάνθρωπον αἰτιῶμαι δὲ Μεγαρεῖς, ὅτι μόνοι σχεδὸν ἐνταῦθα λόγχην ἔχοντα τὸν θεὸν ἔστησαν ἀπὸ τῆς μάχης, ἣν Ἀθηναίους μετὰ τὰ Περσικὰ τὴν πόλιν ἔχοντας αὐτῶν νικήσαντες ἐξέβαλον. ὕστερον μέντοι πλῆκτρον ἀνέθηκαν τῷ θεῷ χρυσοῦν ἐπιστήσαντες ὡς ἔοικε Σκυθίνῳ λέγοντι περὶ τῆς λύρας, ἣν ἁρμόζεται Ζηνὸς εὐειδὴς; Ἀπόλλων, πᾶσαν ἀρχὴν καὶ τέλος συλλαβών ἔχει δὲ λαμπρὸν πλῆκτρον ἡλίου φάος.

17Sarapion bunlar hakkında bir şey söylemeye davranınca konuk, "Bu tür sözleri dinlemek hoş," dedi, "ama benim ilk vaadinizi, yani Pythia'nın dizeyle ve başka ölçülerle kehanet vermeyi neden bıraktığını sormam gerekiyor. Uygun görürseniz gezinin geri kalanını erteleyelim, burada oturup bunu dinleyelim. Çünkü kâhin yerine duyulan güvene en çok karşı çıkan söz budur: İki şeyden biri, ya Pythia ilahî olanın bulunduğu yere yaklaşmıyor, ya da soluk bütünüyle sönmüş, gücü tükenmiştir."

Dolaşıp tapınağın güney basamaklarına oturduk; yüzümüz Toprak'ın tapınağına ve suya dönüktü. Boethos hemen, yerin de aporia konusunda konuğa yardım ettiğini söyledi: "Çünkü burada, kaynağın çıktığı yerin çevresinde Musalar'ın tapınağı vardı; sunu dökerken de bu suyu kullanırlardı. Simonides'in dediği gibi:

Orada arınma için çekilir aşağıdan
Güzel saçlı Musalar'ın kutsal suyu.

Simonides biraz daha özenle Kleio'ya 'arınma sularının kutsal gözcüsü' diye seslenir ve ambrosia dolu derinliklerden güzel kokulu, sevimli suyu alan, altın giysili, çok yakarılan tanrıça olduğunu söyler. Demek ki Eudoxos, buna Styx suyu dendiğini bildirenlere inanmakla yanılmıştır. Musalar'ı ise, ölçülü ve ezgili kehanet söylemi yüzünden, kehanetin yardımcıları ve bekçileri olarak kaynağın ve Toprak'ın tapınağının yanına yerleştirdiler; kâhin yerinin de Toprak'a ait olduğu söylenir. Bazıları kahraman ölçüsünün ilk kez burada duyulduğunu da söyler:

Getirin kanatları, kuşlar, mumu, arılar.

Sonra […] tanrı için […] muhtaç hâle gelince vakarını yitirdi."

17

ἐπιβάλλοντος δὲ τοῦ Σαραπίωνος εἰπεῖν τι περὶ τούτων, ὁ ξένος· ἡδὺ μέν ἔφη τὸ τοιούτων ἀκροᾶσθαι λόγων, ἐμοὶ δʼ ἀναγκαῖόν ἐστι τὴν πρώτην ὑπόσχεσιν ἀπαιτῆσαι περὶ τῆς αἰτίας, ἣ πέπαυκε τὴν Πυθίαν ἐν ἔπεσι καὶ μέτροις ἄλλοις θεσπίζουσαν· ὥστʼ, εἰ δοκεῖ, τὰ λειπόμενα τῆς θέας ὑπερθέμενοι περὶ τούτων ἀκούσωμεν ἐνταῦθα καθίσαντες. οὗτος γάρ ἐστιν ὁ μάλιστα πρὸς τὴν τοῦ χρηστηρίου πίστιν ἀντιβαίνων λόγος· ὡς δυεῖν θάτερον, ἢ τῆς Πυθίας τῷ χωρίῳ μὴ πελαζούσης ἐν ᾧ τὸ θεῖόν ἐστιν, ἢ τοῦ πνεύματος παντάπασιν ἀπεσβεσμένου καὶ τῆς δυνάμεως ἐκλελοιπυίας. περιελθόντες; οὖν ἐπὶ τῶν μεσημβρινῶν καθεζόμεθα κρηπίδων τοῦ νεὼ πρὸς τὸ τῆς Γῆς ἱερὸν τὸ θʼ ὕδωρ ἀποβλέποντες ὥστʼ εὐθὺς εἰπεῖν τὸν Βόηθον, ὅτι καὶ ὁ τόπος τῆς ἀπορίας συνεπιλαμβάνεται τῷ ξένῳ. Μουσῶν γὰρ ἦν ἱερὸν ἐνταῦθα περὶ τὴν ἀναπνοὴν τοῦ νάματος, ὅθεν ἐχρῶντο πρός τε τὰς λοιβὰς ὕδατι τούτῳ, ὥς φησι Σιμωνίδης ἔνθα χερνίβεσσιν εἰρύεται τὸ Μοισᾶν καλλικόμων ὑπένερθεν ἁγνὸν ὕδωρ. μικρῷ δὲ περιεργότερον αὖθις ὁ Σιμωνίδης τὴν Κλειὼ προσειπών ἁγνᾶν ἐπίσκοπον, χερνίβων φησὶ πολύλιστον ἀραιόν τέ ἐστιν ἀχρυσόπεπλον εὐῶδες ἀμβροσίων ἐκ μυχῶν ἐρανὸν ὕδωρ λαβόν. οὐκ ὀρθῶς οὖν Εὔδοξος ἐπίστευσε τοῖς Στυγὸς ὕδωρ τοῦτο καλεῖσθαι πεφήνασι. τὰς δὲ Μούσας ἱδρύσαντο παρέδρους τῆς μαντικῆς καὶ φύλακας αὐτοῦ παρὰ τὸ νᾶμα καὶ τὸ τῆς Γῆς ἱερόν, ἧς λέγεται τὸ μαντεῖον γενέσθαι διὰ τὴν ἐν μέτροις καὶ μέλεσι χρησμῳδίαν. ἔνιοι δὲ καὶ πρῶτον ἐνταῦθά φασιν ἡρῷον μέτρον ἀκουσθῆναι, συμφέρετε πτερά, οἰωνοί, κηρόν τε, μέλισσαι ὅτε τῷ θεῷ ἐπιδεᾶ γενομένην ἀποβαλεῖν τὸ σεμνόν.

18Sarapion, "Bunlar daha ölçülü ve Musalar'a daha yakışır sözler, Boethos," dedi. "Tanrıyla savaşmamalı, kehanetle birlikte takdiri ve ilahî olanı ortadan kaldırmamalı; çelişir görünen şeylere çözüm aramalı, dindarca ve atalardan gelen inancı terk etmemeliyiz."

"Doğru söylüyorsun, sevgili Sarapion," dedim. "Felsefeden de büsbütün yıkılıp bozuldu diye umut kesmiyoruz. Eskiden filozoflar öğretilerini ve logoslarını şiirle ortaya koyardı: Orpheus, Hesiodos, Parmenides, Ksenophanes, Empedokles ve Thales gibi. Sonra bunu bıraktılar, senden başka kimse artık ölçü kullanmıyor; senin sayende şiir felsefeye yeniden iniyor, gençlere dik ve soylu bir çağrı yapıyor. Aristarkhos, Timokharis, Aristyllos ve Hipparkhos'un düzyazıyla yazması da astronomiyi daha itibarsız kılmadı; oysa daha önce Eudoxos, Hesiodos ve Thales manzum yazmıştı, tabii Thales kendisine atfedilen Astronomi'yi gerçekten yazdıysa. Pindaros da ihmal edilen bir ezgi tarzı hakkında kendi kendine aporiaya düştüğünü itiraf eder, […] şaştığını söyler. Böyle değişimlerin sebeplerini aramakta korkulacak ya da tuhaf bir şey yoktur; ama tekhnēlerde ve yetilerde bir şey değişti, kaydı diye onları ortadan kaldırmak adil değildir."

18

ὁ Σαραπίων ἐπιεικέστερα ταῦτʼ εἶπεν ὦ Βόηθε, καὶ μουσικώτερα δεῖ γὰρ μὴ μάχεσθαι πρὸς τὸν θεὸν μηδʼ ἀναιρεῖν μετὰ τῆς μαντικῆς ἅμα τὴν πρόνοιαν καὶ τὸ θεῖον, ἀλλὰ τῶν ὑπεναντιοῦσθαι δοκούντων λύσεις ἐπιζητεῖν τὴν δʼ εὐσεβῆ καὶ πάτριον μὴ προΐεσθαι πίστιν. ὀρθῶς ἔφην ἐγὼ λέγεις, ἄριστε Σαραπίων οὐδὲ γὰρ φιλοσοφίαν ἀπεγιγνώσκομεν ὡς ἀνῃρημένην παντάπασι, καὶ διεφθορυῖαν, ὅτι πρότερον μὲν ἐν ποιήμασιν ἐξέφερον οἱ φιλόσοφοι τὰ δόγματα καὶ τοὺς λόγους, ὥσπερ Ὀρφεὺς καὶ Ἡσίοδος καὶ Παρμενίδης καὶ Ξενοφάνης καὶ Ἐμπεδοκλῆς καὶ Θαλῆς· ὕστερον δʼ ἐπαύσαντο καὶ πέπαυνται χρώμενοι μέτροις πλὴν σοῦ· διὰ σοῦ δʼ αὖθις εἰς φιλοσοφίαν ποιητικὴ κάτεισιν, ὄρθιον καὶ γενναῖον ἐγκελευομένη τοῖς νέοις. οὐδʼ ἀστρολογίαν ἀδοξοτέραν ἐποίησαν οἱ περὶ Ἀρίσταρχον καὶ Τιμόχαριν καὶ Ἀρίστυλλον καὶ Ἵππαρχον καταλογάδην γράφοντες, ἐν μέτροις πρότερον Εὐδόξου καὶ Ἡσιόδου καὶ Θαλοῦ γραφόντων, εἴ γε Θαλῆς ἐποίησεν, ὡς ἀληθῶς εἰπεῖν, τὴν εἰς αὐτὸν ἀναφερομένην *)astrologi/an. Πίνδαρος δὲ καὶ περὶ τρόπου μελῳδίας ἀμελουμένου · καθʼ αὑτὸν ἀπορεῖν ὁμολογεῖ, καὶ θαυμάζειν ὅτι […] οὐδὲν γάρ ἐστι δεινὸν οὐδʼ ἄτοπον αἰτίας ζητεῖν τῶν τοιούτων μεταβολῶν ἀναιρεῖν δὲ τὰς τέχνας καὶ τὰς δυνάμεις, ἄν τι κινηθῇ καὶ παραλλάξῃ τῶν κατὰ ταύτας, οὐ δίκαιον.

