İçeriğe geç
Plutarkhos

Plutarkhos

İsis ve Osiris Üzerine

Περὶ Ἴσιδος καὶ Ὀσίριδος

1Ey Klea, akıllı insanlar bütün iyi şeyleri tanrılardan istemelidir; ama en çok, insanın erişebildiği kadarıyla, onlar hakkındaki epistēmē'yi arayarak bunu yine onların kendisinden dilemeliyiz. Çünkü insanın alabileceği hiçbir şey hakikatten büyük, tanrının bağışlayabileceği hiçbir şey ondan yüce değildir. Tanrı başka her şeyi, insanların ihtiyaç duydukları için verir; nous'tan ve phronēsis'ten ise pay verir, çünkü bunlar onun kendine ait olan ve kullandığı şeylerdir. Tanrısal olan, gümüş ve altınla mutlu, gök gürültüsü ve yıldırımlarla güçlü değildir; epistēmē ve phronēsis ile mutlu ve güçlüdür. Homeros da tanrılar hakkında söylediklerinin en güzelinde bunu dile getirmiştir:

ikisinin de soyu bir, memleketi birdir,
ama Zeus önce doğmuştu ve daha çok bilirdi.

Böylece Zeus'un önderliğini, epistēmē ve bilgelikte daha yaşlı olduğu için daha yüce göstermiştir. Sanırım tanrının payına düşen ebedî hayatın saadeti de, olup bitenleri bilgisiyle kaçırmamasındadır. Var olanı bilmek ve kavramak ortadan kalksaydı, ölümsüzlük hayat değil, yalnız zaman olurdu.

1

πάντα μέν, ὦ Κλέα, δεῖ τἀγαθὰ τοὺς νοῦν ἔχοντας αἰτεῖσθαι παρὰ τῶν θεῶν, μάλιστα δὲ τῆς περὶ αὐτῶν ἐπιστήμης ὅσον ἐφικτόν ἐστιν ἀνθρώποις μετιόντες εὐχώμεθα τυγχάνειν παρʼ αὐτῶν ἐκείνων· ὡς οὐδὲν ἀνθρώπῳ λαβεῖν μεῖζον οὐδὲ χαρίσασθαι θεῷ σεμνότερον ἀληθείας. τἄλλα μὲν γὰρ ἀνθρώποις ὁ θεὸς ὧν δέονται δίδωσιν, νοῦ δὲ καὶ φρονήσεως μεταδίδωσιν, οἰκεῖα κεκτημένος ταῦτα καὶ χρώμενος. οὐ γὰρ ἀργύρῳ καὶ χρυσῷ μακάριον τὸ θεῖον, οὐδὲ βρονταῖς καὶ κεραυνοῖς ἰσχυρόν, ἀλλʼ ἐπιστήμῃ καὶ φρονήσει. καὶ τοῦτο κάλλιστα πάντων Ὅμηρος ὧν εἴρηκε περὶ θεῶν ἀναφθεγξάμενος ἦ μὰν ἀμφοτέροισιν ὁμὸν γένος ἠδʼ ἴα πάτρη, ἀλλὰ Ζεὺς πρότερος γεγόνει καὶ πλείονα ᾔδει, σεμνοτέραν ἀπέφηνε τὴν τοῦ Διὸς ἡγεμονίαν, ἐπιστήμῃ καὶ σοφίᾳ πρεσβυτέραν οὖσαν. οἶμαι δὲ καὶ τῆς αἰωνίου ζωῆς, ἣν ὁ θεὸς εἴληχεν, εὔδαιμον εἶναι τὸ τῇ γνώσει μὴ προαπολείπειν τὰ γιγνόμενα· τοῦ δὲ γιγνώσκειν τὰ ὄντα καὶ φρονεῖν ἀφαιρεθέντος, οὐ βίον ἀλλὰ χρόνον εἶναι τὴν ἀθανασίαν.

2Bu yüzden hakikate, hele tanrılar hakkındaki hakikate duyulan özlem, tanrısallığa duyulan istektir; öğrenmeyi ve araştırmayı kutsal şeylerin üstlenilmesi gibi görür, her türlü arınmadan ve tapınak hizmetinden daha dindarane bir iştir. Senin özellikle hizmet ettiğin bu tanrıçanın da hoşuna gider; çünkü o bilge ve filozoftur, adı da bilmenin ve epistēmē'nin her şeyden çok ona yaraştığını gösterir gibidir. İsis Yunanca bir addır [eidenai, "bilmek"], Typhon da öyle: Bilgisizlik ve aldanmayla böbürlenmiş [tetyphōmenos] olan bu tanrıça düşmanı, tanrıçanın toplayıp birleştirdiği ve tanrılaşmaya erenlere öğrettiği kutsal logos'u parçalar ve yok eder. Tanrıça sürekli ölçülü bir hayatla, birçok yiyecekten ve cinsel ilişkiden uzak durmayla ölçüsüzlüğü ve haz düşkünlüğünü budar, tapınaklarda zorlu ve yumuşamayan hizmetlere dayanmaya alıştırır. Bunların gayesi, tanrıçanın kendisinde ve kendisiyle birlikte aranmasını öğütlediği ilk, efendi ve akılla kavranan varlığın bilgisidir. Tapınağın adı da var olanın bilgisini ve kavranışını açıkça vaat eder: Ona İseion denir, sanki "var olanı bilecek olanların" [eisomenōn to on] yeri; yeter ki tanrıçanın kutsal yerlerine logos ile ve dindarca girelim.

2

διὸ θειότητος ὄρεξίς ἐστιν ἡ τῆς ἀληθείας μάλιστα δὲ τῆς περὶ θεῶν ἔφεσις, ὥσπερ ἀνάληψιν ἱερῶν τὴν μάθησιν ἔχουσα καὶ τὴν ζήτησιν, ἁγνείας τε πάσης καὶ νεωκορίας ἔργον ὁσιώτερον, οὐχ ἥκιστα δὲ τῇ θεῷ ταύτῃ κεχαρισμένον, ἣν σὺ θεραπεύεις ἐξαιρέτως σοφὴν καὶ φιλόσοφον οὖσαν, ὡς τοὔνομά γε φράζειν ἔοικε, παντὸς μᾶλλον αὐτῇ τὸ εἰδέναι καὶ τὴν ἐπιστήμην προσήκουσαν. Ἑλληνικὸν γὰρ ἡ Ἶσίς ἐστι καὶ ὁ Τυφὼν, ὢν πολέμιος τῇ θεῷ καὶ διʼ ἄγνοιαν καὶ ἀπάτην τετυφωμένος καὶ διασπῶν καὶ ἀφανίζων τὸν ἱερὸν λόγον, ὃν ἡ θεὸς συνάγει καὶ συντίθησι καὶ παραδίδωσι τοῖς τελουμένοις θειώσεως, σώφρονι μὲν ἐνδελεχῶς διαίτῃ καὶ βρωμάτων πολλῶν καὶ ἀφροδισίων ἀποχαῖς κολουούσης τὸ ἀκόλαστον καὶ φιλήδονον, ἀθρύπτους δὲ καὶ στερρὰς ἐν ἱεροῖς λατρείας ἐθιζούσης ὑπομένειν, ὧν τέλος ἐστὶν ἡ τοῦ πρώτου καὶ κυρίου καὶ νοητοῦ γνῶσις, ὃν ἡ θεὸς παρακαλεῖ ζητεῖν παρʼ αὐτῇ καὶ μετʼ αὐτῆς ὄντα καὶ συνόντα. τοῦ δʼ ἱεροῦ τοὔνομα καὶ σαφῶς ἐπαγγέλλεται καὶ γνῶσιν καὶ εἴδησιν τοῦ ὄντος. ὀνομάζεται γὰρ Ἰσεῖον ὡς εἰσομένων τὸ ὄν, ἂν μετὰ λόγου καὶ ὁσίως εἰς τὰ ἱερὰ παρέλθωμεν τῆς θεοῦ.

3Ayrıca pek çok kişi onu Hermes'in, pek çok kişi de Prometheus'un kızı diye anlatmıştır. Prometheus'u bilgeliğin ve öngörünün, Hermes'i ise yazının ve musikinin bulucusu sayarlar. Bu yüzden Hermupolis'te Musaların ilkine hem İsis hem Dikaiosynē derler; çünkü bilgedir ve, dediğimiz gibi, tanrısal şeyleri, gerçekten ve hakkıyla kutsal eşya taşıyıcıları ve kutsal giysi taşıyıcıları diye anılanlara gösterir. Bunlar tanrılar hakkındaki kutsal logos'u her türlü batıl inançtan ve boş meraktan arındırılmış olarak, psykhē'lerinde sanki bir sandıkta taşıyan ve saran kimselerdir. Bu logos, tanrılar hakkındaki kanaatin kimi yanlarını karanlık ve gölgeli, kimi yanlarını açık ve parlak olarak ima eder; kutsal giysilerde de bunlar görülür. Ölen İsis müritlerinin bu giysilerle süslenmesi de bu logos'un onlarla birlikte olduğunu, öteki dünyaya yalnız onu alıp gittiklerini gösteren bir semboldür. Ey Klea, nasıl ki sakal bırakmak ve eski pelerin giymek insanı filozof yapmaz, keten giymek ve saç tıraş etmek de İsis müridi yapmaz. Gerçek İsis müridi, bu tanrılar hakkında gösterilenleri ve yapılanları âdet yoluyla aldıktan sonra, içlerindeki hakikat üzerine logos ile araştıran ve felsefe yapan kişidir.

3

ἔτι πολλοὶ μὲν Ἑρμοῦ, πολλοὶ δὲ Προμηθέως ἱστορήκασιν αὐτὴν θυγατέρα· ὧν τὸν μὲν ἕτερον σοφίας καὶ προνοίας, Ἑρμῆν δὲ γραμματικῆς καὶ μουσικῆς εὑρετὴν νομίζοντες. διὸ καὶ τῶν ἐν Ἑρμοῦ πόλει Μουσῶν τὴν προτέραν Ἶσιν ἅμα καὶ Δικαιοσύνην καλοῦσι, σοφὴν οὖσαν, ὥσπερ εἴρηται, καὶ δεικνύουσαν τὰ θεῖα τοῖς ἀληθῶς καὶ δικαίως ἱεραφόροις καὶ ἱεροστόλοις προσαγορευομένοις. οὗτοι δʼ εἰσὶν οἱ τὸν ἱερὸν λόγον περὶ θεῶν πάσης καθαρεύοντα δεισιδαιμονίας καὶ περιεργίας ἐν τῇ ψυχῇ φέροντες ὥσπερ ἐν κίστῃ καὶ περιστέλλοντες, τὰ μὲν μέλανα καὶ σκιώδη τὰ δὲ φανερὰ καὶ λαμπρὰ τῆς περὶ θεῶν ὑποδηλοῦντα οἰήσεως, οἷα καὶ περὶ τὴν ἐσθῆτα τὴν ἱερὰν ἀποφαίνεται. διὸ καὶ τὸ κοσμεῖσθαι τούτοις τοὺς ἀποθανόντας Ἰσιακοὺς σύμβολόν ἐστι τοῦτον τὸν λόγον εἶναι μετʼ αὐτῶν, καὶ τοῦτον ἔχοντας ἄλλο δὲ μηδὲν ἐκεῖ βαδίζειν. οὔτε γὰρ φιλοσόφους πωγωνοτροφίαι, ὦ Κλέα, καὶ τριβωνοφορίαι ποιοῦσιν, οὔτʼ Ἰσιακοὺς αἱ λινοστολίαι καὶ ξυρήσεις· ἀλλʼ Ἰσιακός ἐστιν ὡς ἀληθῶς ὁ τὰ δεικνύμενα καὶ δρώμενα περὶ τοὺς θεοὺς τούτους, ὅταν νόμῳ παραλάβῃ, λόγῳ ζητῶν καὶ φιλοσοφῶν περὶ τῆς ἐν αὐτοῖς ἀληθείας.

4Gerçekten de pek çok kimse şu en sıradan ve en küçük konuyu bile bilmez: Rahipler neden saçlarını keser ve keten giyerler? Kimi bunları öğrenmeyi hiç umursamaz. Kimileri ise koyuna saygı duydukları için etinden olduğu gibi yününden de uzak durduklarını, yas yüzünden saçlarını tıraş ettiklerini, ketenin çiçeklenirken saldığı rengin kozmosu saran esirin açık maviliğine benzemesi yüzünden keten giydiklerini söyler. Oysa hepsinin gerçek sebebi tektir: Platon'un dediği gibi, temiz olana temiz olmayanın dokunması caiz değildir. Besinin artığı ve pisliği ise hiçbir şekilde kutsal ve temiz değildir; yün, tüy, saç ve tırnak bu artıklardan bitip çıkar. Dolayısıyla arınma sırasında kendi saçlarını bırakıp bütün bedenlerini bir düzen tıraş edip düzlerken, hayvanların tüylerine bürünmek gülünç olurdu. Hesiodos'un şu sözünün de,

tanrıların bol ziyafetinde, beş dallı olandan
kuruyu yeşilden parlak demirle kesme,

böyle şeylerden temizlenmiş olarak bayram yapmak gerektiğini öğrettiğini düşünmek gerekir; ayinlerin ortasında artıkları temizlemek ve kesmek gerektiğini değil. Keten ise ölümsüz topraktan biter, yenilebilir ürün verir, sade ve temiz bir giysi sağlar, üzerine örtülene ağırlık yapmaz, her mevsime uygundur ve söylendiğine göre bit üretmekten de uzaktır; ama bu başka bir konudur.

4

ἐπεὶ τούς γε πολλοὺς καὶ τὸ κοινότατον τοῦτο καὶ σμικρότατον λέληθεν, ἐφʼ ὅτῳ τὰς τρίχας οἱ ἱερεῖς ἀποτίθενται καὶ λινᾶς ἐσθῆτας φοροῦσιν· οἱ μὲν γὰρ οὐδʼ ὅλως φροντίζουσιν εἰδέναι περὶ τούτων, οἱ δὲ τῶν μὲν ἐρίων ὥσπερ τῶν κρεῶν, σεβομένους τὸ πρόβατον, ἀπέχεσθαι λέγουσι, ξυρεῖσθαι δὲ τὰς κεφαλὰς διὰ τὸ πένθος, φορεῖν δὲ τὰ λινᾶ διὰ τὴν χρόαν, ἣν τὸ λίνον ἀνθοῦν ἀνίησι τῇ περιεχούσῃ τὸν κόσμον αἰθερίῳ χαροπότητι προσεοικυῖαν. ἡ δʼ ἀληθὴς αἰτία μία πάντων ἐστί· καθαροῦ γάρ, ᾗ φησιν ὁ Πλάτων, οὐ θεμιτὸν ἅπτεσθαι μὴ καθαρῷ· περίσσωμα δὲ τροφῆς καὶ σκύβαλον οὐδὲν ἁγνὸν οὐδὲ καθαρόν ἐστιν· ἐκ δὲ περιττωμάτων ἔρια καὶ λάχναι καὶ τρίχες καὶ ὄνυχες ἀναφύονται καὶ βλαστάνουσι. γελοῖον οὖν ἦν τὰς μὲν αὑτῶν τρίχας ἐν ταῖς ἁγνείαις ἀποτίθεσθαι ξυρουμένους καὶ λειαινομένους πᾶν ὁμαλῶς τὸ σῶμα, τὰς δὲ τῶν θρεμμάτων ἀμπέχεσθαι καὶ φορεῖν· καὶ γὰρ τὸν Ἡσίοδον οἴεσθαι δεῖ λέγοντα μηδʼ ἀπὸ πεντόζοιο θεῶν ἐν δαιτὶ θαλείῃ αὖον ἀπὸ χλωροῦ τάμνειν αἴθωνι σιδήρῳ διδάσκειν ὅτι δεῖ καθαροὺς τῶν τοιούτων γενομένους ἑορτάζειν, οὐκ ἐν αὐταῖς ταῖς ἱερουργίαις χρῆσθαι καθάρσει καὶ ἀφαιρέσει τῶν περιττωμάτων. τὸ δὲ λίνον φύεται μὲν ἐξ ἀθανάτου τῆς γῆς καὶ καρπὸν ἐδώδιμον ἀναδίδωσι, λιτὴν δὲ παρέχει καὶ καθαρὰν ἐσθῆτα καὶ τῷ σκέποντι μὴ βαρύνουσαν, εὐάρμοστον δὲ πρὸς πᾶσαν ὥραν, ἥκιστα δὲ φθειροποιόν, ὡς λέγουσι· περὶ ὧν ἕτερος λόγος.

5Rahipler artıkların tabiatından o kadar tiksinirler ki baklagillerin çoğunu, çok artık yapan koyun ve domuz etini reddetmekle kalmaz, arınma sırasında tuzu da yiyeceklerden çıkarırlar. Bunun birçok sebebi vardır; biri de tuzun iştahı bileyerek insanı daha çok içirip yedirmesidir. Aristagoras'ın dediği gibi, tuz donarken içinde pek çok küçük canlı yakalanıp öldüğü için temiz sayılmadığını sanmak saflıktır. Anlatıldığına göre Apis'i de özel bir kuyudan sularlar, Nil'den ise tamamen uzak tutarlar. Bunun sebebi, bazılarının sandığı gibi timsah yüzünden suyu kirli saymaları değildir; Mısırlılar için hiçbir şey Nil kadar değerli değildir. Sebebi Nil suyu içmenin şişmanlattığına, aşırı et bağladığına inanmalarıdır. Ne Apis'in ne kendilerinin böyle olmasını isterler; bedenlerin psykhē'nin çevresinde hafif ve derli toplu durmasını, ölümlü olanın güçlenip ağırlaşarak tanrısal olanı ezmemesini isterler.

5

οἱ δʼ ἱερεῖς οὕτω δυσχεραίνουσι τὴν τῶν περιττωμάτων φύσιν, ὥστε μὴ μόνον παραιτεῖσθαι τῶν ὀσπρίων τὰ πολλὰ καὶ τῶν κρεῶν τὰ μήλεια καὶ ὕεια, πολλὴν ποιοῦντα περίττωσιν, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἅλας τῶν σιτίων ἐν ταῖς ἁγνείαις ἀφαιρεῖν, ἄλλας τε πλείονας αἰτίας ἔχοντας καὶ τὸ ποτικωτέρους καὶ βρωτικωτέρους ποιεῖν ἐπιθήγοντας τὴν ὄρεξιν. τὸ γάρ, ὡς Ἀρισταγόρας ἔλεγε, διὰ τὸ πηγνυμένοις πολλὰ τῶν μικρῶν ζῴων ἐναποθνήσκειν ἁλισκόμενα μὴ καθαροὺς λογίζεσθαι τοὺς ἅλας εὔηθές ἐστι. λέγονται δὲ καὶ τὸν Ἆπιν ἐκ φρέατος ἰδίου ποτίζειν, τοῦ δὲ Νείλου παντάπασιν ἀπείργειν, οὐ μιαρὸν ἡγούμενοι τὸ ὕδωρ διὰ τὸν κροκόδειλον, ὡς ἔνιοι νομίζουσιν οὐδὲν γὰρ οὕτω τίμιον Αἰγυπτίοις, ὡς ὁ Νεῖλος ἀλλὰ πιαίνειν δοκεῖ καὶ μάλιστα πολυσαρκίαν ποιεῖν τὸ Νειλῷον ὕδωρ πινόμενον. οὐ βούλονται δὲ τὸν Ἆπιν οὕτως ἔχειν οὐδʼ ἑαυτούς, ἀλλʼ εὐσταλῆ καὶ κοῦφα ταῖς ψυχαῖς περικεῖσθαι τὰ σώματα καὶ μὴ πιέζειν μηδὲ καταθλίβειν ἰσχύοντι τῷ θνητῷ καὶ βαρύνοντι τὸ θεῖον.

6Şaraba gelince, Heliopolis'te tanrıya hizmet edenler onu tapınağa hiç sokmazlar; efendi ve kral gözetirken gündüz içmeyi yakışık almaz bulurlar. Ötekiler içerler, ama az. Şarapsız pek çok arınma dönemleri vardır; bunlarda felsefe yapar, tanrısal şeyleri öğrenip öğretirler. Hekataios'un anlattığına göre krallar da rahip olduklarından kutsal yazılara göre ölçülü içerlerdi; içmeye Psammetikhos'tan itibaren başlamışlardır. Daha önce şarap içmez, onu tanrılara sevimli bir şey olarak dökmezlerdi; onu bir zamanlar tanrılara savaş açanların kanı sayarlardı. Bunlar düşüp toprağa karışınca asmaların ortaya çıktığına inanırlar. Sarhoşluğun insanı aklını yitirmiş ve çılgın yapmasının sebebi de, atalarının kanıyla dolmalarıdır. Eudoksos, Yolculuk adlı eserinin ikinci kitabında bunların rahiplerce böyle anlatıldığını söyler.

6

οἶνον δʼ οἱ μὲν ἐν Ἡλίου πόλει θεραπεύοντες τὸν θεὸν οὐκ εἰσφέρουσι τὸ παράπαν εἰς τὸ ἱερόν, ὡς οὐ προσῆκον ἡμέρας πίνειν, τοῦ κυρίου καὶ βασιλέως ἐφορῶντος· οἱ δʼ ἄλλοι χρῶνται μὲν ὀλίγῳ δέ. πολλὰς δʼ ἀοίνους ἁγνείας ἔχουσιν, ἐν αἷς φιλοσοφοῦντες καὶ μανθάνοντες καὶ διδάσκοντες τὰ θεῖα διατελοῦσιν. οἱ δὲ βασιλεῖς καὶ μετρητὸν ἔπινον ἐκ τῶν ἱερῶν γραμμάτων, ὡς Ἑκαταῖος ἱστόρηκεν, ἱερεῖς ὄντες· ἤρξαντο δὲ πίνειν ἀπὸ Ψαμμητίχου, πρότερον δʼ οὐκ ἔπινον οἶνον οὐδʼ ἔσπενδον ὡς φίλιον θεοῖς, ἀλλʼ ὡς αἷμα τῶν πολεμησάντων ποτὲ τοῖς θεοῖς, ἐξ ὧν οἴονται πεσόντων καὶ τῇ γῇ συμμιγέντων ἀμπέλους γενέσθαι· διὸ καὶ τὸ μεθύειν ἔκφρονας ποιεῖν καὶ παραπλῆγας, ἅτε δὴ τῶν προγόνων τοῦ αἵματος ἐμπιπλαμένους. ταῦτα μὲν οὖν Εὔδοξος ἐν τῇ δευτέρᾳ τῆς περιόδου λέγεσθαί φησιν οὕτως ὑπὸ τῶν ἱερέων.

7Deniz balıklarına gelince, herkes hepsinden değil, bazılarından kaçınır. Örneğin Oksyrhynkhoslular oltayla tutulan balıklardan kaçınırlar; oksyrhynkhos balığına saygı gösterdikleri için, onun takılmış olabileceği olta temiz olmaz diye korkarlar. Syeneliler phagros balığından kaçınır; bu balık Nil yükselirken ortaya çıkar, görünmesiyle suyun arttığını sevinenlere bildiren bir haberci gibi olur. Rahipler ise hepsinden uzak dururlar. Birinci ayın dokuzunda öteki Mısırlıların her biri avlu kapısının önünde kızarmış balık yerken, rahipler tadına bile bakmaz, balıkları kapıların önünde yakarlar. Bunun iki sebebi vardır; biri kutsal ve inceliklidir, Osiris ve Typhon hakkında dindarca yapılan felsefeye uyduğu için ona daha sonra döneceğim. Açık ve hazır olan sebep ise balığın gerekli olmayan, gösterişten de uzak olmayan bir yiyecek olduğudur. Buna Homeros tanıklık eder: Yumuşak hayatlı Phaiaklar'ın da, ada halkı olan İthakalılar'ın da balık yediğini göstermez, Odysseus'un yoldaşlarının da bu kadar uzun yolculukta, deniz ortasında, son çaresizliğe düşmeden önce balık yediğini söylemez. Mısırlılar genel olarak denizin de ateşten geldiğine, sınırların dışında kaldığına, ne bir parça ne bir unsur olduğuna, bozuk ve hastalıklı bir başka artık olduğuna inanırlar.

7

ἰχθύων δὲ θαλαττίων πάντες μὲν οὐ πάντων ἀλλʼ ἐνίων ἀπέχονται, καθάπερ Ὀξυρυγχῖται τῶν ἀπʼ ἀγκίστρου· σεβόμενοι γὰρ τὸν ὀξύρυγχον ἰχθὺν δεδίασι μή ποτε τὸ ἄγκιστρον οὐ καθαρόν ἐστιν ὀξυρύγχου περιπεσόντος αὐτῷ. Συηνῖται δὲ φάγρου· δοκεῖ γὰρ ἐπιόντι τῷ Νείλῳ συνεπιφαίνεσθαι, καὶ τὴν αὔξησιν ἀσμένοις φράζειν αὐτάγγελος ὁρώμενος. οἱ δʼ ἱερεῖς ἀπέχονται πάντων· πρώτου δὲ μηνὸς ἐνάτῃ τῶν ἄλλων Αἰγυπτίων ἑκάστου πρὸ τῆς αὐλείου θύρας ὀπτὸν ἰχθὺν κατεσθίοντος, οἱ ἱερεῖς οὐ γεύονται μὲν κατακάουσι δὲ πρὸ τῶν θυρῶν τοὺς ἰχθῦς, δύο λόγους ἔχοντες, ὧν τὸν μὲν ἱερὸν καὶ περιττὸν αὖθις ἀναλήψομαι, συνᾴδοντα τοῖς περὶ Ὀσίριδος καὶ Τυφῶνος ὁσίως φιλοσοφουμένοις· ὁ δʼ ἐμφανὴς καὶ πρόχειρος οὐκ ἀναγκαῖον οὐδʼ ἀπερίεργον ὄψον ἀποφαίνων τὸν ἰχθύν, Ὁμήρῳ μαρτυρεῖ μήτε Φαίακας τοὺς ἁβροβίους μήτε τοὺς Ἰθακησίους ἀνθρώπους νησιώτας ἰχθύσι χρωμένους ποιοῦντι μήτε τοὺς Ὀδυσσέως ἑταίρους ἐν πλῷ τοσούτῳ καὶ ἐν θαλάττῃ πρὶν εἰς ἐσχάτην ἐλθεῖν ἀπορίαν. ὅλως δὲ καὶ τὴν θάλατταν ἐκ πυρὸς ἡγοῦνται καὶ παρωρισμένην, οὐδὲ μέρος οὐδὲ στοιχεῖον ἀλλʼ ἀλλοῖον περίττωμα διεφθορὸς καὶ νοσῶδες.

