İçeriğe geç
Plutarkhos

Plutarkhos

Delphoi'deki E Üzerine

Περὶ τοῦ Εἶ τοῦ ἐν Δελφοῖς

1Sevgili Sarapion, geçenlerde fena olmayan birkaç dizeye rastladım. Dikaiarkhos bunları Euripides'in Arkhelaos'a söylediğini düşünür:

Yoksulum, zengine armağan vermek istemem;
akılsız sanmayasın beni, verirken dileniyor da görünmeyeyim.

Gerçekten de az malından, çok malı olana küçük armağan veren kişi bir lütufta bulunmuş olmaz; karşılıksız verdiğine de inanılmayacağı için üstüne bir de kötü niyetli ve bayağı diye ün salar. Bak işte, para armağanları cömertlik ve güzellik bakımından logostan ve bilgelikten gelen armağanların ne kadar gerisinde kalır! Bunları vermek de güzeldir, verirken alanlardan karşılığını istemek de. Ben de sana, senin aracılığınla da oradaki dostlara Delphoi konuşmalarından bazılarını turfanda gibi gönderirken, sizden başka, daha çok ve daha iyi konuşmalar beklediğimi itiraf ediyorum; çünkü büyük bir şehirde yaşıyorsunuz, pek çok kitabınız ve her türden söyleşiniz var, boş vaktiniz de bizden çok.

Sevgili Apollon, kendisine danışanlara kehanet vererek yaşamla ilgili aporiaları iyileştirip çözüyor; logosla ilgili olanları ise kendisi, tabiatça filozof olan kişinin önüne koyuyor, psykhēye hakikate götüren bir istek yerleştiriyor gibidir. Bu başka pek çok şeyden, özellikle de E'nin adanmasından anlaşılır. Çünkü bu harfin rastlantıyla, harfler arasında kura çekilmiş gibi, tanrının yanında tek başına baş köşeye geçmesi, kutsal adak ve seyirlik sayılması akla yakın değildir. Başlangıçta tanrı üzerine felsefe yapanlar, ya onda özel ve olağandışı bir güç gördükleri için ya da ciddiye değer başka bir şeyin simgesi olarak kullandıkları için onu benimsemiş olmalıdır.

Konu sohbetlerde sık sık ortaya atıldığında ben usulca sıyrılıp geçmiştim. Ama geçenlerde oğullarım beni yakaladı; bazı yabancılarla birlikte sıkıştırıyorlardı. Bunlar hemen Delphoi'den ayrılacaklardı, mutlaka bir şeyler duymak istiyorlardı; onları oyalamak da geri çevirmek de yakışık almazdı. Tapınağın yanına oturup bir yandan kendim araştırmaya, bir yandan onlara sormaya başladığımda, yer ve söylenenler bana çok önce, Neron'un burada bulunduğu sırada, aynı aporia yine ortaya çıkınca Ammonios'tan ve başka birkaç kişiden dinlediklerimizi hatırlattı.

1

στιχιδίοις τισὶν οὐ φαύλως ἔχουσιν, ὦ φίλε Σαραπίων, ἐνέτυχον πρῴην, ἃ Δικαίαρχος Εὐριπίδην οἴεται πρὸς Ἀρχέλαον εἰπεῖν· ʼοὐ βούλομαι πλουτοῦντι. δωρεῖσθαι πένης, μὴ μʼ ἄφρονα κρίνῃς ἢ διδοὺς αἰτεῖν δοκῶ. χαρίζεται; μὲν γὰρ οὐδὲν ὁ διδοὺς ἀπʼ ὀλίγων μικρὰ τοῖς πολλὰ κεκτημένοις, ἀπιστούμενος δʼ ἀντὶ μηδενὸς διδόναι κακοηθείας καὶ ἀνελευθερίας προσλαμβάνει δόξαν. ὅρα δὴ ὅσον ἐλευθεριότητι καὶ κάλλει τὰ χρηματικὰ δῶρα λείπεται τῶν ἀπὸ λόγου σοφίας, ἃ καὶ διδόναι καλόν ἐστι καὶ διδόντας ἀνταιτεῖν ὅμοια παρὰ τῶν λαμβανόντων. ἐγὼ γοῦν πρὸς σὲ καὶ διὰ σὲ τοῖς αὐτόθι φίλοις τῶν Πυθικῶν λόγων ἐνίους ὥσπερ ἀπαρχὰς; ἀποστέλλων, ὁμολογῶ προσδοκᾶν ἑτέρους καὶ πλείονας καὶ βελτίονας παρʼ ὑμῶν, ἅτε δὴ καὶ πόλει χρωμένων μεγάλῃ καὶ σχολῆς μᾶλλον ἐν βιβλίοις πολλοῖς καὶ παντοδαπαῖς διατριβαῖς εὐπορούντων. ὁ δʼ οὖν φίλος Ἀπόλλων ἔοικε τὰς μὲν περὶ τὸν βίον ἀπορίας ἰᾶσθαι καὶ διαλύειν θεμιστεύων τοῖς χρωμένοις, τὰς δὲ περὶ τὸν λόγον αὐτὸς ἐνιέναι καὶ προβάλλειν τῷ φύσει φιλοσόφῳ, τῆ ψυχῇ ὄρεξιν ἐμποιῶν ἀγωγὸν ἐπὶ τὴν ἀλήθειαν, ὡς ἄλλοις τε πολλοῖς δῆλόν ἐστι καὶ τῇ τοῦ Ε καθιερώσει. τοῦτο γὰρ εἰκὸς οὐ κατὰ τύχην οὐδʼ οἷον ἀπὸ κλήρου τῶν γραμμάτων μόνον ἐν προεδρίᾳ παρὰ τῷ θεῷ γενέσθαι καὶ λαβεῖν ἀναθήματος τάξιν ἱεροῦ καὶ θεάματος ἀλλʼ ἢ δύναμιν αὐτοῦ κατιδόντας ἰδίαν καὶ περιττὴν ἢ συμβόλῳ χρωμένους πρὸς ἕτερόν τι τῶν ἀξίων σπουδῆς τοὺς ἐν ἀρχῇ περὶ τὸν θεὸν φιλοσοφήσαντας, οὕτω προσέσθαι. πολλάκις οὖν ἄλλοτε τὸν λόγον ἐν τῇ σχολῇ προβαλλόμενον ἐκκλίνας ἀτρέμα καὶ παρελθὼν, ἔναγχος ὑπὸ τῶν υἱῶν ἐλήφθην ξένοις τισὶ συμφιλοτιμούμενος, οὓς εὐθὺς ἐκ Δελφῶν ἀπαίρειν μέλλοντας οὐκ ἦν εὐπρεπὲς παράγειν οὐδὲ παραιτεῖσθαι, πάντως ἀκοῦσαί τι προθυμουμένους. ὡς δὲ καθίσας παρὰ τὸν νεὼν τὰ μὲν αὐτὸς ἠρξάμην ζητεῖν, τὰ δʼ ἐκείνους ἐρωτᾶν, ὑπὸ τοῦ τόπου καὶ τῶν λόγων αὐτῶν · ἃ πάλαι ποτὲ καθʼ ὃν καιρὸν ἐπεδήμει Νέρων ἠκούσαμεν Ἀμμωνίου καί τινων ἄλλων διεξιόντων, ἐνταῦθα τῆς αὐτῆς ἀπορίας ὁμοίως ἐμπεσούσης.

2Tanrının kâhin olduğu kadar filozof da olduğu konusunda, Ammonios'un adlarının her birini buna göre yorumlaması herkese doğru görünmüştü. Öğrenmeye ve soruşturmaya başlayanlar için Pythios'tur, demişti; hakikatin bir kısmı kendilerine açılıp görünmeye başlayanlar için Delios ve Phanaios; epistēmēye sahip olanlar için Ismenios; birbirleriyle konuşup felsefe yapmanın zevkini sürenler için de Leskhenorios'tur.

Felsefe yapmanın aramak, aramanın da hayret etmek ve aporiaya düşmek olduğunu söylemişti. Bu yüzden tanrıyla ilgili pek çok şeyin bilmecelerle gizlenmesi, "niçin" sorusunu soran bir logosa ve sebebin öğretilmesine ihtiyaç duyması doğaldı. Örneğin ölümsüz ateşte oraya yalnız çam ve defne odunu yakılması ve tütsülenmesi; her yerde üç sanılan Moiraların burada iki olarak dikilmesi; hiçbir kadının kehanet yerine yaklaşamaması; üç ayak meselesi ve bunun gibi şeyler. Bunlar büsbütün logossuz ve cansız olmayanları inceleyip dinlemeye ve tartışmaya çağıran yemlerdir.

"Şu yazıtlara da bak," demişti, "'Kendini bil' ve 'Hiçbir şeyde aşırıya kaçma'. Ne çok felsefi araştırmayı harekete geçirmiş, her birinden tohumdan biter gibi ne çok logos bitmiştir! Şimdi aradığımız şeyin de bunlardan hiçbiri kadar az logos üreteceğini sanmıyorum."

2

ὅτι μὲν γὰρ οὐχ ἧττον ὁ θεὸς φιλόσοφος ἢ μάντις, ἐδόκει πᾶσιν ὀρθῶς πρὸς τοῦτο τῶν ὀνομάτων ἕκαστον Ἀμμώνιος τίθεσθαι καὶ διδάσκειν, ὡς Πύθιος μέν ἐστι τοῖς ἀρχομένοις μανθάνειν καὶ διαπυνθάνεσθαι· Δήλιος δὲ καὶ Φαναῖος οἷς ἤδη τι δηλοῦται καὶ ὑποφαίνεται τῆς ἀληθείας· Ἰσμήνιος δὲ τοῖς ἔχουσι τὴν ἐπιστήμην, καὶ Λεσχηνόριος ὅταν ἐνεργῶσι καὶ ἀπολαύωσι χρώμενοι τῷ διαλέγεσθαι καὶ φιλοσοφεῖν πρὸς ἀλλήλους. ἐπεὶ δὲ τοῦ φιλοσοφεῖν ἔφη τὸ ζητεῖν τὸ · θαυμάζειν καὶ ἀπορεῖν, εἰκότως τὰ πολλὰ τῶν περὶ τὸν θεὸν ἔοικεν αἰνίγμασι κατακεκρύφθαι, καὶ λόγον τινὰ ποθοῦντα διὰ τί καὶ διδασκαλίαν τῆς αἰτίας· οἷον ἐπὶ τοῦ πυρὸς τοῦ ἀθανάτου, τὸ κάεσθαι μόνον αὐτόθι τῶν, ξύλων ἐλάτην καὶ δάφνην ἐπιθυμιᾶσθαι, καὶ τὸ δύο Μοίρας ἱδρῦσθαι πανταχοῦ τριῶν νομιζομένων, τὸ μηδεμιᾷ γυναικὶ πρὸς τὸ χρηστήριον εἶναι προσελθεῖν· καὶ τὸ τοῦ τρίποδος, καὶ ὅσα τοιαῦτα, τοῖς μὴ παντάπασιν ἀλόγοις καὶ ἀψύχοις ὑφειμένα δελεάζει καὶ παρακαλεῖ πρὸς τὸ σκοπεῖν τι καὶ ἀκούειν καὶ διαλέγεσθαι περὶ αὐτῶν. ὅρα δὲ καὶ ταυτὶ τὰ προγράμματα, τὸ γνῶθι σαυτόν καὶ τὸ μηδὲν ἄγαν, ὅσας ζητήσεις κεκίνηκε φιλοσόφους καὶ ὅσον λόγων πλῆθος ἀφʼ ἑκάστου καθάπερ ἀπὸ σπέρματος ἀναπέφυκεν · ὧν οὐδενὸς ἧττον οἶμαι γόνιμον λόγων εἶναι τὸ νῦν ζητούμενον.

3Ammonios bunları söyleyince kardeşim Lamprias şöyle dedi: "Bizim duyduğumuz açıklama basit ve pek kısadır. Bilgeler (bazıları onlara sofist de der) aslında beş kişiymiş: Khilon, Thales, Solon, Bias ve Pittakos. Ama Lindos tiranı Kleobulos ile sonra Korintlili Periandros, aretēden ve bilgelikten hiç payları olmadığı hâlde, güçleri, dostları ve lütuflarıyla ünü zorla alıp bilgeler adına sızmışlar, bilgelerin sözlerine benzer bazı özdeyişler ve sözler çıkarıp Yunanistan'a yaymışlar. Bilgeler buna kızmış, ama bu sahtekârlığı açığa vurmak ya da ün uğruna güçlü adamlarla açıkça düşmanlaşıp çekişmek istememişler. Burada kendi aralarında toplanıp konuşmuşlar ve harflerden, sırada beşinci olan ve sayı olarak beşi gösteren harfi adamışlar. Böylece kendilerinin beş olduğuna tanrıyı şahit tutmuş, altıncı ve yedinciyi kendilerine yakıştırmayıp reddetmişler. Bunun boş söz olmadığını, tapınaktakileri dinleyen anlar: Altın E'ye Caesar'ın karısı Livia'nın, bronz E'ye Atinalıların E'si derler; ilk ve en eski olana, aslı tahta olan E'ye ise hâlâ 'Bilgelerin E'si' derler, çünkü bir kişinin değil, hepsinin ortak adağıdır."