19Theon söze girdi: "Ama bunlar gerçekten büyük değişimler ve yenilikler geçirdi. Buradaki kehanetlerin ise birçoğunun o zamanlar da düzyazıyla verildiğini biliyoruz, üstelik sıradan konularda da değil. Thukydides'in anlattığına göre Lakedaimonlular Atinalılarla savaş için danıştıklarında tanrı onlara zafer ve üstünlük bildirmiş, çağrılsa da çağrılmasa da kendisinin de yardıma geleceğini söylemişti; Pausanias'ı geri getirmezlerse de gümüş sabanla toprak süreceklerini. Atinalılar Sicilya seferi için kehanet aldıklarında, Erythrai'den Athena'nın rahibesini getirmelerini buyurdu; kadının adı Hesykhia idi, yani 'Sükûnet'. Sicilyalı Deinomenes oğulları için kehanet alınca, üçünün de tiran olacağını bildirdi. Deinomenes, 'Ama başları belaya girerek, efendim Apollon!' deyince, onu da verdiğini ve üstüne eklediğini bildirdi. Bilirsiniz, Gelon su toplamış, Hieron taş hastalığı çekmiş hâlde tiranlık etti; üçüncüleri Thrasybulos ise ayaklanmalar ve savaşlar içinde kaldı, çok geçmeden iktidardan düştü.

Epidauros tiranı Prokles başka birçok insanı vahşice ve kanunsuzca öldürdü. Atina'dan parasıyla yanına gelen Timarkhos'u da konuk edip ağırladıktan sonra öldürdü, cesedini bir sepete koyup denize attırdı. Bunu kimseye sezdirmeden Aiginalı Kleandros eliyle yapmıştı. Sonra işleri karışınca, kardeşi Kleotimos'u gizlice buraya gönderip kaçıp başka yere gitmesi konusunda kehanet aldırdı. Tanrı, Aiginalı konuğa sepeti bırakmasını buyurduğu yere ya da geyiğin boynuzunu attığı yere kaçıp gitmesine izin verdiğini bildirdi. Tiran, tanrının kendisini ya denize atmayı ya da toprağa gömmeyi buyurduğunu anladı (çünkü geyikler boynuzu düşünce toprağa gömüp gizler); bir süre bekledi, sonra işler büsbütün kötüleşince sürgüne düştü. Timarkhos'un dostları onu yakalayıp öldürdüler ve cesedini denize attılar. En önemlisi de şudur: Lykurgos'un Lakedaimon devletini düzenlediği rhetralar ona düzyazıyla verilmiştir. Alyrios, Herodotos, Philokhoros ve Istros, manzum kehanetleri toplamaya en çok heves etmiş kişilerdir, ama ölçüsüz kehanetleri de yazmışlardır. Kâhin yerine kimseden az önem vermeyen Theopompos, o çağda Pythia'nın manzum kehanet verdiğine inanmayanları şiddetle eleştirmiştir; ne var ki bunu ispatlamak isteyince elinde pek az kehanet bulmuştur, çünkü ötekiler daha o zaman düzyazıyla veriliyordu.

19

ὑπολαβὼν δʼ ὁ Θέων ἀλλὰ ταῦτα μέν εἶπε μεγάλας ἔσχηκε τῷ ὄντι παραλλαγὰς καὶ καινοτομίας τῶν δʼ ἐνταῦθα πολλοὺς ἴσμεν χρησοὺς καὶ τότε καταλογάδην ἐκφερομένους καὶ περὶ πραγμάτων οὐ τῶν τυχόντων· Λακεδαιμονίοις τε γάρ, ὡς Θουκυδίδης ἱστόρηκε, περὶ τοῦ πρὸς Ἀθηναίους πολέμου χρωμένοις ἀνεῖλε νίκην καὶ κράτος, καὶ βοηθήσειν αὐτὸς καὶ παρακαλούμενος καὶ ἀπαράκλητος· καὶ Παυσανίαν εἰ μὴ καταγάγοιεν ἀργυρέᾳ εὐλάκᾳ εὐλάξειν Ἀθηναίοις δὲ περὶ τῆς ἐν Σικελίᾳ μαντευομένοις στρατιᾶς προσέταξε τὴν ἐξ Ἐρυθρῶν ἱέρειαν ἀνάγειν τῆς Ἀθηνᾶς· ἐκαλεῖτο δʼ Ἡσυχία τὸ γύναιον. Δεινομένους δὲ τοῦ Σικελιώτου μαντευομένου περὶ τῶν υἱέων, ἀνεῖλεν ὡς οἱ τρεῖς τυραννήσοιεν· ὑποτυχόντος δὲ τοῦ Δεινομένους οἰμωξόμενοί γʼ ὦ δέσποτʼ Ἄπολλον, καὶ τοῦθʼ οἱ ἔφη διδόναι καὶ προσαναιρεῖν; ἴστε τοίνυν, ὅτι Γέλων μὲν ὑδρωπιῶν Ἱέρων δὲ λιθιῶν ἐτυράννησεν ὁ δὲ τρίτος Θρασύβουλος ἐν στάσεσι καὶ πολέμοις γενόμενος χρόνον οὐ πολὺν ἐξέπεσε τῆς ἀρχῆς. Προκλῆς τοίνυν ὁ Ἐπιδαύρου τύραννος ἄλλους τε πολλοὺς ὠμῶς καὶ παρανόμως ἀνεῖλε καὶ Τίμαρχον ἀπʼ Ἀθηνῶν παραγενόμενον μετὰ χρημάτων πρὸς αὐτὸν ὑποδεξάμενος καὶ φιλοφρονηθεὶς ἀπέκτεινε, καὶ τὸ σῶμα κατεπόντισεν ἐμβαλὼν εἰς φορμόν· ἔπραξε δὲ ταῦτα διὰ Κλεάνδρου τοῦ Αἰγινήτου, τῶν ἄλλων ἀγνοούντων. ὕστερον δὲ τῶν πραγμάτων αὐτῷ ταραττομένων, ἔπεμψεν ἐνταῦθα Κλεότιμον τὸν ἀδελφὸν ἐν ἀπορρήτῳ μαντευσόμενον περὶ φυγῆς αὐτοῦ καὶ μεταστάσεως. ἀνεῖλεν οὖν ὁ θεὸς διδόναι Προκλεῖ φυγὴν καὶ μετάστασιν, ὅπου τὸν φορμὸν ἐκέλευσε καταθέσθαι τὸν Αἰγινήτην ξένον ἢ ὅπου τὸ κέρας; ἀποβάλλει ὁ ἔλαφος. συνεὶς οὖν ὁ τύραννος, ὅτι κελεύει καταποντίζειν αὑτὸν ἢ κατορύττειν ὁ θεὸς (οἱ γὰρ ἔλαφοι κατορύττουσι καὶ ἀφανίζουσι κατὰ τῆς γῆς ὅταν ἐκπέσῃ τὸ κέρας), ἐπέσχεν ὀλίγον χρόνον, εἶτα τῶν πραγμάτων παντάπασι μοχθηρῶν γενομένων, ἐξέπεσε. λαβόντες δʼ αὐτὸν οἱ τοῦ Τιμάρχου φίλοι καὶ διαφθείραντες ἐξέβαλον τὸν νεκρὸν εἰς τὴν θάλασσαν. ὃ δʼ ἐστὶ μέγιστον, αἱ ῥῆτραι, διʼ ὧν ἐκόσμησε τὴν Λακεδαιμονίων πολιτείαν Λυκοῦργος, ἐδόθησαν αὐτῷ καταλογάδην. Ἀλυρίου τοίνυν καὶ Ἡροδότου καὶ Φιλοχόρου καὶ Ἴστρου, τῶν μάλιστα τὰς ἐμμέτρους μαντείας φιλοτιμηθέντων συναγαγεῖν, ἄνευ μέτρου χρησμοὺς γεγραφότων, Θεόπομπος οὐδενὸς ἧττον ἀνθρώπων ἐσπουδακὼς περὶ· τὸ χρηστήριον, ἰσχυρῶς ἐπιτετίμηκε τοῖς μὴ νομίζουσι κατὰ τὸν τότε χρόνον ἔμμετρα τὴν Πυθίαν θεσπίζειν· εἶτα τοῦτο βουλόμενος ἀποδεῖξαι, παντάπασιν ὀλίγων χρησμῶν ηὐπόρηκεν, ὡς τῶν ἄλλων καὶ τότʼ ἤδη καταλογάδην ἐκφερομένων.

20Bazı kehanetler bugün de manzum çıkıyor; bunlardan biri dillere düşen bir olayı duyurmuştur. Phokis'te kadın düşmanı Herakles'in bir tapınağı vardır ve rahibin görev yılı içinde bir kadınla birlikte olmaması âdettendir; bu yüzden genellikle yaşlı adamlar rahip seçilir. Ne var ki bir süre önce kötü biri olmayan, hırslı bir genç, bir kıza âşıkken rahipliği aldı. Önce kendine hâkim oldu, kızdan kaçtı; ama bir gün içki ve danstan sonra dinlenirken kız yanına sokuldu ve olan oldu. Korkuya ve telaşa kapılan genç kâhin yerine sığındı, tanrıya bu günah için bir af ya da kurtuluş yolu olup olmadığını sordu. Şu kehaneti aldı:

Tanrı zorunlu olan her şeyi bağışlar.

Yine de, çağımızda hiçbir şeyin ölçüsüz bildirilmediği kabul edilse bile, kâh ölçülü kâh ölçüsüz cevap vermiş eskiler için aporia daha da büyür. Oysa bunların ikisi de, çocuğum, akıl dışı değildir; yeter ki tanrı hakkında doğru ve temiz kanaatler taşıyalım, önceleri dizeleri düzenleyip şimdi de maskelerin ardından konuşur gibi Pythia'ya kehanetleri fısıldayanın o olduğunu sanmayalım.