8Çünkü ayinlere akıl dışı, efsanevi yahut bazılarının sandığı gibi batıl inançtan doğmuş hiçbir şey konmamıştır. Kiminin ahlaki ve faydalı sebepleri vardır, kimi de tarihî yahut tabiat bilgisine dayalı incelikten yoksun değildir. Soğan örneğin böyledir. İsis'in evlatlığı Diktys'in soğan tutmaya çalışırken nehre düşüp boğulması son derece inanılmazdır. Rahipler soğandan titizce uzak durup tiksinirler, çünkü o yalnız ay küçülürken beslenip gürleşmeye yatkındır. Oruç tutanlara da bayram yapanlara da uygun değildir: Öncekilere susattığı, ötekilere yiyenleri ağlattığı için. Domuzu da benzer şekilde kutsal olmayan bir hayvan sayarlar; çünkü özellikle ay küçülürken çiftleştiği düşünülür, sütünü içenlerin bedenlerinde cüzam ve uyuz kabukları çıkar. Bir kez dolunayda domuz kesip yerken söyledikleri hikâyeyi ise, Typhon'un dolunayda bir domuz kovalarken Osiris'in bedeninin yattığı tahta tabutu bulup parçalara ayırdığını, herkes kabul etmez; pek çok başka şey gibi bunu da yanlış duyulmuş bir söz sayarlar. Eskilerin lüksü, israfı ve zevk düşkünlüğünü öyle hor gördüklerini söylerler ki, Thebai'deki tapınakta Kral Meinis'e lanetler yazılı bir dikilitaş bulunduğunu anlatırlar; çünkü Meinis, Mısırlıları zenginlikten ve paradan uzak, sade hayattan ilk koparan kişiydi. Bokkhoris'in babası Tekhnaktis'in de Araplara karşı sefer yaparken yük hayvanları geciktiği için eline geçen yiyeceği zevkle yediği, sonra bir yaprak yatakta derin uykuya daldığı, sadeliği sevdiği anlatılır. Bunun üzerine Meinis'e lanet etmiş ve rahiplerin onayıyla bu laneti taşa kazıtmış.

8

οὐδὲν γὰρ ἄλογον οὐδὲ μυθῶδες οὐδʼ ὑπὸ δεισιδαιμονίας, ὥσπερ ἔνιοι νομίζουσιν, ἐγκατεστοιχειοῦτο ταῖς ἱερουργίαις, ἀλλὰ τὰ μὲν ἠθικὰς ἔχοντα καὶ χρειώδεις αἰτίας, τὰ δʼ οὐκ ἄμοιρα κομψότητος ἱστορικῆς ἢ φυσικῆς ἐστιν, οἷον τὸ περὶ κρομμύου. τὸ γὰρ ἐμπεσεῖν εἰς τὸν ποταμὸν καὶ ἀπολέσθαι τὸν τῆς Ἴσιδος τρόφιμον Δίκτυν τῶν κρομμύων ἐπιδρασσόμενον ἐσχάτως ἀπίθανον· οἱ δʼ ἱερεῖς ἀφοσιοῦνται καὶ δυσχεραίνουσι τὸ κρόμμυον παραφυλάττοντες, ὅτι τῆς σελήνης φθινούσης μόνον εὐτροφεῖν τοῦτο καὶ τεθηλέναι πέφυκεν. ἔστι δὲ πρόσφορον οὔθʼ ἁγνεύουσιν οὔθʼ ἑορτάζουσι, τοῖς μὲν ὅτι διψῆν, τοῖς δʼ ὅτι δακρύειν ποιεῖ τοὺς προσφερομένους. ὁμοίως δὲ καὶ τὴν ὗν ἀνίερον ζῷον ἡγοῦνται· ὡς μάλιστα γὰρ ὀχεύεσθαι δοκεῖ τῆς σελήνης φθινούσης· καὶ τῶν τὸ γάλα πινόντων ἐξανθεῖ τὰ σώματα λέπραν καὶ ψωρικὰς τραχύτητας, τὸν δὲ λόγον, ὃν θύοντες ἅπαξ ὗν ἐν πανσελήνῳ καὶ ἐσθίοντες ἐπιλέγουσιν, ὡς ὁ Τυφὼν ὗν διώκων πρὸς τὴν πανσέληνον εὗρε τὴν ξυλίνην σορόν, ἐν ᾗ τὸ σῶμα τοῦ Ὀσίριδος ἔκειτο, καὶ διέρριψεν, οὐ πάντες ἀποδέχονται, παρακουσμάτιον ὥσπερ ἄλλα πολλὰ νομίζοντες· ἀλλὰ τρυφήν τε καὶ πολυτέλειαν καὶ ἡδυπάθειαν οὕτω προβάλλεσθαι τοὺς παλαιοὺς λέγουσιν, ὥστε καὶ στήλην ἔφασαν ἐν Θήβαις ἐν τῷ ἱερῷ κεῖσθαι κατάρας ἐγγεγραμμένας ἔχουσαν κατὰ Μείνιος τοῦ βασιλέως, ὃς πρῶτος Αἰγυπτίους τῆς ἀπλούτου καὶ ἀχρημάτου καὶ λιτῆς ἀπήλλαξε διαίτης. λέγεται δὲ καὶ Τέχνακτις ὁ Βοκχόρεως πατὴρ στρατεύων ἐπʼ Ἄραβας, τῆς ἀποσκευῆς βραδυνούσης, ἡδέως τῷ προστυχόντι σιτίῳ χρησάμενος, εἶτα κοιμηθεὶς βαθὺν ὕπνον ἐπὶ στιβάδος, ἀσπάσασθαι τὴν εὐτέλειαν· ἐκ δὲ τούτου καταράσασθαι τῷ Μεινίῳ, καὶ τῶν ἱερέων ἐπαινεσάντων στηλιτεῦσαι τὴν κατάραν.

9Krallar rahiplerden ya da savaşçılardan seçilirdi; çünkü bu sınıflardan biri cesaretinden, öteki bilgeliğinden dolayı itibar ve şeref sahibiydi. Savaşçılardan seçilen kral hemen rahipler arasına girer, felsefeye ortak olurdu. Bu felsefe çoğunlukla, hakikatin silik izlerini ve parıltılarını taşıyan mitler ve sözlerle örtülüydü. Tapınakların önüne sfenksler dikerek bunu kendileri de açıkça ima ederler; demek ki teolojilerinin bilgeliği bilmece gibidir. Sais'te Athena'nın (onu İsis ile bir sayarlar) tapınağındaki heykelin yazısı şöyleydi: "Ben var olmuş, var olan ve var olacak her şeyim; peçemi hiçbir ölümlü açmadı." Ayrıca çoğu kişi Mısırlılar arasında Zeus'un özel adının Amun olduğuna inanır (biz bunu çevirip Ammon deriz). Sebennytoslu Manethon, gizli olanın ve gizlenmenin bu kelimeyle anlatıldığını düşünür. Abderalı Hekataios ise Mısırlıların birini yanlarına çağırırken de bu kelimeyi kullandıklarını, kelimenin çağrı anlamı taşıdığını söyler. Bu yüzden evrenle aynı saydıkları ilk tanrıyı, görünmez ve gizli olduğu için, kendilerine görünür ve belli olsun diye çağırıp yalvararak Amun derler. Mısırlıların tanrısal şeyler hakkındaki bilgeliğindeki saygı işte bu kadar büyüktü.

9

οἱ δὲ βασιλεῖς ἀπεδείκνυντο μὲν ἐκ τῶν ἱερέων ἢ τῶν μαχίμων, τοῦ μὲν διʼ ἀνδρείαν τοῦ δὲ διὰ σοφίαν γένους ἀξίωμα καὶ τιμὴν ἔχοντος. ὁ δʼ ἐκ μαχίμων ἀποδεδειγμένος εὐθὺς ἐγίγνετο τῶν ἱερέων καὶ μετεῖχε τῆς φιλοσοφίας, ἐπικεκρυμμένης τὰ πολλὰ μύθοις καὶ λόγοις ἀμυδρὰς ἐμφάσεις τῆς ἀληθείας καὶ διαφάσεις ἔχουσιν, ὥσπερ ἀμέλει καὶ παραδηλοῦσιν αὐτοὶ πρὸ τῶν ἱερῶν τὰς σφίγγας ἐπιεικῶς ἱστάντες, ὡς αἰνιγματώδη σοφίαν τῆς θεολογίας αὐτῶν ἐχούσης. τὸ δʼ ἐν Σάι τῆς Ἀθηνᾶς, ἣν καὶ Ἶσιν νομίζουσιν, ἕδος ἐπιγραφὴν εἶχε τοιαύτην ἐγώ εἰμι πᾶν τὸ γεγονὸς καὶ ὂν καὶ ἐσόμενον καὶ τὸν ἐμὸν πέπλον οὐδείς πω θνητὸς ἀπεκάλυψεν ἔτι δὲ τῶν πολλῶν νομιζόντων ἴδιον παρʼ Αἰγυπτίοις ὄνομα τοῦ Διὸς εἶναι τὸν Ἀμοῦν (ὃ παράγοντες ἡμεῖς Ἄμμωνα λέγομεν), Μανεθὼς μὲν ὁ Σεβεννύτης τὸ κεκρυμμένον οἴεται καὶ τὴν κρύψιν ὑπὸ ταύτης δηλοῦσθαι τῆς φωνῆς· Ἑκαταῖος δʼ ὁ Ἀβδηρίτης φησὶ τούτῳ καὶ πρὸς ἀλλήλους τῷ ῥήματι χρῆσθαι τοὺς Αἰγυπτίους, ὅταν τινὰ προσκαλῶνται· προσκλητικὴν γὰρ εἶναι τὴν φωνήν. διὸ τὸν πρῶτον θεόν, ὃν τῷ παντὶ τὸν αὐτὸν νομίζουσιν, ὡς ἀφανῆ καὶ κεκρυμμένον ὄντα προσκαλούμενοι καὶ παρακαλοῦντες ἐμφανῆ γενέσθαι καὶ δῆλον αὐτοῖς, Ἀμοῦν λέγουσιν. ἡ μὲν οὖν εὐλάβεια τῆς περὶ τὰ θεῖα σοφίας Αἰγυπτίων τοσαύτη ἦν.

10Yunanlıların en bilgeleri de buna tanıklık eder: Solon, Thales, Platon, Eudoksos, Pythagoras ve bazılarına göre Lykurgos, Mısır'a gidip rahiplerle görüşmüşlerdir. Eudoksos'un Memphisli Khonuphis'ten, Solon'un Saisli Sonkhis'ten, Pythagoras'ın Heliopolisli Oinuphis'ten ders aldığı söylenir. Bunlardan özellikle Pythagoras, anlaşılan o ki onlara hayran kalmış, onlar da ona hayran kalmış; onların sembolik ve sırlı üslubunu taklit etmiş, öğretilerini bilmecelere karıştırmıştır. Nitekim Pythagorasçı buyrukların çoğu, hiyeroglif denen yazıdan hiç aşağı kalmaz: Taburede yememek, ölçek üstüne oturmamak, hurma dikmemek, evde ateşi bıçakla karıştırmamak gibi. Bana kalırsa bu adamların bire Apollon, ikiye Artemis, yediye Athena, ilk küpe Poseidon demeleri de, tapınaklara dikilen, yapılan, hatta Zeus hakkı için yazılan şeylere benzer. Mısırlılar kralları ve efendileri Osiris'i bir göz ve bir asayla yazarlar. Bazıları adını da "çok gözlü" diye çevirir; çünkü Mısır dilinde os "çok", iri "göz" demektir. Göğü ise ebedî olduğu için yaşlanmaz sayarak altında ocak bulunan bir kalple gösterirler. Thebai'de ellerinin hiç olmadığı yargıç heykelleri dikiliydi, baş yargıcın heykeli ise gözleri kapalıydı; adaletin rüşvet kabul etmediğini ve ricaya kulak asmadığını anlatmak için. Savaşçıların mührüne bok böceği kazınırdı; çünkü dişi bok böceği yoktur, hepsi erkektir. Tohumlarını, yuvarlak hâle getirdikleri bir yığına bırakırlar; onu besinden çok doğum yeri olarak hazırlarlar.

10

μαρτυροῦσι δὲ καὶ τῶν Ἑλλήνων οἱ σοφώτατοι, Σόλων Θαλῆς Πλάτων Εὔδοξος Πυθαγόρας, ὡς δʼ ἔνιοί φασι, καὶ Λυκοῦργος, εἰς Αἴγυπτον ἀφικόμενοι καὶ συγγενόμενοι τοῖς ἱερεῦσιν. Εὔδοξος μὲν οὖν Χονούφεώς φασι Μεμφίτου διακοῦσαι, Σόλωνα δὲ Σόγχιτος Σαΐτου, Πυθαγόραν δʼ Οἰνούφεως Ἡλιοπολίτου. μάλιστα δʼ οὗτος, ὡς ἔοικε, θαυμασθεὶς καὶ θαυμάσας τοὺς ἄνδρας ἀπεμιμήσατο τὸ συμβολικὸν αὐτῶν καὶ μυστηριῶδες, ἀναμίξας αἰνίγμασι τὰ δόγματα· τῶν γὰρ καλουμένων ἱερογλυφικῶν γραμμάτων οὐδὲν ἀπολείπει τὰ πολλὰ τῶν Πυθαγορικῶν παραγγελμάτων, οἷόν ἐστι τὸ μὴ ἐσθίειν ἐπὶ δίφρου μηδʼ ἐπὶ χοίνικος καθῆσθαι μηδὲ φοίνικα φυτεύειν μηδὲ πῦρ μαχαίρᾳ σκαλεύειν ἐν οἰκίᾳ δοκῶ δʼ ἔγωγε καὶ τὸ τὴν μονάδα τοὺς ἄνδρας ὀνομάζειν Ἀπόλλωνα καὶ τὴν δυάδα Ἄρτεμιν, Ἀθηνᾶν δὲ τὴν ἑβδομάδα, Ποσειδῶνα δὲ τὸν πρῶτον κύβον, ἐοικέναι τοῖς ἐπὶ τῶν ἱερῶν ἱδρυμένοις καὶ δρωμένοις νὴ Δία καὶ γραφομένοις. τὸν γὰρ βασιλέα καὶ κύριον Ὄσιριν ὀφθαλμῷ καὶ σκήπτρῳ γράφουσιν· ἔνιοι δὲ καὶ τοὔνομα διερμηνεύουσι πολυόφθαλμον, ὡς τοῦ μὲν ος, τὸ πολύ, τοῦ δʼ ιρι τὸν ὀφθαλμὸν Αἰγυπτίᾳ γλώττῃ φράζοντος τὸν δʼ οὐρανὸν ὡς ἀγήρων διʼ ἀιδιότητα καρδίᾳ θυμὸν ἐσχάρας ὑποκειμένης. ἐν δὲ Θήβαις εἰκόνες ἦσαν ἀνακείμεναι δικαστῶν ἄχειρες, ἡ δὲ τοῦ ἀρχιδικαστοῦ καταμύουσα τοῖς ὄμμασιν, ὡς ἄδωρον ἅμα τὴν δικαιοσύνην καὶ ἀνέντευκτον οὖσαν. τοῖς δὲ μαχίμοις κάνθαρος ἦν γλυφὴ σφραγῖδος· οὐ γὰρ ἔστι κάνθαρος θῆλυς, ἀλλὰ πάντες ἄρσενες. τίκτουσι δὲ τὸν γόνον εἰς ὕλην, ἣν σφαιροποιοῦσιν, οὐ τροφῆς μᾶλλον ἢ γενέσεως χώραν παρασκευάζοντες.

11Dolayısıyla Mısırlıların tanrılar hakkında anlattıkları mitleri, dolaşmaları, parçalanmaları ve bu türden pek çok acıyı duyduğunda, yukarıda söylenenleri hatırlamalı ve bunlardan hiçbirinin anlatıldığı gibi olup yapıldığını sanmamalısın. Çünkü onlar köpeğe gerçek anlamda Hermes demezler; hayvanın koruyuculuğunu, uyanıklığını ve filozofluğunu, Platon'un dediği gibi dostu düşmandan bilip bilmemeyle ayırmasını tanrıların en sözlüsüyle ilişkilendirirler. Güneşin de bir lotustan yeni doğmuş bebek olarak yükseldiğine inanmazlar; güneşin doğuşunu böyle resmederek, onun ıslak maddelerden tutuştuğunu ima ederler. Perslerin en acımasız ve en korkunç kralı Okhos pek çok insanı öldürmüş, sonunda Apis'i de kesip dostlarıyla yemişti; ona "Hançer" adını taktılar, krallar listesinde hâlâ böyle anılır. Bununla elbette onun gerçek varlığını göstermezler, karakterinin sertliğini ve kötülüğünü öldürücü bir alete benzetirler. Sen de tanrılarla ilgili şeyleri, miti dindarca ve felsefi olarak yorumlayanlardan öylece dinleyip kabul edersen, tapınakların âdetlerini hep yapıp korursan, tanrılar hakkında doğru kanaat taşımaktan daha hoşlarına gidecek bir kurban ya da iş olmadığını düşünürsen, tanrıtanımazlık kadar büyük bir kötülük olan batıl inançtan da kaçınmış olursun.

11

ὅταν οὖν ἃ μυθολογοῦσιν Αἰγύπτιοι περὶ τῶν θεῶν ἀκούσῃς, πλάνας καὶ διαμελισμοὺς καὶ πολλὰ τοιαῦτα παθήματα, δεῖ τῶν προειρημένων μνημονεύειν καὶ μηδὲν οἴεσθαι τούτων λέγεσθαι γεγονὸς οὕτω καὶ πεπραγμένον. οὐ γὰρ τὸν κύνα κυρίως Ἑρμῆν λέγουσιν, ἀλλὰ τοῦ ζῴου τὸ φυλακτικὸν καὶ τὸ ἄγρυπνον καὶ τὸ φιλόσοφον, γνώσει καὶ ἀγνοίᾳ τὸ φίλον καὶ τὸ ἐχθρὸν ὁρίζοντος, ᾗ φησιν ὁ Πλάτων, τῷ λογιωτάτῳ τῶν θεῶν συνοικειοῦσιν. οὐδὲ τὸν ἥλιον ἐκ λωτοῦ νομίζουσι βρέφος ἀνίσχειν νεογνόν, ἀλλʼ οὕτως ἀνατολὴν ἡλίου γράφουσι, τὴν ἐξ ὑγρῶν ἡλίου γιγνομένην ἄναψιν αἰνιττόμενοι. καὶ γὰρ τὸν ὠμότατον Περσῶν βασιλέα καὶ φοβερώτατον Ὦχον ἀποκτείναντα πολλούς, τέλος δὲ καὶ τὸν Ἆπιν ἀποσφάξαντα καὶ καταδειπνήσαντα μετὰ τῶν φίλων, ἐκάλεσαν μάχαιραν, καὶ καλοῦσι μέχρι νῦν οὕτως ἐν τῷ καταλόγῳ τῶν βασιλέων, οὐ κυρίως δήπου τὴν οὐσίαν αὐτοῦ σημαίνοντες, ἀλλὰ τοῦ τρόπου τὴν σκληρότητα καὶ κακίαν ὀργάνῳ φονικῷ παρεικάζοντες. οὕτω δὴ τὰ περὶ θεῶν ἀκούσασα καὶ δεχομένη παρὰ τῶν ἐξηγουμένων τὸν μῦθον ὁσίως καὶ φιλοσόφως, καὶ δρῶσα μὲν ἀεὶ καὶ διαφυλάττουσα τῶν ἱερῶν τὰ νενομισμένα, τοῦ δʼ ἀληθῆ δόξαν ἔχειν περὶ θεῶν μηδὲν οἰομένη μᾶλλον αὐτοῖς μήτε θύσειν μήτε ποιήσειν κεχαρισμένον, οὐδὲν ἔλαττον ἀποφεύξῃ κακὸν ἀθεότητος δεισιδαιμονίαν.

12Mit, gereksiz ve fazlalık olan şeyleri atarak olabildiğince kısa anlatılırsa şöyledir. Rhea gizlice Kronos'la birleşince Güneş bunu fark etmiş ve ona ne bir ayda ne bir yılda doğurmaması için lanet etmiş. Tanrıçaya âşık olan Hermes de onunla birleşmiş, sonra Ay'la dama oynayıp onun aydınlık sürelerinin her birinden yetmişte birini kazanmış; hepsinden beş gün toplayıp üç yüz altmış günün üstüne eklemiş. Mısırlılar bu günlere bugün "eklenen günler" der ve tanrıların doğum günleri olarak kutlarlar. Birinci gün Osiris doğmuş; doğarken bir ses yankılanmış: "Her şeyin efendisi ışığa çıkıyor." Bazıları ise Thebai'de Pamyles adında birinin Zeus tapınağından su çekerken, Osiris adlı büyük ve iyiliksever kralın doğduğunu yüksek sesle duyurmasını buyuran bir ses duyduğunu söyler. Bu yüzden Osiris'i Kronos eline teslim ettiği için onu büyütmüş, ona Phallephoria'ya benzeyen Pamylia bayramı kutlanmış. İkinci gün Aroueris doğmuş; ona Apollon, bazıları Yaşlı Horos der. Üçüncü gün Typhon, ne zamanında ne yerinde, darbeyle anasının böğrünü patlatarak dışarı fırlamış. Dördüncü gün İsis son derece ıslak yerlerde doğmuş. Beşinci gün Nephthys doğmuş; ona Son, Aphrodite, bazıları Zafer der. Osiris ile Aroueris Güneş'ten, İsis Hermes'ten, Typhon ile Nephthys Kronos'tandır. Bu yüzden krallar eklenen günlerin üçüncüsünü uğursuz sayar, geceye kadar iş görmez, kendilerine bakmazlardı. Nephthys, Typhon'la evlenmiş. İsis ile Osiris birbirlerine âşık olup daha doğmadan anne karnında karanlıkta birleşmişler. Bazıları Aroueris'in böyle doğduğunu, Mısırlılar tarafından Yaşlı Horos, Yunanlılar tarafından Apollon diye anıldığını söylerler.

12

λέγεται δʼ ὁ μῦθος οὗτος ἐν βραχυτάτοις ὡς ἔνεστι μάλιστα, τῶν ἀχρήστων σφόδρα καὶ περιττῶν ἀφαιρεθέντων. τῆς Ῥέας φασὶ κρύφα τῷ Κρόνῳ συγγενομένης, αἰσθόμενον ἐπαράσασθαι τὸν Ἥλιον αὐτῇ μήτε μηνὶ μήτʼ ἐνιαυτῷ τεκεῖν ἐρῶντα δὲ τὸν Ἑρμῆν τῆς θεοῦ συνελθεῖν, εἶτα παίξαντα πέττια πρὸς τὴν Σελήνην καὶ ἀφελόντα τῶν φώτων ἑκάστου τὸ ἑβδομηκοστόν, ἐκ πάντων ἡμέρας πέντε συνελεῖν καὶ ταῖς ἑξήκοντα καὶ τριακοσίαις ἐπαγαγεῖν, ἃς νῦν ἐπαγομένας Αἰγύπτιοι καλοῦσι καὶ τῶν θεῶν γενεθλίους ἄγουσι. τῇ μὲν πρώτῃ τὸν Ὄσιριν γενέσθαι, καὶ φωνὴν αὐτῷ τεχθέντι συνεκπεσεῖν, ὡς ὁ πάντων κύριος εἰς φῶς πρόεισιν. ἔνιοι δὲ Παμύλην τινὰ λέγουσιν ἐν Θήβαις ὑδρευόμενον ἐκ τοῦ ἱεροῦ τοῦ Διὸς φωνὴν ἀκοῦσαι διακελευομένην ἀνειπεῖν μετὰ βοῆς, ὅτι μέγας βασιλεὺς εὐεργέτης Ὄσιρις γέγονε· καὶ διὰ τοῦτο θρέψαι τὸν Ὄσιριν, ἐγχειρίσαντος αὐτῷ τοῦ Κρόνου, καὶ τὴν τῶν Παμυλίων ἑορτὴν αὐτῷ τελεῖσθαι, Φαλληφορίοις ἐοικυῖαν. τῇ δὲ δευτέρᾳ τὸν Ἀρούηριν, ὃν Ἀπόλλωνα, ὃν καὶ πρεσβύτερον Ὧρον ἔνιοι καλοῦσι· τῇ τρίτῃ δὲ Τυφῶνα μὴ καιρῷ μηδὲ κατὰ χώραν, ἀλλʼ ἀναρρήξαντα πληγῇ διὰ τῆς πλευρᾶς ἐξαλέσθαι· τετάρτῃ δὲ τὴν Ἶσιν ἐν πανύγροις γενέσθαι· τῇ δὲ πέμπτῃ Νέφθυν, ἣν καὶ Τελευτὴν καὶ Ἀφροδίτην, ἔνιοι δὲ καὶ Νίκην ὀνομάζουσιν. εἶναι δὲ τὸν μὲν Ὄσιριν ἐξ Ἡλίου καὶ τὸν Ἀρούηριν, ἐκ δὲ Ἑρμοῦ τὴν Ἶσιν, ἐκ δὲ τοῦ Κρόνου τὸν Τυφῶνα καὶ τὴν Νέφθυν, διὸ καὶ τὴν τρίτην τῶν ἐπαγομένων ἀποφράδα νομίζοντες οἱ βασιλεῖς οὐκ ἐχρημάτιζον οὐδʼ ἐθεράπευον αὑτοὺς μέχρι νυκτός. γήμασθαι δὲ τῷ Τυφῶνι τὴν Νέφθυν. Ἶσιν δὲ καὶ Ὄσιριν ἐρῶντας ἀλλήλων καὶ πρὶν ἢ γενέσθαι κατὰ γαστρὸς ὑπὸ σκότῳ συνεῖναι. ἔνιοι δέ φασι καὶ τὸν Ἀούηριν οὕτω γεγονέναι καὶ καλεῖσθαι πρεσβύτερον Ὧρον ὑπʼ Αἰγυπτίων, Ἀπόλλωνα δʼ ὑφʼ Ἑλλήνων.