3

εἰπόντος δὲ ταῦτα τοῦ Ἀμμωνίου; Λαμπρίας ὁ ἀδελφὸς εἶπε καὶ μὴν ὃν ἡμεῖς ἀκηκόαμεν λόγον ἁπλοῦς τίς ἐστι καὶ κομιδῇ βραχύς. λέγουσι γὰρ ἐκείνους; τοὺς σοφοὺς ὑπʼ ἐνίων δὲ σοφιστὰς προσαγορευθέντας αὐτοὺς μὲν εἶναι πέντε, Χίλωνα καὶ Θαλῆν καὶ Σόλωνα καὶ Βίαντα καὶ Πιττακόν· ἐπεὶ δὲ Κλεόβουλος ὁ Λινδίων τύραννος, εἶτα Περίανδρος ὁ Κορίνθιος, οὐδὲν αὐτοῖς ἀρετῆς μετὸν οὐδὲ σοφίας, ἀλλὰ δυνάμει καὶ φίλοις καὶ χάρισι καταβιαζόμενοι τὴν δόξαν, ἐνέβαλον εἰς τοὔνομα τῶν σοφῶν καί τινας γνώμας καὶ λόγους ἐξέπεμπον καὶ διέσπειρον εἰς τὴν Ἑλλάδα τοῖς ὑπʼ ἐκείνων λεγομένοις ὁμοίους· δυσχεράναντας ἄρα τοὺς ἄνδρας ἐξελέγχειν μὲν οὐκ ἐθέλειν τὴν ἀλαζονείαν οὐδὲ φανερῶς ὑπὲρ δόξης ἀπεχθάνεσθαι καὶ διαμάχεσθαι πρὸς ἀνθρώπους μέγα δυναμένους, ἐνταῦθα δὲ συνελθόντας αὐτοὺς καθʼ αὑτοὺς καὶ διαλεχθέντας ἀλλήλοις, ἀναθεῖναι τῶν γραμμάτων ὃ τῇ τε τάξει πέμπτον ἐστὶ καὶ τοῦ ἀριθμοῦ τὰ πέντε δηλοῖ, μαρτυρομένους μὲν ὑπὲρ αὑτῶν πρὸς τὸν θεὸν ὅτι πέντʼ εἰσί, τὸν δʼ ἕβδομον καὶ τὸν ἕκτον ἀποποιουμένους καὶ ἀποβάλλοντας ὡς οὐ προσήκοντας αὑτοῖς· ὅτι δʼ οὐκ ἀπὸ σκοποῦ ταῦτα λέγεται, γνοίη τις ἂν ἀκούσας τῶν κατὰ τὸ ἱερὸν τὸ μὲν χρυσοῦν Λιβίοις τῆς Καίσαρος γυναικὸς ὀνομαζόντων, τὸ δὲ χαλκοῦν Ἀθηναίων τὸ δὲ πρῶτον καὶ παλαιότατον τῇ δʼ οὐσίᾳ ξύλινον ἔτι νῦν τῶν σοφῶν καλοῦσιν, ὡς οὐχ ἑνὸς ἀλλὰ κοινὸν ἀνάθημα πάντων γενόμενον.

4Ammonios usulca gülümsedi; Lamprias'ın bunu kendi kanaati olarak tuttuğunu, sorumluluktan kurtulmak için başkalarından duyduğu bir hikâye gibi anlattığını sezmişti. Oradakilerden biri de bunun, geçenlerde o Keldani yabancının saçmaladıklarına benzediğini söyledi: Harflerden yedisi kendi sesini çıkarır, gökte de yedi yıldız kendi başına, bağımsız bir hareketle hareket eder; E ünlüler içinde baştan ikincidir, Güneş de gezegenler içinde Ay'dan sonra ikinci; Apollon'u da hemen hemen bütün Yunanlılar Güneş'le bir sayar. "Ama bütün bunlar," dedi, "falcı tezgâhından ve kapı önü gevezeliğinden ibaret."

Lamprias, göründüğü kadarıyla, farkına varmadan tapınak görevlilerini kendi sözüne karşı kışkırtmıştı. Çünkü onun söylediğini Delphoililerden kimse bilmiyordu. Onlar da rehberlerin anlattığı yaygın kanaati ortaya attılar: Harfin şeklinin ya da sesinin değil, yalnız adının bir simge taşıdığını söylediler.

4

ὁ μὲν οὖν Ἀμμώνιος ἡσυχῆ διεμειδίασεν, ὑπονοήσας ἰδίᾳ τὸν Λαμπρίαν δόξῃ κεχρῆσθαι, πλάττεσθαι δʼ, ἱστορίαν καὶ ἀκοὴν ἑτέρων πρὸς τὸ ἀνυπεύθυνον. ἕτερος δέ τις ἔφη τῶν παρόντων, ὡς ὅμοια ταῦτʼ ἐστὶν οἷς πρῴην ὁ Χαλδαῖος ἐφλυάρει ξένος, ἑπτὰ μὲν εἶναι τὰ φωνὴν ἰδίαν ἀφιέντα τῶν γραμμάτων, ἑπτὰ δὲ τοὺς κίνησιν αὐτοτελῆ καὶ ἀσύνδετον ἐν οὐρανῷ κινουμένους ἀστέρας εἶναι δὲ τῇ τάξει δεύτερον τὸ τʼ Ε τῶν φωνηέντων ἀπʼ ἀρχῆς καὶ τὸν ἥλιον ἀπὸ σελήνης τῶν πλανήτων· ἡλίῳ δʼ Ἀπόλλωνα τὸν αὐτὸν ὡς ἔπος εἰπεῖν πάντας Ἕλληνας νομίζειν. ἀλλὰ ταυτὶ μέν ἔφη παντάπασιν ἐκ πίνακος καὶ πυλαίας. ὁ δὲ Λαμπρίας ἔλαθεν, ὡς ἔοικε, τοὺς ἀφʼ ἱεροῦ κινήσας ἐπὶ τὸν αὑτοῦ λόγον. ἃ μὲν γὰρ ἐκεῖνος εἶπεν, οὐδεὶς ἐγίγνωσκε Δελφῶν· τὴν δὲ κοινὴν καὶ περιηγητικὴν δόξαν εἰς τὸ μέσον προῆγον, οὔτε τὴν ὄψιν ἀξιοῦντες οὔτε τὸν φθόγγον ἀλλὰ τοὔνομα μόνον τοῦ γράμματος ἔχειν τι σύμβολον.

5O sırada sözcülük yapan rahip Nikandros'un dediğine göre, Delphoililer şöyle düşünür: EI ("eğer"), tanrıya başvurmanın biçimi ve kalıbıdır; danışıp soruşturan herkesin sorusunda başa geçer: Eğer kazanırlarsa, eğer evlenirlerse, denize açılmak, çiftçilik yapmak, yolculuğa çıkmak yararlı olur mu? Nikandros, tanrının bilge olduğu için, "eğer" sözünden ve ondan sonra gelen önermeden hiçbir gerçek şey çıkmayacağını düşünen diyalektikçilere aldırmadığını, bu söze bağlı bütün soruları gerçek şeyler olarak anlayıp kabul ettiğini söyledi.

Ona kâhin olarak soru sormak bize özgü, tanrı olarak dua etmek de ortak olduğundan, bu harfin soru gücü kadar dilek gücünü de taşıdığını düşünürler. Çünkü dua eden herkes "keşke" (ei gar ōphelon) der; Arkhilokhos da "keşke Neobule'nin eline dokunmak nasip olsa" der. "Eithe" sözünün ikinci hecesinin de gereksiz olduğunu söylerler; tıpkı Sophron'un "çocuklara muhtaç" sözündeki ve Homeros'un "senin de gücünü çözeceğim" dizesindeki "thēn" gibi. Dilek anlamı "ei" ile yeterince verilir.

5

ἔστι γάρ ὡς ὑπολαμβάνουσι Δελφοὶ καὶ τότε προηγορῶν ἔλεγε Νίκανδρος ὁ ἱερεὺς σχῆμα καὶ μορφὴ τῆς πρὸς τὸν, θεὸν ἐντεύξεως, καὶ τάξιν ἡγεμονικὴν ἐν τοῖς ἐρωτήμασιν ἔχει τῶν χρωμένων ἑκάστοτε καὶ διαπυνθανομένων, εἰ νικήσουσιν, εἰ γαμήσουσιν, εἰ συμφέρει πλεῖν, εἰ γεωργεῖν, εἰ ἀποδημεῖν. τοῖς δὲ διαλεκτικοῖς χαίρειν ἔλεγε σοφὸς ὁ θεός, οὐδὲν οἰομένοις ἐκ τοῦ εἰ μορίου καὶ τοῦ μετʼ αὐτοῦ ἀξιώματος πρᾶγμα γίγνεσθαι, πάσας τὰς ἐρωτήσεις ὑποτεταγμένας τούτῳ καὶ νοῶν ὡς πράγματα καὶ προσιέμενος. ἐπεὶ δʼ ἴδιον τὸ ἐρωτᾶν ὡς μάντιν ἐστὶν ἡμῖν καὶ τὸ εὔχεσθαι κοινὸν ὡς πρὸς θεὸν, οὐχ ἧττον οἴονται τῆς πευστικῆς τὴν εὐκτικὴν τὸ γράμμα περιέχειν δύναμιν· εἰ γὰρ ὤφελον φησὶν ἕκαστος τῶν εὐχομένων. καὶ Ἀρχίλοχος εἰ γὰρ ὣς ἐμοὶ γένοιτο χεῖρα Νεοβούλης θιγεῖν. καὶ τοῦ εἴθε τὴν δευτέραν συλλαβὴν παρέλκεσθαί φασιν, οἷον τὸ Σώφρονος ἃμα τέκνων θην δευομένα· καὶ τὸ Ὁμηρικὸν ὥς θην καὶ σὸν ἐγὼ λύσω μένος· ἐν δὲ τῷ εἰ τὸ εὐκτικὸν καὶ ἀποχρώντως δηλοῦσθαι.

6Nikandros bunları anlatınca, dostumuz Theon'u bilirsin, Ammonios'a döndü: Bunca hakaret işitmiş diyalektiğin hâlâ söz hakkı var mı? Ammonios ona konuşup diyalektiği savunmasını söyleyince şöyle dedi: "Tanrının en büyük diyalektikçi olduğunu kehanetlerinin çoğu gösterir, çünkü belirsizlik yaratmak da çözmek de elbette aynı kişinin işidir. Ayrıca, Platon'un dediği gibi, Delos'taki sunağın iki katına çıkarılması kehaneti verildiğinde (bu, geometride en üst melekenin işidir) tanrı aslında bunu buyurmuyor, Yunanlılara geometriyle uğraşmalarını öğütlüyordu. Aynı şekilde tanrı muğlak kehanetler vererek diyalektiği büyütür ve pekiştirir, çünkü onu doğru anlayacaklar için diyalektik zorunludur.

Diyalektikte en büyük güç de elbette bu koşul bağlacındadır, çünkü en mantıklı önermeyi o biçimlendirir. Nasıl böyle olmasın? Şeylerin varlığını hayvanlar da bilir; ama bir şeyin bir şeyden çıktığını incelemeyi ve yargılamayı tabiat yalnız insana vermiştir. Gün olduğunu ve ışık bulunduğunu kurtlar, köpekler, kuşlar da elbette hisseder; ama 'gün ise ışık vardır' sözünü insandan başkası anlamaz. Çünkü öncülün ve sonucun, bunların birbirini göstermesinin, birbirine bağlanmasının, ilişkisinin ve farkının kavramına yalnız insan sahiptir; ispatlar da en temel ilkesini buradan alır.

Felsefe hakikatle ilgilidir, hakikatin ışığı ispattır, ispatın ilkesi de koşullu önermedir. Bu yüzden bunu bir arada tutan ve yaratan gücün, bilge adamlar tarafından hakikati en çok seven tanrıya adanması doğaldır. Tanrı kâhindir; kehanet tekhnēsi ise şimdiki ya da geçmiş şeylerden geleceği çıkarmaktır. Çünkü hiçbir şeyin oluşu sebepsiz, önceden bilinmesi de logossuz değildir. Olan her şey olmuşlara, olacak her şey de olanlara bağlıdır ve başlangıçtan gayeye doğru ilerleyen bir zincirle bağlanır. Bu yüzden sebepleri birbirine bağlayıp tabiata uygun olarak örmeyi bilen kişi, 'olanı, olacağı, olmuşu' önceden söyleyebilir. Homeros da önce şimdikini, sonra geleceği ve geçmişi koymakla iyi etmiştir. Çünkü koşullu önermenin gücüyle kıyas var olandan başlar: 'Bu varsa, şu ondan önce gelmiştir' ve yine 'Bu varsa, şu olacaktır.' Dediğimiz gibi, tekhnēye ve logosa özgü olan şey bir sonucun neyden çıktığını bilmektir; ek önermeyi ise his logosa verir.

Bu yüzden, ince bir söz olsa da, hakikatin üç ayağının bu logos olduğunu söylemekten çekinmem: Sonucun öncüle bağlılığını koyar, sonra öncülün var olduğunu ekler ve ispatın sonucunu çıkarır. Öyleyse Pythios, müzikten, kuğu seslerinden ve kithara nağmelerinden hoşlanıyorsa, diyalektik sevgisiyle logosun bu bölümünü, filozofların en çok ve en sık kullandığını gördüğü bölümü benimseyip sevmesine şaşılır mı? Herakles ise, henüz Prometheus'u çözmemişken, Kheiron ve Atlas'ın çevresindeki sofistlerle konuşmamışken, genç ve tam bir Boiotialıyken, diyalektiği ortadan kaldırmak ve 'birinci ise ikinci' sözüyle alay etmek için üç ayağı zorla çekip almış, bu tekhnē uğruna tanrıyla kavgaya tutuşmuş gibi görünür; oysa zamanla o da hem en iyi kâhin hem en iyi diyalektikçi olmuştur."