20

ἔνιοι δὲ καὶ νῦν μετὰ μέτρων ἐκτρέχουσιν ὧν ἕνεκα καὶ πρᾶγμα περιβόητον πεποίηκε. μισογύνου γὰρ Ἡρακλέους ἱερόν ἐστιν ἐν τῇ Φωκίδι, καὶ νομίζεται τὸν ἱερώμενον ἐν τῷ ἐνιαυτῷ γυναικὶ μὴ ὁμιλεῖν διὸ καὶ πρεσβύτας ἐπιεικῶς ἱερεῖς ἀπθδείκνύθυσι, πλὴν ἔμπροσθεν νεανίας οὐ πονηρὸς φιλότιμος, ἐρῶν παιδίσκης, ἔλαβε τὴν ἱερωσύνην καὶ τὸ πρῶτον ἦν ἐγκρατὴς ἑαυτοῦ καὶ ἔφευγε τὴν ἄνθρωπον ἀναπαυομένῳ δʼ, αὐτῷ ποτε μετὰ πότον καὶ χορείαν προσπεσοῦσα διεπράξατο. φοβούμενος οὖν καὶ ταραττόμενος τὸ μαντεῖον κατέφυγε, καὶ περὶ τῆς ἁμαρτίας ἠρώτα τὸν θεὸν εἴ τις εἴη παραίτησις ἢ λύσις· ἔλαβε δὲ τόνδε τὸν χρησμὸν ἅπαντα τἀναγκαῖα συγχωρεῖ θεός οὐ μὴν ἀλλὰ δοὺς ἄν τις, ὡς οὐδὲν ἄνευ μέτρου θεσπίζεται καθʼ ἡμᾶς, μᾶλλον διαπορήσει περὶ τῶν παλαιῶν ποτὲ μὲν ἐν μέτροις ποτὲ δʼ ἄνευ μέτρων διδόντων τὰς ἀποκρίσεις. ἔστι δʼ οὐδέτερον, ὦ παῖ, παράλογον, μόνον ἂν ὀρθὰς καὶ καθαρὰς περὶ τοῦ θεοῦ δόξας ἔχωμεν, καὶ μὴ νομίζωμεν αὐτὸν ἐκεῖνον εἶναι τὸν τὰ ἔπη συντιθέντα πρότερον καὶ νῦν ὑποβάλλοντα τῇ Πυθίᾳ τοὺς χρησμούς, ὥσπερ ἐκ προσωπείων φθεγγόμενον.

21Ama bunları başka zaman daha uzun konuşmaya ve öğrenmeye değer. Şimdilik kısaca şunu öğrenip aklımızda tutalım: Beden birçok alet kullanır, bedeni ve bedenin parçalarını ise psykhē kullanır; psykhē de tanrının aletidir. Aletin aretēsi, kendisini kullananı tabiatının verdiği güçle elinden geldiğince taklit etmek ve düşüncenin eserini kendinde ortaya koymaktır. Ama düşünceyi yaratıcıdaki gibi saf, etkilenmez ve hatasız olarak değil, birçok yabancı şeyle karışmış olarak gösterir. Çünkü o kendi başına bize görünmez; başka bir şeyde ve başka bir şey yoluyla görününce de onun tabiatıyla dolar.

Mumu, altını, gümüşü, bronzu ve biçim alan ousianın öteki eidoslarını bir yana bırakıyorum: Bunların hepsi basılan benzerliğin tek bir ideasını alır, ama her biri taklide kendinden ayrı bir fark ekler. Düz, çukur ve dışbükey aynalarda tek bir eidostan doğan hayalet ve görüntülerin sayısız çarpıtmasını da bırakıyorum. Çünkü […] ideası bakımından aya bundan daha çok benzeyen, alet olarak kullanılmaya tabiatça ondan daha uysal hiçbir şey yoktur. Ay, parlak ve alevli olanı güneşten alır ama bize aynı şekilde göndermez; kendisine karışan ışık rengini değiştirir, başka bir güç kazanır, ısı ise tümüyle kaybolur, zayıflıktan ışığı terk eder.

Herakleitos'un sözünü bilirsin sanırım: Delphoi'deki kâhin yerinin sahibi olan efendi ne söyler ne gizler, işaret eder. Bu güzel söze şunu da ekle ve şöyle düşün: Buradaki tanrı Pythia'yı duyulmak için kullanır, tıpkı güneşin ayı görülmek için kullandığı gibi. Kendi düşüncelerini gösterir ve ortaya çıkarır; ama ölümlü bir beden ve sükûnet içinde duramayan bir psykhē yoluyla, karışmış olarak gösterir. Bu psykhē onu hareket ettirene kendini kıpırtısız ve dingin sunamaz; fırtınaya tutulmuş gibi gürültü yapar, onu altüst eden kendi hareketlerine ve hâllerine dolanır. Birlikte daireler çizerek düşen cisimlerde girdaplar cisimlere tam hâkim olamaz; cisimler zorla dairesel, tabiatça aşağı doğru gider ve ikisinden karışık, sapkın bir burgu doğar. Vecd denen şey de böyle iki hareketin karışımına benzer: Psykhē hem etkilendiği gibi hem tabiatı gereği hareket eder.

Cansız ve durağan cisimleri bile tabiatlarına aykırı biçimde zorla kullanmak mümkün değildir: Silindiri küre ya da küp gibi hareket ettiremez, liri aulos gibi, trompeti kithara gibi çalamazsın; anlaşılan her şeyi ustalıkla kullanmak, tabiatına göre kullanmaktan başka bir şey değildir. Öyleyse canlı, kendi kendini hareket ettiren, dürtü ve logos sahibi bir varlığı, onda önceden bulunan meleke, yeti ya da tabiattan başka türlü kullanmak mümkün müdür? Müzik bilmeyen nousu müzikçi gibi, okuma yazma bilmeyeni okumuş gibi, söz konusunda bilgisi ve alıştırması olmayanı hatip gibi hareket ettirmek söylenecek şey değildir.

21

ἀλλʼ αὖθις ἄξιον μέν ἐστι διὰ μακροτέρων εἰπεῖν τι καὶ πυθέσθαι περὶ τούτων, τὰ δὲ νῦν ἐν βραχεῖ μαθόντες διαμνημονεύωμεν ὡς σῶμα μὲν ὀργάνοις χρῆται πολλοῖς αὐτῷ δὲ σώματι ψυχὴ καὶ μέρεσι τοῖς σώματος ψυχὴ δʼ ὄργανον θεοῦ γέγονεν ὀργάνου δʼ ἀρετὴ μάλιστα μιμεῖσθαι τὸ χρώμενον ᾗ πέφυκε δυνάμει καὶ παρέχειν τὸ ἔργον αὐτοῦ τοῦ νοήματος ἐν αὐτῷ δυναμένη, δεικνύναι δʼ οὐχ οἷον ἐν τῷ δημιουργῷ καθαρὸν καὶ ἀπαθὲς καὶ ἀναμάρτητον, ἀλλὰ μεμιγμένον πολλῷ τῷ ἀλλοτρίῳ· καθʼ ἑαυτὸ γὰρ ἄδηλον ἡμῖν, ἕτερον δὲ καὶ διʼ ἑτέρου φαινόμενον ἀναπίμπλαται τῆς ἐκείνου φύσεως. καὶ κηρὸν μὲν ἐῶ καὶ χρυσὸν ἄργυρόν τε καὶ χαλκόν, ὅσα τʼ ἄλλα πλαττομένης οὐσίας εἴδη δέχεται μὲν ἰδέαν μίαν ἐκτυπουμένης ὁμοιότητος, ἄλλο δʼ ἄλλην ἀφʼ ἑαυτοῦ τῷ μιμήματι διαφορὰν προστίθησι καὶ τὰς ἐν κατόπτροις ἐπιπέδοις τε καὶ κοίλοις καὶ περιηγέσι φασμάτων καὶ εἰδώλων ἀφʼ ἑνὸς εἴδους μυρίας παρατυπώσεις. καὶ γάρ εἰσι […] οὐδὲν οὔτε μᾶλλον τὴν ἰδέαν ἔοικεν οὔτε ὡς ὄργανον χρῆσθαι φύσει γέγονεν εὐπειθέστερον σελήνης· λαμβάνουσα δὲ παρʼ ἡλίου τὸ λαμπρὸν καὶ πυρωπὸν οὐχ ὅμοιον ἀποπέμπει πρὸς ἡμᾶς, ἀλλὰ μιχθὲν αὐτῇ καὶ χρόαν μετέβαλε καὶ δύναμιν ἔσχεν ἑτέραν· ἡ δὲ θερμότης καὶ παντάπασιν ἐξοίχεται καὶ προλέλοιπε τὸ φῶς ὑπʼ ἀσθενείας. οἶμαι δὲ σὲ γιγνώσκειν τὸ παρʼ Ἡρακλείτῳ λεγόμενον ὡς ὁ ἄναξ, οὗ τὸ μαντεῖόν ἐστι τὸ ἐν Δελφοῖς, οὔτε λέγει οὔτε κρύπτει ἀλλὰ σημαίνει. πρόσλαβε δὲ τούτοις εὖ λεγομένοις καὶ νόησον τὸν ἐνταῦθα θεὸν χρώμενον τῇ Πυθίᾳ πρὸς ἀκοήν, καθὼς ἥλιος χρῆται σελήνῃ πρὸς ὄψιν· δείκνυσι μὲν γὰρ καὶ ἀναφαίνει τὰς αὑτοῦ νοήσεις, μεμιγμένας δὲ δείκνυσι διὰ σώματος θνητοῦ καὶ ψυχῆς ἡσυχίαν ἄγειν μὴ δυναμένης μηδὲ τῷ κινοῦντι παρέχειν ἑαυτὴν ἀκίνητον ἐξ αὑτῆς καὶ καθεστῶσαν, ἀλλʼ ὥσπερ ἐν σάλῳ ψοφοῦσαν καὶ συμπλεκομένην τοῖς ἐν αὑτῇ κινήμασι καὶ πάθεσιν ἐπιταράττουσιν αὐτήν. ὡς γὰρ οἱ δῖνοι τῶν ἅμα κύκλῳ καταφερομένων σωμάτων οὐκ ἐπικρατοῦσι βεβαίως, ἀλλὰ κύκλῳ μὲν ὑπʼ ἀνάγκης φερομένων κάτω δὲ φύσει ῥεπόντων γίγνεταί τις ἐξ ἀμφοῖν ταραχώδης καὶ παράφορος ἑλιγμός, οὕτως ὁ καλούμενος ἐνθουσιασμὸς ἔοικε μῖξις εἶναι κινήσεων δυοῖν, τὴν μὲν ὡς πέπονθε τῆς ψυχῆς ἅμα τὴν δʼ ὡς πέφυκε κινουμένης. ὅπου γὰρ ἀψύχοις σώμασι καὶ κατὰ ταὐτὰ μονίμοις οὐκ ἔστι χρήσασθαι παρʼ ὃ πέφυκε βιαζόμενον, οὐδὲ κινῆσαι σφαιρικῶς κύλινδρον ἢ κυβικῶς ἢ λύραν αὐλητικῶς ἢ σάλπιγγα κιθαριστικῶς· ἀλλʼ οὐχ ἕτερον ὡς ἔοικε τὸ τεχνικῶς ἑκάστῳ χρῆσθαι καὶ ὡς πέφυκεν· ἦπου τὸ ἔμψυχον καὶ αὐτοκίνητον ὁρμῆς τε καὶ λόγου μετέχον ἄλλως ἄν τις ἢ κατὰ τὴν ἐν αὐτῷ προϋπάρχουσαν ἕξιν ἢ δύναμιν ἢ φύσιν μεταχειρίσαιτο, μουσικῶς κινῶν νοῦν ἄμουσον ἢ γραμματικῶς τὸν ἀγράμματον ἢ λογίως τὸν ἐν λόγοις ἀθεώρητον καὶ ἀνάσκητον; οὐκ ἔστιν εἰπεῖν.