13Osiris krallığa geçer geçmez Mısırlıları sefil ve vahşi hayatlarından kurtarmış; onlara ürünleri göstermiş, kanunlar koymuş, tanrılara saygı göstermeyi öğretmiş. Sonra bütün yeryüzünü uysallaştırarak dolaşmış, silaha çok az ihtiyaç duymuş, insanların çoğunu ikna ile, şarkı ve her türlü musiki eşliğinde sözle büyüleyerek kazanmış. Bu yüzden Yunanlılar onu Dionysos ile aynı saymışlar. O yokken Typhon hiçbir yenilik yapmamış, çünkü İsis iyice uyanık durmuş, sıkı önlem almış. Osiris dönünce bir tuzak kurmuş: Yetmiş iki kişiyle bir suikast düzenlemiş, yardımcı olarak da Etiyopya'dan gelen Aso adında bir kraliçe almış. Osiris'in boyunu gizlice ölçtürüp bu boyutta güzel ve fazlasıyla süslü bir sandık yaptırmış ve bunu ziyafete getirtmiş. Görenler hayran kalıp sevinince Typhon şaka yollu, içine yatıp tam oturan kişiye sandığı armağan edeceğini söylemiş. Hepsi tek tek denemişler, kimse sığmayınca Osiris içine girip uzanmış. Oradakiler koşup kapağı çarparak kapatmışlar; kimi dışarıdan çivilerle mıhlamış, kimi kızgın kurşun dökmüş, sandığı nehre götürüp Tanis ağzından denize salmışlar. Mısırlılar bu ağza hâlâ nefret edilen, lanetli der. Bunun Hathyr ayının on yedisinde, güneş Akrep burcundan geçerken, Osiris'in krallığının yirmi sekizinci yılında olduğunu söylerler. Bazıları ise bu sürenin krallık değil, ömür olduğunu söyler.

13

βασιλεύοντα δʼ Ὄσιριν Αἰγυπτίους μὲν εὐθὺς ἀπόρου βίου καὶ θηριώδους ἀπαλλάξαι, καρπούς τε δείξαντα καὶ νόμους θέμενον αὐτοῖς καὶ θεοὺς διδάξαντα τιμᾶν· ὕστερον δὲ γῆν πᾶσαν ἡμερούμενον ἐπελθεῖν, ἐλάχιστα μὲν ὅπλων δεηθέντα, πειθοῖ δὲ τοὺς πλείστους καὶ λόγῳ μετʼ ᾠδῆς καὶ πάσης μουσικῆς θελγομένους προσαγόμενον· ὅθεν Ἕλλησι δόξαι Διονύσῳ τὸν αὐτὸν εἶναι. Τυφῶνα δʼ ἀπόντος μὲν οὐδὲν νεωτερίζειν, διὰ τὸ τὴν Ἶσιν εὖ μάλα φυλάττεσθαι καὶ προσέχειν ἐγκρατῶς ἔχουσαν, ἐπανελθόντι δὲ δόλον μηχανᾶσθαι, συνωμότας ἄνδρας ἑβδομήκοντα καὶ δύο πεποιημένον καὶ συνεργὸν ἔχοντα βασίλισσαν ἐξ Αἰθιοπίας παροῦσαν, ἣν ὀνομάζουσιν Ἀσώ· τοῦ δʼ Ὀσίριδος ἐκμετρησάμενον λάθρα τὸ σῶμα καὶ κατασκευάσαντα πρὸς τὸ μέγεθος λάρνακα καλὴν καὶ κεκοσμημένην περιττῶς εἰσενεγκεῖν εἰς τὸ συμπόσιον. ἡσθέντων δὲ τῇ ὄψει καὶ θαυμασάντων, ὑποσχέσθαι τὸν Τυφῶνα μετὰ παιδιᾶς, ὃς ἂν ἐγκατακλιθεὶς ἐξισωθῇ, διδόναι δῶρον αὐτῷ τὴν λάρνακα. πειρωμένων δὲ πάντων καθʼ ἕκαστον, ὡς οὐδεὶς ἐνήρμοττεν, ἐμβάντα τὸν Ὄσιριν κατακλιθῆναι. τοὺς δὲ συνόντας ἐπιδραμόντας ἐπιρράξαι τὸ πῶμα καί, τῶν μὲν γόμφοις καταλαβόντων ἔξωθεν, τῶν δὲ θερμοῦ μολίβδου καταχεαμένων, ἐπὶ τὸν ποταμὸν ἐξενεγκεῖν καὶ μεθεῖναι διὰ τοῦ Τανιτικοῦ στόματος εἰς τὴν θάλασσαν, ὃ διὰ τοῦτο μισητὸν ἔτι νῦν καὶ κατάπτυστον ὀνομάζειν Αἰγυπτίους. ταῦτα δὲ πραχθῆναι λέγουσιν ἑβδόμῃ ἐπὶ δέκα μηνὸς Ἀθύρ, ἐν ᾧ τὸν σκορπίον ὁ ἥλιος διέξεισιν, ὄγδοον ἔτος καὶ εἰκοστὸν ἐκεῖνο βασιλεύοντος Ὀσίριδος. ἔνιοι δὲ βεβιωκέναι φασὶν αὐτόν, οὐ βεβασιλευκέναι χρόνον τοσοῦτον.

14Olanı ilk fark edip haberi yayanlar, Khemmis bölgesinde yaşayan Panlar ve Satyrlardır; kalabalıkların ansızın kapıldıkları dehşete ve paniğe bugün de bu yüzden "panik" denir. İsis olanı öğrenince orada lüleleşmiş saçlarından birini kesmiş ve yas elbisesi giymiş; bu yerin adı bugün hâlâ Kopto'dur. Başkaları bu adın yoksunluk anlamına geldiğini düşünür, çünkü yoksun bırakmaya koptein derler. Çaresizlik içinde her yeri dolaşırken yanına gelen hiç kimseyi konuşmadan bırakmamış, karşılaştığı küçük çocuklara bile sandığı sormuş. Sandığı görmüş olan çocuklar Typhon'un dostlarının onu denize ittikleri ağzı söylemişler. Bu yüzden Mısırlılar çocukların kehanet gücü olduğuna inanırlar, tapınaklarda oynarken söyledikleri rastgele sözlerden işaret çıkarırlar. İsis, Osiris'in bilmeden, onu kendisi sanarak, kız kardeşiyle birleştiğini öğrenince, kanıt olarak onun Nephthys'in yanında bıraktığı yonca çelengini görünce, çocuğu aramaya başlamış; çünkü Nephthys, Typhon'dan korkarak onu doğar doğmaz terk etmişti. Köpekler İsis'i götürünce çocuğu büyük güçlükle bulmuş, büyütmüş, çocuk onun muhafızı ve yoldaşı olmuş. Adı Anubis'tir; köpeklerin insanları koruduğu gibi tanrıları korur.

14

πρώτων δὲ τῶν τὸν περὶ Χέμμιν οἰκούντων τόπον Πανῶν καὶ Σατύρων τὸ πάθος αἰσθομένων καὶ λόγον ἐμβαλόντων περὶ τοῦ γεγονότος, τὰς μὲν αἰφνιδίους τῶν ὄχλων ταραχὰς καὶ πτοήσεις ἔτι νῦν διὰ τοῦτο πανικὰς προσαγορεύεσθαι· τὴν δʼ Ἶσιν αἰσθομένην κείρασθαι μὲν ἐνταῦθα τῶν πλοκάμων ἕνα καὶ πένθιμον στολὴν ἀναλαβεῖν, ὅπου τῇ πόλει μέχρι νῦν ὄνομα Κοπτώ. ἕτεροι δὲ τοὔνομα σημαίνειν οἴονται στέρησιν· τὸ γὰρ ἀποστερεῖν κόπτειν λέγουσι. πλανωμένην δὲ πάντῃ καὶ ἀποροῦσαν οὐδένα προσελθεῖν ἀπροσαύδητον, ἀλλὰ καὶ παιδαρίοις συντυχοῦσαν ἐρωτᾶν περὶ τῆς λάρνακος· τὰ δὲ τυχεῖν ἑωρακότα καὶ φράσαι τὸ στόμα, διʼ οὗ τὸ ἀγγεῖον οἱ φίλοι τοῦ Τυφῶνος εἰς τὴν θάλασσαν ἔωσαν. ἐκ τούτου τὰ παιδάρια μαντικὴν δύναμιν ἔχειν οἴεσθαι τοὺς Αἰγυπτίους, καὶ μάλιστα ταῖς τούτων ὀττεύεσθαι κληδόσι παιζόντων ἐν ἱεροῖς καὶ φθεγγομένων ὅ τι ἂν τύχωσι. αἰσθομένην δὲ τῇ ἀδελφῇ ἐρῶντα συγγεγονέναι διʼ ἄγνοιαν ὡς ἑαυτῇ τὸν Ὄσιριν, καὶ τεκμήριον ἰδοῦσαν τὸν μελιλώτινον στέφανον, ὃν ἐκεῖνος παρὰ τῇ Νέφθυι κατέλιπε, τὸ παιδίον ζητεῖν (ἐκθεῖναι γὰρ εὐθὺς τεκοῦσαν διὰ φόβον τοῦ Τυφῶνος)· εὑρεθὲν δὲ χαλεπῶς καὶ μόγις, κυνῶν ἐπαγόντων τὴν Ἶσιν, ἐκτραφῆναι καὶ γενέσθαι φύλακα καὶ ὀπαδὸν αὐτῆς, Ἄνουβιν προσαγορευθέντα, καὶ λεγόμενον τοὺς θεοὺς φρουρεῖν, ὥσπερ οἱ κύνες τοὺς ἀνθρώπους.

15Bundan sonra sandıkla ilgili olarak şunu öğrenmiş: Deniz onu Byblos toprağına atmış, dalgalar yumuşakça bir funda çalısının dibine bırakmış. Funda kısa zamanda çok güzel ve kocaman bir gövde olarak büyümüş, sandığı sarıp sarmalayarak içine gizlemiş. Kral bu bitkinin büyüklüğüne hayran kalmış; görünmeyen tabutu içeren gövdeyi kesip çatısına direk yapmış. Anlatıldığına göre İsis bunları tanrısal bir söylenti esintisiyle öğrenip Byblos'a gelmiş, bir çeşmenin başına gözyaşları içinde perişan oturmuş; kimseyle konuşmamış, yalnız kraliçenin hizmetçilerini selamlayıp onlara yakınlık göstermiş, saçlarını örmüş, tenlerine kendinden harika bir koku sürmüş. Kraliçe hizmetçilerini görünce, tenlerinden ve saçlarından ambrosia gibi kokan yabancı kadını görmek için büyük bir istek duymuş. Onu çağırtmış, yakınlık kurmuş ve bebeğine sütanne yapmış. Kralın adının Malkandros olduğunu söylerler; kraliçenin adını kimi Astarte, kimi Saosis, kimi Nemanus diye verir, Yunanlılar buna Athenais derdi.

15

ἐκ δὲ τούτου πυθέσθαι περὶ τῆς λάρνακος, ὡς πρὸς τὴν Βύβλου χώραν ὑπὸ τῆς θαλάσσης ἐκκυμανθεῖσαν αὐτὴν ἐρείκῃ τινὶ μαλθακῶς ὁ κλύδων προσέμιξεν· ἡ δʼ ἐρείκη κάλλιστον ἔρνος ὀλίγῳ χρόνῳ καὶ μέγιστον ἀναδραμοῦσα περιέπτυξε καὶ περιέφυ καὶ ἀπέκρυψεν ἐντὸς ἑαυτῆς· θαυμάσας δʼ ὁ βασιλεὺς τοῦ φυτοῦ τὸ μέγεθος καὶ περιτεμὼν τὸν περιέχοντα τὴν σορὸν οὐχ ὁρωμένην κορμὸν ἔρεισμα τῆς στέγῃ ὑπέστησε. ταῦτά τε πνεύματί φασι δαιμονίῳ φήμης πυθομένην τὴν Ἶσιν εἰς Βύβλον ἀφικέσθαι, καὶ καθίσασαν ἐπὶ κρήνης ταπεινὴν καὶ δεδακρυμένην ἄλλῳ μὲν μηδενὶ προσδιαλέγεσθαι, τῆς δὲ βασιλίδος τὰς θεραπαινίδας ἀσπάζεσθαι καὶ φιλοφρονεῖσθαι τήν τε κόμην παραπλέκουσαν αὐτῶν καὶ τῷ χρωτὶ θαυμαστὴν εὐωδίαν ἐπιπνέουσαν ἀφʼ ἑαυτῆς. ἰδούσης δὲ τῆς βασιλίδος τὰς θεραπαινίδας, ἵμερον ἐμπεσεῖν τῆς ξένης τῶν τε τριχῶν τοῦ τε χρωτὸς ἀμβροσίαν πνέοντος· οὕτω δὲ μεταπεμφθεῖσαν καὶ γενομένην συνήθη ποιήσασθαι τοῦ παιδίου τίτθην. ὄνομα δὲ τῷ μὲν βασιλεῖ Μάλκανδρον εἶναί φασιν· αὐτῇ δʼ οἱ μὲν Ἀστάρτην οἱ δὲ Σάωσιν οἱ δὲ Νεμανοῦν, ὅπερ ἂν Ἕλληνες Ἀθηναΐδα προσείποιεν.

16İsis çocuğu meme yerine parmağını ağzına vererek beslermiş, geceleri bedenindeki ölümlü kısmı yakarmış. Kendisi de bir kırlangıca dönüşüp sütunun çevresinde uçarak ağıt yakarmış. Sonunda kraliçe onu gözetlemiş, bebeğin yakıldığını görünce çığlık atmış ve onu ölümsüzlükten mahrum etmiş. Bunun üzerine tanrıça kendini göstermiş ve çatının sütununu istemiş. Onu çok kolay çıkarmış, fundayı kesip ayırmış; sonra bunu keten beze sarıp güzel koku dökerek kral çiftine teslim etmiş. Byblos halkı bugün hâlâ İsis tapınağında duran bu ağaca saygı gösterir. İsis tabutun üzerine kapanıp öyle bir feryat etmiş ki kralın küçük oğlu ölmüş. Büyük oğlunu yanına alıp tabutu bir gemiye koymuş ve denize açılmış. Phaidros nehri şafağa doğru sert bir rüzgâr çıkarınca öfkelenip yatağını kurutmuş.

16

τρέφειν δὲ τὴν Ἶσιν ἀντὶ μαστοῦ τὸν δάκτυλον εἰς τὸ στόμα τοῦ παιδίου διδοῦσαν, νύκτωρ δὲ περικάειν τὰ θνητὰ τοῦ σώματος· αὐτὴν δὲ γενομένην χελιδόνα τῇ κίονι περιπέτεσθαι καὶ θρηνεῖν, ἄχρι οὗ τὴν βασίλισσαν παραφυλάξασαν καὶ ἐκκραγοῦσαν, ὡς εἶδε περικαόμενον τὸ βρέφος, ἀφελέσθαι τὴν ἀθανασίαν αὐτοῦ. τὴν δὲ θεὰν φανερὰν γενομένην αἰτήσασθαι τὴν κίονα τῆς στέγης· ὑφελοῦσαν δὲ ῥᾷστα περικόψαι τὴν ἐρείκην, εἶτα ταύτην μὲν ὀθόνῃ περικαλύψασαν καὶ μύρον καταχεαμένην ἐγχειρίσαι τοῖς βασιλεῦσι, καὶ νῦν ἔτι σέβεσθαι Βυβλίους τὸ ξύλον ἐν ἱερῷ κείμενον Ἴσιδος. τῇ δὲ σορῷ περιπεσεῖν καὶ κωκῦσαι τηλικοῦτον, ὥστε τῶν παίδων τοῦ βασιλέως τὸν νεώτερον ἐκθανεῖν, τὸν δὲ πρεσβύτερον μεθʼ ἑαυτῆς ἔχουσαν καὶ τὴν σορὸν εἰς πλοῖον ἐνθεμένην ἀναχθῆναι. τοῦ δὲ Φαίδρου ποταμοῦ πνεῦμα τραχύτερον ἐκθρέψαντος ὑπὸ τὴν ἕω, θυμωθεῖσαν ἀναξηρᾶναι τὸ ῥεῖθρον.

17İlk ıssız yere varınca, kendi başına kalıp sandığı açmış, yüzünü onun yüzüne koyup öpmüş ve ağlamış. Çocuk sessizce arkadan yaklaşıp olanı görmüş. İsis bunu fark edince dönüp öfkeyle korkunç bir bakış atmış; çocuk bu dehşete dayanamayıp ölmüş. Bazıları ise böyle olmadığını, yukarıda söylendiği gibi denize düştüğünü söyler. Tanrıça yüzünden kendisine onur gösterilir: Mısırlıların şölenlerde türküsünü söyledikleri Maneros'un bu olduğu söylenir. Bazıları çocuğun adının Palaistinos yahut Pelusios olduğunu, tanrıçanın kurduğu şehrin adını ondan aldığını söyler; türküsü söylenen Maneros'un ise musikiyi ilk bulan kişi olduğunu anlatırlar. Kimileri bunun kimsenin adı olmadığını, içen ve şenlenen insanlara uygun bir söz olduğunu söyler: "Böyle güzel şeyler gelsin!" Mısırlılar bu dileği her seferinde Maneros diye dile getirirlermiş. Şölende bir sandık içinde dolaştırılıp gösterilen ölü insan sureti de bazılarının sandığı gibi Osiris'in felaketinin hatırası değildir; şarap içenlerin mevcut olanın tadını çıkarmalarını öğütlemek için, hepsinin çok geçmeden böyle olacağını anlatmak için ziyafete sokulan nahoş bir konuktur.

17

ὅπου δὲ πρῶτον ἐρημίας ἔτυχεν, αὐτὴν καθʼ ἑαυτὴν γενομένην ἀνοῖξαι τὴν λάρνακα, καὶ τῷ προσώπῳ τὸ πρόσωπον ἐπιθεῖσαν ἀσπάσασθαι καὶ δακρύειν· τοῦ δὲ παιδίου σιωπῇ προσελθόντος ἐκ τῶν ὄπισθεν καὶ καταμανθάνοντος, αἰσθομένην μεταστραφῆναι καὶ δεινὸν ὑπʼ ὀργῆς ἐμβλέψαι. τὸ δὲ παιδίον οὐκ ἀνασχέσθαι τὸ τάρβος, ἀλλʼ ἀποθανεῖν. οἱ δέ φασιν οὐχ οὕτως, ἀλλʼ ὡς εἴρηται πρότερον ἐκπεσεῖν εἰς τὴν θάλασσαν. ἔχει δὲ τιμὰς διὰ τὴν θεόν· ὃν γὰρ ᾄδουσιν Αἰγύπτιοι παρὰ τὰ συμπόσια Μανέρωτα, τοῦτον εἶναι. τινὲς δὲ τὸν μὲν παῖδα καλεῖσθαι Παλαιστινὸν ἢ Πηλούσιον, καὶ τὴν πόλιν ἐπώνυμον ἀπʼ αὐτοῦ γενέσθαι κτισθεῖσαν ὑπὸ τῆς θεοῦ· τὸν δʼ ᾀδόμενον Μανέρωτα πρῶτον εὑρεῖν μουσικὴν ἱστοροῦσιν. ἔνιοι δέ φασιν ὄνομα μὲν οὐδενὸς εἶναι, διάλεκτον δὲ πίνουσιν ἀνθρώποις καὶ θαλειάζουσι πρέπουσαν αἴσιμα τὰ τοιαῦτα παρείη· τοῦτο γὰρ τῷ Μανέρωτι φραζόμενον ἀναφωνεῖν ἑκάστοτε τοὺς Αἰγυπτίους· ὥσπερ ἀμέλει καὶ τὸ δεικνύμενον αὐτοῖς εἴδωλον ἀνθρώπου τεθνηκότος ἐν κιβωτίῳ περιφερόμενον οὐκ ἔστιν ὑπόμνημα τοῦ περὶ Ὀσίριδος πάθους, ᾗ τινες ὑπολαμβάνουσιν, ἀλλʼ οἰνωμένους παρακαλεῖν αὑτοὺς χρῆσθαι τοῖς παροῦσι καὶ ἀπολαύειν, ὡς πάντας αὐτίκα μάλα τοιούτους ἐσομένους, ἄχαριν ἐπίκωμον ἐπεισάγουσι.

18İsis, Buto'da büyüyen oğlu Horos'un yanına gidip sandığı bir kenara koymuş. Typhon geceleyin ay ışığında avlanırken ona rastlamış, bedeni tanıyıp on dört parçaya bölmüş ve saçmış. İsis bunu öğrenince papirüs kayığa binip bataklıklarda parçaları aramış. Bu yüzden papirüs tekneyle gezenlere timsahların zarar vermediğini, ya korktuklarını ya da tanrıçaya saygı duyduklarını söylerler. Mısır'da Osiris'in birçok mezarı bulunduğu söylenmesinin sebebi de budur; çünkü İsis bulduğu her parçaya mezar yapmış. Bazıları bunu kabul etmez; onlara göre İsis suretler yaptırıp her şehre bedeni veriyormuş gibi vermiş, öyle ki çok yerde onurlandırılsın ve Typhon Horos'u yense bile gerçek mezarı ararken, pek çok mezar söylenip gösterildiği için vazgeçsin. Osiris'in parçalarından İsis yalnız cinsel organını bulamamış; çünkü organ hemen nehre atılmış, lepidotos, phagros ve oksyrhynkhos balıkları onu yemiş. Mısırlıların en çok kaçındıkları balıklar da bunlardır. İsis onun yerine bir taklit yaptırıp phallos'u kutsamış; Mısırlılar bugün de onun bayramını kutlarlar.

18

τῆς δʼ Ἴσιδος πρὸς τὸν υἱὸν Ὧρον ἐν Βούτῳ τρεφόμενον πορευθείσης, τὸ δʼ ἀγγεῖον ἐκποδὼν ἀποθεμένης Τυφῶνα κυνηγετοῦντα νύκτωρ πρὸς τὴν σελήνην ἐντυχεῖν αὐτῷ, καὶ τὸ σῶμα γνωρίσαντα διελεῖν εἰς τεσσαρεσκαίδεκα μέρη καὶ διαρρῖψαι· τὴν δʼ Ἶσιν πυθομένην ἀναζητεῖν ἐν βάριδι παπυρίνῃ τὰ ἕλη διεκπλέουσαν· ὅθεν οὐκ ἀδικεῖσθαι τοὺς ἐν παπυρίνοις σκάφεσι πλέοντας ὑπὸ τῶν κροκοδείλων, ἢ φοβουμένων ἢ σεβομένων νὴ διὰ τὴν θεόν. ἐκ τούτου δὲ καὶ πολλοὺς τάφους Ὀσίριδος ἐν Αἰγύπτῳ λέγεσθαι διὰ τὸ προστυγχάνουσαν ἑκάστῳ μέρει ταφὰς ποιεῖν. οἱ δʼ οὔ φασιν, ἀλλʼ εἴδωλα ποιουμένην διδόναι καθʼ ἑκάστην πόλιν ὡς τὸ σῶμα διδοῦσαν ὅπως παρὰ πλείοσιν ἔχῃ τιμάς, κἂν ὁ Τυφὼν ἐπικρατήσῃ τοῦ Ὥρου, τὸν ἀληθινὸν τάφον ζητῶν, πολλῶν λεγομένων καὶ δεικνυμένων ἀπαγορεύσῃ. μόνον δὲ τῶν μερῶν τοῦ Ὀσίριδος τὴν Ἶσιν οὐχ εὑρεῖν τὸ αἰδοῖον· εὐθὺς γὰρ εἰς τὸν ποταμὸν ῥιφῆναι καὶ γεύσασθαι τόν τε λεπιδωτὸν αὐτοῦ καὶ τὸν φάγρον καὶ τὸν ὀξύρυγχον, οὓς μάλιστα τῶν ἰχθύων ἀφοσιοῦσθαι· τὴν δʼ Ἶσιν ἀντʼ ἐκείνου μίμημα ποιησαμένην καθιερῶσαι τὸν φαλλόν, ᾧ καὶ νῦν ἑορτάζειν τοὺς Αἰγυπτίους.