6

ταῦτα τοῦ Νικάνδρου διελθόντος, οἶσθα γὰρ δὴ Θέωνα τὸν ἑταῖρον, ἤρετο τὸν Ἀμμώνιον, εἰ διαλεκτικῇ παρρησίας μέτεστιν οὕτω περιυβρισμένῃ ἀκηκουίᾳ· τοῦ δʼ Ἀμμωνίου λέγειν παρακελευομένου καὶ βοηθεῖν, ἀλλʼ ὅτι μέν ἔφη διαλεκτικώτατος ὁ θεός ἐστιν, οἱ πολλοὶ τῶν χρησμῶν δηλοῦσιν τοῦ γὰρ αὐτοῦ δήπουθέν ἐστι καὶ λύειν καὶ ποιεῖν ἀμφιβολίας. ἔτι δʼ, ὥσπερ Πλάτων ἔλεγε, χρησμοῦ δοθέντος ὅπως τὸν ἐν Δήλῳ βωμὸν διπλασιάσωσιν, ὃ τῆς ἄκρας; ἕξεως περὶ γεωμετρίαν ἔργον ἐστίν, οὐ τοῦτο προστάττειν τὸν θεὸν ἀλλὰ καὶ γεωμετρεῖν διακελεύεσθαι τοῖς Ἕλλησιν · οὕτως ἄρα χρησμοὺς ἀμφιβόλους ἐκφέρων ὁ θεὸς αὔξει καὶ συνίστησι διαλεκτικὴν ὡς ἀναγκαίαν τοῖς μέλλουσιν ὀρθῶς αὐτοῦ συνήσειν. ἐν δὲ διαλεκτικῇ δήπου μεγίστην ἔχει δύναμιν ὁ συναπτικὸς οὑτοσὶ σύνδεσμος, ἅτε δὴ τὸ λογικώτατον σχηματίζων ἀξίωμα · πῶς γὰρ τοιοῦτο τὸ συνημμένον, εἴ γε τῆς μὲν ὑπάρξεως τῶν πραγμάτων ἔχει καὶ τὰ θηρία γνῶσιν, ἀκολούθου δὲ θεωρίαν καὶ κρίσιν ἀνθρώπῳ μόνῳ παραδέδωκεν ἡ φύσις; ὅτι γάρ ἡμέρα καὶ φῶς ἔστιν αἰσθάνονται δήπου καὶ λύκοι καὶ κύνες καὶ ὄρνιθες· ὅτι δʼ εἰ ἡμέρα, φῶς ἔστιν οὐδὲν ἄλλο συνίησι πλὴν ἄνθρωπος, ἡγουμένου καὶ λήγοντος ἐμφάσεώς τε καὶ συναρτήσεως τούτων πρὸς ἄλληλα καὶ σχέσεως καὶ διαφορᾶς μόνος ἔχων ἔννοιαν, ἐξ αἱ ἀποδείξεις τὴν κυριωτάτην ἀρχὴν λαμβάνουσιν. ἐπεὶ τοίνυν φιλοσοφία μέν ἐστι περὶ ἀλήθειάν ἀληθείας δὲ φῶς ἀπόδειξις ἀποδείξεως δʼ ἀρχὴ τὸ συνημμένον, εἰκότως ἡ τοῦτο συνέχουσα καὶ ποιοῦσα δύναμις ὑπὸ σοφῶν ἀνδρῶν τῷ μάλιστα τὴν ἀλήθειαν ἠγαπηκότι θεῷ καθιερώθη· καὶ μάντις μὲν ὁ θεὸς μαντικὴ δὲ τέχνη περὶ τὸ μέλλον ἐκ τῶν παρόντων ἢ παρῳχημένων. οὐδενὸς γὰρ. οὔτʼ ἀναίτιος ἡ γένεσις οὔτʼ ἄλογος ἡ πρόγνωσις· ἀλλʼ ἐπεὶ πάντα τοῖς γεγονόσι τὰ γιγνόμενα τά τε γενησόμενα τοῖς γιγνομένοις ἕπεται καὶ συνήρτηται κατὰ διέξοδον ἀπʼ ἀρχῆς εἰς τέλος περαίνουσαν, ὁ τὰς αἰτίας εἰς ταὐτὸ συνδεῖν τε πρὸς ἄλληλα καὶ συμπλέκειν φυσικῶς ἐπιστάμενος οἶδε καὶ προλέγειν τὰ τʼ ἐόντα τὰ τʼ ἐσσόμενα πρὸ τʼ ἐόντα. καὶ καλῶς Ὅμηρος πρῶτον ἔταξε τὰ παρόντα εἶτα τὸ μέλλον καὶ τὸ παρῳχημένον· ἀπὸ γὰρ τοῦ ὄντος ὁ συλλογισμὸς κατὰ τὴν τοῦ συνημμένου δύναμιν, ὡς εἰ τόδʼ ἐστί, τόδε προηγεῖται καὶ πάλιν εἰ τόδʼ ἐστί, τόδε γενήσεται τὸ γὰρ τεχνικὸν καὶ λογικὸν ὥσπερ εἴρηται γνῶσις ἀκολουθίας, τὴν δὲ πρόσληψιν ἡ αἴσθησις τῷ λόγῳ δίδωσιν. ὅθεν, εἰ καὶ γλίσχρον εἰπεῖν, οὐκ ἀποστρέψομαι τοῦτον εἶναι τὸν τῆς ἀληθείας τρίποδα τὸν λόγον, ὃς τὴν τοῦ λήγοντος πρὸς τὸ προηγούμενου ἀκολουθίαν θέμενος εἶτα προσλαβὼν τὴν ὕπαρξιν ἐπάγει τὸ συμπέρασμα τῆς ἀποδείξεως. τὸν οὖν Πύθιον, εἰ δὴ μουσικῇ θʼ ἣδεται καὶ κύκνων φωναῖς καὶ κιθάρας ψόφοις, τί θαυμαστόν ἐστι διαλεκτικῆς φιλίᾳ τοῦτʼ ἀσπάζεσθαι τοῦ λόγου τὸ μέρος καὶ ἀγαπᾶν, ᾧ μάλιστα καὶ πλείστῳ προσχρωμένους ὁρᾷ τοὺς φιλοσόφους; ὁ δʼ Ἡρακλῆς, οὔπω τὸν Προμηθέα λελυκὼς οὐδὲ τοῖς περὶ τὸν Χείρωνα καὶ Ἄτλαντα σοφισταῖς διειλεγμένος ἀλλὰ νέος ὢν καὶ κομιδῇ Βοιώτιος, ἀναιρῶν τὴν διαλεκτικὴν καὶ καταγελῶν τοῦ εἰ τὸ πρῶτον, τὸ δεύτερον ὑποσπᾶν ἔδοξε βίᾳ τὸν τρίποδα καὶ διαμάχεσθαι πρὸς τὸν θεὸν ὑπὲρ τῆς τέχνης· ἐπεὶ προϊών γε τῷ χρόνῳ καὶ οὗτος ἔοικε μαντικώτατος ὁμοῦ γενέσθαι καὶ διαλεκτικώτατος.

7Theon susunca, sanırım Atinalı Eustrophos'tu bize şöyle diyen: "Görüyor musun, Theon aslan postuna bürünmüş gibi diyalektiği nasıl hevesle savunuyor! Biz de ilahî ve insanî bütün şeyleri, tabiatları ve ilkeleri sayıya yerleştiriyor, özellikle güzel ve değerli şeylerin kılavuzu ve efendisi olarak sayıyı görüyoruz. Bu durumda bizim de susmamız yakışmaz; sevgili matematikten tanrıya bir turfanda sunmalıyız. E'nin kendi başına gücüyle, biçimiyle ya da adıyla öteki harflerden farklı olduğunu düşünmüyoruz; ama evren için büyük ve hâkim bir sayının, beşin işareti olarak değer kazanmıştır. Bilgeler de saymaya bu sayıdan ötürü 'beşlemek' demiştir." Eustrophos bunları bize şaka olsun diye söylemiyordu. O sıralar matematiğe tutkuyla bağlıydım; Akademi'ye girince her konuda "Hiçbir şeyde aşırıya kaçma" sözüne saygı gösterecektim.

7

παυσαμένου δὲ τοῦ Θέωνος, Εὔστροφον Ἀθηναῖον οἶμαι τὸν εἰπόντα εἶναι πρὸς ἡμᾶς ὁρᾷς, ὡς ἀμύνει τῇ διαλεκτικῇ Θέων προθύμως, μονονοὺ τὴν λεοντῆν ἐπενδυσάμενος; οὕτως οὐδʼ ἡμᾶς τοὺς πάντα συλλήβδην πράγματα καὶ φύσεις καὶ ἀρχὰς θείων ὁμοῦ καὶ ἀνθρωπείων ἐν ἀριθμῷ τιθεμένους, καὶ πολὺ μάλιστα τῶν καλῶν καὶ τιμίων τοῦτον ἡγεμόνα ποιουμένους καὶ κύριον, εἰκὸς ἡσυχίαν ἄγειν, ἀλλʼ ἀπάρξασθαι τῷ θεῷ τῆς φίλης μαθηματικῆς, αὐτὸ μὲν ἐφʼ ἑαυτοῦ μήτε δυνάμει μήτε μορφῇ μήτε τῷ ῥήματι τὸ Ε τῶν ἄλλων στοιχείων διαφέρειν ἡγουμένους, ὡς δὲ μεγάλου πρὸς τὰ ὅλα καὶ κυρίου σημεῖον ἀριθμοῦ τετιμῆσθαι τῆς πεμπάδος, ἀφʼ οὗ τὸ ἀριθμεῖν οἱ σοφοὶ πεμπάζειν ὠνόμαζον. ταῦτα δὲ πρὸς ἡμᾶς ἔλεγεν οὐ παίζων ὁ Εὔστροφος, ἀλλʼ ἐπεὶ τηνικαῦτα προσεκείμην τοῖς μαθήμασιν ἐμπαθῶς, τάχα δʼ ἔμελλον εἰς πάντα τιμήσειν τὸ μηδὲν ἄγαν ἐν Ἀκαδημείᾳ γενόμενος.

8Eustrophos'un aporiayı sayıyla çok güzel çözdüğünü söyledim. "Çünkü," dedim, "her sayı çift ve tek diye ayrılır. Bir ise gücüyle ikisine de ortaktır; bu yüzden eklenince tek sayıyı çift, çift sayıyı tek yapar. İki çiftin, üç tekin ilkesi sayılır; beş de bunların birbiriyle karışmasından doğar. İlklerden oluşan ilk sayı olduğu için haklı olarak değer görür ve Evlilik adını almıştır, çünkü çift sayı dişiye, tek sayı erkeğe benzer. Sayılar eşit parçalara bölününce çift sayı büsbütün ayrılır ve kendi içinde adeta alıcı bir ilke ve bir boşluk bırakır; tek sayıda ise aynı işlemden sonra bölmenin ortasında doğurgan bir parça kalır. Bu yüzden tek sayı ötekinden daha doğurgandır; karışınca hep galip gelir, hiç yenilmez: İkisinden hiçbir karışımla çift sayı çıkmaz, hepsinden tek çıkar.

Kendilerine eklenip toplandıklarında aradaki fark daha da belirginleşir. Hiçbir çift sayı çiftle birleşip tek vermemiştir; güçsüzlükten kendi türünün dışına çıkamaz, başkasını doğuramaz ve eksiktir. Tekler ise teklerle karışınca, her yönden doğurgan oldukları için, pek çok çift sayı meydana getirir. Sayıların öteki güçlerini ve farklarını şimdi tek tek ele almanın yeri değil.

Pythagoracılar, ilk erkek ile ilk dişinin birleşmesinden doğduğu için beşe Evlilik demişlerdir. Kendisiyle çarpıldıkça yine kendi içinde bittiği için ona Tabiat da denmiştir. Tabiat buğdayı tohum olarak alıp yaydığında arada pek çok şekil ve biçim yetiştirir, bunlarla işi sona götürür, en sonunda yine buğday gösterir; ilkeyi bütünün sonunda geri verir. Bunun gibi, öteki sayılar kendileriyle çarpıldıklarında artarak başka sayılarla sona erer; yalnız beş ve altı kendileriyle çarpılınca kendilerini geri getirip korurlar. Altı kere altı otuz altı, beş kere beş yirmi beş eder.

Altı bunu yalnız bir kez, kendi karesi olarak yapar. Beşte ise bu çarpmayla olduğu gibi, ayrıca ona özgü olarak toplamayla da olur: Kendine sırayla eklendikçe ya kendini ya onu verir ve bu sonsuza dek sürer. Sayı burada evreni düzenleyen ilkeyi taklit eder. Herakleitos, bu ilkenin kendinden kozmosu, kozmostan yeniden kendini ürettiğini anlatırken 'her şey ateşle, ateş her şeyle değiştirilir, tıpkı malların altınla, altının mallarla değiştirilmesi gibi' der. Bunun gibi beşin kendisiyle birleşmesi de tabiatı gereği ne eksik ne yabancı bir şey doğurur; değişimleri bellidir: Ya kendini ya onu doğurur, yani ya kendine ait olanı ya da kusursuz olanı."