22Homeros da bana tanıklık eder. Tanrı sebep olmadan neredeyse hiçbir şeyin gerçekleşmediğini varsayar, ama tanrıyı herkesi her iş için kullanırken göstermez, herkesi sahip olduğu tekhnē ya da yeti için kullandırır. Görmüyor musun, sevgili Diogenianos: Athena Akhaları ikna etmek isteyince Odysseus'u çağırıyor, andı bozmak isteyince Pandaros'u arıyor, Troyalıları bozguna uğratmak isteyince Diomedes'e gidiyor. Çünkü Diomedes gürbüz ve savaşçı, Pandaros okçu ve akılsız, Odysseus ise söz ustası ve aklı başında biridir. Homeros, "Tanrı dilerse hasır üstünde bile denize açılırsın" diyenle aynı kanıda değildi (bunu yazan Pindaros'sa); başka işler için başka yetilerin ve tabiatların bulunduğunu, hepsini hareket ettiren tek olsa da her birinin ayrı şekilde hareket ettiğini biliyordu.

Yürüyen bir varlığı hareket ettiren onu uçar gibi hareket ettiremez, pelteği açık seçik, sesi cılız olanı gür sesli konuşturamaz. Battos'u da sesi için danışmaya geldiğinde, sanırım bu yüzden, koloni kurucusu olarak Libya'ya göndermişti: Peltek ve cılız sesliydi ama kral yaratılışlı, devlet adamı ruhlu ve aklı başındaydı. Aynı şekilde okuma yazma bilmeyen, dize duymamış biri de şiirle konuşamaz. Bugün tanrıya hizmet eden kadın da böyledir: Burada kim kanunlara uygun ve güzel bir şekilde yetişmişse odur, hayatı da düzenlidir; ama yoksul çiftçilerin evinde büyümüştür, kâhin yerine hiçbir tekhnē, başka bir tecrübe ya da yeti getirmeden iner. Ksenophon gelinin kocasının evine olabildiğince az şey görüp duymuş olarak gitmesi gerektiğini düşünür; Pythia da öyle, hemen her şeyde tecrübesiz ve bilgisiz, psykhēsi gerçekten bakire olarak tanrıyla birlikte olur.

Oysa biz, tanrının işaret verirken balıkçılların, çalıkuşlarının ve kuzgunların ötüşünü kullandığını kabul eder, tanrıların ulakları ve habercileri olduklarına göre her şeyi akıllıca ve açıkça anlatmalarını beklemeyiz. Pythia'nın sesinden ve dilinden ise, sanki […] sahneden konuşuyormuş gibi, tatsız ve yalın olmamasını, ölçülü, tumturaklı, süslü, mecazlı ve aulos eşliğinde çıkmasını bekleriz.

22

μαρτυρεῖ δέ μοι καὶ Ὅμηρος, αἰτίας μὲν ἄνευ θεοῦ οὐδὲν ὡς ἔπος εἰπεῖν ὑποτιθέμενος περαινόμενον, οὐ μὴν πᾶσι πρὸς πάντα χρώμενον ποιῶν τὸν θεόν, ἀλλʼ ἑκάστῳ καθʼ ἣν ἔχει τέχνην ἢ δύναμιν. ἢ γὰρ οὐχ ὁρᾷς, εἶπεν, ὦ; φίλε Διογενιανέ, τὴν Ἀθηνᾶν, ὅτε πεῖσαι βούλεται τοὺς Ἀχαιούς, τὸν Ὀδυσσέα παρακαλοῦσαν, ὅτε συγχέαι τὰ ὅρκια, τὸν Πάνδαρον ζητοῦσαν, ὅτε τρέψασθαι τοὺς Τρῶας, ἐπὶ τὸν Διομήδην βαδίζουσαν; ὁ μὲν γὰρ εὔρωστος καὶ μάχιμος ὁ δὲ τοξικὸς καὶ ἀνόητος ὁ δὲ δεινὸς εἰπεῖν καὶ φρόνιμος. οὐ γὰρ εἶχεν Ὅμηρος τὴν αὐτὴν Πινδάρῳ διάνοιαν, εἴ γε Πίνδαρος ἦν ὁ ποιήσας θεοῦ θέλοντος, κἂν ἐπὶ ῥιπὸς; πλέοις· ἀλλʼ ἐγίγνωσκεν ἄλλας πρὸς ἄλλα δυνάμεις καὶ φύσεις γεγενημένας, ὧν ἑκάστη κινεῖται διαφόρως, κἂν ἓν ᾖ τὸ κινοῦν ἁπάσας. ὥσπερ οὖν τὸ κινοῦν τὸ πεζὸν οὐ δύναται κινῆσαι πτητικῶς, οὐδὲ τορῶς τὸ τραυλὸν οὐδʼ εὐφώνως τὸ ἰσχνόφωνον ἀλλὰ καὶ τὸν Βάττον, οἶμαι, διὰ τοῦτʼ ἐπὶ τὴν φωνὴν παραγενόμενον εἰς Λιβύην ἔπεμψεν οἰκιστήν, ὅτι τραυλὸς μὲν ἦν καὶ ἰσχνόφωνος βασιλικὸς δὲ καὶ πολιτικὸς καὶ φρόνιμος· οὕτως ἀδύνατον διαλέγεσθαι ποιητικῶς τὸν ἀγράμματον καὶ ἀνήκοον ἐπῶν. ὥσπερ ἡ νῦν τῷ θεῷ λατρεύουσα γέγονε μὲν εἴ τις ἄλλος ἐνταῦθα νομίμως καὶ καλῶς καὶ βεβίωκεν εὐτάκτως· τραφεῖσα δʼ ἐν οἰκίᾳ γεωργῶν πενήτων, οὔτʼ ἀπὸ τέχνης οὐδὲν οὔτʼ ἀπʼ ἄλλης τινὸς ἐμπειρίας καὶ δυνάμεως ἐπιφερομένη κάτεισιν εἰς τὸ χρηστήριον, ἀλλʼ ὥσπερ ὁ Ξενοφῶν οἴεται δεῖν ἐλάχιστα τὴν νύμφην ἰδοῦσαν ἐλάχιστα δʼ ἀκούσασαν εἰς ἀνδρὸς βαδίζειν, οὕτως ἄπειρος καὶ ἀδαὴς ὀλίγου δεῖν ἁπάντων καὶ παρθένος ὡς ἀληθῶς τὴν ψυχὴν τῷ θεῷ σύνεστιν. ἀλλʼ ἡμεῖς ἐρωδιοῖς οἰόμεθα καὶ τροχίλοις καὶ κόραξι χρῆσθαι φθεγγομένοις σημαίνοντα τὸν θεόν, καὶ οὐκ ἀξιοῦμεν, ᾗ θεῶν ἄγγελοι καὶ κήρυκές εἰσι, λογικῶς ἕκαστα καὶ σαφῶς φράζειν τὴν δὲ τῆς Πυθίας φωνὴν καὶ διάλεκτον ὥσπερ […] ἐκ θυμέλης, οὐκ ἀνήδυντον οὐδὲ λιτὴν ἀλλʼ ἐν μέτρῳ καὶ ὄγκῳ καὶ πλάσματι καὶ μεταφοραῖς ὀνομάτων καὶ μετʼ αὐλοῦ φθεγγομένην παρέχειν ἀξιοῦμεν.

23Eskiler hakkında ne diyeceğiz peki? Sanırım tek bir şey değil, birkaç şey. Birincisi, dediğim gibi, o kadınlar da kehanetlerin çoğunu düzyazıyla söylerdi. İkincisi, o çağ şiire akıcı bir yatkınlık taşıyan beden yaratılışları ve tabiatlar yetiştirmişti. Bunlara hemen istekler, dürtüler ve hazır oluşlar eklenir, psykhēde öyle bir teyakkuz doğardı ki dışarıdan küçük bir başlangıç ve muhayyilenin hafifçe sapması yeterdi. Böylece, Philinos'un dediği gibi, yalnız astronomlar ve filozoflar hemen kendi alanlarına çekilmekle kalmaz, insanlar bol şarap ve heyecan içindeyken de, içlerine bir acıma sızınca ya da sevinç gelince, ezgili […] sese kayarlardı; şölenler aşk dizeleriyle ve şarkılarıyla, kitaplar yazılarla dolardı. Euripides, "Aşk, önceden Musa'sız olsa da şair yapar" derken Aşk'ın şiir ve müzik yetisini insana koymadığını, ama içinde gizli ve atıl duran yetiyi hareket ettirip ısıttığını anlamıştı.

Yoksa, konuk, artık kimse âşık olmuyor mu diyelim, aşk gitti mi, çünkü kimse, Pindaros'un dediği gibi, ölçüyle ya da şarkıyla "tatlı sesli ilahilerini oğlanlara hemen fırlatmıyor"? Saçma olur. İnsanlar arasında daha pek çok aşk dolaşıyor; ama müziğe yatkın ve hazır olmayan psykhēlere konuk oldukları için aulossuz, lirsiz kalıyorlar, yine de eskilerden hiç aşağı kalmayacak kadar konuşkan ve ateşliler. Akademia'nın, Sokrates ile Platon korosunun aşktan habersiz olduğunu söylemek ne dine sığar ne güzel olur; onların aşk üzerine sözleri okunabilir, ama şiir bırakmamışlardır. Yalnız Sibylla'nın, Aristonika'nın ve ölçüyle kehanet verenlerin kâhin olduğunu savunan kişi, kadınlardan yalnız Sappho'nun âşık olduğunu söyleyenden neyle ayrılır? Şarap, Khairemon'un dediği gibi, içenlerin huylarına karışır; kehanet vecdi de aşk vecdi gibi alttaki yetiyi kullanır ve kabul edenlerin her birini tabiatına göre hareket ettirir.