19Sonra Osiris Hades'ten gelerek Horos'la birlikte savaş için çalışmış, onu eğitmiş. Ona en güzel şeyin ne olduğunu sormuş; Horos, anne babasının uğradığı kötülüğün intikamını almak olduğunu söylemiş. İkinci olarak, savaşa çıkanlar için en faydalı hayvanın hangisi olduğunu sormuş. Horos at deyince şaşırmış ve neden aslan değil at dediğini merak etmiş. Horos, aslanın yardıma muhtaç olana faydalı olduğunu, atın ise kaçan düşmanı dağıtıp yok ettiğini söylemiş. Osiris bunu duyunca Horos'un yeterince hazırlandığına sevinmiş. Pek çok kişi durmadan Horos'un safına geçerken Typhon'un cariyesi Thueris de gelmiş. Onu kovalayan bir yılan Horos'un adamlarınca parçalanmış; bu yüzden bugün de ortaya bir ip atıp onu kesiyorlar. Savaş birçok gün sürmüş ve Horos kazanmış. Ama Typhon'u zincire vurulmuş olarak teslim alan İsis onu öldürmemiş, çözüp salıvermiş. Horos buna hiç dayanamamış, annesine el kaldırıp başından kraliçe tacını çekip almış; Hermes de ona öküz başlı bir miğfer takmış. Typhon, Horos'a piçlik davası açmış; Hermes'in yardımıyla tanrılar Horos'un meşru olduğuna karar vermiş, Typhon ise iki savaşta daha yenilmiş. İsis, Osiris ölümünden sonra kendisiyle birleşince, vakitsiz doğan ve bacakları güçsüz olan Harpokrates'i doğurmuş.

19

ἔπειτα τῷ Ὥρῳ τὸν Ὄσιριν ἐξ ᾍδου παραγενόμενον διαπονεῖν ἐπὶ τὴν μάχην καὶ ἀσκεῖν, εἶτα διερωτῆσαι τί κάλλιστον ἡγεῖται· τοῦ δὲ φήσαντος τῷ πατρὶ καὶ μητρὶ τιμωρεῖν κακῶς παθοῦσιν δεύτερον ἐρέσθαι τί χρησιμώτατον οἴεται ζῷον εἰς μάχην ἐξιοῦσι· τοῦ δʼ Ὥρου ἵππον εἰπόντος, ἐπιθαυμάσαι καὶ διαπορῆσαι, πῶς οὐ λέοντα μᾶλλον ἀλλʼ ἵππον εἶπεν. εἰπεῖν οὖν τὸν Ὧρον ὡς λέων μὲν ὠφέλιμον ἐπιδεομένῳ βοηθείας, ἵππος δὲ φεύγοντα διασπάσαι καὶ καταναλῶσαι τὸν πολέμιον. ἀκούσαντʼ οὖν ἡσθῆναι τὸν Ὄσιριν, ὡς ἱκανῶς παρασκευασαμένου τοῦ Ὥρου. λέγεται δʼ ὅτι, πολλῶν μετατιθεμένων ἀεὶ πρὸς τὸν Ὧρον, καὶ ἡ παλλακὴ τοῦ Τυφῶνος ἀφίκετο Θούηρις. ὄφις δέ τις ἐπιδιώκων αὐτὴν ὑπὸ τῶν περὶ τὸν Ὧρον κατεκόπη, καὶ νῦν διὰ τοῦτο σχοινίον τι προβάλλοντες εἰς μέσον κατακόπτουσι. τὴν μὲν οὖν μάχην ἐπὶ πολλὰς ἡμέρας γενέσθαι καὶ κρατῆσαι τὸν Ὧρον· τὸν Τυφῶνα δὲ τὴν Ἶσιν δεδεμένον παραλαβοῦσαν οὐκ ἀνελεῖν, ἀλλὰ καὶ λῦσαι καὶ μεθεῖναι· τὸν δʼ Ὧρον οὐ μετρίως ἐνεγκεῖν, ἀλλʼ ἐπιβαλόντα τῇ μητρὶ τὰς χεῖρας ἀποσπάσαι τῆς κεφαλῆς τὸ βασίλειον· Ἑρμῆν δὲ περιθεῖναι βούκρανον αὐτῇ κράνος. τοῦ δὲ Τυφῶνος δίκην τῷ Ὥρῳ νοθείας λαχόντος, βοηθήσαντος δὲ τοῦ Ἑρμοῦ, καὶ τὸν Ὧρον ὑπὸ τῶν θεῶν γνήσιον κριθῆναι, τὸν δὲ Τυφῶνα δυσὶν ἄλλαις μάχαις καταπολεμηθῆναι. τὴν δʼ Ἶσιν ἐξ Ὀσίριδος μετὰ τὴν τελευτὴν συγγενομένου τεκεῖν ἠλιτόμηνον καὶ ἀσθενῆ τοῖς κάτωθεν γυίοις τὸν Ἁρποκράτην.

20Mitin ana hatları kabaca bunlardır; en çirkin kısımları, Horos'un parçalanması ve İsis'in başının kesilmesi gibi şeyler, çıkarılmıştır. Tanrısalın en çok onunla düşünüldüğü mutlu ve bozulmaz tabiat hakkında bu şeylerin gerçekten yapılıp olduğu sanılır ve söylenirse, Aiskhylos'un dediği gibi tükürmek ve ağzı temizlemek gerektiğini sana söylemeye gerek yok. Sen de tanrılar hakkında böyle dinsizce ve barbarca kanaatler taşıyanlardan rahatsız olursun. Ama bunların, şairlerin ve hikâyecilerin örümcekler gibi kendilerinden çıkarıp dayanaksız bir ilkeden dokuyup uzattıkları seyrek masallara ve boş uydurmalara hiç benzemediğini, içinde bazı tarihî olayların ve acıların anlatımı bulunduğunu sen de bilirsin. Matematikçiler gökkuşağının, bakışın buluta çarpıp geri dönmesiyle renklenen bir güneş görüntüsü olduğunu söylerler. Mit de burada, zihni başka şeylere yönelten bir logos'un görüntüsüdür. Bunu yaslı ve kasvetli görünüşlü kurbanlar da ima eder, tapınakların düzeni de: Bir yandan kanatlar ve açıkta, temiz geçitler halinde genişlerler, öte yandan yer altında Thebai'dekilere benzeyen gizli ve karanlık giyinme odaları ve hücreleri vardır. Özellikle Osiris mezarları hakkındaki kanaat bunu gösterir; çünkü bedenin birçok yerde yattığı söylenir. Diokhites adlı kasabanın gerçek mezara sahip tek yer olduğunu söylerler. Abydos'ta Mısırlıların zengin ve güçlüleri, Osiris'in bedeniyle aynı yere gömülmeyi şeref sayarak gömülürler. Memphis'te onun psykhē'sinin sureti olan Apis beslenir; beden de orada yatarmış. Bu şehrin adını kimi "iyilikler limanı", kimi özel olarak "Osiris'in mezarı" diye yorumlar. Philai yakınındaki Nistitane(?) adasına ise başka zaman kimse giremez, yanına bile yaklaşılmaz, kuşlar konmaz, balıklar yanaşmaz derler; ama rahipler belirli bir zamanda geçip mezara adak sunar, her türlü zeytin ağacından yüksek bir methide bitkisinin gölgelediği mezarı çelenklerle süslerler.

20

ταῦτα σχεδόν ἐστι τοῦ μύθου τὰ κεφάλαια τῶν δυσφημοτάτων ἐξαιρεθέντων, οἷόν ἐστι τὸ περὶ τὸν Ὥρου διαμελισμὸν καὶ τὸν Ἴσιδος ἀποκεφαλισμόν. ὅτι μὲν οὖν, εἰ ταῦτα περὶ τῆς μακαρίας καὶ ἀφθάρτου φύσεως, καθʼ ἣν μάλιστα νοεῖται τὸ θεῖον, ὡς ἀληθῶς πραχθέντα καὶ συμπεσόντα δοξάζουσι καὶ λέγουσιν, ἀποπτύσαι δεῖ καὶ καθήρασθαι στόμα κατʼ Αἰσχύλον, οὐδὲν δεῖ λέγειν πρὸς σέ. καὶ γὰρ αὐτὴ δυσκολαίνεις τοῖς οὕτω παρανόμους καὶ βαρβάρους δόξας περὶ θεῶν ἔχουσιν. ὅτι δʼ οὐκ ἔοικε ταῦτα κομιδῇ μυθεύμασιν ἀραιοῖς καὶ διακένοις πλάσμασιν, οἷα ποιηταὶ καὶ λογογράφοι καθάπερ οἱ ἀράχναι γεννῶντες ἀφʼ ἑαυτῶν ἀπʼ ἀρχῆς ἀνυποθέτου ὑφαίνουσι καὶ ἀποτείνουσιν, ἀλλʼ ἔχει τινὰς ἱστορίας καὶ παθῶν διηγήσεις, οἶσθʼ αὐτή, καὶ καθάπερ οἱ μαθηματικοὶ τὴν ἶριν ἔμφασιν εἶναι τοῦ ἡλίου λέγουσι ποικιλλομένην τῇ πρὸς τὸ νέφος ἀναχωρήσει τῆς ὄψεως, οὕτως μῦθος ἐνταῦθα λόγου τινὸς ἔμφασίς ἐστιν ἀνακλῶντος ἐπʼ ἄλλα τὴν διάνοιαν, ὡς ὑποδηλοῦσιν αἵ τε θυσίαι τὸ πένθιμον ἔχουσαι καὶ σκυθρωπὸν ἐμφαινόμενον, αἵ τε τῶν ναῶν διαθέσεις πῆ μὲν ἀνειμένων εἰς πτερὰ καὶ δρόμους ὑπαιθρίους καὶ καθαρούς, πῆ δὲ κρυπτὰ καὶ σκότια κατὰ γῆς ἐχόντων στολιστήρια Θηβαίοις ἐοικότα καὶ σηκοῖς· οὐχ ἥκιστα δʼ ἡ τῶν Ὀσιρείων δόξα, πολλαχοῦ κεῖσθαι λεγομένου τοῦ σώματος· τὴν τε γὰρ Διοχίτην ὀνομάζεσθαι πολίχνην λέγουσιν, ὡς μόνην τὸν ἀληθινὸν ἔχουσαν, ἔν τʼ Ἀβύδῳ τοὺς εὐδαίμονας τῶν Αἰγυπτίων καὶ δυνατοὺς μάλιστα θάπτεσθαι, φιλοτιμουμένους ὁμοτάφους εἶναι τοῦ σώματος Ὀσίριδος, ἐν δὲ Μέμφει τρέφεσθαι τὸν Ἆπιν, εἴδωλον ὄντα τῆς ἐκείνου ψυχῆς, ὅπου καὶ τὸ σῶμα κεῖσθαι· καὶ τὴν μὲν πόλιν οἱ μὲν ὅρμον ἀγαθῶν ἑρμηνεύουσιν, οἱ δʼ ἰδίως τάφον Ὀσίριδος. τὴν δὲ πρὸς Φίλαις †νιστιτάνην ἄλλως μὲν ἄβατον ἅπασι καὶ ἀπροσπέλαστον εἶναι καὶ μηδʼ ὄρνιθας ἐπʼ αὐτὴν καταίρειν μηδʼ ἰχθῦς προσπελάζειν, ἑνὶ δὲ καιρῷ τοὺς ἱερεῖς διαβαίνοντας ἐναγίζειν καὶ καταστέφειν τὸ σῆμα μηθίδης φυτῷ περισκιαζόμενον, ὑπεραίροντι πάσης ἐλαίας μέγεθος.

21Eudoksos, Mısır'da birçok mezar söylendiği hâlde bedenin Busiris'te yattığını söyler, çünkü Osiris'in memleketi burasıymış. Taphosiris'e ise söz gerekmez, adı zaten "Osiris'in mezarı" demektir. Ağaç kesmeyi, keten yarmayı, dökülen adakları saygıyla anmakla yetiniyorum, çünkü bunlara pek çok sır karışmıştır. Rahipler yalnız bunların değil, doğmamış ve yok olmaz olmayan öteki tanrıların da yorulmuş bedenlerinin kendi yanlarında yattığını ve bakıldığını, psykhē'lerinin ise gökte yıldız olarak parladığını söylerler. Yunanlılar İsis'inkine Köpek Yıldızı, Mısırlılar Sothis der; Horos'unki Orion, Typhon'unki Ayı'dır. Kutsal hayvanların cenazeleri için öteki bölgeler belirlenmiş vergiyi öder; yalnız Thebais'te oturanlar bir şey vermezler, çünkü ölümlü tanrı tanımazlar, yalnız Kneph dedikleri doğmamış ve ölümsüz tanrıya inanırlar.

21

Εὔδοξος δέ, πολλῶν τάφων ἐν Αἰγύπτῳ λεγομένων, ἐν Βουσίριδι τὸ σῶμα κεῖσθαι· καὶ γὰρ πατρίδα ταύτην γεγονέναι τοῦ Ὀσίριδος οὐκέτι μέντοι λόγου δεῖσθαι τὴν Ταφόσιριν· αὐτὸ γὰρ φράζειν τοὔνομα ταφὴν Ὀσίριδος. αἰνῶ δὲ τομὴν ξύλου καὶ σχίσιν λίνου καὶ χοὰς χεομένας διὰ τὸ πολλὰ τῶν μυστικῶν ἀναμεμῖχθαι τούτοις. οὐ μόνον δὲ τούτων οἱ ἱερεῖς λέγουσιν, ἀλλὰ καὶ τῶν ἄλλων θεῶν, ὅσοι μὴ ἀγέννητοι μηδʼ ἄφθαρτοι, τὰ μὲν σώματα παρʼ αὐτοῖς κεῖσθαι καμόντα καὶ θεραπεύεσθαι, τὰς δὲ ψυχὰς ἐν οὐρανῷ λάμπειν ἄστρα, καὶ καλεῖσθαι κύνα μὲν τὴν Ἴσιδος ὑφʼ Ἑλλήνων, ὑπʼ Αἰγυπτίων δὲ Σῶθιν Ὠρίωνα δὲ τὴν Ὥρου, τὴν δὲ Τυφῶνος ἄρκτον, εἰς δὲ τὰς ταφὰς τῶν τιμωμένων ζῴων τοὺς μὲν ἄλλους συντεταγμένα τελεῖν, μόνους δὲ μὴ διδόναι τοὺς Θηβαΐδα κατοικοῦντας, ὡς θνητὸν θεὸν οὐδένα νομίζοντας, ἀλλʼ ὃν καλοῦσιν αὐτοὶ Κνήφ, ἀγέννητον ὄντα καὶ ἀθάνατον.

22Böyle pek çok şey söylenip gösterilirken, bazıları bunların, üstün aretē ya da güç sayesinde tanrılık şerefini kanaate yazdırmış, sonra da kötü talihe uğramış kralların ve tiranların büyük ve korkunç işlerinin ve acılarının hatırası olduğunu düşünürler. Bunlar akıl yürütmenin en kolay kaçışına sığınırlar ve kötü sözü tanrılardan insanlara aktarmakta fena değildirler. Anlatılan şeylerden de şu desteği alırlar: Mısırlılar Hermes'in vücudunun kısa kollu, Typhon'un kızıl renkli, Horos'un beyaz, Osiris'in siyah tenli olduğunu anlatırlar; sanki tabiatça insanmışlar gibi. Osiris'e komutan, Kanobos'a dümenci derler, yıldızın adını da ondan aldığını söylerler. Yunanlıların Argo dedikleri gemi de Osiris'in gemisinin onuruna yıldızlara konmuş suretidir ve Orion ile Köpek'ten uzak olmayan bir yerde döner; Mısırlılar bunlardan birini Horos'un, ötekini İsis'in kutsal yıldızı sayarlar.

22

πολλῶν δὲ τοιούτων λεγομένων καὶ δεικνυμένων, οἱ μὲν οἰόμενοι βασιλέων ταῦτα καὶ τυράννων, διʼ ἀρετὴν ὑπερφέρουσαν ἢ δύναμιν ἀξίωμα τῇ δόξῃ θεότητος ἐπιγραψαμένων εἶτα χρησαμένων τύχαις, ἔργα καὶ πάθη δεινὰ καὶ μεγάλα διαμνημονεύεσθαι, ῥᾴστῃ μὲν ἀποδράσει τοῦ λόγου χρῶνται καὶ τὸ δύσφημον οὐ φαύλως ἀπὸ τῶν θεῶν ἐπʼ ἀνθρώπους μεταφέρουσι, καὶ ταύτας ἔχουσιν ἀπὸ τῶν ἱστορουμένων βοηθείας. ἱστοροῦσι γὰρ Αἰγύπτιοι τὸν μὲν Ἑρμῆν τῷ σώματι γενέσθαι γαλιάγκωνα, τὸν δὲ Τυφῶνα τῇ χρόᾳ πυρρόν, λευκὸν δὲ τὸν Ὧρον καὶ μελάγχρουν τὸν Ὄσιριν, ὡς τῇ φύσει γεγονότας ἀνθρώπους. ἔτι δὲ καὶ στρατηγὸν ὀνομάζουσιν Ὄσιριν, καὶ κυβερνήτην Κάνωβον, οὗ φασιν ἐπώνυμον γεγονέναι τὸν ἀστέρα· καὶ τὸ πλοῖον, ὃ καλοῦσιν Ἕλληνες Ἀργώ, τῆς Ὀσίριδος νεὼς εἴδωλον ἐπὶ τιμῇ κατηστερισμένον, οὐ μακρὰν φέρεσθαι τοῦ Ὠρίωνος καὶ τοῦ Κυνός, ὧν τὸ μὲν Ὥρου τὸ δʼ Ἴσιδος ἱερὸν Αἰγύπτιοι νομίζουσιν.

23Ama korkarım bu, oynatılmaması gerekeni oynatmak olur; Simonides'in dediği gibi yalnız uzun zamanla değil, bu tanrılara duydukları dindarlığa tutulmuş insan kavimleri ve soylarıyla da savaşmak olur. Bu kadar büyük adları gökten yere taşımak, insanların neredeyse hepsine ilk doğuşlarından beri işlemiş saygıyı ve inancı sarsıp çözmek, tanrısızlar sürüsüne büyük kapılar açmak, tanrısal olanı insanlaştırmak, Messeneli Euhemeros'un sahtekârlıklarına parlak bir serbestlik tanımak olur. O, inanılmaz ve hiç olmamış bir mitolojinin kopyalarını kendisi uydurmuş, bütün dünyaya tanrısızlık saçmıştır. Tanrı sayılanların hepsini aynı şekilde komutan, donanma komutanı ve krallar diye adlandırır; sanki eskiden yaşamışlar ve Pankhon'da altın harflerle yazılmışlar gibi. Oysa bu yazıları ne bir barbar ne de bir Yunanlı görmüştür; yalnız Euhemeros, anlaşılan, yeryüzünde hiç olmamış ve olmayan Pankhoslara ve Triphylloslara giderek onlara rastlamıştır.

23

ὀκνῶ δέ, μὴ τοῦτʼ ᾖ τὰ ἀκίνητα κινεῖν καὶ πολεμεῖν οὐ τῷ πολλῷ χρόνῳ (κατὰ Σιμωνίδην) μόνον, πολλοῖς δʼ ἀνθρώπων ἔθνεσι καὶ γένεσι κατόχοις ὑπὸ τῆς πρὸς τοὺς θεοὺς τούτους ὁσιότητος, οὐδὲν ἀπολιπόντας ἐξ οὐρανοῦ μεταφέρειν ἐπὶ γῆν ὀνόματα τηλικαῦτα, καὶ τιμὴν καὶ πίστιν ὀλίγου δεῖν ἅπασιν ἐκ πρώτης γενέσεως ἐνδεδυκυῖαν ἐξιστάναι καὶ ἀναλύειν, μεγάλας μὲν τῷ ἀθέῳ λεῲ κλισιάδας ἀνοίγοντας καὶ ἐξανθρωπίζοντας τὰ θεῖα, λαμπρὰν δὲ τοῖς Εὐημέρου τοῦ Μεσσηνίου φενακισμοῖς παρρησίαν διδόντας, ὃς αὐτὸς ἀντίγραφα συνθεὶς ἀπίστου καὶ ἀνυπάρκτου μυθολογίας πᾶσαν ἀθεότητα κατασκεδάννυσι τῆς οἰκουμένης, τοὺς νομιζομένους θεοὺς πάντας ὁμαλῶς διαγράφων εἰς ὀνόματα στρατηγῶν καὶ ναυάρχων καὶ βασιλέων ὡς δὴ πάλαι γεγονότων, ἐν δὲ Πάγχοντι γράμμασι χρυσοῖς ἀναγεγραμμένων, οἷς οὔτε βάρβαρος οὐδεὶς οὔθʼ Ἕλλην, ἀλλὰ μόνος Εὐήμερος, ὡς ἔοικε, πλεύσας εἰς τοὺς μηδαμόθι γῆς γεγονότας μηδʼ ὄντας Παγχώους καὶ Τριφύλλους ἐντετυχήκει.

24Oysa Asurlular arasında Semiramis'in, Mısır'da Sesostris'in büyük işleri övülür. Phrygialılar parlak ve hayranlık verici işlere bugün hâlâ "Manika" derler, çünkü eski krallarından Manes, ki bazıları Masdes der, iyi ve güçlü bir adamdı. Kyros Persleri, İskender Makedonları neredeyse dünyanın sonuna kadar götürdü; yine de bunlar iyi krallar olarak ad ve hatıra bırakmışlardır. Eğer bazıları kibirden yükselerek, Platon'un dediği gibi gençlik ve akılsızlıkla psykhē'leri yanarak, küstahça tanrı unvanlarını ve tapınaklar dikilmesini kabul ettilerse, şanları kısa bir süre çiçek açmış, sonra da boşluk, gösteriş, dinsizlik ve haksızlık cezasına çarptırılmışlardır.

Kısa ömürlü, duman gibi yükselip uçup gittiler.

Şimdi de kaçak köleler gibi tapınaklardan ve sunaklardan koparılıp çekilmişler, mezarlarından başka bir şeyleri kalmamıştır. Bu yüzden yaşlı Antigonos, Hermodotos adında biri şiirlerinde ona Güneş'in oğlu ve tanrı dediğinde, "Lazımlığımı taşıyan köle bunu bilmez" demişti. Heykeltıraş Lysippos da ressam Apelles'i, İskender'in resmini yaparken eline yıldırım verdiği için yermişti; kendisi ise ona mızrak vermiş, onun gerçek ve kendine ait şanını hiçbir zamanın alıp götüremeyeceğini söylemişti.

24

καίτοι μεγάλαι μὲν ὑμνοῦνται πράξεις ἐν Ἀσσυρίοις Σεμιράμιος, μεγάλαι δʼ αἱ Σεσώστριος ἐν Αἰγύπτῳ· Φρύγες δὲ μέχρι νῦν τὰ λαμπρὰ καὶ θαυμαστὰ τῶν ἔργων Μανικὰ καλοῦσι διὰ τὸ Μάνην τινὰ τῶν πάλαι βασιλέων ἀγαθὸν ἄνδρα καὶ δυνατὸν γενέσθαι παρʼ αὐτοῖς, ὃν ἔνιοι Μάσδην καλοῦσι· Κῦρος δὲ Πέρσας Μακεδόνας δʼ Ἀλέξανδρος ὀλίγου δεῖν ἐπὶ πέρας τῆς γῆς κρατοῦντας προήγαγον· ἀλλʼ ὄνομα καὶ μνήμην βασιλέων ἀγαθῶν ἔχουσιν. εἰ δέ τινες ἐξαρθέντες ὑπὸ μεγαλαυχίας ὥς φησιν ὁ Πλάτων ἅμα νεότητι καὶ ἀνοίᾳ φλεγόμενοι τὴν ψυχὴν μεθʼ ὕβρεως ἐδέξαντο θεῶν ἐπωνυμίας καὶ ναῶν ἱδρύσεις, βραχὺν ἤνθησεν ἡ δόξα χρόνον, εἶτα κενότητα καὶ ἀλαζονείαν μετʼ ἀσεβείας καὶ παρανομίας προσοφλόντες. ὠκύμοροι καπνοῖο δίκην ἀρθέντες ἀπέπταν, καὶ νῦν ὥσπερ ἀγώγιμοι δραπέται τῶν ἱερῶν καὶ τῶν βωμῶν ἀποσπασθέντες οὐδὲν ἀλλʼ ἢ τὰ μνήματα καὶ τοὺς τάφους ἔχουσιν. ὅθεν Ἀντίγονος ὁ γέρων, Ἑρμοδότου τινὸς ἐν ποιήμασιν αὐτὸν Ἡλίου παῖδα καὶ θεὸν ἀναγορεύοντος, οὐ τοιαῦτά μοι εἶπεν ὁ λασανοφόρος σύνοιδεν εὖ δὲ καὶ Λύσιππος ὁ πλάστης Ἀπελλῆν ἐμέμψατο τὸν ζωγράφον, ὅτι τὴν Ἀλεξάνδρου γράφων εἰκόνα κεραυνὸν ἐνεχείρισεν αὐτὸς δὲ λόγχην, ἧς τὴν δόξαν οὐδὲ εἷς ἀφαιρήσεται χρόνος ἀληθινὴν καὶ ἰδίαν οὖσαν.