8

εἶπον οὖν κάλλιστα τὸν Εὔστροφον τῷ ἀριθμῷ λύειν τὴν ἀπορίαν; ἐπεὶ γάρ ἔφην εἰς τὸ ἄρτιον νενεμημένου παντὸς ἀριθμοῦ καὶ τὸ περιττὸν τὸν ἡ μὲν μονὰς ἀμφοτέρων ἐπίκοινός ἐστι τῇ δυνάμει (διὸ καὶ προστιθεμένη τὸν μὲν περιττὸν ἀριθμὸν ἄρτιον ποιεῖ τὸν δʼ ἄρτιον περιττόν̓) ἀρχὴν δὲ τοῦ μὲν ἀρτίου τὰ δύο τοῦ δὲ περιττοῦ τὰ τρία ποιοῦνται, τὰ δὲ πέντε γεννᾶται τούτων πρὸς ἀλλήλους μιγνυμένων εἰκότως; ἔσχηκε τιμὴν πρῶτος ἐκ πρώτων ἀποτελούμενος, καὶ γάμος ἐπωνόμασται τῇ τοῦ ἀρτίου πρὸς τὸ θῆλυ περιττοῦ δʼ αὖ πρὸς τὸ ἄρρεν ὁμοιότητι· ταῖς γὰρ εἰς ἴσα τομαῖς τῶν ἀριθμῶν, ὁ μὲν ἄρτιος πάντῃ διιστάμενος ὑπολείπει τινὰ δεκτικὴν ἀρχὴν οἷον ἐν ἑαυτῷ καὶ χώραν, ἐν δὲ τῷ περιττῷ ταὐτὸ παθόντι μέσον ἀεὶ περίεστι τῆς νεμήσεως γόνιμον· ᾗ γονιμώτερός ἐστι τοῦ ἑτέρου, καὶ μιγνύμενος ἀεὶ κρατεῖ κρατεῖται δʼ οὐδέποτε γίγνεται γὰρ ἐξ ἀμφοῖν κατʼ οὐδεμίαν μῖξιν ἄρτιος ἀλλὰ κατὰ πάσας περιττός. ἔτι δὲ μᾶλλον αὐτὸς ἐπιβάλλων αὑτῷ καὶ συντιθέμενος δείκνυσι τὴν διαφορὰν ἑκάτερος· ἄρτιος μὲν γὰρ οὐδεὶς ἀρτίῳ συνελθὼν περισσὸν παρέσχεν οὐδʼ ἐξέβη τὸ οἰκεῖον ὑπʼ ἀσθενείας ἄγονος ὢν ἑτέρου καὶ ἀτελής περισσοὶ δὲ μιγνύμενοι περισσοῖς ἀρτίους πολλοὺς διὰ τὸ πάντῃ γόνιμον ἀποτελοῦσι. τὰς δʼ ἄλλας οὐκ ἄν τις ἐν καιρῷ νῦν ἐπεξίοι δυνάμεις καὶ διαφορὰς τῶν ἀριθμῶν. ὡς οὖν ἄρρενός τε τοῦ πρώτου καὶ θήλεος ὁμιλίᾳ τὰ πέντε γιγνόμενα γάμον οἱ Πυθαγόρειοι προσεῖπον. ἔστι δʼ καὶ φύσις λέλεκται τῷ περὶ αὑτὸν πολυπλασιασμῷ πάλιν εἰς ἑαυτὸν περαίνων. ὡς γὰρ ἡ φύσις λαβοῦσα πυρὸν ἐν σπέρματι καὶ χεαμένη πολλὰ μὲν ἐν μέσῳ φύει σχήματα καὶ εἴδη, διʼ ὧν ἐπὶ τέλος ἐξάγει τὸ ἔργον, ἐπὶ πᾶσι δὲ πυρὸν ἀνέδειξεν ἀποδοῦσα τὴν ἀρχὴν ἐν τῷ τέλει τοῦ παντός· οὕτω τῶν λοιπῶν ἀριθμῶν, ὅταν αὑτοὺς πολλαπλασιάσωσιν, εἰς ἑτέρους τελευτώντων τῇ αὐξήσει, μόνος ὁ τῶν πέντε καὶ ἓξ γενόμενος τοσαυτάκις αὑτοὺς ἀναφέρουσι καὶ ἀνασῴζουσιν. ἑξάκις γὰρ τὰ ἓξ τριακονταὲξ, καὶ πεντάκις τὰ πέντε εἰκοσιπέντε γίγνεται. καὶ πάλιν ὁ μὲν τῶν ἓξ ἅπαξ τοῦτο ποιεῖ καὶ μοναχῶς αὐτὸς ἀφʼ ἑαυτοῦ τετράγωνος γιγνόμενος· τῇ δὲ πεμπάδι καὶ τοῦτο μὲν συμβέβηκε κατὰ πολυαπλασιασμόν, ἰδίως δὲ τὸ κατὰ σύνθεσιν ἢ ἑαυτὴν ἢ τὴν δεκάδα ποιεῖν παρὰ μέρος ἐπιβάλλουσαν αὑτῇ, καὶ τοῦτο γίγνεσθαι μέχρι παντὸς, ἀπομιμουμένου τοῦ ἀριθμοῦ τὴν τὰ ὅλα διακοσμοῦσαν ἀρχήν. ὡς γὰρ ἐκείνην φυλάττουσαν ἐκ μὲν ἑαυτῆς τὸν κόσμον ἐκ δὲ τοῦ κόσμου πάλιν αὖ ἑαυτὴν ἀποτελεῖν πυρὸς τʼ ἀνταμείβεσθαι πάντα φησὶν ὁ Ἡράκλειτος καὶ πῦρ ἁπάντων, ὅκωσπερ χρυσοῦ χρήματα καὶ χρημάτων χρυσός· οὕτως ἡ τῆς πεμπάδος πρὸς ἑαυτὴν σύνοδος οὐδὲν οὔτʼ ἀτελὲς οὔτʼ ἀλλότριον γεννᾶν πέφυκεν, ἀλλʼ ὡρισμένας ἔχει μεταβολάς· ἢ γὰρ αὑτὴν ἢ τὴν δεκάδα γεννᾷ, τουτέστιν ἢ τὸ οἰκεῖον ἢ τὸ τέλειον.

9"Biri bunların Apollon'la ne ilgisi olduğunu sorarsa, yalnız onunla değil, Delphoi'de Apollon kadar payı olan Dionysos'la da ilgisi olduğunu söyleyeceğiz. İlahiyatçıların kimi şiirle, kimi düzyazıyla şunu söyleyip ilahilerle yücelttiğini işitiyoruz: Tanrı tabiatça yok olmaz ve ezelîdir, ama kaderin belirlediği bir irade ve logos gereği kendini değişimlere uğratır. Bazen tabiatını ateşe tutuşturur, her şeyi birbirine benzetir; bazen de biçimlerde, hâllerde ve güçlerde türlü türlü olur, şimdi olduğu gibi. O zaman adların en bilineni olan kozmos adını alır.

Daha bilge olanlar bunu çoğunluktan gizleyerek ateşe dönüşmesine, tek başınalığından ötürü Apollon, saf ve lekesizliğinden ötürü Phoibos derler. Rüzgârlara, suya, toprağa, yıldızlara, bitki ve hayvan türlerine dönüşmesini ve düzenlenmesini ise bir parçalanma ve uzuvlarına ayrılma diye örtülü olarak anlatırlar. Ona Dionysos, Zagreus, Nyktelios ve Isodaites adlarını verirler; yok oluşlar, kaybolmalar, ölümler ve yeniden doğuşlar anlatarak bu değişimlere uygun bilmeceler ve mitler kurarlar. Dionysos'a dithyrambos ezgileri söylerler; bunlar hâllerle doludur, dolaşan ve dağılan bir değişim taşır. Aiskhylos'un dediği gibi:

Karışık çığlıklı dithyrambos yaraşır
Dionysos'la birlikte dolaşmaya.

Apollon'a ise paian söylerler, düzenli ve itidalli bir musikidir. Apollon'u resim ve heykellerde yaşlanmaz ve hep genç, Dionysos'u çok biçimli ve çok şekilli yaparlar. Genel olarak birine benzerlik, düzen ve katışıksız ciddiyet, ötekine oyun, küstahlık, ciddiyet ve çılgınlıkla karışık bir düzensizlik verirler. Dionysos'u 'euhoe diye haykıran, kadınları coşturan, çılgın törenlerle çiçeklenen' diye çağırırlar; böylece her iki değişimin kendine özgü yanını pek güzel yakalarlar.

Değişimlerde devirlerin süresi eşit değildir: Doygunluk dedikleri devir daha uzun, İhtiyaç devri daha kısadır. Bu oranı gözeterek burada yılın büyük bölümünde kurbanlarda paian kullanırlar; kış başlayınca dithyrambos'u uyandırıp paian'ı susturur, üç ay boyunca Apollon yerine Dionysos'u çağırırlar. Çünkü düzenlemenin süresinin yangının süresine oranını üçe bir olarak düşünürler."

9

ἐὰν οὖν ἔρηταί τις, τί ταῦτα πρὸς τὸν Ἀπόλλωνα, φήσομεν οὐχὶ μόνον ἀλλὰ καὶ πρὸς τὸν Διόνυσον, ᾧ τῶν Δελφῶν οὐδὲν ἧττον ἢ τῷ Ἀπόλλωνι μέτεστιν. ἀκούομεν οὖν τῶν θεολόγων τὰ μὲν ἐν ποιήμασι τὰ δʼ ἄνευ μέτρου λεγόντων καὶ ὑμνούντων, ὡς ἄφθαρτος ὁ θεὸς καὶ ἀίδιος πεφυκώς, ὑπὸ δή τινος εἱμαρμένης γνώμης καὶ λόγου μεταβολαῖς ἑαυτοῦ χρώμενος, ἄλλοτε μὲν εἰς πῦρ ἀνῆψε τὴν φύσιν πάνθʼ ὁμοιώσας πᾶσιν, ἄλλοτε δὲ παντοδαπὸς ἔν τε μορφαῖς καὶ ἐν πάθεσι καὶ δυνάμεσι διαφόροις γιγνόμενος, ὡς γίγνεται νῦν, κόσμος ὀνομάζεται δὲ τῷ γνωριμωτάτῳ τῶν ὀνομάτων. κρυπτόμενοι δὲ τοὺς πολλοὺς οἱ σοφώτεροι τὴν μὲν εἰς πῦρ μεταβολὴν Ἀπόλλωνά τε τῇ μονώσει Φοῖβόν τε τῷ καθαρῷ καὶ ἀμιάντῳ καλοῦσι. τῆς δʼ εἰς πνεύματα καὶ ὓδωρ καὶ γῆν καὶ ἄστρα καὶ φυτῶν ζῴων τε γενέσεις τροπῆς αὐτοῦ καὶ διακοσμήσεως τὸ μὲν πάθημα καὶ τὴν μεταβολὴν διασπασμόν τινα καὶ διαμελισμὸν αἰνίττονται· Διόνυσον δὲ καὶ Ζαγρέα καὶ Νυκτέλιον καὶ Ἰσοδαίτην αὐτὸν ὀνομάζουσι, καὶ φθοράς τινας καὶ ἀφανισμοὺς οἱ τὰς ἀποβιώσεις καὶ παλιγγενεσίας, οἰκεῖα ταῖς εἰρημέναις μεταβολαῖς αἰνίγματα καὶ μυθεύματα περαίνουσι· καὶ ᾅδουσι τῷ μὲν διθυραμβικὰ μέλη παθῶν μεστὰ καὶ μεταβολῆς πλάνην τινὰ καὶ διαφόρησιν ἐχούσης· μιξοβόαν γὰρ Αἰσχύλος φησὶ πρέπει διθύραμβον ὁμαρτεῖν σύγκωμον Διονύσῳ; τῷ δὲ παιᾶνα, τεταγμένην καὶ σώφρονα μοῦσαν. ἀγήρων τε τοῦτον ἀεὶ καὶ νέον ἐκεῖνον δὲ πολυειδῆ καὶ πολύμορφον ἐν γραφαῖς καὶ πλάσμασι δημιουργοῦσι· καὶ ὅλως τῷ μὲν ὁμοιότητα καὶ τάξιν καὶ σπουδὴν ἄκρατον, τῷ δὲ μεμιγμένην τινὰ παιδιᾷ καὶ ὕβρει καὶ σπουδῇ καὶ μανίᾳ προσφέροντες ἀνωμαλίαν, εὔιον ὀρσιγύναικα μαινομέναις Διόνυσον ἀνθέοντα τιμαῖς ἀνακαλοῦσιν, οὐ φαύλως ἑκατέρας μεταβολῆς τὸ οἰκεῖον λαμβάνοντες. ἐπεὶ δʼ οὐκ ἴσος τῶν περιόδων ἐν ταῖς μεταβολαῖς χρόνος, ἀλλὰ μείζων ὁ τῆς ἑτέρας ἣν κόρον· καλοῦσιν, ὁ δὲ τῆς χρησμοσύνης ἐλάττων, τὸ κατὰ λόγον τηροῦντες ἐνταῦθα τὸν μὲν ἄλλον ἐνιαυτὸν παιᾶνι χρῶνται περὶ τὰς θυσίας, ἀρχομένου δὲ χειμῶνος ἐπεγείραντες διθύραμβον τὸν δὲ παιᾶνα καταπαύσαντες, τρεῖς μῆνας ἀντʼ ἐκείνου τοῦτον κατακαλοῦνται τὸν θεὸν · ὅπερ τρία πρὸς ἕν, τοῦτο τὴν διακόσμησιν οἰόμενοι χρόνῳ πρὸς τὴν ἐκπύρωσιν εἶναι.

10"Ama bu konu gereğinden fazla uzadı. Açık ki beşi bu tanrıya bağlıyorlar: Beş bazen ateş gibi kendini, bazen kozmos gibi kendinden onu yapar. Tanrıya en hoş gelen musikiye bu sayının payı olmadığını da düşünmüyoruz. Çünkü ahenk biliminin işinin çoğu, denilebilir ki, uyumlarla ilgilidir. Bunların beş olduğunu, daha çok olmadığını logos ortaya koyar; bunu teller ve delikler üzerinde hisle, logossuzca avlamak isteyene de gösterir. Hepsi sayı oranlarından doğar: Dörtlünün oranı 4/3, beşlinin 3/2, oktavın 2/1, oktav artı beşlinin 3/1, iki oktavın 4/1'dir. Ahenkçilerin bunlara ekledikleri 'oktav artı dörtlü' ölçünün dışına çıkar, kabul etmeye değmez; bu, kanun yerine geçen logosu bırakıp kulağın logossuzluğunu memnun etmek olur.