23

τί οὖν φήσομεν περὶ τῶν παλαιῶν; οὐχ ἓν τὰ πλείονα, οἶμαι. πρῶτον μὲν γάρ, ὥσπερ εἴρηται, τὰ πλεῖστα κἀκεῖναι καταλογάδην ἀπεφθέγγοντο. δεύτερον δὲ καὶ σωμάτων ἤνεγκε κράσεις καὶ φύσεις ὁ χρόνος ἐκεῖνος εὔρουν τι καὶ φορὸν ἐχούσας πρὸς ποίησιν, αἷς εὐθὺς ἐπεγίγνοντο προθυμίαι καὶ ὁρμαὶ καὶ παρασκευαὶ ψυχῆς ἑτοιμότητα ποιοῦσαι μικρᾶς ἔξωθεν ἀρχῆς καὶ παρατροπῆς τοῦ φανταστικοῦ δεομένην, ὡς εὐθὺς ἕλκεσθαι πρὸς τὸ οἰκεῖον μόνον, ὡς λέγει Φιλῖνος, ἀστρολόγους καὶ φιλοσόφους, ἀλλʼ ἐν οἴνῳ τε πολλῷ καὶ πάθει γιγνομένων, οἴκτου τινος ὑπορρυέντος ἢ χαρᾶς προσπεσούσης, ὠλίσθανον εἰς ἐνῳδὸν […] γῆρυν ἐρωτικῶν τε κατεπίμπλαντο μέτρων καὶ ᾀσμάτων τὰ συμπόσια καὶ τὰ βιβλία γραμμάτων. ὁ δʼ Εὐριπίδης εἰπὼν ὡς ἔρως ποιητὴν διδάσκει, κἂν ἄμουσος ᾖ τὸ πρίν ἐνενόησεν, ὅτι ποιητικὴν καὶ μουσικὴν Ἔρως δύναμιν οὐκ ἐντίθησιν, ἐνυπάρχουσαν δὲ κινεῖ καὶ ἀναθερμαίνει λανθάνουσαν καὶ ἀργοῦσαν. ἢ μηδένα νῦν ἐρᾶν, ὦ ξένε, λέγωμεν, ἀλλὰ φροῦδον οἴχεσθαι τὸν ἔρωτα, ὅτι μέτροις οὐδεὶς οὐδʼ ᾠδαῖς ῥίμφα παιδείους ὡς Πίνδαρος ἔφη τοξεύει μελιγάρεας ὕμνους; ἀλλʼ ἄτοπον· ἔρωτες γὰρ ἔτι πολλοὶ τῶν ἀνθρώπων ἐπιστρέφονται, ψυχαῖς δʼ ὁμιλοῦντες οὐκ εὐφυῶς οὐδʼ ἑτοίμως πρὸς μουσικὴν ἐχούσαις, ἄναυλοι μὲν καὶ ἄλυροι λάλοι δʼ οὐδὲν ἧττόν εἰσι καὶ διάπυροι τῶν παλαιῶν· ὅτι οὐδʼ ὅσιον εἰπεῖν ἢ καλὸν ὡς ἀνέραστος ἦν ἡ Ἀκαδήμεια καὶ ὁ Σωκράτους καὶ Πλάτωνος; χορός, ὧν λόγοις μὲν ἐρωτικοῖς ἐντυχεῖν ἔστι, ποιήματα δʼ οὐκ ἀπολελοίπασι. τί δʼ ἀπολείπει τοῦ λέγοντος; ἐρωτικὴν μόνην γεγονέναι Σαπφὼ γυναικῶν ὁ μαντικὴν φάσκων μόνην γεγονέναι Σίβυλλαν καὶ Ἀριστονίκαν καὶ ὅσαι διὰ μέτρων ἐθεμίστευσαν; ὁ μὲν γὰρ οἶνος ὡς ἔλεγε Χαιρήμων τοῖς τρόποις κεράννυται τῶν πινόντων ὁ δὲ μαντικὸς ἐνθουσιασμός, ὥσπερ ὁ ἐρωτικός, χρῆται τῇ ὑποκειμένῃ δυνάμει καὶ κινεῖ τῶν δεξαμένων ἕκαστον καθʼ ὃ πέφυκεν.

24Yine de tanrının ve takdirin işine bakarsak, değişimin daha iyiye doğru olduğunu görürüz. Çünkü sözün kullanımı para alışverişine benzer: Söz de para gibi alışılmış ve bilinen olduğu için geçer, ama değeri zamana göre değişir. Bir zaman oldu ki sözün parası olarak ölçü, ezgi ve şarkı kullanıldı; bütün tarih ve felsefe, kısacası her duygu ve daha ağırbaşlı bir söz isteyen her iş şiire ve müziğe taşındı. Bugün bunları azıcık kişi güçlükle anlıyor; o zaman ise herkes, Pindaros'un dediği gibi "çobanlar, çiftçiler, kuşçular" dinler ve şarkıdan zevk alırdı. Şiire yatkınlıkları yüzünden çoğu kişi lir ve şarkıyla öğüt verir, açıkça konuşur, teşvik eder, masallar ve atasözleri söylerdi; tanrılara ilahileri, duaları, paianları da kimi yeteneğinden, kimi alışkanlıktan ölçü ve ezgiyle düzerdi. Bu yüzden tanrı da kehanetten süsü ve zarafeti esirgemedi, üç ayaktan saygın Musa'yı kovmadı; tersine şiirsel tabiatları uyandırıp bağrına basarak onu daha çok çağırdı. Kendisi de hayaller ilham ediyor, ağırbaşlı ve süslü dili yakışır ve hayranlık uyandırır diye destekliyordu.

Ama hayat, talihlerle ve tabiatlarla birlikte değişince, ihtiyaç fazlalıkları dışarı itti: Altın saç topuzlarını çıkardı, yumuşak cüppeleri üstlerinden aldı, gösterişli saçları kesti, koturnları çözdü. İnsanlar pahalılığa karşı sadelikle övünmeye, süsü özentide ve gösterişte değil, yalınlıkta görmeye alıştılar; iyi de ettiler. Söz de bunlarla birlikte değişip çözüldü. Tarih ölçüden, arabadan iner gibi indi; hakikat en çok düzyazı sayesinde masaldan ayrıldı. Felsefe de şaşırtmaktan çok açık ve öğretici olmayı seçti, araştırmasını sözle yürüttü. Tanrı da Pythia'yı kendi hemşerilerine "ateş yakanlar", Spartalılara "yılan yiyenler", erkeklere "dağ adamları", nehirlere "dağ içenler" demekten vazgeçirdi. Kehanetlerden dizeyi, garip kelimeleri, dolaylamaları ve kapalılığı çıkardı; onu danışanlarla, kanunların şehirlerle konuştuğu, kralların halkla görüştüğü, öğrencilerin hocalarını dinlediği gibi konuşmaya alıştırdı, anlaşılır ve inandırıcı olana uydu.

24

οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὸ τοῦ θεοῦ καὶ τῆς προνοίας σκοποῦντες, ὀψόμεθα πρὸς τὸ βέλτιον γεγενημένην τὴν μεταβολήν. ἀμοιβῇ γὰρ ἔοικε νομίσματος ἡ τοῦ λόγου χρεία, καὶ δόκιμον καὶ αὐτοῦ τὸ σύνηθές ἐστι καὶ γνώριμον, ἄλλην ἐν ἄλλοις χρόνοις ἰσχὺν λαμβάνοντος. ἦν οὖν ὅτε λόγου νομίσμασιν ἐχρῶντο μέτροις καὶ μέλεσι καὶ ᾠδαῖς, πᾶσαν μὲν ἱστορίαν καὶ φιλοσοφίαν πᾶν δὲ πάθος ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν καὶ πρᾶγμα σεμνοτέρας φωνῆς δεόμενον εἰς ποιητικὴν καὶ μουσικὴν ἄγοντες. οὐ γὰρ μόνον νῦν ὀλίγοι μόλις ἐπαΐουσι, τότε δὲ πάντες ἠκροῶντο καὶ ἔχαιρον ᾀδομένοις μηλοβόται τʼ ἀρόται τʼ ὀρνιχολόχοι τε κατὰ Πίνδαρον ἀλλʼ ὑπὸ τῆς πρὸς ποιητικὴν ἐπιτηδειότητος οἱ πλεῖστοι διὰ λύρας καὶ ᾠδῆς ἐνουθέτουν ἐπαρρησιάζοντο παρεκελεύοντο, μύθους καὶ παροιμίας ἐπέραινον, ἔτι δʼ ὕμνους θεῶν εὐχὰς παιᾶνας ἐν μέτροις ἐποιοῦντο καὶ μέλεσιν οἱ μὲν διʼ εὐφυΐαν οἱ δὲ διὰ συνήθειαν. οὐκοῦν οὐδὲ μαντικῇ κόσμου καὶ χάριτος ἐφθόνει ὁ θεὸς οὐδʼ ἀπήλαυνεν ἐνθένδε τιμωμένην μοῦσαν τοῦ τρίποδος, ἀλλʼ ἐπήγετο μᾶλλον ἐγείρων τὰς ποιητικὰς φύσεις καὶ ἀσπαζόμενος, αὐτός τε φαντασίας ἐνεδίδου καὶ συνεξώρμα τὸ σοβαρὸν καὶ λόγιον ὡς ἁρμόττον καὶ θαυμαζόμενον. ἐπεὶ δέ, τοῦ βίου μεταβολὴν ἅμα ταῖς τύχαις καὶ ταῖς φύσεσι λαμβάνοντος, ἐξωθοῦσα τὸ περιττὸν ἡ χρεία κρωβύλους τε χρυσοῦς ἀφῄρει καὶ ξυστίδας μαλακὰς ἀπημφίαζε καί που καὶ κόμην σοβαρωτέραν ἀπέκειρε καὶ ὑπέλυσε κόθορνον, οὐ φαύλως ἐθιζομένων ἀντικαλλωπίζεσθαι πρὸς τὴν πολυτέλειαν εὐτελείᾳ καὶ τὸ ἀφελὲς καὶ λιτὸν ἐν κόσμῳ τίθεσθαι μᾶλλον ἢ τὸ σοβαρὸν καὶ περίεργον· οὕτω τοῦ λόγου συμμεταβάλλοντος ἅμα καὶ συναπολυομένου, κατέβη μὲν ἀπὸ τῶν μέτρων ὥσπερ ὀχημάτων ἡ ἱστορία καὶ τῷ πεζῷ μάλιστα τοῦ μυθώδους ἀπεκρίθη τάληθές· φιλοσοφία δὲ τὸ σαφὲς καὶ διδασκαλικὸν ἀσπασαμένη μᾶλλον ἢ τὸ ἐκπλῆττον, διὰ λόγων ἐποιεῖτο τὴν ζήτησιν ἀπέπαυσε δὲ τὴν Πυθίαν ὁ θεὸς πυρικάους μὲν ὀνομάζουσαν τοὺς αὑτῆς πολίτας ὀφιοβόρους δὲ τοὺς Σπαρτιάτας ὀρεᾶνας δὲ τοὺς ἄνδρας ὀρεμπότας δὲ τοὺς ποταμούς· ἀφελὼν δὲ τῶν χρησμῶν ἔπη καὶ γλώσσας καὶ περιφράσεις καὶ ἀσάφειαν, οὕτω διαλέγεσθαι παρεσκεύασε τοῖς χρωμένοις ὡς νόμοι τε πόλεσι διαλέγονται καὶ βασιλεῖς ἐντυγχάνουσι δήμοις καὶ μαθηταὶ διδασκάλων ἀκροῶνται, πρὸς τὸ συνετὸν καὶ πιθανὸν ἁρμοζόμενος.