25Daha doğru düşünenler, Typhon, Osiris ve İsis hakkında anlatılanların ne tanrıların ne insanların, büyük daimōn'ların başından geçenler olduğunu söyleyenlerdir. Platon, Pythagoras, Ksenokrates ve Khrysippos, eski teologlara uyarak onların insanlardan daha güçlü olduğunu ve kuvvetçe tabiatımızı çok aştığını söylerler; ama tanrısallıkları katıksız ve saf değildir, psykhē'nin tabiatına ve bedenin hissine de ortaktır, hazzı ve acıyı alır; bu değişimlerde ortaya çıkan hâller, kimini çok kimini az sarsar. Çünkü insanlarda olduğu gibi daimōn'larda da aretē ve kötülük farkları vardır. Yunanlılar arasında söylenen Gigas ve Titan öyküleri, Kronos'un kanunsuz işleri, Python'un Apollon'a direnişi, Dionysos'un kaçışları ve Demeter'in dolaşmaları, Osiris ve Typhon öykülerinden aşağı kalmaz; herkesin serbestçe dinleyebildiği başka mitler için de durum aynıdır. Gizli ayinlerle örtülüp törenlerde söylenmeden saklanan, çoğunluğa gösterilmeyen şeyler de aynı açıklamayı taşır.

25

βέλτιον οὖν οἱ τὰ περὶ τὸν Τυφῶνα καὶ Ὄσιριν καὶ Ἶσιν ἱστορούμενα μήτε θεῶν παθήματα μήτʼ ἀνθρώπων, ἀλλὰ δαιμόνων μεγάλων εἶναι νομίζοντες, οὓς καὶ Πλάτων καὶ Πυθαγόρας καὶ Ξενοκράτης καὶ Χρύσιππος, ἑπόμενοι τοῖς πάλαι θεολόγοις, ἐρρωμενεστέρους μὲν ἀνθρώπων γεγονέναι λέγουσι καὶ πολὺ τῇ δυνάμει τὴν φύσιν ὑπερφέροντας ἡμῶν, τὸ δὲ θεῖον οὐκ ἀμιγὲς οὐδʼ ἄκρατον ἔχοντας, ἀλλὰ καὶ ψυχῆς φύσει καὶ σώματος αἰσθήσει συνειληχός, ἡδονὴν δεχόμενον καὶ πόνον, καὶ ὅσα ταύταις ἐγγενόμενα ταῖς μεταβολαῖς πάθη τοὺς μὲν μᾶλλον τοὺς δʼ ἧττον ἐπιταράττει. γίγνονται γὰρ ὡς ἐν ἀνθρώποις, καὶ δαίμοσιν, ἀρετῆς διαφοραὶ καὶ κακίας. τὰ γὰρ Γιγαντικὰ καὶ Τιτανικὰ παρʼ Ἕλλησιν ᾀδόμενα καὶ Κρόνου τινὲς ἄθεσμοι πράξεις καὶ Πύθωνος ἀντιτάξεις πρὸς Ἀπόλλωνα, φυγαί τε Διονύσου καὶ πλάναι, Δήμητρος οὐδὲν ἀπολείπουσι τῶν Ὀσιριακῶν καὶ Τυφωνικῶν, ἄλλων θʼ ὧν πᾶσιν ἔξεστιν ἀνέδην μυθολογουμένων ἀκούειν· ὅσα τε μυστικοῖς ἱεροῖς περικαλυπτόμενα καὶ τελεταῖς ἄρρητα διασῴζεται καὶ ἀθέατα πρὸς τοὺς πολλούς, ὅμοιον ἔχει λόγον.

26Homeros'un iyi insanlara türlü biçimde "tanrı biçimli", "tanrı gibi" ve "tanrılardan öğüt almış" dediğini de duyarız; daimōn'lardan türeyen seslenişi ise iyilere de kötülere de ortaklaşa kullanır:

Daimōn gibi adam, yaklaş; neden Argoslulara
böyle korku salıyorsun?

ve yine:

Dördüncü kez daimōn gibi atıldığında;

ve:

Daimōn gibi kadın, Priamos ve Priamos'un oğulları
sana ne kötülük ettiler ki, güzel yapılı Ilion şehrini
yağmalamak için durmadan yanıp tutuşuyorsun?

Çünkü daimōn'ların tabiatı ve prohairesis'i karışık ve düzensizdir. Bu yüzden Platon, Olymposlu tanrılara sağı ve tek sayıları, bunların karşıtlarını da daimōn'lara verir. Ksenokrates'e göre uğursuz günler ile dövünme, ağıt, oruç, kötü söz yahut müstehcen söz içeren bayramlar ne tanrıların ne iyi daimōn'ların onuruna uygun düşer; çevremizdeki havada büyük ve güçlü, ama huysuz ve asık yüzlü varlıklar vardır, bunlar böyle şeylerden hoşlanır, onları elde edince de daha kötüsüne yönelmezler. İyi ve yararlı olanları ise Hesiodos kutsal daimōn'lar ve insanların koruyucuları diye anar, "zenginlik veren, kralca bu paya sahip olanlar" der. Platon bu soyu, tanrılarla insanlar arasında aracılık eden ve hizmet gören bir soy diye adlandırır: İnsanların dualarını ve yakarışlarını oraya iletir, oradan buraya kehanetler ve iyilik armağanları getirirler. Empedokles de daimōn'ların hatalarının ve suçlarının cezasını çektiğini söyler:

Esirin kudreti onları denize kovalar,
deniz yeryüzünün eşiğine tükürür, toprak yorulmaz
güneşin ışıklarına, o da esirin girdaplarına atar;
biri ötekinden alır, hepsi de onlardan nefret eder.

Böylece cezalandırılıp arındıktan sonra tabiatlarına uygun yerlerini ve düzenlerini yeniden alırlar.

26

ἀκούομεν δὲ καὶ Ὁμήρου τοὺς μὲν ἀγαθοὺς διαφόρως θεοειδέας ἑκάστοτε καλοῦντος καὶ ἀντιθέους καί θεῶν ἄπο μήδεʼ ἔχοντας· τῷ δʼ ἀπὸ τῶν δαιμόνων προσρήματι χρωμένου κοινῶς ἐπί τε χρηστῶν καὶ φαύλων, δαιμόνιε σχεδὸν ἐλθέ· τίη δειδίσσεαι οὕτως Ἀργείους; καὶ πάλιν ἀλλʼ ὅτε δὴ τὸ τέταρτον ἐπέσσυτο δαίμονι ἶσος· καὶ δαιμονίη, τί νύ σε Πρίαμος Πριάμοιό τε παῖδες τόσσα κακὰ ῥέζουσιν, ὅ,τʼ ἀσπερχὲς μενεαίνεις Ἰλίου ἐξαλαπάξαι ἐυκτίμενον πτολίεθρον; ὡς τῶν δαιμόνων μικτὴν καὶ ἀνώμαλον φύσιν ἐχόντων καὶ προαίρεσιν. ὅθεν ὁ μὲν Πλάτων Ὀλυμπίοις θεοῖς τὰ δεξιὰ καὶ περιττὰ τὰ δʼ ἀντίφωνα τούτων δαίμοσιν ἀποδίδωσιν. ὁ δὲ Ξενοκράτης καὶ τῶν ἡμερῶν τὰς ἀποφράδας καὶ τῶν ἑορτῶν, ὅσαι πληγάς τινας ἢ κοπετοὺς ἢ νηστείας ἢ δυσφημίας ἢ αἰσχρολογίαν ἔχουσιν, οὔτε θεῶν τιμαῖς οὔτε δαιμόνων οἴεται προσήκειν χρηστῶν, ἀλλʼ εἶναι φύσεις ἐν τῷ περιέχοντι μεγάλας μὲν καὶ ἰσχυράς, δυστρόπους δὲ καὶ σκυθρωπάς, αἳ χαίρουσι τοῖς τοιούτοις, καὶ τυγχάνουσαι πρὸς οὐθὲν ἄλλο χεῖρον τρέπονται· τοὺς δὲ χρηστοὺς πάλιν καὶ ἀγαθοὺς ὅ θʼ Ἡσίοδος ἁγνοὺς δαίμονας καὶ φύλακας ἀνθρώπων προσαγορεύει, πλουτοδότας καὶ τοῦτο γέρας βασιλήιον ἔχοντας. ὅ τε Πλάτων ἑρμηνευτικὸν τὸ τοιοῦτον ὀνομάζει γένος καὶ διακονικὸν ἐν μέσῳ θεῶν καὶ ἀνθρώπων, εὐχὰς μὲν ἐκεῖ καὶ δεήσεις ἀνθρώπων ἀναπέμποντας, ἐκεῖθεν δὲ μαντεῖα δεῦρο καὶ δόσεις ἀγαθῶν φέροντας, Ἐμπεδοκλῆς δὲ καὶ δίκας φησὶ διδόναι τοὺς δαίμονας ὧν ἂν ἐξαμάρτωσι καὶ πλημμελήσωσιν, αἰθέριον μὲν γάρ σφε μένος πόντονδε διώκει, πόντος δʼ ἐς χθονὸς οὖδας ἀπέπτυσε, γαῖα δʼ ἐς αὐγὰς ἠελίου ἀκάμαντος, ὁ δʼ αἰθέρος ἔμβαλε δίναις· ἄλλος δʼ ἐξ ἄλλου δέχεται, στυγέουσι δὲ πάντες· ἄχρι οὗ κολασθέντες οὕτω καὶ καθαρθέντες αὖθις τὴν κατὰ φύσιν χώραν καὶ τάξιν ἀπολάβωσι.

27Typhon hakkında anlatılanların da bunlarla ve benzerleriyle kardeş olduğunu söylerler: Kıskançlık ve düşmanlıktan korkunç şeyler yapmış, her şeyi karıştırıp neredeyse bütün karayı ve denizi kötülükle doldurmuş, sonra da cezasını çekmiştir. Osiris'in intikamını alan kız kardeşi ve karısı, Typhon'un çılgınlığını ve kudurganlığını söndürüp durdurduktan sonra, katlandığı işlerin ve mücadelelerin, kendi dolaşmalarının, nice bilgelik ve nice cesaret eserlerinin unutulup sessizliğe gömülmesine göz yummamıştır. En kutsal törenlere o zamanki acıların suretlerini, imalarını ve taklitlerini karıştırmış, benzer felaketlerin pençesindeki erkekler ve kadınlar için dindarlığın hem öğretisini hem tesellisini kutsamıştır. Kendisi ve Osiris, sonradan Herakles ve Dionysos gibi, aretē sayesinde iyi daimōn'lardan tanrılara dönüşmüşlerdir ve haklı olarak hem tanrıların hem daimōn'ların karışık onurlarına sahiptirler. Her yerde, ama özellikle yerin üstünde ve altında en büyük kudrete sahiptirler. Çünkü Sarapis'in Pluton'dan başkası olmadığını, İsis'in Persephassa olduğunu söylerler. Euboialı Arkhemakhos böyle demiştir; Pontoslu Herakleides de Kanobos'taki kâhinliğin Pluton'a ait olduğunu düşünmüştür.

27

τούτων δὲ καὶ τῶν τοιούτων ἀδελφὰ λέγεσθαί φασι περὶ Τυφῶνος, ὡς δεινὰ μὲν ὑπὸ φθόνου καὶ δυσμενείας εἰργάσατο, καὶ πάντα πράγματα ταράξας ἐνέπλησε κακῶν γῆν ὁμοῦ τι πᾶσαν καὶ θάλασσαν, εἶτα δίκην ἔδωκεν. ἡ δὲ τιμωρὸς Ὀσίριδος ἀδελφὴ καὶ γυνὴ τὴν Τυφῶνος σβέσασα καὶ καταπαύσασα μανίαν καὶ λύσσαν οὐ περιεῖδε τοὺς ἄθλους καὶ τοὺς ἀγῶνας, οὓς ἀνέτλη, καὶ πλάνας αὑτῆς καὶ πολλὰ μὲν ἔργα σοφίας πολλὰ δʼ ἀνδρείας, ἀμνηστίαν ὑπολαβοῦσαν καὶ σιωπήν, ἀλλὰ ταῖς ἁγιωτάταις ἀναμίξασα τελεταῖς εἰκόνας καὶ ὑπονοίας καὶ μιμήματα τῶν τότε παθημάτων, εὐσεβείας ὁμοῦ δίδαγμα καὶ παραμύθιον ἀνδράσι καὶ γυναιξὶν ὑπὸ συμφορῶν ἐχομένοις ὁμοίων καθωσίωσεν. αὐτὴ δὲ καὶ Ὄσιρις ἐκ δαιμόνων ἀγαθῶν διʼ ἀρετὴν εἰς θεοὺς μεταβαλόντες, ὡς ὕστερον Ἡρακλῆς καὶ Διόνυσος, ἅμα καὶ θεῶν καὶ δαιμόνων οὐκ ἀπὸ τρόπου μεμιγμένας τιμὰς ἔχουσι, πανταχοῦ μέν, ἐν δὲ τοῖς ὑπὲρ γῆν καὶ ὑπὸ γῆν δυνάμενοι μέγιστον, οὐ γὰρ ἄλλον εἶναι Σάραπιν ἢ τὸν Πλούτωνά φασι, καὶ Ἶσιν τὴν Περσέφασσαν, ὡς Ἀρχέμαχος εἴρηκεν ὁ Εὐβοεύς, καὶ ὁ Ποντικὸς Ἡρακλείδης τὸ χρηστήριον ἐν Κανώβῳ Πλούτωνος ἡγούμενος εἶναι.

28Ptolemaios Soter rüyasında, Sinope'deki Pluton heykelini gördü; daha önce biçimini ne biliyor ne görmüştü. Heykel ona, kendisini bir an önce İskenderiye'ye götürmesini buyuruyordu. Heykelin nerede olduğunu bilemeyince çaresizlik içinde dostlarına rüyasını anlattı. Çok gezmiş Sosibios adında bir adam çıktı ve Sinope'de kralın gördüğü gibi bir heykel gördüğünü söyledi. Ptolemaios bunun üzerine Soteles ile Dionysios'u gönderdi. Bunlar uzun zaman sonra, güçlükle, ama tanrısal takdirin de yardımıyla heykeli kaçırıp getirdiler. Getirilip görülünce, yorumcu Timotheos ile Sebennytoslu Manethon ve arkadaşları, Kerberos'tan ve ejderhadan onun Pluton heykeli olduğunu çıkarıp Ptolemaios'u bunun başka bir tanrının değil, Sarapis'in heykeli olduğuna ikna ettiler. Çünkü oradan bu adla gelmemiş, İskenderiye'ye getirildikten sonra Mısırlılar arasındaki Pluton adını, yani Sarapis'i almıştı. Tabiat filozofu Herakleitos'un "Hades ile Dionysos aynıdır, onlar için çıldırır ve bayram ederler" sözü de bu kanaate götürür. Çünkü psykhē'nin bedende aklını yitirmiş ve sarhoş olması yüzünden bedene Hades denmesi gerektiğini savunanlar zorlama bir alegori yaparlar. Osiris'i Dionysos'la bir saymak, Sarapis'i de, tabiatını değiştirdiğinde bu adı alan Osiris ile bir görmek daha doğrudur. Bu yüzden Sarapis herkesin tanrısıdır, ayinlere ortak olanların Osiris için de bildikleri gibi.

28

Πτολεμαῖος δʼ ὁ Σωτὴρ ὄναρ εἶδε τὸν ἐν Σινώπῃ τοῦ Πλούτωνος κολοσσόν, οὐκ ἐπιστάμενος οὐδʼ ἑωρακὼς πρότερον οἷος τὴν μορφὴν ἦν, κελεύοντα κομίσαι τὴν ταχίστην αὐτὸν εἰς Ἀλεξάνδρειαν. ἀγνοοῦντι δʼ αὐτῷ καὶ ἀποροῦντι, ποῦ καθίδρυται, καὶ διηγουμένῳ τοῖς φίλοις τὴν ὄψιν, εὑρέθη πολυπλανὴς ἄνθρωπος ὄνομα Σωσίβιος, ἐν Σινώπῃ φάμενος ἑωρακέναι τοιοῦτον κολοσσόν, οἷον ὁ βασιλεὺς ἰδεῖν ἔδοξεν. ἔπεμψεν οὖν Σωτέλη καὶ Διονύσιον, οἳ χρόνῳ πολλῷ καὶ μόλις, οὐκ ἄνευ μέντοι θείας προνοίας , ἤγαγον ἐκκλέψαντες. ἐπεὶ δὲ κομισθεὶς ὤφθη, συμβαλόντες οἱ περὶ Τιμόθεον τὸν ἐξηγητὴν καὶ Μανέθωνα τὸν Σεβεννύτην Πλούτωνος ὂν ἄγαλμα, τῷ Κερβέρῳ τεκμαιρόμενοι καὶ τῷ δράκοντι, πείθουσι τὸν Πτολεμαῖον, ὡς ἑτέρου θεῶν οὐδενὸς ἀλλὰ Σαράπιδός ἐστιν. οὐ γὰρ ἐκεῖθεν οὕτως ὀνομαζόμενος ἧκεν, ἀλλʼ εἰς Ἀλεξάνδρειαν κομισθεὶς τὸ παρʼ Αἰγυπτίοις ὄνομα τοῦ Πλούτωνος ἐκτήσατο τὸν Σάραπιν. καὶ μέντοι Ἡρακλείτου τοῦ φυσικοῦ λέγοντος ᾍδης καὶ Διόνυσος ωὑτὸς ὅτεῳ μαίνονται καὶ ληναΐζουσιν, εἰς ταύτην ὑπάγουσι τὴν δόξαν. οἱ γὰρ ἀξιοῦντες ᾍδην λέγεσθαι τὸ σῶμα τῆς ψυχῆς οἷον παραφρονούσης καὶ μεθυούσης ἐν αὐτῷ, γλίσχρως ἀλληγοροῦσι. βέλτιον δὲ τὸν Ὄσιριν εἰς ταὐτὸ συνάγειν τῷ Διονύσῳ, τῷ τʼ Ὀσίριδι τὸν Σάραπιν, ὅτε τὴν φύσιν μετέβαλε, ταύτης τυχόντι τῆς προσηγορίας. διὸ πᾶσι κοινὸς ὁ Σάραπίς ἐστι, ὡς δὴ τὸν Ὄσιριν οἱ τῶν ἱερῶν μεταλαβόντες ἴσασιν.

29Phrygia yazılarına, İsis'in Herakles'in oğlu Kharops'un, Typhon'un ise Herakles'in oğlu Aiakos'un kızı ve oğlu olduğunu söyleyenlere kulak vermeye değmez. Phylarkhos'u da küçümsememek elde değil: Dionysos'un Hindistan'dan Mısır'a iki öküz getiren ilk kişi olduğunu, birinin adının Apis, ötekinin Osiris olduğunu yazar; Sarapis de evreni düzene sokanın adıdır, bazılarının güzelleştirmek ve süslemek anlamında kullandığı sairein kelimesinden gelir. Phylarkhos'un bu sözleri saçmadır; ama Sarapis'in tanrı olmadığını, bunun Apis'in tabutunun adı olduğunu, Memphis'te Unutma ve Ağıt adlı tunç kapıların bulunduğunu, Apis gömülürken bunların ağır ve sert bir sesle açıldığını söyleyenlerin sözleri çok daha saçmadır. Bu yüzden her tunç sesi çıkaran şeyde kulaklarımızı tuttuğumuzu söylerler. Bu adın, evrenin hareketine dayanarak seuesthai ve susthai kelimelerinden geldiğini söyleyenler daha ölçülüdür. Rahiplerin çoğu Osiris ile Apis'in birleştiğini söyler, Apis'i Osiris'in psykhē'sinin biçimlenmiş sureti saymamız gerektiğini açıklayıp öğretirler. Ben ise Sarapis adı Mısırcaysa, bunun sevinç ve neşeyi anlattığını düşünüyorum; çünkü Mısırlılar bayrama sairei derler. Platon da Hades'in, yanına gidenlere tatlı ve yumuşak bir tanrı olduğu için adını böyle aldığını söyler. Mısırlılarda da başka pek çok ad anlamlıdır: Ruhların ölümden sonra gittiğine inandıkları yer altı yerine Amenthes derler ve bu ad, alan ve veren anlamına gelir. Bunun da eskiden Yunanistan'dan gidip Mısır'a taşınan adlardan biri olup olmadığına sonra bakacağız. Şimdi eldeki kanaatin geri kalanını anlatalım.

29

οὐ γὰρ ἄξιον προσέχειν τοῖς Φρυγίοις γράμμασιν, ἐν οἷς λέγεται Χάροπος μὲν τοῦ Ἡρακλέους γενέσθαι θυγάτηρ Ἶσις, Αἰακοῦ δὲ τοῦ Ἡρακλέους ὁ Τυφών οὐδὲ Φυλάρχου μὴ καταφρονεῖν γράφοντος, ὅτι πρῶτος εἰς Αἴγυπτον ἐξ Ἰνδῶν Διόνυσος ἤγαγε δύο βοῦς, ὧν ἦν τῷ μὲν Ἆπις ὄνομα τῷ δʼ Ὄσιρις· Σάραπις δʼ ὄνομα τοῦ τὸ πᾶν κοσμοῦντός ἐστι παρὰ τὸ σαίρειν, ὃ καλλύνειν τινὲς καὶ κοσμεῖν λέγουσιν. ἄτοπα γὰρ ταῦτα τοῦ Φυλάρχου, πολλῷ δʼ ἀτοπώτερα τὰ τῶν λεγόντων οὐκ εἶναι θεὸν τὸν Σάραπιν, ἀλλὰ τὴν Ἄπιδος σορὸν οὕτως ὀνομάζεσθαι, καὶ χαλκᾶς τινας ἐν Μέμφει πύλας λήθης καὶ κωκυτοῦ προσαγορευομένας, ὅταν θάπτωσι τὸν Ἆπιν, ἀνοίγεσθαι βαρὺ καὶ σκληρὸν ψοφούσας. διὸ παντὸς ἠχοῦντος ἡμᾶς χαλκώματος ἐπιλαμβάνεσθαι. μετριώτεροι δʼ οἱ παρὰ τὸ σεύεσθαι καὶ τὸ σοῦσθαι τὴν τοῦ παντὸς ἅμα κίνησιν εἰρῆσθαι φάσκοντες. οἱ δὲ πλεῖστοι τῶν ἱερέων εἰς ταὐτό φασι τὸν Ὄσιριν συμπεπλέχθαι καὶ τὸν Ἆπιν, ἐξηγούμενοι καὶ διδάσκοντες ἡμᾶς, ὡς ἔμμορφον εἰκόνα χρὴ νομίζειν τῆς Ὀσίριδος ψυχῆς τὸν Ἆπιν. ἐγὼ δʼ, εἰ μὲν Αἰγύπτιόν ἐστι τοὔνομα τοῦ Σαράπιδος, εὐφροσύνην αὐτὸ δηλοῦν οἴομαι καὶ χαρμοσύνην, τεκμαιρόμενος ὅτι τὴν ἑορτὴν Αἰγύπτιοι τὰ χαρμόσυνα σαίρει καλοῦσιν. καὶ γὰρ Πλάτων τὸν ᾍδην ὡς ἁδούσιον τοῖς παρʼ αὐτῷ γενομένοις καὶ προσηνῆ θεὸν ὠνομάσθαι φησί· καὶ παρʼ Αἰγυπτίοις ἄλλα τε πολλὰ τῶν ὀνομάτων λόγοι εἰσὶ καὶ τὸν ὑποχθόνιον τόπον, εἰς ὃν οἴονται τὰς ψυχὰς ἀπέρχεσθαι μετὰ τὴν τελευτήν, Ἀμένθην καλοῦσι σημαίνοντος τοῦ ὀνόματος τὸν λαμβάνοντα καὶ διδόντα. εἰ δὲ καὶ τοῦτο τῶν ἐκ τῆς Ἑλλάδος ἀπελθόντων πάλαι καὶ μετακομισθέντων ὀνομάτων ἕν ἐστιν, ὕστερον ἐπισκεψόμεθα· νῦν δὲ τὰ λοιπὰ τῆς ἐν χερσὶ δόξης προσδιέλθωμεν.

30Osiris ve İsis iyi daimōn'lardan tanrılara dönüşmüşlerdir. Typhon'un sönmüş, ezilmiş, ama hâlâ can çekişip çırpınan kuvvetini ise bazı kurbanlarla yatıştırır ve yumuşatırlar. Bazen de bazı bayramlarda onu aşağılar ve hakaret ederler: Kızıl saçlı insanlarla alay ederler, Koptoslular gibi bir eşeği uçurumdan atarlar; çünkü Typhon kızıldı ve rengi eşeğe benziyordu. Busirisliler ve Lykopolisliler boru hiç kullanmazlar, çünkü eşek gibi ses çıkardığını düşünürler. Genel olarak eşeğin, Typhon'a benzerliği yüzünden, temiz değil daimōn'a ait bir hayvan olduğuna inanırlar. Payni ve Phaophi aylarındaki kurbanlarda yaptıkları çöreklerin üstüne bağlı bir eşek damgası basarlar. Güneş kurbanında tanrıya tapanlara üstlerinde altın taşımamalarını ve eşeğe yem vermemelerini öğütlerler. Pythagorasçılar da Typhon'u daimōn'a ait bir kuvvet sayıyor görünür: Typhon'un çift sayılı elli altı ölçüsünde doğduğunu söylerler. Yine Eudoksos'un anlattığına göre üçgenin kuvveti Hades'in, Dionysos'un ve Ares'in, karenin kuvveti Rhea'nın, Aphrodite'nin, Demeter'in, Hestia'nın ve Hera'nın, on iki köşelinin kuvveti Zeus'un, elli altı köşelinin kuvveti ise Typhon'undur.