Beş tetrakordun yerlerini ve (ister ton, ister tarz, ister harmonia densin) ilk beş makamı bir yana bırakalım; bunların gerilip gevşetilmesiyle az çok farkla öteki pest ve tiz sesler elde edilir. Aralıklar çok, hatta sonsuz olduğu hâlde ezgiye girenler yalnız beş değil midir: çeyrek ton, yarım ton, tam ton, bir buçuk ton ve iki ton? Tizlik ve peslikle sınırlanan, bundan daha küçük ya da daha büyük başka hiçbir aralık ezgiye girmez."

10

ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἱκανοῦ καιροῦ μᾶλλον ἀπομεμήκυνται· δῆλον δʼ ὅτι συνοικειοῦσιν αὐτῷ τὴν πεμπάδα, νῦν μὲν αὐτὴν ἑαυτὴν ὡς τὸ πῦρ αὖθις δὲ τὴν δεκάδα ποιοῦσαν ἐξ ἑαυτῆς ὡς τὸν κόσμον. τῆς δὲ δὴ μάλιστα κεχαρισμένης τῷ θεῷ μουσικῆς οὐκ οἰόμεθα τούτῳ τῷ ἀριθμῷ· μετεῖναι; τὸ γὰρ πλεῖστον ὡς ἔνι εἰπεῖν ἔργον ἁρμονικῆς περὶ τὰς συμφωνίας ἐστίν. αὗται δʼ ὅτι πέντε καὶ οὐ πλείους, ὁ λόγος ἐξελέγχει τὸν ἐν χορδαῖς καὶ τρυπήμασι ταῦτα θηρᾶν ἀλόγως τῇ αἰσθήσει βουλόμενον. πᾶσαι γὰρ ἐν λόγοις τὴν γένεσιν ἀριθμῶν λαμβάνουσιν· καὶ λόγος ἐστὶ τῆς μὲν διὰ τεσσάρων ἐπίτριτος, τῆς δὲ διὰ πέντε ἡμιόλιος, διπλάσιος δὲ τῆς διὰ πασῶν, τῆς δὲ διὰ πασῶν καὶ διὰ πέντε τριπλάσιος, τῆς δὲ δὶς διὰ πασῶν τετραπλάσιος. ἣν δὲ ταύταις ἐπεισάγουσιν οἱ ἁρμονικοὶ διὰ πασῶν καὶ διὰ τεσσάρων ὀνομάζοντες, ἔξω μέτρου βαίνουσαν, οὐκ ἄξιόν ἐστι δέχεσθαι, τῆς ἀκοῆς τῷ ἀλόγῳ παρὰ τὸν λόγον ὥσπερ νόμον χαριζομένους. ἵνα τοίνυν ἀφῶ πέντε τετραχόρδων θέσεις, καὶ πέντε τοὺς πρώτους, εἴτε τόνους ἢ τρόπους; εἴθʼ ἁρμονίας χρὴ καλεῖν, ὧν ἐπιτάσει καὶ ὑφέσει τρεπομένων κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον αἱ λοιπαὶ βαρύτητές εἰσι καὶ ὀξύτητες ἆρʼ οὐχὶ πολλῶν, μᾶλλον δʼ ἀπείρων διαστημάτων ὄντων, τὰ μελῳδούμενα μόνα πέντʼ ἐστί, δίεσις καὶ ἡμιτόνιον καὶ τόνος καὶ τριημιτόνιον καὶ δίτονον, ἄλλο δʼ οὐδὲν οὔτε μικρότερον οὔτε μεῖζον ἐν φωναῖς χωρίον ὀξύτητι καὶ βαρύτητι περατούμενον μελῳδητόν ἐστι;

11"Bunun gibi başka pek çok şeyi geçip," dedim, "Platon'u tanık getireceğim. O, tek bir kozmostan söz ederken, bundan başka kozmoslar varsa ve yalnız bu değilse hepsinin beş olduğunu, daha çok olmadığını söyler. Aristoteles'in de düşündüğü gibi bu kozmos tek ve biricik olsa bile, bir bakıma beş kozmostan oluşmuş ve uyumla birleşmiştir. Biri toprağın, biri suyun, üçüncüsü ateşin, dördüncüsü havanın kozmosudur. Beşincisine kimi gök, kimi ışık, kimi esir, kimi de beşinci ousia der; cisimler içinde daire çizerek dönmek yalnız bu ousianın tabiatına uygundur, zorunluluktan ya da başka bir yolla olmaz. Platon tabiattaki en güzel ve en kusursuz beş şekli, piramidi, küpü, oktahedronu, ikosahedronu ve dodekahedronu da görerek her birini kendine uygun olana vermiştir."

11

πολλὰ δʼ ἄλλα τοιαῦτʼ ἔφην ἐγὼ παρελθὼν τὸν Πλάτωνα προσάξομαι λέγοντα κόσμον ἕνα, ὡς εἴπερ εἰσὶ παρὰ τοῦτον ἕτεροι καὶ μὴ μόνος οὗτος εἷς, πέντε τοὺς πάντας ὄντας καὶ μὴ πλείονας. μὴν ἀλλὰ κἂν εἷς οὗτος μονογενής, ὡς οἴεται καὶ Ἀριστοτέλης, τρόπον τινὰ καὶ τοῦτον ἐκ πέντε συγκείμενον κόσμων καὶ συνηρμοσμένον εἶναι· ὧν ὁ μὲν ἐστι γῆς ὁ δʼ ὕδατος, τρίτος δὲ πυρὸς καὶ τέταρτος ἀέρος· τὸν δὲ πέμπτον οὐρανὸν οἱ δὲ φῶς οἱ δʼ αἰθέρα καλοῦσιν, οἱ δʼ αὐτὸ τοῦτο πέμπτην οὐσίαν, τὸ κύκλῳ περιφέρεσθαι μόνῃ τῶν σωμάτων κατὰ φύσιν ἐστίν, οὐκ ἐξ ἀνάγκης οὔτʼ ἄλλως συμβεβηκὸς δὴ καὶ τὰ πέντε καὶ κάλλιστα καὶ τελεώτατα σχήματα τῶν ἐν τῇ φύσει κατανοήσας, πυραμίδα καὶ κύβον καὶ ὀκτάεδρον καὶ εἰκοσάεδρον καὶ δωδεκάεδρον, ἕκαστον οἰκείως ἑκάστῳ προσένειμεν.

12"Hislerin güçlerini de sayıca eşit oldukları için o ilk şeylere bağlayanlar vardır. Dokunmanın direnen ve topraksı olduğunu, tatmanın da tadılanların keyfiyetlerini nem yoluyla aldığını görürler. Hava işitmede çarpılınca ses ve gürültü olur. Kalan ikisinden koku, koklamanın payına düşer; buhar olduğu ve ısıyla doğduğu için ateşlidir. Görme ise esir ve ışıkla akrabalığı sayesinde onlarla birlikte parlar; ikisinin aynı hâldeki karışımı ve birleşmesi olur. Ne hayvanda başka bir his, ne kozmosta başka yalın ve karışımsız bir tabiat vardır. Öyle görünüyor ki beşin beşe harika bir dağılımı ve uyumu gerçekleşmiştir."

12

εἰσὶ δʼ οἳ καὶ τὰς τῶν αἰσθήσεων δυνάμεις ἰσαρίθμους οὔσας τοῖς πρώτοις ἐκείνοις συνοικειοῦσι, τὴν μὲν ἁφὴν ὁρῶντες ἀντίτυπον οὖσαν καὶ γεώδη, τὴν δὲ γεῦσιν ὑγρότητι τῶν γευστῶν τὰς ποιότητας προσιεμένην. ἀὴρ δὲ πληγεὶς ἐν ἀκοῇ γίγνεται φωνὴ καὶ ψόφος. δυεῖν δὲ τῶν λοιπῶν ὀσμὴ μέν, ἣν ἡ ὄσφρσις εἴληχεν, ἀναθυμίασις οὖσα καὶ γεννωμένη θερμότητι πυρῶδές ἐστιν· αἰθέρι δὲ καὶ φωτὶ διὰ συγγένειαν διαλαμπούσης τῆς ὄψεως γίγνεται κρᾶσις ἀμφοῖν ὁμοιοπαθὴς καὶ σύμπηξις. ἄλλην δʼ οὔτε τὸ ζῷον αἴσθησιν οὔτε ὁ κόσμος ἔχει φύσιν ἁπλῆν καὶ ἄμικτον ἀλλὰ θαυμαστή τις, ὡς ἔοικε, διανομὴ γέγονε τῶν πέντε πρὸς τὰ πέντε καὶ σύλληξις.

13Sonra bir an durup ara verdim. "Eustrophos," dedim, "başımıza ne geldi! Neredeyse Homeros'u atlıyorduk. Oysa kozmosu ilk kez beş paya ayıran odur: Ortadaki üçünü üç tanrıya vermiş, uçlardaki ikisini, aşağıdakilerin sınırı olan yeri ve yukarıdakilerin sınırı olan Olympos'u ortak ve paylaşılmamış bırakmıştır. Ama sözü, Euripides'in dediği gibi, geri getirmek gerekir. Dördü yüceltenler de fena öğretmiyor: Her cisim onun oranıyla oluşur. Çünkü her katı, uzunluk ve genişliğe derinlik eklenince ortaya çıkar. Uzunluktan önce, birliğe karşılık gelen nokta vardır. Genişliksiz uzunluğa çizgi denir, bu da ikidir. Çizginin genişliğe doğru hareketi, üçte yüzeyi oluşturur. Bunlara derinlik eklenince büyüme dörtte katıya ulaşır.

Herkesin gördüğü gibi dört, tabiatı buraya kadar getirir, cismi tamamlayıp dokunulur ve direnen bir kütle sağlar, sonra onu en büyük şeyden yoksun bırakır. Çünkü cansız olan, kısacası, öksüz ve eksiktir, psykhē onu kullanmadıkça hiçbir işe yaramaz. Psykhēyi yerleştiren hareket ya da durum ise beş yoluyla gerçekleşen bir değişimdir; tabiata kusursuzluğu verir. Canlı cansızdan ne kadar değerliyse, onun oranı da dördünkünden o kadar üstündür. Dahası, beşin ölçüsü ve gücü daha da üstün gelerek canlının sınırsız türe yayılmasına izin vermemiş, bütün canlılara beş idea vermiştir: tanrılar, daimōnlar, kahramanlar, sonra dördüncü olarak insan soyu, en son ve beşinci olarak da logossuz ve hayvansı olan. Psykhēyi de tabiatına göre bölersen, ilki ve en siliği besleyici kısmıdır, ikincisi hisseden kısmı, sonra arzulayan, ondan sonra thymos sahibi kısmı. Logos yetisine ulaşıp tabiatı tamamlayınca, beşincide, en tepede durur."

13

ἅμα δέ πως ἐπιστήσας καὶ διαλιπών οἷον εἶπον ὦ Εὔστροφε, πεπόνθαμεν, ὀλίγου παρελθόντες τὸν Ὅμηρον, ὡς οὐχὶ πρῶτον εἰς πέντε νείμαντα μερίδας τὸν κόσμον, ὃς τὰς μὲν ἐν μέσῳ τρεῖς ἀποδέδωκε τοῖς τρισὶ θεοῖς, δύο δὲ τὰς ἄκρας ὄλυμπον καὶ γῆν, ὧν ἡ μέν ἐστι τῶν κάτω πέρας ἡ δὲ τῶν ἄνω, κοινὰς καὶ ἀνεμήτους ἀφῆκεν. ἀλλʼ ἀνοιστέος ὁ λόγος ὡς Εὐριπίδης φησίν. οἱ γὰρ τὴν τετράδα σεμνύναντες οὐ φαύλως διδάσκουσιν, ὅτι τῷ ταύτης λόγῳ πᾶν σῶμα γένεσιν ἔσχηκεν. ἐπεὶ γὰρ ἐν μήκει καὶ πλάτει βάθος λαβόντι πᾶν τὸ στερεόν ἐστι, καὶ μήκους μὲν προϋφίσταται στιγμὴ κατὰ μονάδα ταττομένη, μῆκος δʼ ἀπλατὲς ἡ γραμμὴ καλεῖται καὶ μῆκος ἐστιν, ἡ δʼ ἐπὶ πλάτος γραμμῆς κίνησις ἐπιφανείας γένεσιν ἐν τριάδι παρέσχε, βάθους δὲ τούτοις προσγενομένου διὰ τεττάρων εἰς στερεὸν ἡ αὔξησις προβαίνει· παντὶ δῆλον, ὅτι μέχρι δεῦρο τὴν φύσιν ἡ τετρὰς προαγαγοῦσα, μέχρι τοῦ σῶμα τελειῶσαι καὶ παρασχεῖν ἁπτὸν ὄγκον καὶ ἀντίτυπον, εἶτʼ ἀπολέλοιπεν ἐνδεᾶ τοῦ μεγίστου. τὸ γὰρ ἄψυχον ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν ὀρφανὸν καὶ ἀτελὲς καὶ πρὸς οὐδʼ ὁτιοῦν, μὴ χρωμένης ψυχῆς, ἐπιτήδειον· ἡ δὲ τὴν ψυχὴν ἐμποιοῦσα κίνησις ἢ διάθεσις, μεταβολῇ διὰ πέντε γιγνομένη, τῇ φύσει τὸ τέλειον ἀποδίδωσι, καὶ τοσούτῳ κυριώτερον ἔχει τῆς τετράδος λόγον, ὅσῳ τιμῇ διαφέρει τοῦ ἀψύχου τὸ ζῷον. ἔτι δʼ ἰσχύσασα μᾶλλον ἡ τῶν πέντε συμμετρία καὶ δύναμις οὐκ εἴασεν εἰς ἄπειρα γένη προελθεῖν τὸ ἔμψυχον, ἀλλὰ πέντε τῶν ζώντων ἁπάντων ἰδέας παρέσχεν. εἰσὶ γὰρ θεοὶ δήπου καὶ δαίμονες καὶ ἥρωες καὶ μετὰ τούτους τὸ τέταρτον ἄνθρωποι γένος, ἔσχατον δὲ καὶ πέμπτον τὸ ἄλογον καὶ θηριῶδες;. ἔτι δʼ εἰ τὴν ψυχὴν αὐτὴν κατὰ φύσιν διαιροῖς, πρῶτον αὐτῆς καὶ ἀμαυρότατόν ἐστι τὸ θρεπτικὸν δεύτερον δὲ τὸ αἰσθητικὸν, εἶτα τὸ ἐπιθυμητικὸν εἶτʼ ἐπὶ τούτῳ τὸ θυμοειδές· εἰς δὲ τὴν τοῦ λογιστικοῦ δύναμιν ἐξικομένη καὶ τελεώσασα τὴν φύσιν ὥσπερ ἐν ἄκρῳ τῷ πέμπτῳ καταπέπαυται.