25İyi bilmek gerekir ki tanrı, Sophokles'in dediği gibi,

Bilgelere kehaneti daima bilmeceyle söyler,
Ahmaklara ise kısaca kötü bir öğretmendir.

Açıklıkla birlikte inanç da öteki şeylerle değişip öyle bir dönüş yaptı ki, eskiden halk alışılmadık ve bayağı olmayan, düpedüz eğri ve dolaylı olanı ilahîliğe yorar, şaşkınlıkla karşılayıp saygı gösterirdi. Sonradan insanlar her şeyi açıkça, kolayca, tumturaksız ve yapmacıksız öğrenmeyi sevince kehanetlerin üstüne sarılmış şiiri suçlamaya başladılar: Yalnız düşünceyi hakikate ulaşmaktan alıkoyduğu, söylenene kapalılık ve gölge kattığı için değil; eğretilemelerden, bilmecelerden, çift anlamlardan da kuşkulandılar, bunları kehanetin yanılınca içine girip çekileceği köşeler ve sığınaklar saydılar. Birçok kişiden şunu duymak mümkündü: Şair yaratılışlı bazı adamlar kâhin yerinin çevresinde pusuya yatıyor, sözleri yakalıyor ve kehanetlere kap gibi gelişigüzel dize, ölçü ve ritim dokuyorlarmış. Onomakritosların, Herodikosların, Kinaithonların, kehanetlere hiç gerekmediği hâlde tragedya ve tumturak eklediler diye ne çok suçlandığını söylemeyeceğim; bu iftiraları kabul de etmiyorum. Ama şiiri asıl gözden düşüren, o dilenci, çarşı pazar takımı oldu, Ana Tanrıça ve Serapis tapınakları çevresinde soytarılık edip dolaşan güruh: Kimi doğaçlama, kimi birtakım defterlerden kurayla kehanetler uydurup ölçüye ve şiirsel kelimelere en çok kapılan kölelere ve kadıncağızlara sunuyordu. Böylece şiir, kendini dolandırıcılara, büyücülere ve sahte kâhinlere ortak mal gibi sunuyor göründü ve hakikatten de üç ayaktan da düştü.

25

εὖ γὰρ εἰδέναι χρὴ τὸν θεόν, ὥς φησι Σοφοκλῆς, σοφοῖς μὲν αἰνικτῆρα θεσφάτων ἀεί, σκαιοῖς δὲ φαῦλον κἀν βραχεῖ διδάσκαλον. μετὰ δὲ τῆς σαφηνείας καὶ ἡ πίστις οὕτως ἐστρέφετο συμμεταβάλλουσα τοῖς ἄλλοις πράγμασιν, ὥστε πάλαι μὲν τὸ μὴ σύνηθες μηδὲ κοινὸν ἀλλὰ λοξὸν ἀτεχνῶς καὶ περιπεφρασμένον εἰς ὑπόνοιαν θειότητος. ἀνάγοντας ἐκπλήττεσθαι καὶ σέβεσθαι τοὺς πολλούς· ὕστερον δὲ τὸ σαφῶς καὶ ῥᾳδίως, ἕκαστα καὶ μὴ σὺν ὄγκῳ μηδὲ πλάσματι μανθάνειν ἀγαπῶντες ᾐτιῶντο τὴν περικειμένην τοῖς χρησμοῖς ποίησιν, οὐ μόνον ὡς ἀντιπράττουσαν τῇ νοήσει πρὸς τάληθὲς ἀσάφειάν τε καὶ σκιὰν τῷ φραζομένῳ μιγνύουσαν, ἀλλʼ ἢδη καὶ τὰς μεταφορὰς καὶ τὰ αἰνίγματα καὶ τὰς ἀμφιβολίας, ὥσπερ μυχοὺς καὶ καταφυγὰς ἐνδύεσθαι καὶ ἀναχωρεῖν τῷ πταίοντι πεποιημένας τῆς μαντικῆς, ὑφεωρῶντο. πολλῶν δʼ ἦν ἀκούειν ὅτι ποιητικοί τινες ἄνδρες ἐκδεχόμενοι τὰς φωνὰς καὶ ὑπολαμβάνοντες ἐπικάθηνται περὶ τὸ χρηστήριον, ἔπη καὶ μέτρα καὶ ῥυθμοὺς οἷον ἀγγεῖα τοῖς χρησμοῖς ἐκ τοῦ προστυχόντος περιπλέκοντες. Ὀνομάκριτοι δʼ ἐκεῖνοι καὶ Ἡρόδικοι καὶ Κιναίθωνες ὅσην αἰτίαν ἠνέγκαντο τῶν χρησμῶν, ὡς τραγῳδίαν αὐτοῖς καὶ ὄγκον οὐδὲν δεομένοις προσθέντες, ἐῶ λέγειν οὐδὲ προσίεμαι τὰς διαβολάς. πλείστης μέντοι ποιητικὴν ἐνέπλησεν ἀδοξίας τὸ ἀγυρτικὸν καὶ ἀγοραῖον καὶ περὶ τὰ μητρῷα καὶ Σεραπεῖα βωμολοχοῦν καὶ πλανώμενον γένος, οἱ μὲν αὐτόθεν οἱ δὲ κατὰ κλῆρον ἔκ τινων γραμματείων χρησμοὺς περαίνοντες οἰκέταις καὶ γυναίοις ὑπὸ τῶν μέτρων ἀγομένοις μάλιστα καὶ τοῦ ποιητικοῦ τῶν ὀνομάτων ὅθεν οὐχ ἥκισθʼ ἡ ποιητικὴ δοκοῦσα κοινὴν ἐμπαρέχειν ἑαυτὴν ἀπατεῶσι καὶ γόησιν ἀνθρώποις καὶ ψευδομάντεσιν ἐξέπεσε τῆς ἀληθείας καὶ τοῦ τρίποδος.

26Eskilerin bazen çift yönlülüğe, dolambaca ve kapalılığa ihtiyaç duymasına şaşmam. Çünkü o zamanlar, Zeus hakkı için, kâhin yerine filanca köle alımı için, falanca iş güç için inmiyordu. Büyük güç sahibi şehirler, krallar, ölçü bilmez tiranlar tanrıya başvuruyordu; öyle işler için ki onlara istemedikleri çok şey duyurup onları üzmek ve düşmanca kızdırmak kâhin yerinin insanlarına yaramazdı. Çünkü tanrı, Euripides'in sanki kanun koyarcasına söylediği şu sözü dinlemez:

İnsanlara yalnız Phoibos
Kehanet etmeli.

Tanrı ölümlü hizmetkârlar ve sözcüler kullanır; bunları gözetmek, kendine hizmet ederken kötü insanlar elinde can vermesinler diye korumak da ona düşer. Bu yüzden hakikati yok etmek istemez, ama bildirilişini saptırır: Şiirin içinde birçok yansıma alan, birçok yere bölünen bir ışık gibi, sertliğini ve keskinliğini giderir. Üstelik tiranların bilmemesi, düşmanların önceden sezmemesi gereken şeyler de vardı. Tanrı bunların üstüne kapalı imalar ve çift anlamlar sarardı; bunlar söyleneni başkalarından gizler, ama ihtiyacı olandan ve dikkat edenden kaçmaz, onları yanıltmazdı. Dolayısıyla koşullar değiştiği hâlde, tanrı bize artık aynı yoldan değil başka yoldan yardım etmek gerektiğini düşünüyor diye onu suçlayıp kara çalan kişi pek saftır.