30

ὁ μὲν γὰρ Ὄσιρις καὶ ἡ Ἶσις ἐκ δαιμόνων ἀγαθῶν εἰς θεοὺς μετήλλαξαν· τὴν δὲ τοῦ Τυφῶνος ἠμαυρωμένην καὶ συντετριμμένην δύναμιν, ἔτι δὲ καὶ ψυχορραγοῦσαν καὶ σφαδᾴζουσαν, ἔστιν αἷς παρηγοροῦσι θυσίαις καὶ πραΰνουσιν· ἔστι δʼ ὅτε πάλιν ἐκταπεινοῦσι καὶ καθυβρίζουσιν ἔν τισιν ἑορταῖς, τῶν μὲν ἀνθρώπων τοὺς πυρροὺς καὶ προπηλακίζοντες, ὄνον δὲ κατακρημνίζοντες, ὡς Κοπτῖται, διὰ τὸ πυρρὸν γεγονέναι τὸν Τυφῶνα καὶ ὀνώδη τὴν χρόαν· Βουσιρῖται δὲ καὶ Λυκοπολῖται σάλπιγξιν οὐ χρῶνται τὸ παράπαν ὡς ὄνῳ φθεγγομέναις ἐμφερές. καὶ ὅλως τὸν ὄνον οὐ καθαρὸν ἀλλὰ δαιμονικὸν ἡγοῦνται ζῷον εἶναι διὰ τὴν πρὸς ἐκεῖνον ὁμοιότητα καὶ πόπανα ποιοῦντες ἐν θυσίαις τοῦ τε Παϋνὶ καὶ τοῦ Φαωφὶ μηνὸς ἐπιπλάττουσι παράσημον ὄνον δεδεμένον. ἐν δὲ τῇ τοῦ Ἡλίου θυσίᾳ τοῖς σεβομένοις τὸν θεὸν παρεγγυῶσι μὴ φορεῖν ἐπὶ τῷ σώματι χρυσία μηδʼ ὄνῳ τροφὴν διδόναι. φαίνονται δὲ καὶ οἱ Πυθαγορικοὶ τὸν Τυφῶνα δαιμονικὴν ἡγούμενοι δύναμιν. λέγουσι γὰρ ἐν ἀρτίῳ μέτρῳ ἕκτῳ καὶ πεντηκοστῷ γεγονέναι Τυφῶνα· καὶ πάλιν τὴν μὲν τοῦ τριγώνου ᾍδου καὶ Διονύσου καὶ Ἄρεος εἶναι· τὴν δὲ τοῦ τετραγώνου Ῥέας καὶ Ἀφροδίτης καὶ Δήμητρος καὶ Ἑστίας καὶ Ἥρας· τὴν δὲ τοῦ δωδεκαγώνου Διός· τὴν δʼ ἑκκαιπεντηκονταγωνίου Τυφῶνος, ὡς Εὔδοξος ἱστόρηκεν.

31Mısırlılar Typhon'un kızıl renkli olduğuna inandıkları için kızıl sığırları da kurban ederler. Bunda öyle titizdirler ki hayvanın tek bir siyah ya da beyaz kılı olsa kurbanlık saymazlar. Çünkü kurbanlığın tanrılara sevimli olması gerekmez; tersine, başka bedenlere dönüşmüş dinsiz ve haksız insanların ruhlarını içine almış olanlar kurbanlıktır. Bu yüzden eskiden kurbanın başına lanet edip keser ve nehre atarlardı, şimdi ise yabancılara satılır. Kurban edilecek sığırı, "mühürcü" denen rahipler damgalardı. Kastor'un anlattığına göre mührün üzerinde, elleri arkasına bağlı, diz çökmüş, boğazına kılıç dayanmış bir adam kazılıydı. Eşeğin de, dediğimiz gibi, yalnız renginden değil, cahilliğinden ve küstahlığından dolayı bu benzerliğin bedelini ödediğini düşünürler. Bu yüzden Pers kralları içinde en çok nefret ettikleri Okhos'a, lanetli ve iğrenç olduğu için "Eşek" adını takmışlardı. O da "Bu eşek sizin öküzünüzü yiyecek" diyerek Apis'i kesmişti; bunu Deinon anlatır. Typhon'un savaştan bir eşek üzerinde yedi gün kaçtığını, kurtulduktan sonra Hierosolymos ve Iudaios adında oğulları olduğunu söyleyenler ise Yahudi öykülerini mite sürükledikleri daha baştan bellidir.

31

Αἰγύπτιοι δὲ πυρρόχρουν γεγονέναι τὸν Τυφῶνα νομίζοντες καὶ τῶν βοῶν τοὺς πυρροὺς καθιερεύουσιν, οὕτως ἀκριβῆ ποιούμενοι τὴν παρατήρησιν, ὥστε, κἂν μίαν ἔχῃ τρίχα μέλαιναν ἢ λευκήν, ἄθυτον ἡγεῖσθαι. θύσιμον γὰρ οὐ φίλον εἶναι θεοῖς, ἀλλὰ τοὐναντίον, ὅσα ψυχὰς ἀνοσίων ἀνθρώπων καὶ ἀδίκων εἰς ἕτερα μεταμορφουμένων σώματα συνείληφε. διὸ τῇ μὲν κεφαλῇ τοῦ ἱερείου καταρασάμενοι καὶ ἀποκόψαντες εἰς τὸν ποταμὸν ἐρρίπτουν πάλαι, νῦν δὲ τοῖς ξένοις ἀποδίδονται. τὸν δὲ μέλλοντα θύεσθαι βοῦν οἱ σφραγισταὶ λεγόμενοι τῶν ἱερέων κατεσημαίνοντο, τῆς σφραγῖδος, ὡς ἱστορεῖ Κάστωρ, γλυφὴν μὲν ἐχούσης ἄνθρωπον εἰς γόνυ καθεικότα ταῖς χερσὶν ὀπίσω περιηγμέναις, ἔχοντα κατὰ τῆς σφαγῆς ξίφος ἐγκείμενον· ἀπολαύειν δὲ καὶ τὸν ὄνον, ὥσπερ εἴρηται, τῆς ὁμοιότητος διὰ τὴν ἀμαθίαν καὶ τὴν ὕβριν οὐχ ἧττον ἢ διὰ τὴν χρόαν οἴονται. διὸ καὶ τῶν Περσικῶν βασιλέων ἐχθραίνοντες μάλιστα τὸν Ὦχον ὡς ἐναγῆ καὶ μιαρόν, ὄνον ἐπωνόμασαν. κἀκεῖνος εἰπών ὁ μέντοι ὄνος οὗτος ὑμῶν κατευωχήσεται τὸν βοῦν, ἔθυσε τὸν Ἆπιν, ὡς Δείνων ἱστόρηκεν. οἱ δὲ λέγοντες ἐκ τῆς μάχης ἐπʼ ὄνου τῷ Τυφῶνι τὴν φυγὴν ἑπτὰ ἡμέρας γενέσθαι, καὶ σωθέντα γεννῆσαι παῖδας Ἱεροσόλυμον καὶ Ἰουδαῖον, αὐτόθεν εἰσὶ κατάδηλοι τὰ Ἰουδαϊκὰ παρέλκοντες εἰς τὸν μῦθον.

32Bunlar böyle imalar sunar. Başka bir başlangıçtan yola çıkarak, daha felsefi bir şey söylediği sanılanlardan önce en basitlerine bakalım. Bunlar şöyle der: Yunanlılar Kronos'u zaman [khronos], Hera'yı hava, Hephaistos'un doğumunu havanın ateşe dönüşümü diye alegorik olarak yorumlarlar; Mısırlılar için de Osiris, toprak olan İsis'le birleşen Nil'dir, Typhon ise Nil'in içine düşüp kaybolduğu ve dağıldığı denizdir; toprağın kabul edip aldığı kısım hariç, o kısım toprağı verimli kılar. Kronos döneminde söylenen kutsal bir ağıt vardır; solda doğup sağda yok olanı anar. Çünkü Mısırlılar kozmosun doğusunu yüzü, kuzeyini sağı, güneyini solu sayarlar. Nil güneyden gelip kuzeyde deniz tarafından yutulduğundan, doğumu solda, yok oluşu sağda denir. Bu yüzden rahipler denizden kaçınır, tuza Typhon'un köpüğü derler. Sofraya tuz koymamak yasaklarından biridir. Dümencilerle de selamlaşmazlar, çünkü denizi kullanır ve geçimlerini denizden sağlarlar. Balıktan da özellikle bu sebeple kaçınırlar; nefreti balıkla yazarlar. Sais'te Athena tapınağının giriş kapısında bir bebek, bir yaşlı, ardından şahin, sonra balık, en sonda su aygırı kazılıydı. Bunun sembolik anlamı şuydu: "Ey doğanlar ve ölenler, tanrı utanmazlıktan nefret eder." Bebek doğumun, yaşlı ölümün simgesidir; şahinle tanrıyı, balıkla nefreti, dediğimiz gibi deniz yüzünden, su aygırıyla da utanmazlığı anlatırlar; çünkü onun babasını öldürüp annesiyle zorla çiftleştiği söylenir. Pythagorasçıların "deniz Kronos'un gözyaşıdır" sözü de denizin temiz olmadığını, onlarla aynı soydan gelmediğini ima ediyor gibidir.

Bunlar dışarıdan, herkesçe bilinen bir bilgi olarak söylenmiş olsun.

32

ταῦτα μὲν οὖν τοιαύτας ὑπονοίας δίδωσιν· ἀπʼ ἄλλης δʼ ἀρχῆς τῶν φιλοσοφώτερόν τι λέγειν δοκούντων τοὺς ἁπλουστάτους σκεψώμεθα πρῶτον. οὗτοι δʼ εἰσὶν οἱ λέγοντες, ὥσπερ Ἕλληνες Κρόνον ἀλληγοροῦσι τὸν χρόνον, Ἥραν δὲ τὸν ἀέρα, γένεσιν δὲ Ἡφαίστου τὴν εἰς πῦρ ἀέρος μεταβολήν, οὕτω παρʼ Αἰγυπτίοις Νεῖλον εἶναι τὸν Ὄσιριν Ἴσιδι συνόντα τῇ γῇ, Τυφῶνα δὲ τὴν θάλασσαν, εἰς ἣν ὁ Νεῖλος ἐμπίπτων ἀφανίζεται καὶ διασπᾶται, πλὴν ὅσον γῆ μέρος ἀναλαμβάνουσα καὶ δεχομένη γίγνεται γόνιμος ὑπʼ αὐτοῦ. καὶ θρῆνός ἐστιν ἱερὸς ἐπὶ τοῦ Κρόνου γενόμενος, θρηνεῖ δὲ τὸν ἐν τοῖς ἀριστεροῖς γιγνόμενον μέρεσιν, ἐν δὲ τοῖς δεξιοῖς φθειρόμενον· Αἰγύπτιοι γὰρ οἴονται τὰ μὲν ἑῷα τοῦ κόσμου πρόσωπον εἶναι, τὰ δὲ πρὸς βορρᾶν δεξιά, τὰ δὲ πρὸς νότον ἀριστερά. φερόμενος οὖν ἐκ τῶν νοτίων ὁ Νεῖλος, ἐν δὲ τοῖς βορείοις ὑπὸ τῆς θαλάσσης καταναλισκόμενος εἰκότως λέγεται τὴν μὲν γένεσιν ἐν τοῖς ἀριστεροῖς ἔχειν, τὴν δὲ φθορὰν ἐν τοῖς δεξιοῖς. διὸ τήν τε θάλασσαν οἱ ἱερεῖς ἀφοσιοῦνται καὶ τὸν ἅλα Τυφῶνος ἀφρὸν καλοῦσι· καὶ τῶν ἀπαγορευομένων ἕν ἐστιν αὐτοῖς ἐπὶ τραπέζης ἅλα μὴ προτίθεσθαι. καὶ κυβερνήτας οὐ προσαγορεύουσιν, ὅτι χρῶνται θαλάττῃ καὶ τὸν βίον ἀπὸ τῆς θαλάττης ἔχουσιν. οὐχ ἥκιστα δὲ καὶ τὸν ἰχθὺν ἀπὸ ταύτης προβάλλονται τῆς αἰτίας, καὶ τὸ μισεῖν ἰχθύι γράφουσιν. ἐν Σάι γοῦν ἐν τῷ προπύλῳ τοῦ ἱεροῦ τῆς Ἀθηνᾶς ἦν γεγλυμμένον βρέφος, γέρων, καὶ μετὰ τοῦτον ἱέραξ, ἐφεξῆς δʼ ἰχθύς, ἐπὶ πᾶσι δʼ ἵππος ποτάμιος. ἐδήλου δὲ συμβολικῶς ὦ γιγνόμενοι καὶ ἀπογιγνόμενοι, θεὸς ἀναίδειαν μισεῖ· τὸ μὲν γὰρ βρέφος γενέσεως σύμβολον, φθορᾶς δʼ ὁ γέρων ἱέρακι δὲ τὸν θεὸν φράζουσιν, ἰχθύι δὲ μῖσος, ὥσπερ εἴρηται, διὰ τὴν θάλατταν· ἵππῳ ποταμίῳ δʼ ἀναίδειαν· λέγεται γὰρ ἀποκτείνας τὸν πατέρα τῇ μητρὶ βίᾳ μίγνυσθαι. δόξει δὲ καὶ τὸ ὑπὸ τῶν Πυθαγορικῶν λεγόμενον, ὡς ἡ θάλαττα Κρόνου δάκρυόν ἐστιν, αἰνίττεσθαι τὸ μὴ καθαρὸν μηδὲ σύμφυλον αὐτῆς. ταῦτα μὲν οὖν ἔξωθεν εἰρήσθω κοινὴν ἔχοντα τὴν ἱστορίαν.

33Rahiplerin daha bilgeleri yalnız Nil'e Osiris, denize Typhon demezler. Osiris'e kısaca her türlü ıslatıcı ilke ve kuvvet derler, onu doğumun sebebi ve tohumun özü sayarlar. Typhon ise her türlü kurak, ateşli, kurutucu ve genel olarak nemin düşmanı olan şeydir. Bu yüzden Typhon'un vücutça kızıl ve soluk renkli olduğunu düşünürler, böyle görünüşlü insanlarla pek istekli karşılaşmaz, severek görüşmezler. Osiris'in ise siyah tenli olduğunu anlatırlar; çünkü her su, karıştığı toprağı, giysiyi ve bulutu karartır, gençlerdeki nem saçlarını siyah yapar, kırlaşma ise yaşlananlarda kuruluktan gelen bir solma gibidir. İlkbahar yeşil, verimli ve yumuşaktır; sonbahar ise nem eksikliğinden bitkilere düşman, hayvanlara hastalıklıdır. Heliopolis'te beslenen ve Mneuis denen sığır (Osiris'e kutsaldır, bazıları Apis'in babası sayar) siyahtır ve Apis'ten sonra ikinci onura sahiptir. Ayrıca Mısır toprağı son derece kara olduğu için, gözün karası gibi ona Khemia derler ve kalbe benzetirler. Çünkü sıcak ve ıslaktır; insanın sol yanında kalp nasılsa, o da dünyanın güney kısmında öylece kapalı durur ve ona yaslanır.

33

οἱ δὲ σοφώτεροι τῶν ἱερέων οὐ μόνον τὸν Νεῖλον Ὄσιριν καλοῦσιν οὐδὲ Τυφῶνα τὴν θάλασσαν, ἀλλʼ Ὄσιριν μὲν ἁπλῶς ἅπασαν τὴν ὑγροποιὸν ἀρχὴν καὶ δύναμιν, αἰτίαν γενέσεως καὶ σπέρματος οὐσίαν νομίζοντες· Τυφῶνα δὲ πᾶν τὸ αὐχμηρὸν καὶ πυρῶδες καὶ ξηραντικὸν ὅλως καὶ πολέμιον τῇ ὑγρότητι. διὸ καὶ πυρρόχρουν γεγονέναι τῷ σώματι καὶ πάρωχρον νομίζοντες οὐ πάνυ προθύμως ἐντυγχάνουσιν οὐδʼ ἡδέως ὁμιλοῦσι τοῖς τοιούτοις τὴν ὄψιν ἀνθρώποις. τὸν δʼ Ὄσιριν αὖ πάλιν μελάγχρουν γεγονέναι μυθολογοῦσιν, ὅτι πᾶν ὕδωρ καὶ γῆν καὶ ἱμάτια καὶ νέφη μελαίνει μιγνύμενον, καὶ τῶν νέων ὑγρότης ἐνοῦσα παρέχει τὰς τρίχας μελαίνας· ἡ δὲ πολίωσις οἷον ὠχρίασις ὑπὸ ξηρότητος ἐπιγίγνεται τοῖς παρακμάζουσι. καὶ τὸ μὲν ἔαρ θαλερὸν καὶ γόνιμον καὶ προσηνές· τὸ δὲ φθινόπωρον ὑγρότητος ἐνδείᾳ καὶ φυτοῖς πολέμιον καὶ ζῴοις νοσῶδες. ὁ δʼ ἐν Ἡλίου πόλει τρεφόμενος βοῦς, ὃν Μνεῦιν καλοῦσιν (Ὀσίριδος δʼ ἱερόν, ἔνιοι δὲ καὶ τοῦ Ἄπιδος πατέρα νομίζουσι), μέλας ἐστὶ καὶ δευτέρας ἔχει τιμὰς μετὰ τὸν Ἆπιν, ἔτι τὴν Αἴγυπτον ἐν τοῖς μάλιστα μελάγγειον οὖσαν, ὥσπερ τὸ μέλαν τοῦ ὀφθαλμοῦ, Χημίαν καλοῦσι καὶ καρδίᾳ παρεικάζουσι· θερμὴ γάρ ἐστι καὶ ὑγρὰ καὶ τοῖς νοτίοις μέρεσι τῆς οἰκουμένης, ὥσπερ ἡ καρδία τοῖς εὐωνύμοις τοῦ ἀνθρώπου, μάλιστα ἐγκέκλεισται καὶ προσκεχώρηκεν.

34Güneş ve Ay'ın arabalarla değil, gemilerle dolaştığını söylerler; böylece besinlerinin ve doğumlarının sudan olduğunu ima ederler. Homeros'un da Thales gibi Mısırlılardan öğrenerek suyu her şeyin ilkesi ve kaynağı saydığına inanırlar. Okeanos, Osiris'tir; Tethys ise her şeyi emzirip [tithēnoumenē] birlikte beslediği için İsis'tir. Yunanlılar da tohumun atılmasına apousia, birleşmeye synousia derler; oğul [huios] kelimesini su [hydōr] ve yağmurdan [hysai] türetirler. Dionysos'a Hyes derler, çünkü ıslak tabiatın efendisidir ve Osiris'ten başkası değildir. Hellanikos da rahiplerin Osiris'e Hysiris dediğini duymuş görünür; tanrıyı sürekli böyle anar, adının tabiatından ve buluşundan gelmesi akla yatkındır.

34

ἥλιον δὲ καὶ σελήνην οὐχ ἅρμασιν ἀλλὰ πλοίοις ὀχήμασι χρωμένους περιπλεῖν φασιν, αἰνιττόμενοι τὴν ἀφʼ ὑγροῦ τροφὴν αὐτῶν καὶ γένεσιν. οἴονται δὲ καὶ Ὅμηρον ὥσπερ Θαλῆν μαθόντα παρʼ Αἰγυπτίων ὕδωρ ἀρχὴν ἁπάντων καὶ γένεσιν τίθεσθαι, τὸν γὰρ Ὠκεανὸν Ὄσιριν εἶναι, τὴν δὲ Τηθὺν Ἶσιν, ὡς τιθηνουμένην πάντα καὶ συνεκτρέφουσαν. καὶ γὰρ Ἕλληνες τὴν τοῦ σπέρματος πρόεσιν ἀπουσίαν καλοῦσι καὶ συνουσίαν τὴν μῖξιν, καὶ τὸν υἱὸν ἀπὸ τοῦ ὕδατος καὶ τοῦ ὗσαι· καὶ τὸν Διόνυσον ὕην ὡς κύριον τῆς ὑγρᾶς φύσεως, οὐχ ἕτερον ὄντα τοῦ Ὀσίριδος καὶ γὰρ τὸν Ὄσιριν Ἑλλάνικος Ὄσιριν ἔοικεν ἀκηκοέναι ὑπὸ τῶν ἱερέων λεγόμενον· οὕτω γὰρ ὀνομάζων διατελεῖ τὸν θεόν, εἰκότως ἀπὸ τῆς φύσεως καὶ τῆς εὑρέσεως.

35Onun Dionysos ile aynı olduğunu senden daha iyi kim bilebilir, ey Klea? Sen Delphoi'de Thyiadlar'ın başındasın, baban ve annen yoluyla Osiris ayinlerine adanmışsın. Ama başkaları için tanıklar göstermek gerekirse, gizli olanları yerinde bırakalım. Rahiplerin Apis'i gömerken, bedeni sal üzerinde taşırken açıkça yaptıkları şeyler Bakkhos şenliğinden hiç geri kalmaz. Geyik postu kuşanır, thyrsos taşır, Dionysos ayinlerinde kendinden geçenler gibi bağırır ve hareket ederler. Bu yüzden birçok Yunanlı Dionysos'un heykellerini boğa biçimli yapar. Elisli kadınlar da dua ederken tanrıyı boğa ayağıyla yanlarına gelmeye çağırırlar. Argoslular Dionysos'a "Boğa Doğumlu" derler; onu sudan borularla çağırır, Kapı Bekçisi için uçuruma bir kuzu atarlar. Sokrates'in Hosioi Üzerine eserinde söylediğine göre borularını thyrsosların içine gizlerler. Titanlara ait öyküler ve Nyktelia törenleri de, Osiris'in parçalanmasına, dirilişlerine ve yeniden doğuşlarına uyar; cenazelerle ilgili şeyler de öyle. Mısırlılar, dediğimiz gibi, birçok yerde Osiris mezarı gösterirler; Delphoililer de Dionysos'un kalıntılarının kendi yanlarında, kehanet yerinin yakınında durduğuna inanırlar. Hosioi, Thyiadlar Liknites'i uyandırırken Apollon tapınağında gizli bir kurban keserler. Yunanlıların Dionysos'u yalnız şarabın değil, bütün ıslak tabiatın efendisi ve kaynağı saydıklarına Pindaros tanık olarak yeter:

Bol sevinçli Dionysos ağaçların otlağını büyütsün,
hasadın kutsal ışığı.

Bu yüzden Osiris'e tapanlara, meyve ağacını kesmek ve su kaynağını tıkamak yasaktır.

35

ὅτι μὲν οὖν ὁ αὐτός ἐστι Διονύσῳ, τίνα μᾶλλον ἢ σὲ γιγνώσκειν, ὦ Κλέα, δὴ προσῆκόν ἐστιν, ἀρχικλὰ μὲν οὖσαν ἐν Δελφοῖς τῶν Θυιάδων, τοῖς δʼ Ὀσιριακοῖς καθωσιωμένην ἱεροῖς ἀπὸ πατρὸς καὶ μητρός; εἰ δὲ τῶν ἄλλων ἕνεκα δεῖ μαρτύρια παραθέσθαι, τὰ μὲν ἀπόρρητα κατὰ χώραν ἐῶμεν, ἃ δʼ ἐμφανῶς δρῶσι θάπτοντες τὸν Ἆπιν οἱ ἱερεῖς, ὅταν παρακομίζωσιν ἐπὶ σχεδίας τὸ σῶμα, βακχείας οὐδὲν ἀποδεῖ. καὶ γὰρ νεβρίδας περικαθάπτονται καὶ θύρσους φοροῦσι, καὶ βοαῖς χρῶνται καὶ κινήσεσιν ὥσπερ οἱ κάτοχοι τοῖς περὶ τὸν Διόνυσον ὀργιασμοῖς. διὸ καὶ ταυρόμορφον Διόνυσον ποιοῦσιν ἀγάλματα πολλοὶ τῶν Ἑλλήνων· αἱ δʼ Ἠλείων γυναῖκες καὶ παρακαλοῦσιν εὐχόμεναι ποδὶ βοείῳ τὸν θεὸν ἐλθεῖν πρὸς αὐτάς. Ἀργείοις δὲ βουγενὴς Διόνυσος ἐπίκλην, ἐστίν· ἀνακαλοῦνται δʼ αὐτὸν ὑπὸ σαλπίγγων ἐξ ὕδατος, ἐμβάλλοντες εἰς τὴν ἄβυσσον ἄρνα τῷ Πυλαόχῳ τὰς δὲ σάλπιγγας ἐν θύρσοις ἀποκρύπτουσιν, ὡς Σωκράτης ἐν τοῖς περὶ Ὁσίων εἴρηκεν. ὁμολογεῖ δὲ καὶ τὰ Τιτανικὰ καὶ Νυκτέλια τοῖς λεγομένοις Ὀσίριδος διασπασμοῖς καὶ ταῖς ἀναβιώσεσι καὶ παλιγγενεσίαις· ὁμοίως δὲ καὶ τὰ περὶ τὰς ταφάς. Αἰγύπτιοί τε γὰρ Ὀσίριδος πολλαχοῦ θήκας, ὥσπερ εἴρηται, δεικνύουσι, καὶ Δελφοὶ τὰ τοῦ Διονύσου λείψανα παρʼ αὐτοῖς παρὰ τὸ χρηστήριον ἀποκεῖσθαι νομίζουσι· καὶ θύουσιν οἱ Ὅσιοι θυσίαν ἀπόρρητον ἐν τῷ ἱερῷ τοῦ Ἀπόλλωνος, ὅταν αἱ Θυιάδες ἐγείρωσι τὸν Λικνίτην, ὅτι δʼ οὐ μόνον τοῦ οἴνου Διόνυσον, ἀλλὰ καὶ πάσης ὑγρᾶς φύσεως Ἕλληνες ἡγοῦνται κύριον καὶ ἀρχηγόν, ἀρκεῖ Πίνδαρος μάρτυς εἶναι λέγων δενδρέων δὲ νομὸν Διόνυσος πολυγαθὴς αὐξάνοι, ἁγνὸν φέγγος ὀπώρας. διὸ καὶ τοῖς τὸν Ὄσιριν σεβομένοις ἀπαγορεύεται δένδρον ἥμερον ἀπολλύναι καὶ πηγὴν ὕδατος ἐμφράττειν.