14"Bu sayının bunca büyük gücü olduğuna göre doğuşu da güzeldir. Daha önce anlattığımız iki ile üçten doğuşu değil, ilkenin ilk kareyle birleşerek sağladığı doğuşu kastediyorum. Çünkü her sayının ilkesi birdir, ilk kare de dörttür; beş bunlardan, adeta idea ile sınır kazanmış maddeden doğar. Bazılarının yaptığı gibi biri de haklı olarak kare sayarsak, çünkü kendi kendisinin karesidir ve kendi içinde biter, ilk iki kareden doğan beşin soyluluğunda aşılacak bir şey kalmaz."

14

τοσαύτας δὲ καὶ τηλικαύτας ἔχοντος τοῦ ἀριθμοῦ δυνάμεις, καλὴ καὶ ἡ γένεσίς ἐστιν, οὐχ ἣν ἤδη διήλθομεν, ἐκ δυάδος οὖσα καὶ τριάδος, ἀλλʼ ἣν ἡ ἀρχὴ τῷ πρώτῳ συνελθοῦσα τετραγώνῳ παρέσχεν. ἀρχὴ μὲν γὰρ ἀριθμοῦ παντὸς ἡ μονάς, τετράγωνος δὲ πρῶτος ἡ τετράς ἐκ δὲ τούτων, ὥσπερ ἰδέας καὶ ὕλης πέρας ἐχούσης, ἡ πεμπάς. εἰ δὲ δὴ καὶ τὴν μονάδα τετράγωνον ὀρθῶς ἔνιοι τίθενται, δύναμιν οὖσαν ἑαυτῆς καὶ περαίνουσαν εἰς ἑαυτήν, ἐκ δυεῖν πεφυκυῖα τῶν πρώτων τετραγώνων ἡ πεμπὰς οὐκ ἀπολέλοιπεν ὑπερβολὴν εὐγενείας.

15"En büyük şeyi ise," dedim, "söylersem korkarım Platon'umuzu sıkıştıracak; tıpkı onun, Ay'ın adıyla Anaksagoras'ın sıkıştığını söylemesi gibi, çünkü Anaksagoras Ay'ın aydınlanmaları hakkındaki çok eski bir kanaati kendine mal etmişti. Kratylos'ta bunu söylemiyor muydu?" "Elbette," dedi Eustrophos, "ama benzerliğin nerede olduğunu anlayamıyorum."

"Bilirsin ki Sofist'te en üstün ilkelerin beş olduğunu ispat eder: var olan, aynı, başka, dördüncü ve beşinci olarak da hareket ve durağanlık. Philebos'ta ise başka bir bölme yolu kullanarak birinin sınırsız, ötekinin sınır olduğunu, bunların karışımından her oluşun meydana geldiğini söyler. Karışmalarını sağlayan sebebi dördüncü tür olarak koyar; beşincisini, yani karışanların yeniden ayrılıp çözülmesini sağlayan türü de bize tahmin etmeye bırakır. Bence bunlar ötekilerin suretleri gibi söylenmiştir: var olanın sureti oluşan, hareketin sureti sınırsız, durağanlığın sureti sınır, aynının sureti karıştıran ilke, başkanın sureti de ayıran ilkedir. Bunlar ayrı şeyler olsa bile, her iki durumda da beş tür ve beş fark vardır.

Biri diyecek ki: Platon'dan önce bunu öğrenip gören biri tanrıya iki E adamıştır, her şeyin sayısının işareti ve simgesi olarak. Platon iyinin de beş türde göründüğünü fark eder: Birincisi ölçülü olan, ikincisi orantılı olan, üçüncüsü nous, dördüncüsü psykhēye ait epistēmēler, tekhnēler ve doğru kanaatler, beşincisi de varsa acıdan arınmış saf hazdır. Burada durur ve Orpheus'un şu sözünü ekler: 'Altıncı kuşakta şarkınızın düzenini bitirin.'"

15

τὸ δὲ μέγιστον ἔφην δέδια μὴ ῥηθὲν πιέζῃ τὸν Πλάτωνα ἡμῶν, ὡς ἐκεῖνος ἔλεγε πιέζεσθαι τῷ τῆς σελήνης ὀνόματι τὸν Ἀναξαγόραν, παμπάλαιον οὖσαν τινα τὴν περὶ τῶν φωτισμῶν δόξαν αὑτοῦ, ἰδίαν ποιούμενον. ἦ γὰρ οὐ ταῦτʼ εἴρηκεν ἐν Κρατύλῳ; πάνυ μὲν οὖν ὁ Εὔστροφος ἔφη, τί δʼ ὅμοιον πέφυκεν οὐ συνορῶ. καὶ μὴν οἶσθα δήπουθεν, ὅτι πέντε μὲν ἐν Σοφιστῇ τὰς κυριωτάτας· ἀποδείκνυσιν ἀρχάς, τὸ ὂν τὸ ταὐτὸν τὸ ἕτερον, τέταρτον δὲ καὶ πέμπτον ἐπὶ τούτοις κίνησιν καὶ στάσιν. ἄλλῳ δʼ αὖ τρόπῳ διαιρέσεως ἐν Φιλήβῳ χρώμενος, ἓν μὲν εἶναί φησι τὸ ἄπειρον ἕτερον δὲ τὸ πέρας· τούτων δὲ μιγνυμένων πᾶσαν συνίστασθαι γένεσιν. αἰτίαν δʼ, ὑφʼ ἧς μίγνυται, τέταρτον γένος τίθεται· καὶ πέμπτον ἡμῖν ὑπονοεῖν ἀπολέλοιπεν, ᾧ τὰ μιχθέντα πάλιν ἴσχει διάκρισιν καὶ διάστασιν. τεκμαίρομαι δὲ ταῦτʼ ἐκείνων ὥσπερ εἰκόνας λέγεσθαι, τοῦ μὲν ὄντος τὸ γιγνόμενον, κινήσεως δὲ τὸ ἄπειρον, τὸ δὲ πέρας τῆς στάσεως, ταὐτοῦ δὲ τὴν μιγνύουσαν ἀρχήν, θατέρου δὲ τὴν διακρίνουσαν. εἰ δʼ ἕτερα ταῦτʼ ἐστί, κἀκείνως ἂν εἴη καὶ οὕτως ἐν πέντε γένεσι καὶ διαφοραῖς. πυθόμενος, φήσει δή τις, ταῦτα πρότερος συνιδὼν Πλάτωνος, δύο Ε καθιέρωσε τῷ θεῷ, δήλωμα καὶ σύμβολον τοῦ ἀριθμοῦ τῶν πάντων ἀλλὰ μὴν καὶ τἀγαθὸν ἐν πέντε γένεσι φανταζόμενον κατανοήσας, ὧν πρῶτόν ἐστι τὸ μέτριον δεύτερον δὲ τὸ σύμμετρον, καὶ τρίτον ὁ νοῦς καὶ τέταρτον αἱ περὶ ψυχὴν ἐπιστῆμαι καὶ τέχναι καὶ δόξαι ἀληθεῖς, πέμπτον εἴ τις ἡδονὴ καθαρὰ καὶ πρὸς τὸ λυποῦν ἄκρατος, ἐνταῦθα λήγει τὸ Ὀρφικὸν ὑπειπών ἕκτῃ δʼ ἐν γενεῇ καταπαύσατε θεσμὸν ἀοιδῆς.

16"Bunlara ek olarak," dedim, "Nikandros ve arkadaşlarına, siz anlayanlara, kısa bir şey söyleyeyim. Yeni ayın altısında Pythia Prytaneion'a indirildiğinde üç kura atışınızın ilki beş üzerinedir: Karşılıklı olarak o üç, rahip iki atar. Öyle değil mi?" "Öyle," dedi Nikandros, "ama sebebi başkalarına söylenemez." Gülümseyerek, "Öyleyse," dedim, "tanrı biz kutsallık kazanınca hakikati öğrenmemizi sağlayıncaya kadar bu da beş lehine söylenenlere eklensin." Hatırladığım kadarıyla E'ye dair aritmetik ve matematik övgüleri böyle sona erdi.

16

ἐπὶ τούτοις ἔφην εἰρημένοις πρὸς ὑμᾶς ἓν βραχύ τοῖς περὶ Νίκανδρον ἀείσω ξυνετοῖσι τῇ γὰρ ἕκτῃ τοῦ νέου μηνὸς ὅταν κατάγῃ εἷς τὴν Πυθίαν εἰς τὸ πρυτανεῖον, ὁ πρῶτος ὑμῖν γίγνεται τῶν τριῶν κλήρων εἰς, τὰ πέντε, πρὸς ἀλλήλους ἐκείνης τὰ τρία τοῦ δὲ τὰ δύο βάλλοντες. ἦ γὰρ οὐχ οὕτως ἔχει; καὶ ὁ Νίκανδρος οὕτως εἶπεν ἡ δʼ αἰτία πρὸς ἑτέρους ἄρρητός ἐστι. οὐκοῦν ἔφην ἐγὼ μειδιάσας ἄχρι οὗ τἀληθὲς; ἡμῖν ὁ θεὸς ἱεροῖς γενομένοις γνῶναι παράσχῃ, προσκείσεται καὶ τοῦτο τοῖς ὑπὲρ τῆς πεμπάδος λεγομένοις. τοιοῦτο μὲν καὶ ὁ τῶν ἀριθμητικῶν καὶ ὁ τῶν μαθηματικῶν ἐγκωμίων τοῦ Ε λόγος, ὡς ἐγὼ μέμνημαι, πέρας ἔσχεν.

17Ammonios da felsefede matematiği en küçük bölüm saymadığı için bu sözlerden hoşlandı ve şöyle dedi: "Gençlere bu konuda çok titizce karşı çıkmaya değmez. Yalnız şu kadarını söyleyeyim: Sayıların her biri, övmek ve yüceltmek isteyenlere az malzeme sunmaz. Ötekilerden söz etmeye ne gerek var? Apollon'un kutsal yedisinin bütün güçlerini logosla gözden geçirmeden gün biter. Sonra bilge adamların yediyi baş köşeden kovup beşi tanrıya daha uygunmuş gibi adadıklarını söylersek, onları hem ortak kanuna hem de uzun zamana savaş açmış gösteririz.

Bence bu harf ne bir sayıyı, ne bir sırayı, ne bir bağlacı, ne de başka eksik bir sözcüğü anlatır. O, tanrıya yöneltilmiş kendi başına tam bir hitap ve sesleniştir; söylenir söylenmez söyleyeni tanrının gücünü düşünmeye götürür. Tanrı buraya gelen her birimizi selamlar gibi 'Kendini bil' diye karşılar; bu, 'Selam' demekten aşağı kalmaz. Biz de karşılık olarak tanrıya 'Sen varsın' (ei) deriz; ona doğru, yalansız ve yalnız ona yaraşan hitabı, varlık hitabını sunarız."

17

ὁ δʼ Ἀμμώνιος, ἅτε δὴ καὶ αὐτὸς οὐ τὸ φαυλότατον ἐν μαθηματικῇ φιλοσοφίας τιθέμενος, ἥσθη τε τοῖς λεγομένοις καὶ εἶπεν οὐκ ἄξιον πρὸς ταῦτα λίαν ἀκριβῶς ἀντιλέγειν τοῖς νέοις, πλὴν ὅτι τῶν ἀριθμῶν ἕκαστος οὐκ ὀλίγα βουλομένοις ἐπαινεῖν καὶ ὑμνεῖν παρέξει. καὶ τί δεῖ περὶ τῶν ἄλλων λέγειν; ἡ γὰρ ἱερὰ τοῦ Ἀπόλλωνος ἑβδομὰς ἀναλώσει τὴν ἡμέραν πρότερον ἢ λόγῳ τὰς δυνάμεις αὐτῆς ἁπάσας ἐπεξελθεῖν. εἶτα τῷ κοινῷ νόμῳ πολεμοῦντας ἅμα καὶ τῷ πολλῷ χρόνῳ τοὺς σοφοὺς ἀποφανοῦμεν ἄνδρας, εἰ τὴν ἑβδομάδα τῆς προεδρίας παρώσαντες τῷ θεῷ τὴν πεμπάδα καθιέρωσαν ὡς μᾶλλόν τι προσήκουσαν. οὔτʼ οὖν ἀριθμὸν οὔτε τάξιν οὔτε σύνδεσμον οὔτʼ ἄλλο τῶν ἐλλιπῶν μορίων οὐδὲν οἶμαι τὸ γράμμα σημαίνειν· ἀλλʼ ἔστιν αὐτοτελὴς τοῦ θεοῦ προσαγόρευσις καὶ προσφώνησις, ἅμα τῷ ῥήματι τὸν φθεγγόμενον εἰς ἔννοιαν καθιστᾶσα τῆς τοῦ θεοῦ δυνάμεως. ὁ μὲν γὰρ θεὸς ἕκαστον ἡμῶν ἐνταῦθα προσιόντα οἷον ἀσπαζόμενος προσαγορεύει τὸ γνῶθι σαυτόν, ὃ δὴ τοῦ χαῖρε οὐδὲν μεῖόν ἐστιν. ἡμεῖς δὲ πάλιν ἀμειβόμενοι τὸν θεὸν εἶ φαμέν, ὡς ἀληθῆ καὶ ἀψευδῆ καὶ μόνην μόνῳ προσήκουσαν τὴν τοῦ εἶναι προσαγόρευσιν ἀποδιδόντες.