26

οὐ τοίνυν θαυμάσαιμʼ ἄν, εἰ διπλόης τινὸς ἔδει καὶ περιαγωγῆς καὶ ἀσαφείας ἔστιν ὅτε τοῖς παλαιοῖς. οὐ γὰρ ὁ δεῖνα μὰ Δία κατέβαινε περὶ ὠνῆς ἀνδραπόδου χρησόμενος οὐδʼ ὁ, δεῖνα περὶ ἐργασίας, ἀλλὰ πόλεις μέγα δυνάμεναι καὶ βασιλεῖς καὶ τύραννοι μέτριον οὐδὲν φρονοῦντες ἐνετύγχανον τῷ θεῷ περὶ πραγμάτων οὓς ἀνιᾶν καὶ παροξύνειν ἀπεχθείᾳ πολλὰ τῶν ἀβουλήτων ἀκούοντας οὐκ ἐλυσιτέλει τοῖς περὶ τὸ χρηστήριον. οὐ πείθεται γὰρ ὁ θεὸς τῷ Εὐριπίδῃ ὥσπερ νομοθετοῦντι καὶ λέγοντι Φοῖβον ἀνθρώποις μόνον χρῆν θεσπιῳδεῖν. χρώμενος δὲ θνητοῖς ὑπηρέταις καὶ προφήταις, ὧν κήδεσθαι προσήκει καὶ φυλάττειν, ὅπως; ὑπʼ ἀνθρώπων οὐκ ἀπολοῦνται πονηρῶν θεῷ λατρεύοντες, ἀφανίζειν μὲν οὐ θέλει τἀληθές, παρατρέπων δὲ τὴν δήλωσιν αὐτοῦ καθάπερ αὐγὴν ἐν τῇ ποιητικῇ πολλὰς; ἀνακλάσεις λαμβάνουσαν καὶ πολλαχοῦ περισχιζομένην, ἀφῄρει τὸ ἀντίτυπον αὐτοῦ καὶ σκληρόν. ἐχρῆν δʼ ἄρα καὶ τυράννους ἀγνοῆσαι καὶ πολεμίους μὴ προαισθέσθαι. τούτοις οὖν περιέβαλεν ὑπονοίας καὶ ἀμφιλογίας, αἳ πρὸς ἑτέρους ἀποκρύπτουσαι τὸ φραζόμενον, οὐ διέφευγον αὐτοὺς οὐδὲ παρεκρούοντο τοὺς δεομένους καὶ προσέχοντας ὅθεν εὐηθέστατός ἐστιν ὁ τῶν πραγμάτων ἑτέρων γεγονότων, εἰ μηκέτι τὸν αὐτὸν ἡμῖν τρόπον ἀλλʼ ἕτερον οἴεται δεῖν βοηθεῖν ὁ θεός, ἐγκαλῶν καὶ συκοφαντῶν.

27Üstelik sözün şiirden elde ettiği en büyük yarar, ölçüye bağlanıp örülen şeylerin daha iyi hatırlanması ve akılda tutulmasıdır. O zamanın insanlarına güçlü bir bellek gerekiyordu, çünkü çok şey bildiriliyordu: yerlerin işaretleri, işlerin vakitleri, deniz aşırı tanrıların tapınakları, Yunanistan'dan uzaklara gidenlerin zor bulacağı gizli kahraman mezarları. Khioslu […], Kretinos, Nesikhos, Phalanthos ve daha pek çok sefer önderinin, kendilerine verilen yerleşim yerini bulmak için ne çok işarete ihtiyaç duyduğunu bilirsiniz. Bazıları da büsbütün yanıldı, Battos gibi. Gönderildiği yeri bulamadığı için başarısız olduğunu sandı ve yakınarak yeniden geldi. Tanrı ona şunu söyleyip

Koyun besleyen Libya'yı benden iyi biliyorsan,
Gitmemişken gitmiş olan benden, bilgeliğine çok hayranım

onu tekrar gönderdi. Lysandros ise Orkhalides tepesini, öbür adıyla Alopekon'u, Hoplites ırmağını ve "toprağın oğlu, arkadan sinsice gelen yılanı" bilmediğinden, savaşta yenilip o yerlerde Haliartoslu Neokhoros'un elinde can verdi; adamın kalkanının arması yılandı. Eskilerin akılda tutulması ve hatırlanması güç bu türden daha pek çok kehanetini, bunları bilen size saymam gerekmez.

27

ἔτι τοίνυν οὐδὲν ἀπὸ ποιητικῆς λόγῳ χρησιμώτερον ὑπάρχει τοῦ δεθέντα μέτροις τὰ φραζόμενα καὶ συμπλακέντα μᾶλλον μνημονεύεσθαι καὶ κρατεῖσθαι. τοῖς μὲν οὖν τότε πολλὴν ἔδει μνήμην παρεῖναι πολλὰ γὰρ ἐφράζετο καὶ τόπων σημεῖα καὶ πράξεων καιροὶ καὶ θεῶν ἱερὰ διαποντίων καὶ ἡρώων ἀπόρρητοι θῆκαι καὶ δυσεξεύρετοι μακρὰν ἀπαίρουσι τῆς Ἑλλάδος. ἴστε γὰρ τὸν χῖον καὶ Κρήτινον καὶ […] Νήσιχον καὶ Φάλανθον, ἄλλους τε πολλοὺς ἡγεμόνας στόλων ὅσοις ἔδει τεκμηρίοις ἀνευρεῖν τὴν διδομένην ἑκάστῳ καὶ προσήκουσαν ἵδρυσιν· ὧν ἔνιοι καὶ διημάρτανον, ὥσπερ Βάττος. ἔδοξε γὰρ ἐκπεσεῖν οὐ καταλαβὼν ἐφʼ ὃν ἐπέμφθη τόπον· εἶθʼ ἧκε δεύτερον ποτνιώμενος. ὑπειπὼν οὖν ὁ θεὸς αἰ τὺ ἐμεῦ Λιβύαν μαλοτρόφον οἶσθας ἄρειον, μὴ ἐλθὼν ἐλθόντος, ἄγαν ἄγαμαι σοφίην σευ· οὕτω πάλιν αὐτὸν ἐξέπεμψε. Λύσανδρος δὲ καὶ παντάπασιν ἀγνοήσας τὸν Ὀρχαλίδην λόφον καὶ Ἀλώπεκον προσαγορευόμενον καὶ τὸν Ὁπλίτην ποταμὸν γῆς τε δράκονθʼ υἱὸν δόλιον κατόπισθεν ἰόντα, μάχῃ κρατηθεὶς ἔπεσεν ἐν τοῖς τόποις ἐκείνοις ὑπὸ Νεοχώρου Ἁλιαρτίου ἀνδρὸς ἀσπίδα φοροῦντος ἐπίσημον ὄφιν ἔχουσαν. ἄλλα δὲ τοιαῦτα πολλὰ δυσκάθεκτα καὶ δυσμνημόνευτα τῶν παλαιῶν διεξιέναι πρὸς ὑμᾶς εἰδότας οὐκ ἀναγκαῖόν ἐστι.

28Tanrıya danışılan bugünkü duruma gelince, ben onu seviyor ve hoş karşılıyorum. Büyük bir barış ve sükûnet var, savaş bitti, ne göçler ne iç kavgalar ne tiranlıklar kaldı; Yunanistan'ın çok güçlü, olağanüstü ilaçlar gerektiren başka hastalıkları ve dertleri de yok. Karmaşık, gizli, korkunç hiçbir şeyin bulunmadığı, küçük ve sıradan işlerde okul alıştırması gibi soruların sorulduğu bir zamandayız: Evlenmeli mi, denize açılmalı mı, borç vermeli mi? Şehirlerin en büyük danışmaları da ürün bolluğu, sürülerin çoğalması ve beden sağlığı hakkındadır. Böyle yerde, basit ve kısa bir cevap isteyen sorulara ölçü giydirmek, dolaylamalar kurmak, garip kelimeler getirmek, şöhret için kâhin yerini süsleyen hırslı bir sofistin işidir. Pythia ise kendi başına da soylu huyludur; oraya inip tanrının huzuruna girince şandan çok hakikati, insanların övgüsünden ya da yergisinden çok onu düşünür.

28

τὰ δὲ νῦν πράγματα καθεστῶτα, περὶ ὧν ἐρωτῶσι τὸν θεόν, ἀγαπῶ μὲν ἔγωγε καὶ ἀσπάζομαι· πολλὴ γὰρ εἰρήνη καὶ ἡσυχία, πέπαυται δὲ πόλεμος, καὶ πλάναι καὶ στάσεις οὐκ εἰσὶν οὐδὲ τυραννίδες, οὐδʼ ἄλλα νοσήματα καὶ κακὰ τῆς Ἑλλάδος ὥσπερ πολυδυνάμων φαρμάκων χρῄζοντα καὶ περιττῶν. ὅπου δὲ ποικίλον οὐδὲν οὐδʼ ἀπόρρητον οὐδὲ δεινόν, ἀλλʼ ἐπὶ πράγμασι μικροῖς καὶ δημοτικοῖς ἐρωτήσεις οἷον ἐν σχολῇ προτάσεις εἰ γαμητέον εἰ πλευστέον εἰ δανειστέον τὰ δὲ μέγιστα πόλεων μαντεύματα φορᾶς καρπῶν πέρι καὶ βοτῶν ἐπιγονῆς καὶ σωμάτων ὑγιείας· ἐνταῦθα περιβάλλειν μέτρα καὶ πλάττειν περιφράσεις καὶ γλώσσας ἐπάγειν πύσμασιν ἁπλῆς καὶ συντόμου δεομένοις ἀποκρίσεως, ἔργον ἐστὶ φιλοτίμου σοφιστοῦ καλλωπίζοντος ἐπὶ δόξῃ χρηστήριον. ἡ δὲ Πυθία καὶ καθʼ αὑτὴν μέν ἐστι γενναία τὸ ἦθος, ὅταν δʼ ἐκεῖ κατέλθῃ καὶ γένηται παρὰ τῷ θεῷ, πλέον ἀληθείας ἢ δόξης ἐκείνῃ μέλει καὶ ἀνθρώπων ἐπαινούντων ἢ ψεγόντων.

29Belki bizim de böyle olmamız gerekirdi. Oysa şimdi endişeleniyor gibiyiz, korkuyor gibiyiz: Bu yer üç bin yıllık şanını yitirmesin, kimileri kâhin yerini bir sofistin okulu gibi küçümseyip bırakmasın diye. Savunma yapıyor, bilmediğimiz ve bilmemiz de gerekmeyen şeyler için sebepler ve açıklamalar uyduruyoruz. Suçlayanı yatıştırıyor, ikna etmeye çalışıyoruz; oysa onu kendi hâline bırakmalıydık. "Çünkü zarar önce kendisine" gelecek, tanrı hakkında böyle bir kanaat taşıdığı için. Bilgelerin şu yazıtlarını, "Kendini bil" ve "Hiçbir şeyde aşırıya gitme" sözlerini, küçücük bir hacimde yoğun ve dövülmüş bir nous barındırdıkları için kısalıklarından ötürü kabul edip hayranlık duyuyorsunuz; kehanetleri ise çoğunlukla kısa, sade ve dosdoğru konuştukları için suçluyorsunuz. Bilgelerin bu tür sözleri dar bir yere sıkıştırılmış akarsular gibidir: Nousları içini gösterecek kadar berrak değildir; ama her birinin ne anlama geldiğini öğrenmek isteyenlerin onlar hakkında yazıp söylediklerine bakarsan, bundan daha uzun yazı kolay kolay bulamazsın.