36Yalnız Nil'e değil, kısacası her sıvıya Osiris'in akıntısı derler. Tapınak alaylarında tanrının onuruna hep su kabı önden gider. Kralı ve dünyanın güney bölgesini sazla yazarlar; saz "her şeyin sulanması ve gebeliği" diye yorumlanır ve tabiatça üreme organına benzediği düşünülür. Dediğimiz gibi, phallos bayramı olan Pamylia'yı kutlarken, üreme organı üç katı büyüklükte bir heykel koyar ve gezdirirler. Çünkü tanrı ilkedir ve her ilke verimliliğiyle kendinden çıkanı çoğaltır. Çok kez yapılan şey için "üç kez" demeye alışkınızdır: "üç kez mutlu" ve "üç kez sayısız bağlar" gibi. Ama eskiler bunu belki Zeus hakkı için gerçek anlamda söylemişlerdir: Her şeyin ilkesi ve kaynağı olan ıslak tabiat, başlangıçta ilk üç cismi, yani toprağı, havayı ve ateşi yapmıştır. Mite eklenen söz de buraya varır: Typhon, Osiris'in organını nehre atmış, İsis onu bulamamış, ama benzer bir heykel yaptırıp ona saygı gösterilmesini ve phallos taşınmasını emretmiştir. Bu söz, tanrının verimli ve tohumlu kısmının ilk maddesinin nem olduğunu, nem yoluyla doğuma katılmaya yatkın şeylere karıştığını öğretir. Mısırlıların bir başka hikâyesi şöyledir: Güneş'in kardeşi Apopis Zeus'la savaşırken Osiris ona yardım etti, düşmanı birlikte yendiler; Zeus onu evlat edindi ve Dionysos adını verdi. Bu hikâyenin efsanevi yönünün de tabiat hakkındaki gerçeğe dokunduğu gösterilebilir. Mısırlılar Zeus'a pneuma derler; ona düşman olan, kurak ve ateşli olandır. Bu güneş değildir, ama güneşle bir yakınlığı vardır. Nem, kuruluğun aşırılığını söndürerek pneuma'yı besleyen ve gürleştiren buharları artırır ve güçlendirir.

36

οὐ μόνον δὲ τὸν Νεῖλον, ἀλλὰ πᾶν ὑγρὸν ἁπλῶς Ὀσίριδος ἀπορροὴν καλοῦσι· καὶ τῶν ἱερῶν ἀεὶ προπομπεύει τὸ ὑδρεῖον ἐπὶ τιμῇ τοῦ θεοῦ. καὶ θρύῳ βασιλέα καὶ τὸ νότιον κλίμα τοῦ κόσμου γράφουσι, καὶ μεθερμηνεύεται τὸ θρύον ποτισμὸς καὶ κύησις πάντων, καὶ δοκεῖ γεννητικῷ μορίῳ τὴν φύσιν ἐοικέναι. τὴν δὲ τῶν Παμυλίων ἑορτὴν ἄγοντες, ὥσπερ εἴρηται, φαλλικὴν οὖσαν, ἄγαλμα προτίθενται καὶ περιφέρουσιν, οὗ τὸ αἰδοῖον τριπλάσιόν ἐστιν· ἀρχὴ γὰρ ὁ θεός, ἀρχὴ δὲ πᾶσα τῷ γονίμῳ πολλαπλασιάζει τὸ ἐξ αὑτῆς. τὸ δὲ πολλάκις εἰώθαμεν καὶ τρὶς λέγειν, ὡς τὸ τρισμάκαρες καὶ δεσμοὶ μὲν τρὶς τόσσοι ἀπείρονες. εἰ μὴ νὴ Δία κυρίως ἐμφαίνεται τὸ τριπλάσιον ὑπὸ τῶν παλαιῶν· ἡ γὰρ ὑγρὰ φύσις ἀρχὴ καὶ γένεσις οὖσα πάντων ἐξ ἀρχῆς τὰ πρῶτα τρία σώματα, γῆν ἀέρα καὶ πῦρ, ἐποίησε. καὶ γὰρ ὁ προστιθέμενος τῷ μύθῳ λόγος, ὡς τοῦ Ὀσίριδος ὁ Τυφὼν τὸ αἰδοῖον ἔρριψεν εἰς τὸν ποταμόν, ἡ δʼ Ἶσις οὐχ εὗρεν, ἀλλʼ ἐμφερὲς ἄγαλμα θεμένη καὶ κατασκευάσασα τιμᾶν καὶ φαλληφορεῖν ἔταξεν, ἐνταῦθα δὴ περιχωρεῖ, διδάσκων, ὅτι τὸ γόνιμον καὶ τὸ σπερματικὸν τοῦ θεοῦ πρώτην ἔσχεν ὕλην τὴν ὑγρότητα καὶ διʼ ὑγρότητος ἐνεκράθη τοῖς πεφυκόσι μετέχειν γενέσεως. ἄλλος δὲ λόγος ἐστὶν Αἰγυπτίων, ὡς Ἄποπις Ἡλίου ὢν ἀδελφὸς ἐπολέμει τῷ Διί, τὸν δʼ Ὄσιριν ὁ Ζεὺς συμμαχήσαντα καὶ συγκαταστρεψάμενον αὐτῷ τὸν πολέμιον παῖδα θέμενος, Διόνυσον προσηγόρευσεν. καὶ τούτου δὲ τοῦ λόγου τὸ μυθῶδες ἔστιν ἀποδεῖξαι τῆς περὶ φύσιν ἀληθείας ἁπτόμενον. Δία μὲν γὰρ Αἰγύπτιοι τὸ πνεῦμα καλοῦσιν, ᾧ πολέμιον τὸ αὐχμηρὸν καὶ πυρῶδες· τοῦτο δʼ ἥλιος μὲν οὐκ ἔστι, πρὸς δʼ ἥλιον ἔχει τινὰ συγγένειαν· ἡ δʼ ὑγρότης σβεννύουσα τὴν ὑπερβολὴν τῆς ξηρότητος αὔξει καὶ ῥώννυσι τὰς ἀναθυμιάσεις, ὑφʼ ὧν τὸ πνεῦμα τρέφεται καὶ τέθηλεν.

37Ayrıca Yunanlılar sarmaşığı Dionysos'a adarlar; Mısırlılar arasında da sarmaşığın khenosiris diye anıldığı söylenir ve bu ad, dediklerine göre, Osiris'in bitkisi anlamına gelir. Atina Kolonileri kitabının yazarı Ariston, Aleksarkhos'un bir mektubuna rastlamıştır. Orada Dionysos'un Zeus ile İsis'in oğlu olduğu ve Mısırlılar arasında Osiris değil, a harfiyle Arsaphes diye anıldığı, adın da erkekliği gösterdiği anlatılır. Hermaios, Mısırlılar Üzerine eserinin birinci kitabında buna işaret eder; Osiris'in çevirisinin "yiğit" olduğunu söyler. Dionysos'u, Osiris'i ve Sarapis'i Epaphos'la birleştiren Mnaseas'ı, Prometheus'un kızı İsis'in Dionysos'la yaşadığını söyleyen Antikleides'i geçiyorum. Çünkü bayramlar ve kurbanlarda söylediğimiz yakınlıklar tanıklardan daha açık bir güven sağlar.

37

ἔτι τε τὸν κιττὸν Ἕλληνές τε καθιεροῦσι τῷ Διονύσῳ καὶ παρʼ Αἰγυπτίοις λέγεται χενόσιρις ὀνομάζεσθαι, σημαίνοντος τοῦ ὀνόματος, ὥς φασι, φυτὸν Ὀσίριδος. ἀρίστων τοίνυν ὁ γεγραφὼς Ἀθηναίων ἀποικίας ἐπιστολῇ τινι Ἀλεξάρχου περιέπεσεν, ἐν Διὸς ἱστορεῖται καὶ Ἴσιδος υἱὸς ὢν ὁ Διόνυσος ὑπʼ Αἰγυπτίων οὐκ Ὄσιρις ἀλλʼ Ἀρσαφὴς ἐν τῷ ἄλφα γράμματι λέγεσθαι, δηλοῦντος τὸ ἀνδρεῖον τοῦ ὀνόματος. ἐμφαίνει δὲ τοῦτο καὶ ὁ Ἑρμαῖος ἐν τῇ πρώτῃ περὶ τῶν Αἰγυπτίων· ὄμβριμον γάρ φησι μεθερμηνευόμενον εἶναι τὸν Ὄσιριν. ἐῶ δὲ Μνασέαν τῷ Ἐπάφῳ προστιθέντα τὸν Διόνυσον καὶ τὸν Ὄσιριν καὶ τὸν Σάραπιν· ἐῶ καὶ Ἀντικλείδην λέγοντα τὴν Ἶσιν Προμηθέως οὖσαν θυγατέρα Διονύσῳ συνοικεῖν· αἱ γὰρ εἰρημέναι περὶ τὰς ἑορτὰς καὶ τὰς θυσίας οἰκειότητες ἐναργεστέραν τῶν μαρτύρων τὴν πίστιν ἔχουσι.

38Yıldızlar arasında Sirius'u İsis'in yıldızı sayarlar, çünkü suyu getirir. Aslana da saygı gösterirler, tapınak kapılarını aslan ağızlarıyla süslerler; çünkü

Nil, güneş Aslan'a ilk kavuştuğunda taşar.

Nil'i Osiris'in akıntısı saydıkları gibi, toprağı da İsis'in bedeni sayarlar; bütün toprağı değil, Nil'in üzerine çıkıp tohum saçarak karıştığı toprağı. Bu birleşmeden Horos'u doğururlar. Horos, her şeyi koruyan ve besleyen, çevredeki havanın mevsimi ve karışımıdır; onun Buto yakınlarındaki bataklıklarda Leto tarafından büyütüldüğünü söylerler. Çünkü sulu ve ıslak toprak, kuruluğu ve kuraklığı söndüren ve gevşeten buharları en çok besler. Nephthys, toprağın en uç, sınırda kalan ve denize değen kısımlarına denir. Bu yüzden Nephthys'e Son derler ve Typhon'la yaşadığını söylerler. Nil taşıp bollaşarak bu uçlara yaklaşınca buna Osiris'in Nephthys'le birleşmesi derler; bunu biten bitkiler gösterir. Yonca da bunlardandır; mite göre yonca akıp orada kalınca Typhon evliliğine yapılan haksızlığı anlamıştır. Bu yüzden İsis, Horos'u meşru olarak doğurdu, Nephthys ise Anubis'i gizlice doğurdu. Ama kral listelerinde Nephthys'in Typhon'la evlenince önce kısır olduğunu yazarlar. Bunu bir kadın için değil de tanrıça için söylüyorlarsa, toprağın tamamen verimsiz ve ürünsüz kısırlığını ima ederler.

38

τῶν τʼ ἄστρων τὸν σείριον Ἴσιδος νομίζουσιν, ὑδραγωγὸν ὄντα. καὶ τὸν λέοντα τιμῶσι καὶ χάσμασι λεοντείοις τὰ τῶν ἱερῶν θυρώματα κοσμοῦσιν, ὅτι πλημμυρεῖ Νεῖλος ἠελίου τὰ πρῶτα συνερχομένοιο λέοντι. ὡς δὲ Νεῖλον Ὀσίριδος ἀπορροήν, οὕτως Ἴσιδος σῶμα γῆν ἔχουσι καὶ νομίζουσιν οὐ πᾶσαν, ἀλλʼ ἧς ὁ Νεῖλος ἐπιβαίνει σπερμαίνων καὶ μιγνύμενος· ἐκ δὲ τῆς συνουσίας ταύτης γεννῶσι τὸν Ὧρον. ἔστι δʼ Ὧρος ἡ πάντα σῴζουσα καὶ τρέφουσα τοῦ περιέχοντος ὥρα καὶ κρᾶσις ἀέρος, ὃν ἐν τοῖς ἕλεσι τοῖς περὶ Βοῦτον ὑπὸ Λητοῦς τραφῆναι λέγουσιν· ἡ γὰρ ὑδατώδης καὶ διάβροχος γῆ μάλιστα τὰς σβεννυούσας καὶ χαλώσας τὴν ξηρότητα καὶ τὸν αὐχμὸν ἀναθυμιάσεις τιθηνεῖται. Νέφθυν δὲ καλοῦσι τῆς γῆς τὰ ἔσχατα καὶ παρόρια καὶ ψαύοντα τῆς θαλάττης· διὸ καὶ Τελευτὴν ἐπονομάζουσι τὴν Νέφθυν καὶ Τυφῶνι δὲ συνοικεῖν λέγουσιν. ὅταν δʼ ὑπερβαλὼν καὶ πλεονάσας ὁ Νεῖλος ἐπέκεινα πλησιάσῃ τοῖς ἐσχατεύουσι, τοῦτο μῖξιν Ὀσίριδος πρὸς Νέφθυν καλοῦσιν, ὑπὸ τῶν ἀναβλαστανόντων φυτῶν ἐλεγχομένην· ὧν καὶ τὸ μελίλωτόν ἐστιν, οὗ φησι μῦθος ἀπορρυέντος καὶ ἀπολειφθέντος αἴσθησιν γενέσθαι Τυφῶνι τῆς περὶ τὸν γάμον ἀδικίας. ὅθεν ἡ μὲν Ἶσις ἔτεκε γνησίως τὸν Ὧρον, ἡ δὲ Νέφθυς σκότιον τὸν Ἄνουβιν. ἐν μέντοι ταῖς διαδοχαῖς τῶν βασιλέων ἀναγράφουσι τὴν Νέφθυν Τυφῶνι γημαμένην πρώτην γενέσθαι στεῖραν· εἰ δὲ τοῦτο μὴ περὶ γυναικὸς ἀλλὰ περὶ τῆς θεοῦ λέγουσιν, αἰνίττονται τὸ παντελὲς τῆς γῆς ἄγονον καὶ ἄκαρπον ὑπὸ στειρότητος.

39Typhon'un kurduğu tuzak ve zorbalığı, kuraklığın gücünden başka bir şey değildi: Kuraklık, hem hayat veren hem de Nil'i kabartan nemi alt edip dağıtmıştı. Ona yardım eden Etiyopya kraliçesi, Etiyopya'dan esen güney rüzgârlarına işaret eder. Bulutları Etiyopya'ya doğru süren etesiyen rüzgârlarını bu güney rüzgârları bastırıp Nil'i kabartan yağmurların boşanmasını engellediğinde Typhon her yeri tutar ve kavurur; o zaman Nil'i büsbütün yener, güçsüzlükten içine çekilmiş, alçaktan ve çukurdan akan nehri denize sürer. Osiris'in sandığa kapatıldığı anlatılır ya, bu da suyun gizlenip yok oluşuna işaretten başka bir şey gibi görünmüyor.

Bu yüzden Osiris'in Athyr ayında kaybolduğunu söylerler. O sıralarda etesiyen rüzgârları bütünüyle kesilir, Nil çekilir, toprak çıplak kalır. Geceler uzadıkça karanlık artar, ışığın gücü zayıflayıp yenik düşer. Rahipler de başka kasvetli ayinler yapar, ayın on yedisinden başlayarak dört gün boyunca altın yaldızlı bir ineği siyah bir keten örtüye sarıp tanrıçanın matemi için halka gösterirler (inek, onlara göre İsis'in sureti ve toprağın kendisidir). Yas tutulan şeyler de dörttür: Birincisi Nil'in çekilip alçalması; ikincisi güney rüzgârları üstün gelince kuzey rüzgârlarının büsbütün dinmesi; üçüncüsü gündüzün geceden kısa kalması; hepsinin ardından da, bitkiler o sırada yapraklarını dökerken toprağın çırılçıplak kalması.

Ayın on dokuzunda, geceleyin denize inerler. Giydirici rahipler ve öteki rahipler, içinde altın bir kutucuk bulunan kutsal sandığı dışarı çıkarır. Bu kutucuğa içilir su alıp dökerler; oradakiler, sanki Osiris bulunmuş gibi çığlık atar. Sonra verimli toprağı suyla yoğurur, içine güzel kokular ve pahalı tütsüler katarak hilal biçiminde küçük bir heykelcik yaparlar. Onu giydirip süslerler; böylece bu tanrıları toprağın ve suyun ousia'sı saydıklarını gösterirler.

39

ἡ δὲ Τυφῶνος ἐπιβουλὴ καὶ τυραννὶς αὐχμοῦ δύναμις ἦν ἐπικρατήσαντος καὶ διαφορήσαντος τήν τε γεννῶσαν ὑγρότητα τὸν Νεῖλον καὶ αὔξουσαν. ἡ δὲ συνεργὸς αὐτοῦ βασιλὶς Αἰθιόπων αἰνίττεται πνοὰς νοτίους ἐξ Αἰθιοπίας· ὅταν γὰρ αὗται τῶν ἐτησίων ἐπικρατήσωσι τὰ νέφη πρὸς τὴν Αἰθιοπίαν ἐλαυνόντων, καὶ κωλύσωσι τοὺς τὸν Νεῖλον αὔξοντας ὄμβρους καταρραγῆναι, κατέχων ὁ Τυφὼν ἐπιφλέγει, καὶ τότε κρατήσας παντάπασι τὸν Νεῖλον εἰς ἑαυτὸν ὑπʼ ἀσθενείας συσταλέντα καὶ ῥυέντα κοῖλον καὶ ταπεινὸν ἐξέωσεν εἰς τὴν θάλασσαν. ἡ γὰρ λεγομένη κάθειρξις εἰς τὴν σορὸν Ὀσίριδος οὐδὲν ἔοικεν ἀλλʼ ἢ κρύψιν ὕδατος καὶ ἀφανισμὸν αἰνίττεσθαι· διὸ μηνὸς Ἀθὺρ ἀφανισθῆναι τὸν Ὄσιριν λέγουσιν, ὅτε τῶν ἐτησίων ἀπολειπόντων παντάπασιν ὁ μὲν Νεῖλος ὑπονοστεῖ, γυμνοῦται δʼ ἡ χώρα· μηκυνομένης δὲ τῆς νυκτός, αὔξεται τὸ σκότος, ἡ δὲ τοῦ φωτὸς μαραίνεται καὶ κρατεῖται δύναμις, οἱ ἱερεῖς ἄλλα τε δρῶσι σκυθρωπὰ καὶ βοῦν διάχρυσον ἱματίῳ μέλανι βυσσίνῳ περιβάλλοντες ἐπὶ πένθει τῆς θεοῦ δεικνύουσι (βοῦν γὰρ Ἴσιδος εἰκόνα καὶ γῆν νομίζουσιν) ἐπὶ τέσσαρας ἡμέρας ἀπὸ τῆς ἑβδόμης ἐπὶ δέκα ἑξῆς. καὶ γὰρ τὰ πενθούμενα τέσσαρα, πρῶτον μὲν ὁ Νεῖλος ἀπολείπων καὶ ὑπονοστῶν, δεύτερον δὲ τὰ βόρεια πνεύματα κατασβεννύμενα κομιδῇ τῶν νοτίων ἐπικρατούντων, τρίτον δὲ τὸ τὴν ἡμέραν ἐλάττονα γίγνεσθαι τῆς νυκτός, ἐπὶ πᾶσι δʼ ἡ τῆς γῆς ἀπογύμνωσις ἅμα τῇ τῶν φυτῶν ψιλότητι τηνικαῦτα φυλλορροούντων. τῇ δʼ ἐνάτῃ ἐπὶ δέκα νυκτὸς ἐπὶ θάλασσαν κατίασι· καὶ τὴν ἱερὰν κίστην, οἱ στολισταὶ καὶ οἱ ἱερεῖς ἐκφέρουσι χρυσοῦν ἐντὸς ἔχουσαν κιβώτιον, εἰς ὃ ποτίμου λαβόντες ὕδατος ἐγχέουσι, καὶ γίγνεται κραυγὴ τῶν παρόντων ὡς εὑρημένου τοῦ Ὀσίριδος· εἶτα γῆν κάρπιμον φυρῶσι τῷ ὕδατι, καὶ συμμίξαντες ἀρώματα καὶ θυμιάματα τῶν πολυτελῶν ἀναπλάττουσι μηνοειδὲς ἀγαλμάτιον· καὶ τοῦτο στολίζουσι καὶ κοσμοῦσιν, ἐμφαίνοντες ὅτι γῆς οὐσίαν καὶ ὕδατος τοὺς θεοὺς τούτους νομίζουσι.

40İsis Osiris'i yeniden kendine getirip buharlarla, sislerle, bulutlarla güçlenen Horos'u büyütünce Typhon yenildi ama yok edilmedi. Çünkü toprağın hâkimi olan tanrıça, neme karşıt tabiatın bütünüyle yok edilmesine izin vermedi; karışımın sürmesini istediği için onu gevşetip salıverdi. Ateşli unsur eksilip ortadan kalksaydı kusursuz bir kozmos olamazdı.

Bu söylenenler akla aykırı değilse, şu anlatıyı da reddetmek için bir sebep yoktur: Typhon eskiden Osiris'in payına düşen ülkeye hâkimdi, çünkü Mısır denizdi. Bu yüzden madenlerde ve dağlarda bugün bile bol bol deniz kabuğu bulunur; bütün pınarların ve sayıca pek çok olan bütün kuyuların suyu tuzlu ve acıdır, sanki eski denizden kalan bayat bir tortu oraya birikmiştir. Horos zamanla Typhon'a galip geldi; yani yağmurlar vaktinde yağınca Nil denizi sürüp ovayı açığa çıkardı ve getirdiği alüvyonla doldurdu.

Bunu gözle de görmek mümkündür. Nehir bugün de yeni balçık getirip karayı azar azar ilerlettikçe açık denizin geri çekildiğini, dip alüvyonla yükseldikçe denizin uzaklaştığını görüyoruz. Homeros'un Mısır'dan bir günlük yol uzakta bildiği Pharos da bugün Mısır'ın bir parçasıdır: Ada kalkıp karaya doğru gelmiş değildir, nehir karayı biçimlendirip besledikçe aradaki deniz geri itilmiştir.

Ama bunlar Stoacıların tanrılar hakkındaki açıklamalarına benzer. Onlar da doğurgan ve besleyici pneumaya Dionysos, çarpan ve ayıran pneumaya Herakles, alıcı olana Ammon, toprağın ve ürünlerin içinden geçene Demeter ile Kore, denizin içinden geçene de Poseidon derler.

40

τῆς δʼ Ἴσιδος πάλιν ἀναλαμβανούσης τὸν Ὄσιριν καὶ αὐξανούσης τὸν Ὧρον, ἀναθυμιάσεσι καὶ ὁμίχλαις καὶ νέφεσι ῥωννύμενον, ἐκρατήθη μέν, οὐκ ἀνῃρέθη δʼ ὁ Τυφών. οὐ γὰρ εἴασεν ἡ κυρία τῆς γῆς θεὸς ἀναιρεθῆναι παντάπασι τὴν ἀντικειμένην τῇ ὑγρότητι φύσιν, ἀλλʼ ἐχάλασε καὶ ἀνῆκε βουλομένη διαμένειν τὴν κρᾶσιν· οὐ γὰρ ἦν κόσμον εἶναι τέλειον, ἐκλιπόντος καὶ ἀφανισθέντος τοῦ πυρώδους. εἰ δὲ ταῦτα μὴ λέγεται παρὰ τὸ εἰκός , εἰκότως οὐδʼ ἐκεῖνον ἄν τις ἀπορρίψειε τὸν λόγον, ὡς Τυφὼν μὲν ἐκράτει πάλαι τῆς Ὀσίριδος μοίρας θάλασσα γὰρ ἦν ἡ Αἴγυπτος διὸ πολλὰ μὲν ἐν τοῖς μετάλλοις καὶ τοῖς ὄρεσιν εὑρίσκεται μέχρι νῦν κογχύλια ἔχειν πᾶσαι δὲ πηγαὶ καὶ φρέατα πάντα, πολλῶν ὑπαρχόντων, ἁλμυρὸν ὕδωρ καὶ πικρὸν ἔχουσιν, ὡς ἂν ὑπόλειμμα τῆς πάλαι θαλάσσης ἕωλον ἐνταυθοῖ συνερρυηκός. ὁ δʼ Ὧρος χρόνῳ τοῦ Τυφῶνος ἐπεκράτησε τουτέστιν εὐκαιρίας ὄμβρων γενομένης, ὁ Νεῖλος ἐξεώσας τὴν θάλασσαν ἀνέφηνε τὸ πεδίον καὶ ἀνεπλήρωσε ταῖς προσχώσεσιν. ὃ δὴ μαρτυροῦσαν ἔχει τὴν αἴσθησιν· ὁρῶμεν γὰρ ἔτι νῦν ἐπιφέροντι τῷ ποταμῷ νέαν ἰλὺν καὶ προάγοντι τὴν γῆν κατὰ μικρὸν ὑποχωροῦν ὀπίσω τὸ πέλαγος, καὶ τὴν θάλασσαν, ὕψος τῶν ἐν βάθει λαμβανόντων διὰ τὰς προσχώσεις, ἀπορρέουσαν· τὴν δὲ Φάρον, ἣν Ὅμηρος ᾔδει δρόμον ἡμέρας ἀπέχουσαν Αἰγύπτου, νῦν μέρος οὖσαν αὐτῆς, οὐκ αὐτὴν ἀναδραμοῦσαν οὐδὲ προσαναβᾶσαν, ἀλλὰ τῆς μεταξὺ θαλάττης ἀναπλάττοντι τῷ ποταμῷ καὶ τρέφοντι τὴν ἤπειρον ἀνασταλείσης. ἀλλὰ ταῦτα μὲν ὅμοια τοῖς ὑπὸ τῶν Στωικῶν θεολογουμένοις ἐστί· καὶ γὰρ ἐκεῖνοι τὸ μὲν γόνιμον πνεῦμα καὶ τρόφιμον Διόνυσον εἶναι λέγουσι, τὸ πληκτικὸν δὲ καὶ διαιρετικὸν Ἡρακλέα, τὸ δὲ δεκτικὸν Ἄμμωνα, Δήμητρα δὲ καὶ Κόρην τὸ διὰ τῆς γῆς καὶ τῶν καρπῶν διῆκον, Ποσειδῶνα δὲ τὸ διὰ τῆς θαλάττης.