18"Çünkü bizim gerçekten varlıktan hiçbir payımız yoktur. Bütün ölümlü tabiat oluş ile yok oluşun ortasındadır, kendinden yalnız silik ve kararsız bir görüntü ve sanı verir. Aklını ona dayayıp onu yakalamak istersen, suyu sıkıca kavrayınca olanın aynısı olur: Akan şeyi sıkıp bir araya toplamaya çalışırken kavradığını yitirirsin. Logos da hâllere ve değişime açık her şeydeki o çok belirgin görünüşü kovalarken kâh onun oluşuna kâh yok oluşuna kayar, kalıcı ve gerçekten var olan hiçbir şeyi tutamaz. Çünkü Herakleitos'a göre aynı nehre iki kez girilmez; ölümlü bir ousiaya da aynı hâliyle iki kez dokunulmaz. Keskin ve hızlı değişimiyle dağılır ve yeniden toplanır; daha doğrusu 'yeniden' ya da 'sonra' da değil, aynı anda oluşur ve terk eder, gelir ve gider.

Bu yüzden onun oluşan yanı varlığa ulaşmaz, çünkü oluş hiç durmaz, hiç kesilmez. Tohumdan başlayarak durmadan değişir; cenin, sonra bebek, sonra çocuk, ardından delikanlı, genç, sonra yetişkin, yaşlı, ihtiyar yapar, ilk oluşları ve yaşları sonrakilerle yok eder. Biz ise gülünç bir şekilde tek bir ölümden korkarız, oysa şimdiye dek bunca kez öldük ve ölüyoruz. Çünkü yalnız Herakleitos'un dediği gibi ateşin ölümü havanın doğuşu, havanın ölümü suyun doğuşu değildir; bu kendimizde daha da açıktır. İhtiyar doğunca yetişkin yok olur; yetişkin doğunca genç yok olmuştu, genç doğunca çocuk, çocuk doğunca bebek. Dünkü adam bugünküne ölmüştür, bugünkü de yarınkine ölüyor. Kimse kalmaz, kimse tek değildir; bir görüntünün ve ortak bir kalıbın çevresinde dolaşıp kayan maddeyle çok oluruz.

Aynı kalsaydık, nasıl olur da şimdi başka şeylerden, önceden başka şeylerden hoşlanır, zıt şeyleri sever ya da nefret eder, över ya da yererdik? Nasıl başka sözler kullanır, başka hâllere girerdik, görünüşümüz, biçimimiz, düşüncemiz aynı kalmazken? Değişmeden başka hâllere girmek akla yakın değildir; değişen de aynı kalmaz. Aynı değilse var da değildir; asıl değişen, birinden ötekine başka bir şey olmaktır. His ise var olanı bilmediğinden görüneni var sanarak aldanır."

18

Ἡμῖν μὲν γὰρ ὄντως τοῦ εἶναι μέτεστιν οὐδέν, ἀλλὰ πᾶσα θνητὴ φύσις ἐν μέσῳ γενέσεως καὶ φθορᾶς γενομένη φάσμα παρέχει καὶ δόκησιν ἀμυδρὰν καὶ ἀβέβαιον αὑτῆς· ἂν δὲ τὴν διάνοιαν ἐπερείσῃς λαβέσθαι βουλόμενος, ὥσπερ ἡ σφοδρὰ περίδραξις ὕδατος τῷ πιέζειν εἰς ταὐτὸ καὶ συνάγειν διαρρέον ἀπόλλυσι τὸ περιλαμβανόμενον, οὕτω τῶν παθητῶν καὶ μεταβλητῶν ἑκάστου τὴν ἄγαν ἐνάργειαν ὁ λόγος διώκων ἀποσφάλλεται τῇ μὲν εἰς τὸ γιγνόμενον αὐτοῦ τῇ δʼ εἰς τὸ φθειρόμενον, οὐδενὸς λαβέσθαι μένοντος οὐδʼ ὄντος ὄντως δυνάμενος. ποταμῷ γὰρ οὐκ ἔστιν ἐμβῆναι δὶς τῷ αὐτῷ καθʼ Ἡράκλειτον οὐδὲ θνητῆς οὐσίας δὶς ἅψασθαι κατὰ ἕξιν ἀλλʼ ὀξύτητι καὶ τάχει μεταβολῆς σκίδνησι καὶ πάλιν συνάγει, μᾶλλον δʼ οὐδὲ πάλιν οὐδʼ ὕστερον ἀλλʼ ἅμα συνίσταται καὶ ἀπολείπει καὶ πρόσεισι καὶ ἄπεισι, ὅθεν οὐδʼ εἰς τὸ εἶναι περαίνει τὸ γιγνόμενον αὐτῆς τῷ μηδέποτε λήγειν μηδʼ ἵστασθαι τὴν γένεσιν, ἀλλʼ ἀπὸ σπέρματος ἀεὶ μεταβάλλουσαν ἔμβρυον ποιεῖν εἶτα βρέφος εἶτα παῖδα, μειράκιον ἐφεξῆς, νεανίσκον, εἶτʼ ἄνδρα, πρεσβύτην, γέροντα, τὰς πρώτας φθείρουσαν γενέσεις καὶ ἡλικίας; ταῖς ἐπιγιγνομέναις. ἀλλʼ ἡμεῖς ἕνα φοβούμεθα γελοίως θάνατον, ἢδη τοσούτους τεθνηκότες καὶ θνήσκοντες. οὐ γὰρ μόνον, ὡς Ἡράκλειτος ἔλεγε, πυρὸς θάνατος ἀέρι γένεσις, καὶ ἀέρος θάνατος; ὕδατι γένεσις, ἀλλʼ ἔτι σαφέστερον ἐπʼ αὐτῶν ἡμῶν· φθείρεται μὲν μὲν γὰρ ὁ ἀκμάζων γενομένου γέροντος, ἐφθάρη δʼ ὁ νέος εἰς τὸν ἀκμάζοντα, καὶ ὁ παῖς; εἰς τὸν νέον, εἰς δὲ τὸν παῖδα τὸ νήπιον ὃ τʼ ἐχθὲς εἰς τὸν σήμερον τέθνηκεν, ὁ δὲ σήμερον εἰς τὸν αὔριον ἀποθνήσκει; μένει δʼ οὐδεὶς οὐδʼ ἔστιν εἷς, ἀλλὰ γιγνόμεθα πολλοὶ, περὶ ἕν τι φάντασμα καὶ κοινὸν ἐκμαγεῖον ὕλης περιελαυνομένης καὶ ὀλισθανούσης ἐπεὶ πῶς οἱ αὐτοὶ μένοντες ἑτέροις χαίρομεν νῦν, ἑτέροις πρότερον, τἀναντία φιλοῦμεν ἢ μισοῦμεν καὶ θαυμάζομεν καὶ ψέγομεν; ἄλλοις δὲ χρώμεθα λόγοις ἄλλοις πάθεσιν, οὐκ εἶδος οὐ μορφὴν οὐ διάνοιαν ἔτι τὴν αὐτὴν ἔχοντες; οὔτε γὰρ ἄνευ μεταβολῆς ἕτερα πάσχειν. εἰκός, οὔτε μεταβάλλων ὁ αὐτός ἐστιν· εἰ δʼ ὁ αὐτὸς οὐκ ἔστιν, οὐδʼ ἔστιν, ἀλλὰ τοῦτʼ αὐτὸ μεταβάλλει γιγνόμενοσἕτερος ἐξ ἑτέρου. ψεύδεται δʼ ἡ αἴσθησις ἀγνοίᾳ τοῦ ὄντος εἶναι τὸ φαινόμενον.

19"Öyleyse gerçekten var olan nedir? Ezelî, doğmamış ve yok olmayan, zamanın kendisine hiçbir değişim getirmediği şey. Çünkü zaman hareketli bir şeydir, hareket eden maddeyle birlikte görünür, hep akar, hiçbir şeyi tutmaz; yok oluşun ve oluşun bir kabı gibidir. 'Sonra', 'önce', 'olacak', 'oldu' denmesi, onun var olmadığının açık itirafıdır. Çünkü henüz oluşmamış ya da varlığı bitmiş bir şeyin varlıkta olduğunu söylemek budalalık ve saçmalıktır. Zaman konusunda düşüncemizi en çok dayadığımız 'hazır', 'şimdi', 'şu an' sözlerini de logos çözüp yok eder. Görmek isteyenlerin önünde keskin bir uç gibi geleceğe ve geçmişe sıkışır, zorunlu olarak ikiye ayrılır.

Ölçülen tabiat ölçenle aynı durumdaysa, onda kalıcı ve var olan hiçbir şey yoktur; hepsi zamanla birlikte dağılarak oluşur ve yok olur. Bu yüzden var olan için 'idi' ya da 'olacak' demek dine bile aykırıdır; bunlar, varlıkta kalmaya tabiatı elvermeyen şeyin sapmaları, geçişleri ve değişmeleridir."

19

τί οὖν ὄντως ὄν ἐστι; τὸ ἀίδιον καὶ ἀγένητον καὶ ἄφθαρτον, ᾧ χρόνος μεταβολὴν οὐδὲ εἷς, ἐπάγει. κινητὸν γάρ τι καὶ κινουμένῃ συμφανταζόμενον ὕλῃ καὶ ῥέον ἀεὶ καὶ μὴ στέγον, ὥσπερ ἀγγεῖον φθορᾶς καὶ γενέσεως, ὁ χρόνος· οὗ γε δὴ τὸ μὲν ἔπειτα καὶ τὸ πρότερον καὶ τὸ ἔσται λεγόμενον καὶ τὸ γέγονεν, αὐτόθεν ἐξομολόγησίς ἐστι τοῦ μὴ ὄντος· τὸ γὰρ ἐν τῷ εἶναι τὸ μηδέπω γεγονὸς ἢ πεπαυμένον ἤδη τοῦ εἶναι λέγειν ὡς ἔστιν, εὔηθες καὶ ἄτοπον. ᾧ δὲ μάλιστα τὴν νόησιν ἐπερείδοντες τοῦ χρόνου, τὸ ἐνέστηκε καὶ τὸ πάρεστι καὶ τὸ νῦν φθεγγόμεθα, τοῦτʼ αὖ πάλιν ἅπαν ἐκλυόμενος ὁ λόγος ἀπόλλυσιν. ἐκθλίβεται γὰρ εἰς τὸ μέλλον καὶ τὸ παρῳχημένον ὥσπερ ἀκμὴ βουλομένοις ἰδεῖν, ἐξ ἀνάγκης διιστάμενον. εἰ δὲ ταὐτὰ τῷ μετροῦντι πέπονθεν ἡ μετρουμένη φύσις, οὐδὲν αὐτῆς μένον οὐδʼ ὄν ἐστιν, ἀλλὰ γιγνόμενα πάντα καὶ φθειρόμενα κατὰ τὴν πρὸς τὸν χρόνον συννέμησιν. ὅθεν οὐδʼ ὅσιόν ἐστιν οὐδʼ ἐπὶ τοῦ ὄντος λέγειν, ὡς ἦν ἢ ἔσται· ταῦτα γὰρ ἐγκλίσεις τινές εἰσι καὶ μεταβάσεις καὶ παραλλάξεις τοῦ μένειν ἐν τῷ εἶναι μὴ πεφυκότος.

20"Tanrı ise vardır, demek gerekir; hem de hiçbir zamana göre değil, hareketsiz, zamansız ve sapmaz bir ebediyete göre vardır. Onda önce, sonra, gelecek, geçmiş, yaşlı, genç yoktur. Tek olarak tek bir şimdiyle 'her zaman'ı doldurmuştur. Gerçekten var olan yalnız ona göre olandır: Oluşmamış, olmayacak, başlamamış, bitmeyecek olan. Ona böyle tapınarak selam vermeli ve seslenmeli, ya da vallahi, eskilerden bazıları gibi 'Sen birsin' (ei hen) demelidir. Çünkü ilahî olan çok değildir; her birimiz gibi hâllerde doğan sayısız farktan oluşmuş, türlü türlü, panayır kalabalığı gibi karışık bir yığın değildir. Var olan bir, bir de var olan olmalıdır. Başkalık ise var olandan farklılaşarak var olmayanın oluşuna düşer.

Bu yüzden tanrının birinci, ikinci ve üçüncü adı da yerindedir. Apollon adı çokluğu reddeder, çoğulluğu yadsır gibidir; Ieios bir ve yalnız oluşunu anlatır. Phoibos ise eskilerin temiz ve saf olan her şeye verdiği addır; nitekim Teselyalılar bugün de uğursuz günlerde rahiplerin dışarıda kendi başlarına kalmalarına, sanırım, 'phoibonomeisthai' derler. Bir olan saf ve temizdir; çünkü kirlenme birinin ötekiyle karışmasından olur. Homeros da kızıla boyanan bir fildişinin 'lekelendiğini' söyler; boyacılar da karışan renklerin bozulduğunu söyler, karışıma 'bozulma' derler. Demek ki yok olmayan ve saf olana hep bir ve katışıksız olmak yaraşır."