Pythia'nın dili ise, matematikçilerin aynı uçlara sahip çizgilerin en kısasına doğru çizgi demeleri gibi, ne kıvrılır ne döner, ne iki yüzlüdür ne çift anlamlı; hakikate doğru dümdüz gider. İnandırıcılık bakımından sınanmaya ve hesap vermeye açık olduğu hâlde bugüne dek aleyhine hiçbir çürütmeye fırsat vermemiştir. Kâhin yerini barbarların ve Yunanların adaklarıyla, armağanlarıyla doldurmuş, güzel yapılarla ve Amphiktyonların inşa ettikleriyle süslemiştir. Kendiniz de görüyorsunuz: Önceden olmayan birçok şey eklenmiş, yıkılmış ve harap olmuş birçok şey onarılmıştır. Sağlıklı ağaçların dibinde başka filizler çıktığı gibi Pylaia da Delphoi ile birlikte gençleşiyor, onunla birlikte serpiliyor; buradan gelen bolluk sayesinde önceki bin yılda görmediği bir tapınak, meclis binası ve su yapısı görünümü, biçimi ve düzeni kazanıyor. Boiotia'da Galaxion çevresinde oturanlar tanrının gelişini süt bolluğundan ve taşkınlığından anlamışlardı:

Bütün koyunlardan şırıl şırıl akıyordu,
Kaynaklardan gelen en iyi su gibi,
Bol süt; koşuşup küpleri dolduruyorlardı;
Ne tulum ne testi boş kaldı evlerde,
Güğümler, tahta fıçılar hepsi doldu.

Bize ise bunlardan daha parlak, daha üstün, daha açık işaretler veriyor; sanki önceki ıssızlığın ve yoksulluğun kuraklığından bolluk, parlaklık ve itibar yaratmıştır. Gerçi Polykrates ve Petraios ile birlikte bu işlerde gösterdiğim şevk ve yararlılık için kendimden memnunum; bu yönetimde bize önderlik eden, bunların çoğunu tasarlayıp hazırlayan kişiyi de severim […]. Ama bu kadar büyük bir değişimin, tanrı burada bulunup kâhin yerini ilahî güçle desteklemeden, kısa sürede insan çabasıyla olması mümkün değildir.

29

ἔδει δʼ ἴσως καὶ ἡμᾶς ἔχειν οὕτως· νῦν δʼ ὥσπερ ἀγωνιῶντες καὶ δεδιότες, μὴ τρισχιλίων ἐτῶν ἀποβάλῃ δόξαν ὁ τόπος καὶ τοῦ χρηστηρίου καθάπερ σοφιστοῦ διατριβῆς ἀποφοιτήσωσιν ἔνιοι καταφρονήσαντες, ἀπολογούμεθα καὶ πλάσσομεν αἰτίας καὶ λόγους ὑπὲρ ὧν οὔτʼ ἴσμεν οὔτʼ εἰδέναι προσῆκον ἡμῖν ἐστι· παραμυθούμενοι τὸν ἐγκαλοῦντα καὶ πείθοντες, οὐ χαίρειν ἐῶντες· αὐτῷ γάρ οἱ πρῶτον ἀνιηρώτερον ἔσται τοιαύτην ἔχοντι περὶ τοῦ θεοῦ δόξαν· ὥστε ταυτὶ μὲν τὰ προγεγραμμένα τῶν σοφῶν τό γνῶθι σαυτόν καὶ τὸ μηδὲν ἄγαν ἀποδέχεσθε καὶ θαυμάζειν οὐχ ἣκιστα διὰ τὴν βραχυλογίαν ὡς πυκνὸν καὶ σφυρήλατον νοῦν ἐν ὀλίγῳ περιέχουσαν ὄγκῳ, τοὺς δὲ χρησμοὺς ὅτι συντόμως καὶ ἁπλῶς καὶ διʼ εὐθείας τὰ πλεῖστα φράζουσιν αἰτιᾶσθε. καὶ τὰ τοιαῦτα μὲν ἀποφθέγματα τῶν σοφῶν ταὐτὸν τοῖς εἰς στενὸν συνθλιβεῖσι πέπονθε ῥεύμασιν οὐ γὰρ ἔχει τοῦ νοῦ δίοψιν οὐδὲ διαύγειαν, ἀλλʼ ἐὰν σκοπῇς τί γέγραπται καὶ λέλεκται περὶ αὐτῶν τοῖς ὅπως ἕκαστον ἔχει βουλομένοις καταμαθεῖν, οὐ ῥᾳδίως τούτων λόγους ἑτέρους εὑρήσεις μακροτέρους. ἡ δὲ τῆς Πυθίας διάλεκτος, ὥσπερ οἱ μαθηματικοὶ γραμμὴν εὐθεῖαν καλοῦσι τὴν ἐλαχίστην τῶν ταὐτὰ πέρατʼ ἐχουσῶν, οὕτως οὐ ποιοῦσα καμπὴν οὐδὲ κύκλον οὐδὲ διπλόην οὐδʼ ἀμφιβολίαν ἀλλʼ εὐθεῖα πρὸς τὴν ἀλήθειαν οὖσα πρὸς δὲ πίστιν ἐπισφαλὴς καὶ ὑπεύθυνος οὐδένα καθʼ αὑτῆς ἔλεγχον ἄχρι νῦν παραδέδωκεν, ἀναθημάτων δὲ καὶ δώρων ἐμπέπληκε βαρβαρικῶν καὶ Ἑλληνικῶν τὸ χρηστήριον, οἰκοδομημάτων δʼ ἐκαλλώπισε κάλλεσι καὶ κατασκευαῖς Ἀμφικτυονικαῖς. ὁρᾶτε δήπουθεν αὐτοὶ πολλὰ μὲν ἐπεκτισμένα τῶν πρότερον οὐκ ὄντων, πολλὰ δʼ ἀνειλημμένα τῶν συγκεχυμένων καὶ διεφθαρμένων. ὡς δὲ τοῖς εὐθαλέσι τῶν δένδρων ἕτερα παραβλαστάνει, καὶ τοῖς Δελφοῖς ἡ Πυλαία συνηβᾷ καὶ συναναβόσκεται, διὰ τὰς ἐντεῦθεν εὐπορίας σχῆμα λαμβάνουσα καὶ μορφὴν καὶ κόσμον ἱερῶν καὶ συνεδρίων καὶ ὑδάτων οἷον ἐν χιλίοις ἔτεσι τοῖς πρότερον οὐκ ἔλαβεν. οἱ μὲν οὖν περὶ τὸ Γαλάξιον τῆς Βοιωτίας κατοικοῦντες ᾔσθοντο τοῦ θεοῦ τὴν ἐπιφάνειαν ἀφθονίᾳ καὶ περιουσίᾳ γάλακτος προβάτων γὰρ ἐκ πάντων κελάρυξεν, ὡς ἀπὸ κρηνᾶν φέρτατον ὕδωρ, θάλεον γάλα· τοὶ δʼ ἐπίμπλων ἐσσύμενοι πίθους· ἀσκὸς δʼ οὐδέ τις ἀμφορεὺς ἐλίνυʼ ἐν δόμοις, πέλλαι γὰρ ξύλινοί τε πίθοι πλᾶσθεν ἅπαντες. ἡμῖν δὲ λαμπρότερα καὶ κρείττονα καὶ σαφέστερα σημεῖα τούτων ἀναδίδωσιν, ὥσπερ ἐξ αὐχμοῦ τῆς πρόσθεν ἐρημίας καὶ πενίας εὐπορίαν καὶ λαμπρότητα καὶ τιμὴν πεποιηκώς. καίτοι φιλῶ μὲν ἐμαυτὸν ἐφʼ οἷς ἐγενόμην εἰς τὰ πράγματα ταῦτα πρόθυμος καὶ χρήσιμος μετὰ Πολυκράτους καὶ Πετραίου, φιλῶ δὲ τὸν καθηγεμόνα ταύτης τῆς πολιτείας γενόμενον ἡμῖν καὶ τὰ πλεῖστα τούτων ἐκφροντίζοντα καὶ παρασκευάζοντα […] ἀλλʼ οὐκ ἔστιν ἄλλως ὅτι τηλικαύτην καὶ τοσαύτην μεταβολὴν ἐν ὀλίγῳ χρόνῳ γενέσθαι διʼ ἀνθρωπίνης ἐπιμελείας, μὴ θεοῦ παρόντος ἐνταῦθα καὶ συνεπιθειάζοντος τὸ χρηστήριον.

30O zamanlar kehanetlerin eğriliğini ve kapalılığını suçlayanlar olduğu gibi, şimdi de aşırı sadeliğine kara çalanlar var. Bunların hâli tümüyle çocukça ve aptalcadır. Çocuklar ay ve güneşten çok gökkuşağı, hale ve kuyruklu yıldız görünce sevinip hoşlanır; bunlar da kehanetin bilmecelerini, alegorilerini, eğretilemelerini özlüyor. Oysa bunlar ölümlüye ve muhayyileye doğru yansımalardan ibarettir. Değişimin sebebini yeterince öğrenemeyince de suçu tanrıya yükleyip gidiyorlar; bizi ya da kendilerini, akıl yürütmeyle tanrının düşüncesine ulaşmaktan aciz görmüyorlar."

30

ἀλλʼ ὥσπερ ἐν τοῖς τότε χρόνοις ἦσαν οἱ τὴν λοξότητα τῶν χρησμῶν καὶ ἀσάφειαν αἰτιώμενοι, καὶ νῦν εἰσὶν οἱ τὸ λίαν ἁπλοῦν συκοφαντοῦντες. ὧν παιδικόν ἐστι κομιδῇ καὶ ἀβέλτερον τὸ πάθος· ὡς γὰρ οἱ παῖδες ἴριδας μᾶλλον καὶ ἅλως καὶ κομήτας ἢ σελήνην καὶ ἥλιον ὁρῶντες γεγήθασι καὶ ἀγαπῶσι, καὶ οὗτοι τὰ αἰνίγματα καὶ τὰς ἀλληγορίας καὶ τὰς μεταφορὰς τῆς μαντικῆς ἀνακλάσεις οὔσας πρὸς τὸ θνητὸν καὶ φανταστικόν, ἐπιποθοῦσι κἂν τὴν αἰτίαν μὴ ἱκανῶς πύθωνται τῆς μεταβολῆς, ἀπίασι τοῦ θεοῦ καταγνόντες, οὐχ ἡμῶν οὐδʼ αὑτῶν ὡς ἀδυνάτων ὄντων ἐξικνεῖσθαι τῷ λογισμῷ πρὸς τὴν τοῦ θεοῦ διάνοιαν.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…