20

ἀλλʼ ἔστιν ὁ θεὸς, χρὴ φάναι, καὶ ἔστι κατʼ οὐδένα χρόνον ἀλλὰ κατὰ τὸν αἰῶνα τὸν ἀκίνητον καὶ ἄχρονον καὶ ἀνέγκλιτον καὶ οὗ πρότερον οὐδέν ἐστιν οὐδʼ ὕστερον οὐδὲ μέλλον οὐδὲ παρῳχημένον οὐδὲ πρεσβύτερον οὐδὲ νεώτερον ἀλλʼ εἷς ὢν ἑνὶ τῷ νῦν τὸ ἀεὶ πεπλήρωκε, καὶ μόνον ἐστὶ τὸ κατὰ τοῦτον ὄντως ὄντως ὄν, οὐ γεγονὸς οὐδʼ ἐσόμενον οὐδʼ ἀρξάμενον οὐδὲ παυσόμενον. οὕτως οὖν αὐτὸν δεῖ σεβομένους ἀσπάζεσθαι καὶ προσαγορεύειν, ἢ καὶ νὴ Δία, ὡς ἔνιοι τῶν παλαιῶν, εἶἕν. οὐ γὰρ πολλὰ τὸ θεῖόν ἐστιν, ὡς ἡμῶν ἕκαστος ἐκ μυρίων διαφορῶν ἐν πάθεσι γιγνομένων, ἄθροισμα παντοδαπὸν καὶ πανηγυρικῶς μεμιγμένον· ἀλλʼ ἓν εἶναι δεῖ τὸ ὄν, ὥσπερ ὂν τὸ ἕν. ἡ δʼ ἑτερότης, διαφορᾷ τοῦ ὄντος, εἰς γένεσιν ἐξίσταται τοῦ μὴ ὄντος. ὅθεν εὖ καὶ τὸ πρῶτον ἔχει τῷ θεῷ τῶν ὀνομάτων καὶ τὸ δεύτερον καὶ τὸ τρίτον. Ἀπόλλων μὲν γὰρ οἷον ἀρνούμενος τὰ πολλὰ καὶ τὸ πλῆθος ἀποφάσκων ἐστίν, Ἰήιος δʼ ὡς εἷς καὶ μόνος· Φοῖβον δὲ δήπου τὸ καθαρὸν καὶ ἁγνὸν οἱ παλαιοὶ πᾶν ὠνόμαζον, ὡς ἔτι Θεσσαλοὶ τοὺς ἱερέας ἐν ταῖς ἀποφράσιν ἡμέραις αὐτοὺς ἐφʼ ἑαυτῶν ἔξω διατρίβοντας, οἶμαι, φοιβονομεῖσθαι λέγουσι. τὸ δʼ ἓν εἰλικρινὲς καὶ καθαρόν· ἑτέρου γὰρ μίξει πρὸς ἕτερον ὁ μιασμός, ὥς που καὶ Ὅμηρος ἐλέφαντα τινὰ φοινισσόμενον βαφῇ μιαίνεσθαι φησί· καὶ τὰ μιγνύμενα τῶν χρωμάτων οἱ βαφεῖς φθείρεσθαι καί φθοράν τὴν μῖξιν ὀνομάζουσιν. οὐκοῦν ἕν τʼ εἶναι καὶ ἄκρατον ἀεὶ τῷ ἀφθάρτῳ καὶ καθαρῷ προσήκει.

21"Apollon ile Güneş'i aynı sayanları ise selamlamak ve güzel niyetleri için sevmek gerekir; çünkü tanrı düşüncesini, bildikleri ve özledikleri şeyler içinde en çok saygı duydukları şeye yerleştirirler. Ama şimdi rüyaların en güzelinde tanrıyı görenleri uyandıralım, daha yukarı çıkıp uyanıkken onu ve ousiasını seyretmeye çağıralım. Bu sureti de onurlandırsınlar, çevresindeki doğurganlığa saygı göstersinler. Çünkü hissedilen düşünülürü, hareket eden kalıcı olanı gösterebildiği kadarıyla, o suret onun çevresindeki iyilikten ve mutluluktan bazı yansımalar ve görüntüler saçar.

Tanrının kendini ateş olarak salıverdiği, dedikleri gibi kendini yukarı çektiği, sonra buraya sıkıştırıp toprağa, denize, rüzgârlara ve hayvanlara yaydığı dönüşümlere ve değişimlere, hayvanların ve bitkilerin korkunç hâllerine gelince, bunları dinlemek bile dine aykırıdır. Yoksa tanrı, şairin sözünü ettiği çocuktan da aşağı olur: Çocuk kumdan yaptığını yine kendi eliyle bozarak oynar; tanrı da evrenle hep bu oyunu oynuyor, olmayan kozmosu yaratıp oluşunca yok ediyor demektir. Tam tersine, tanrıdan kozmosa ne kadar geçmişse, ousiayı bir arada tutan ve bedensel olanın yok oluşa sürüklenen zayıflığını yenen de odur.

Bana öyle geliyor ki tanrıya 'Sen varsın' demek en çok bu görüşe karşı çıkar ve şuna tanıklık eder: Tanrı hiçbir zaman dönüşüme ve değişime uğramaz; bunları yapmak ve bunlara uğramak, yok oluş ve oluş içindeki tabiatın başına konmuş başka bir tanrıya, daha doğrusu bir daimōna düşer. Bu, adların birbirine zıt ve karşıt seslere sahip olmasından hemen anlaşılır. Biri Apollon, öteki Pluton; biri Delios, öteki Aidoneus; biri Phoibos, öteki Skotios denir. Birinin yanında Musalar ve Mnemosyne, ötekinin yanında Unutuş ve Sessizlik vardır. Biri Theorios ve Phanaios'tur, öteki 'karanlık gecenin ve işsiz Uyku'nun efendisi'. Biri 'ölümlülere tanrıların en nefret edileni'dir, ötekine ise Pindaros güzel bir sözle 'ölümlülere en yumuşak olmaya hükmedildi' der. Euripides de haklı olarak şöyle demiştir:

Ölmüş cesetlere sunulan ağıtları
altın saçlı Apollon kabul etmez.

Ondan önce Stesikhoros da şöyle der:

Apollon en çok
şakaları ve şarkıları sever,
Hades'in payına ise kederler ve iniltiler düşmüştür.

Sophokles de çalgıları ikisine ayırdığını şu sözle açıkça gösterir: 'Ne nabla ne lir dosttur ağıtlara.' Çünkü aulos da hoş şeylerde ses çıkarmaya ancak geç ve yakın zamanda cesaret etmiştir; önceleri yaslara çekilirdi, bu alandaki hizmeti de pek değerli ya da parlak değildi. Sonra her şey birbirine karıştı. En çok da ilahî olanı daimōnî olanla karıştıranlar kendilerini kargaşaya sürüklemiştir.

'Kendini bil' sözü ise E'ye bir bakıma karşıttır, bir bakıma da onunla uyum içindedir: Biri, tanrıya her zaman var olan olarak hayret ve saygıyla edilen seslenmedir; öteki ölümlüye tabiatını ve zayıflığını hatırlatır."

21

τοὺς δʼ Ἀπόλλωνα καὶ ἥλιον ἡγουμένους τὸν αὐτὸν ἀσπάζεσθαι μὲν ἄξιόν ἐστι καὶ φιλεῖν διʼ εὐφημίαν, ὃ μάλιστα τιμῶσιν ὧν ἴσασι καὶ ποθοῦσιν, εἰς τοῦτο τιθέντας τοῦ θεοῦ τὴν ἐπίνοιαν. ὡς δὲ νῦν ἐν τῷ καλλίστῳ τῶν ἐνυπνίων τὸν θεὸν ὀνειροπολοῦντας ἐγείρωμεν καὶ παρακαλῶμεν ἀνωτέρω προάγειν καὶ θεάσασθαι τὸ ὕπαρ αὐτοῦ καὶ τὴν οὐσίαν· τιμᾶν δὲ καὶ τὴν εἰκόνα τήνδε καὶ σέβεσθαι τὸ περὶ αὐτὴν γόνιμον, ὡς ἀνυστόν ἐστιν αἰσθητῷ νοητοῦ καὶ φερομένῳ μένοντος, ἐμφάσεις τινὰς καὶ εἴδωλα διαλάμπουσαν ἁμωσγέπως τῆς περὶ ἐκεῖνον εὐμενείας καὶ μακαριότητος. ἐκστάσεις δʼ αὐτοῦ καὶ μεταβολὰς πῦρ ἀφιέντος, αἳ αὐτὸν ἀνασπῶσιν ὡς λέγουσιν, αὖθις τε καταθλίβοντος ἐνταῦθα καὶ κατατείνοντος εἰς γῆν καὶ θάλασσαν καὶ ἀνέμους καὶ ζῷα, καὶ τὰ δεινὰ παθήματα καὶ ζῴων καὶ φυτῶν, οὐδʼ ἀκούειν ὅσιον ἢ τοῦ ποιητικοῦ παιδὸς ἔσται φαυλότερος, ἣν ἐκεῖνος ἔν τινι ψαμάθῳ συντιθεμένῃ καὶ διαχεομένῃ πάλιν ὑφʼ αὑτοῦ παίζει παιδιάν, ταύτῃ περὶ τὰ ὅλα χρώμενος ἀεί, καὶ τὸν κόσμον οὐκ ὄντα πλάττων εἶτʼ ἀπολλύων γενόμενον. τοὐναντίον γὰρ ὅσου ἁμωσγέπως ἐγγέγονε τῷ κόσμῳ, τοῦτο συνδεῖ τὴν οὐσίαν καὶ κρατεῖ τῆς περὶ τὸ σωματικὸν ἀσθενείας ἐπὶ φθορὰν φερομένης. καί μοι δοκεῖ μάλιστα πρὸς τοῦτον τὸν λόγον ἀντιταττόμενον τὸ ῥῆμα καὶ μαρτυρόμενον εἶ φάναι πρὸς τὸν θεόν, ὡς οὐδέποτε γιγνομένης περὶ αὐτὸν ἐκστάσεως καὶ μεταβολῆς, ἀλλʼ ἑτέρῳ τινὶ θεῷ, μᾶλλον δὲ δαίμονι τεταγμένῳ περὶ τὴν ἐν φθορᾷ καὶ γενέσει φύσιν, τοῦτο ποιεῖν καὶ πάσχειν προσῆκον· ὡς δῆλόν ἐστιν ἀπὸ τῶν ὀνομάτων εὐθὺς οἷον ἐναντίων ὄντων καὶ ἀντιφώνων. λέγεται γὰρ ὁ μὲν Ἀπόλλων ὁ δὲ Πλούτων, καὶ ὁ μὲν Δήλιος ὁ δʼ Ἀιδωνεύς, καὶ ὁ μὲν Φοῖβος ὁ δὲ Σκότιος· καὶ παρʼ ᾧ μὲν αἱ Μοῦσαι καὶ ἡ Μνημοσύνη, παρʼ ᾧ δʼ ἡ Λήθη καὶ ἡ Σιωπή· καὶ ὁ μὲν Θεώριος καὶ Φαναῖος, ὁ δὲ νυκτὸς ἀιδνᾶς ἀεργηλοῖὸ θʼ Ὕπνου κοίρανος· καὶ ὁ μὲν βροτοῖσι θεῶν ἔχθιστος ἁπάντων πρὸς ὃν δὲ Πίνδαρος εἴρηκεν οὐκ ἀηδῶς κατεκρίθη δὲ θνατοῖς ἀγανώτατος ἔμμεν. εἰκότως οὖν ὁ Εὐριπίδης, εἶπε λοιβαὶ νεκύων φθιμένων ἀοιδαί, τὰς χρυσοκόμα Ἀπόλλων οὐκ ἐνδέχεται. καὶ πρότερος ἔτι τούτου ὁ Στησίχορος, μάλα τοι μάλιστα παιγμοσύνας τε φιλεῖ μολπὰς τʼ Ἀπόλλων, κάδεα δὲ στοναχάς τʼ Ἀίδας ἔλαχε. Σοφοκλῆς δὲ καὶ τῶν ὀργάνων ἑκατέρῳ προσνέμων ἑκάτερον δῆλός ἐστι διὰ τούτων, οὐ νάβλα κωκυτοῖσιν οὐ λύρα φίλα καὶ γὰρ ὁ αὐλὸς ὀψὲ καὶ πρῴην ἐτόλμησε φωνὴν ἐφʼ ἱμερτοῖσιν ἀφιέναι· τὸν δὲ πρῶτον χρόνον εἵλκετο πρὸς τὰ πένθη, καὶ τὴν περὶ ταῦτα λειτουργίαν οὐ μάλʼ ἔντιμον οὐδὲ φαιδρὰν εἶχεν, εἶτʼ ἐμίχθη πάντα πᾶσι. μάλιστα δὲ τὰ θεῖα πρὸς τὰ δαιμόνια συγχέοντες εἰς ταραχὴν αὑτοὺς κατέστησαν. ἀλλά γε τῷ Ε τὸ γνῶθι σαυτόν ἔοικέ πως ἀντικεῖσθαι καὶ τρόπον τινὰ πάλιν συνᾴδειν· τὸ μὲν γὰρ ἐκπλήξει καὶ σεβασμῷ πρὸς τὸν θεὸν ὡς ὄντα διὰ παντὸς ἀναπεφώνηται, τὸ δʼ ὑπόμνησίς ἐστι τῷ θνητῷ τῆς περὶ αὐτὸν φύσεως καὶ ἀσθενείας.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…