41Başkaları bu tabiat açıklamalarına astrolojinin matematik konularından bazılarını da karıştırır. Onlara göre Typhon adı Güneş'in âlemini, Osiris adı Ay'ın âlemini anlatır. Ay'ın ışığı doğurgan ve nemlendiricidir, hayvanların üremesine ve bitkilerin filizlenmesine iyi gelir. Güneş ise saf ve sert ateşiyle bitip serpilen her şeyi kavurup kurutur, toprağın büyük bölümünü alevleriyle büsbütün oturulmaz hâle getirir, birçok yerde Ay'a bile üstün gelir. Bu yüzden Mısırlılar Typhon'a hep Seth derler; bu ad "baskı kuran" ya da "zorla boyun eğdiren" demektir. Mitlerine göre Herakles Güneş'e yerleşmiştir ve onunla birlikte dolaşır, Hermes de Ay'la birliktedir. Çünkü Ay'ın işleri logosun ve üstün bilgeliğin eserlerine benzer, Güneş'in işleri ise zorla ve kaba kuvvetle indirilen darbelere. Stoacılar ise Güneş'in denizden tutuşup beslendiğini, pınarların ve göllerin sularının da Ay'a tatlı ve yumuşak bir buhar gönderdiğini söyler.

41

οἱ δὲ τοῖσδε τοῖς φυσικοῖς καὶ τῶν ἀπʼ ἀστρολογίας μαθηματικῶν ἔνια μιγνύντες Τυφῶνα μὲν οἴονται τὸν ἡλιακὸν κόσμον, Ὄσιριν δὲ τὸν σεληνιακὸν λέγεσθαι. τὴν μὲν γὰρ σελήνην γόνιμον τὸ φῶς καὶ ὑγροποιὸν ἔχουσαν εὐμενῆ καὶ γοναῖς ζῴων καὶ φυτῶν εἶναι βλαστήσεσι· τὸν δʼ ἥλιον ἀκράτῳ πυρὶ καὶ σκληρῷ καταθάλπειν τε καὶ καταυαίνειν τὰ φυόμενα καὶ τεθηλότα, καὶ τὸ πολὺ μέρος τῆς γῆς παντάπασιν ὑπὸ φλογμοῦ ποιεῖν ἀοίκητον καὶ κατακρατεῖν πολλαχοῦ καὶ τῆς σελήνης. διὸ τὸν Τυφῶνα Σὴθ ἀεὶ Αἰγύπτιοι καλοῦσιν, ὅπερ ἐστὶ καταδυναστεῦον ἢ καταβιαζόμενον. καὶ τῷ μὲν ἡλίῳ τὸν Ἡρακλέα μυθολογοῦσιν ἐνιδρυμένον συμπεριπολεῖν, τῇ δὲ σελήνῃ τὸν Ἑρμῆν. λόγου γὰρ ἔργοις ἔοικε καὶ περισσῆς σοφίας τὰ τῆς σελήνης, τὰ δʼ ἡλίου πληγαῖς ὑπὸ βίας καὶ ῥώμης περαινομένοις. οἱ δὲ Στωικοὶ τὸν μὲν ἥλιον ἐκ θαλάττης ἀνάπτεσθαι καὶ τρέφεσθαί φασι, τῇ δὲ σελήνῃ τὰ κρηναῖα καὶ λιμναῖα νάματα γλυκεῖαν ἀναπέμπειν καὶ μαλακὴν ἀναθυμίασιν.

42Mısırlıların mitine göre Osiris ayın on yedisinde öldü; dolunayın tamamlandığı en belirgin biçimde görüldüğü gündür bu. Pythagoracılar da bu yüzden bu güne "Engel" der ve bu sayıdan büsbütün sakınırlar. Çünkü 16 kare sayısı ile 18 dikdörtgen sayısı, düzlem sayılar içinde çevresi kendi kapladığı alana eşit olan yalnız iki sayıdır; 17 araya girip onları birbirinden ayırır, onlara engel olur ve 9/8 oranını eşit olmayan aralıklara bölerek parçalar.

Kimileri Osiris'in yirmi sekiz yıl yaşadığını, kimileri yirmi sekiz yıl hüküm sürdüğünü söyler; çünkü Ay'ın ışık aşamaları bu kadardır ve Ay kendi çevrimini bu kadar günde tamamlar. Osiris'in gömülmesi denen törenlerde odun keserek hilal biçiminde bir sandık yaparlar, çünkü Ay Güneş'e yaklaştığında hilal olur ve gözden kaybolur. Osiris'in on dört parçaya bölünmesi, Ay'ın dolunaydan yeni aya kadar eksildiği günlere işaret eder. Ay'ın Güneş'in ışınlarından kurtulup onu geçerek ilk göründüğü güne "eksik iyilik" derler. Çünkü Osiris iyilik yapandır; adı birçok şey anlatır, ama en başta, dedikleri gibi, etkin ve iyilik yapan bir gücü. Hermaios, tanrının öteki adı Omphis'in de çevrilince "iyilik eden" anlamına geldiğini söyler.

42

ἑβδόμῃ ἐπὶ δέκα τὴν Ὀσίριδος γενέσθαι τελευτὴν Αἰγύπτιοι μυθολογοῦσιν, ἐν ᾗ μάλιστα γίγνεται πληρουμένη κατάδηλος ἡ πανσέληνος. διὸ καὶ τὴν ἡμέραν ταύτην ἀντίφραξιν οἱ Πυθαγόρειοι καλοῦσι, καὶ ὅλως τὸν ἀριθμὸν τοῦτον ἀφοσιοῦνται. τοῦ γὰρ ἑξκαίδεκα τετραγώνου καὶ τοῦ ὀκτωκαίδεκα ἑτερομήκους, οἷς μόνοις ἀριθμῶν ἐπιπέδων συμβέβηκε τὰς περιμέτρους ἴσας ἔχειν τοῖς περιεχομένοις ὑπʼ αὐτῶν χωρίοις, μέσος ὁ τῶν ἑπτακαίδεκα παρεμπίπτων ἀντιφράττει καὶ διαζεύγνυσιν ἀπʼ ἀλλήλων, καὶ διαιρεῖ τὸν ἐπόγδοον λόγον εἰς ἄνισα διαστήματα τεμνόμενος. ἐτῶν δʼ ἀριθμὸν οἱ μὲν βιῶσαι τὸν Ὄσιριν οἱ δὲ βασιλεῦσαι λέγουσιν ὀκτὼ καὶ εἴκοσι· τοσαῦτα γὰρ ἔστι φῶτα τῆς σελήνης καὶ τοσαύταις ἡμέραις τὸν αὑτῆς κύκλον ἐξελίσσει. τὸ δὲ ξύλον ἐν ταῖς λεγομέναις Ὀσίριδος ταφαῖς τέμνοντες κατασκευάζουσι λάρνακα μηνοειδῆ διὰ τὸ τὴν σελήνην, ὅταν τῷ ἡλίῳ πλησιάζῃ, μηνοειδῆ γιγνομένην ἀποκρύπτεσθαι. τὸν δʼ εἰς δεκατέσσαρα μέρη τοῦ Ὀσίριδος διασπασμὸν αἰνίττονται πρὸς τὰς ἡμέρας, ἐν αἷς φθίνει μετὰ πανσέληνον ἄχρι νουμηνίας τὸ ἄστρον. ἡμέραν δέ, ἐν ᾗ φαίνεται πρῶτον ἐκφυγοῦσα τὰς αὐγὰς καὶ παρελθοῦσα τὸν ἥλιον, ἀτελὲς ἀγαθόν προσαγορεύουσιν. ὁ γὰρ Ὄσιρις ἀγαθοποιός, καὶ τοὔνομα πολλὰ φράζει, οὐχ ἥκιστα δὲ κράτος ἐνεργοῦν καὶ ἀγαθοποιὸν ὃ λέγουσι. τὸ δʼ ἕτερον ὄνομα τοῦ θεοῦ τὸν Ὄμφιν εὐεργέτην ὁ Ἑρμαῖός φησι δηλοῦν ἑρμηνευόμενον.

43Nil'in kabarmalarının da Ay'ın ışık aşamalarıyla belli bir oran içinde olduğunu düşünürler. En yüksek kabarma Elephantine'de görülür ve yirmi sekiz arşındır; her aylık dönemin ışık aşamaları ve ölçüleri de bu kadardır. En düşüğü Mendes ile Xois çevresindedir, altı arşındır ve yarımaya karşılık gelir. Ortalama kabarma Memphis'tedir; olması gerektiği gibi olduğunda on dört arşındır ve dolunaya karşılık gelir.

Apis'in Osiris'in canlı sureti olduğunu, Ay'dan gelen doğurgan bir ışık kızgınlık dönemindeki bir ineğe değince oluştuğunu söylerler. Bu yüzden Apis'in üstündeki pek çok şekil Ay'ın şekillerine benzer: Aydınlık yerleri gölgeli yerlerle kararmıştır. Ayrıca baharın başlangıcı olan Phamenoth ayının yeni ay gününde, "Osiris'in Ay'a girişi" dedikleri bir bayram kutlarlar. Böylece Osiris'in gücünü Ay'a yerleştirir ve oluşun kendisi olan İsis'in onunla birleştiğini söylerler.

Bu yüzden Ay'a kozmosun anası derler ve onun erkek-dişi bir tabiatı olduğunu düşünürler: Ay Güneş'ten dolup gebe kalır, kendisi de havaya üretici ilkeler salıp saçar. Çünkü Typhon'un getirdiği yıkım her zaman üstün gelmez; çoğu kez oluşa yenik düşüp bağlanır, sonra yeniden çözülür ve Horos'la çarpışır. Yeryüzünü çevreleyen bu kozmos da ne yok oluştan ne de oluştan büsbütün kurtulur.

43

οἴονται δὲ πρὸς τὰ φῶτα τῆς σελήνης ἔχειν τινὰ λόγον τοῦ Νείλου τὰς ἀναβάσεις. ἡ μὲν γὰρ μεγίστη περὶ τὴν Ἐλεφαντίνην ὀκτὼ γίγνεται καὶ εἴκοσι πήχεων, ὅσα φῶτα καὶ μέτρα τῶν ἐμμήνων περιόδων ἑκάστης ἔστιν· ἡ δὲ περὶ Μένδητα καὶ Ξόιν βραχυτάτη πήχεων ἓξ πρὸς τὴν διχότομον· ἡ δὲ μέση περὶ Μέμφιν, ὅταν ᾖ δικαία, δεκατεσσάρων πήχεων πρὸς τὴν πανσέληνον. τὸν δʼ Ἆπιν εἰκόνα μὲν Ὀσίριδος ἔμψυχον εἶναι, γίγνεσθαι δέ, ὅταν φῶς ἐρείσῃ γόνιμον ἀπὸ τῆς σελήνης καὶ καθάψηται βοὸς ὀργώσης. διὸ καὶ τοῖς τῆς σελήνης σχήμασιν ἔοικε πολλὰ τοῦ Ἄπιδος, περιμελαινομένου τὰ λαμπρὰ τοῖς σκιεροῖς. ἔτι δὲ τῇ νουμηνίᾳ τοῦ Φαμενὼθ μηνὸς ἑορτὴν ἄγουσιν, ἔμβασιν Ὀσίριδος εἰς τὴν σελήνην ὀνομάζοντες, ἔαρος ἀρχὴν οὖσαν. οὕτω τὴν Ὀσίριδος δύναμιν ἐν τῇ σελήνῃ τιθέντες τὴν Ἶσιν αὐτῷ γένεσιν οὖσαν συνεῖναι λέγουσι. διὸ καὶ μητέρα τὴν σελήνην τοῦ κόσμου καλοῦσι καὶ φύσιν ἔχειν ἀρσενόθηλυν οἴονται, πληρουμένην ὑφʼ ἡλίου καὶ κυισκομένην, αὐτὴν δὲ πάλιν εἰς τὸν ἀέρα προϊεμένην γεννητικὰς ἀρχὰς καὶ κατασπείρουσαν· οὐ γὰρ ἀεὶ τὴν φθορὰν ἐπικρατεῖν τὴν τυφώνειον, πολλάκις δὲ κρατουμένην ὑπὸ τῆς γενέσεως καὶ συνδεομένην αὖθις ἀναλύεσθαι καὶ διαμάχεσθαι πρὸς τὸν Ὧρον. ἔστι δʼ οὗτος ὁ περίγειος κόσμος οὔτε φθορᾶς ἀπαλλαττόμενος παντάπασιν οὔτε γενέσεως.

44Kimileri de miti tutulmaların bilmecesi sayar. Ay dolunayken, Güneş tam karşısında durduğu sırada, yerin gölgesine girerek tutulur; tıpkı Osiris'in sandığa girdiği söylendiği gibi. Ay da ayın otuzunda Güneş'i örtüp gözden yok eder, ama onu büsbütün ortadan kaldırmaz; İsis'in de Typhon'u ortadan kaldırmadığı gibi. Nephthys Anubis'i doğurunca İsis onu kendi çocuğu gibi benimser. Çünkü Nephthys yerin altında olan ve görünmeyen, İsis yerin üstünde olan ve görünendir. İkisine de değen ve ufuk denen çember ikisinde ortak olduğu için Anubis adını almıştır ve biçimce köpeğe benzetilir; zira köpek gözünü gece de gündüz de aynı şekilde kullanır. Anubis'in Mısırlılar arasındaki gücü, Hekate'nin Yunanlılar arasındaki gücü gibidir: Hem yeraltına hem Olympos'a aittir.

Kimileri Anubis'in Kronos olduğunu düşünür: Her şeyi kendinden doğurup kendi içinde taşıdığı için "köpek" lakabını almıştır (Yunancada "gebe olan" ile "köpek" aynı sözdür). Anubis'e tapanların bu konuda dile getirilmeyen bir sırrı vardır. Eskiden Mısır'da en büyük saygıyı köpek görürdü. Ama Kambyses Apis'i öldürüp leşini dışarı attığında köpekten başka hiçbir hayvan cesede yaklaşmadı, ondan bir lokma da almadı; o da bu yüzden birinciliğini ve öteki hayvanlardan çok saygı görme ayrıcalığını yitirdi. Kimileri de Ay'ın içine kayıp tutulduğunu düşündükleri yer gölgesine Typhon der.

44

ἔνιοι δὲ καὶ τῶν ἐκλειπτικῶν αἴνιγμα ποιοῦνται τὸν μῦθον. ἐκλείπει μὲν γὰρ ἡ σελήνη πανσέληνος, ἐναντίαν τοῦ ἡλίου στάσιν ἔχοντος πρὸς αὐτὴν, εἰς τὴν σκιὰν ἐμπίπτουσα τῆς γῆς, ὥσπερ φασὶ τὸν Ὄσιριν εἰς τὴν σορόν. αὐτὴ δὲ πάλιν ἀποκρύπτει καὶ ἀφανίζει ταῖς τριακάσιν, οὐ μὴν ἀναιρεῖται παντάπασι τὸν ἥλιον, ὥσπερ οὐδὲ τὸν Τυφῶνα ἡ Ἶσις. γεννώσης τῆς Νέφθυος τὸν Ἄνουβιν, Ἶσις ὑποβάλλεται. Νέφθυς γάρ ἐστι τὸ ὑπὸ γῆν καὶ ἀφανές, Ἶσις δὲ τὸ ὑπὲρ τὴν γῆν καὶ φανερόν. ὁ δὲ τούτων ὑποψαύων καὶ καλούμενος ὁρίζων κύκλος, ἐπίκοινος ὢν ἀμφοῖν, Ἄνουβις κέκληται καὶ κυνὶ τὸ εἶδος ἀπεικάζεται· καὶ γὰρ ὁ κύων χρῆται τῇ ὄψει νυκτός τε καὶ ἡμέρας ὁμοίως καὶ ταύτην ἔχειν δοκεῖ παρʼ Αἰγυπτίοις τὴν δύναμιν ὁ Ἄνουβις, οἵαν ἡ Ἑκάτη παρʼ Ἕλλησι, χθόνιος ὢν ὁμοῦ καὶ ὀλύμπιος. ἐνίοις δὲ δοκεῖ Κρόνος ὁ Ἄνουβις εἶναι· διὸ πάντα τίκτων ἐξ ἑαυτοῦ καὶ κύων ἐν ἑαυτῷ τὴν τοῦ κυνὸς ἐπίκλησιν ἔσχεν, ἔστι δʼ οὖν τοῖς σεβομένοις τὸν Ἄνουβιν ἀπόρρητόν τι· καὶ πάλαι μὲν τὰς μεγίστας ἐν Αἰγύπτῳ τιμὰς ὁ κύων ἔσχεν· ἐπεὶ δὲ Καμβύσου τὸν Ἆπιν ἀνελόντος καὶ ῥίψαντος οὐδὲν προσῆλθεν οὐδʼ ἐγεύσατο τοῦ σώματος ἀλλʼ ἢ μόνος ὁ κύων, ἀπώλεσε τὸ πρῶτος εἶναι καὶ μάλιστα τιμᾶσθαι τῶν ἑτέρων ζῴων. εἰσὶ δέ τινες οἱ τὸ σκίασμα τῆς γῆς, εἰς ὃ τὴν σελήνην ὀλισθάνουσαν ἐκλείπειν νομίζουσι, Τυφῶνα καλοῦντες.

45Buradan bakınca, her birinin tek başına doğru söylemediğini, ama hepsinin birlikte doğru söylediğini öne sürmek yersiz olmaz. Çünkü Typhon yalnız kuraklık, rüzgâr, deniz ya da karanlık değildir; tabiatta zararlı ve yok edici ne varsa hepsi onun bir parçasıdır. Demokritos ve Epikuros gibi evrenin ilkelerini cansız cisimlere yerleştirmek de doğru değildir, Stoacılar gibi keyfiyetsiz maddenin yaratıcısı olarak her şeye üstün gelip hâkim olan tek bir logos ve tek bir takdir koymak da. Çünkü tanrı her şeyin sebebi ise kötü hiçbir şey, hiçbir şeyin sebebi değilse iyi hiçbir şey meydana gelemez. Herakleitos'a göre kozmosun ahengi, lirin ve yayın ahengi gibi, geriye doğru gerilmiştir; Euripides de şöyle der:

İyi ile kötü ayrı ayrı var olamaz,
iyi olsun diye bir karışım vardır onlarda.

Bu yüzden çok eski bir kanaat ilahiyatçılardan ve kanun koyuculardan şairlere ve filozoflara inmiştir. Kaynağı belli değildir, ama inandırıcılığı güçlüdür, kolay silinmez; yalnız sözlerde ve söylentilerde değil, ayinlerde ve kurbanlarda da hem barbarlar hem Yunanlılar arasında pek çok yerde dolaşır. Bu kanaate göre evren akıldan, logostan ve dümenciden yoksun olarak kendiliğinden sürüklenmez; ama onu dümenle ya da söz dinler dizginlerle yöneten, doğrultan tek bir logos da yoktur. Tersine, birçok şey vardır ve bunlar kötüyle iyinin karışımıdır.

Daha doğrusu, tabiat burada, kısaca söylemek gerekirse, katışıksız hiçbir şey ortaya koymadığından, iki küpten meyhaneci gibi şarap karıştırıp bize işlerimizi pay eden tek bir kilerci yoktur. İki zıt ilkeden, birbirine karşı iki güçten —biri sağa ve dosdoğru yol gösterir, öteki geri çevirip büker— hem yaşam karışık olmuştur hem kozmos; kozmosun tamamı değilse de, yeryüzünü çevreleyen ve Ay'ın altında kalan bu kısmı düzensiz ve çeşit çeşit olmuş, her türlü değişime açık hâle gelmiştir. Çünkü tabiatça hiçbir şey sebepsiz olamıyorsa ve iyi de kötünün sebebi olamıyorsa, tabiatta iyinin olduğu gibi kötünün de kendine özgü bir kaynağı ve ilkesi bulunmalıdır.

45

ὅθεν οὐκ ἀπέοικεν εἰπεῖν, ὡς ἰδίᾳ μὲν οὐκ ὀρθῶς ἕκαστος, ὁμοῦ δὲ πάντες ὀρθῶς λέγουσιν. οὐ γὰρ αὐχμὸν οὐδʼ ἄνεμον οὐδὲ θάλατταν οὐδὲ σκότος, ἀλλὰ πᾶν ὅσον ἡ φύσις βλαβερὸν καὶ φθαρτικὸν ἔχει, μόριον τοῦ Τυφῶνος ἔστιν. οὔτε γὰρ ἐν ἀψύχοις σώμασι τὰς τοῦ παντὸς ἀρχὰς θετέον, ὡς Δημόκριτος καὶ Ἐπίκουρος, οὔτʼ ἀποίου δημιουργὸν ὕλης ἕνα λόγον καὶ μίαν πρόνοιαν, ὡς οἱ Στωικοί, περιγιγνομένην ἁπάντων καὶ κρατοῦσαν. ἀδύνατον γὰρ ἢ φλαῦρον ὁτιοῦν, ὅπου πάντων, ἢ χρηστόν, ὅπου μηδενὸς ὁ θεὸς αἴτιος, ἐγγενέσθαι. παλίντονος γάρ ἁρμονίη κόσμου, ὅκωσπερ λύρης καὶ τόξου καθʼ Ἡράκλειτον· καὶ κατʼ Εὐριπίδην οὐκ ἂν γένοιτο χωρὶς ἐσθλὰ καὶ κακά, ἀλλʼ ἔστι τις σύγκρασις ὥστʼ ἔχειν καλῶς. διὸ καὶ παμπάλαιος αὕτη κάτεισιν ἐκ θεολόγων καὶ νομοθετῶν εἴς τε ποιητὰς καὶ φιλοσόφους δόξα, τὴν ἀρχὴν ἀδέσποτον ἔχουσα, τὴν δὲ πίστιν ἰσχυρὰν καὶ δυσεξάλειπτον, οὐκ ἐν λόγοις μόνον οὐδʼ ἐν φήμαις, ἀλλʼ ἔν τε τελεταῖς ἔν τε θυσίαις καὶ βαρβάροις καὶ Ἕλλησι πολλαχοῦ περιφερομένη, ὡς οὔτʼ ἄνουν καὶ ἄλογον καὶ ἀκυβέρνητον αἰωρεῖται τῷ αὐτομάτῳ τὸ πᾶν, οὔθʼ εἷς ἐστιν ὁ κρατῶν καὶ κατευθύνων ὥσπερ οἴαξιν ἤ τισι πειθηνίοις χαλινοῖς λόγος, ἀλλὰ πολλὰ καὶ μεμιγμένα κακοῖς καὶ ἀγαθοῖς· μᾶλλον δὲ μηδὲν ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν ἄκρατον ἐνταῦθα τῆς φύσεως φερούσης, οὐ δυεῖν πίθων εἷς ταμίας ὥσπερ νάματα τὰ πράγματα καπηλικῶς διανέμων ἀνακεράννυσιν ἡμῖν ἀλλʼ ἀπὸ δυεῖν ἐναντίων ἀρχῶν καὶ δυεῖν ἀντιπάλων δυνάμεων τῆς μὲν ἐπὶ τὰ δεξιὰ καὶ κατʼ εὐθεῖαν ὑφηγουμένης, τῆς δʼ ἔμπαλιν ἀναστρεφούσης καὶ ἀνακλώσης, ὅ τε βίος μικτὸς ὅ τε κόσμος, εἰ καὶ μὴ πᾶς, ἀλλʼ ὁ περίγειος οὗτος καὶ μετὰ σελήνην ἀνώμαλος καὶ ποικίλος γέγονε καὶ μεταβολὰς πάσας δεχόμενος. εἰ γὰρ οὐδὲν ἀναιτίως πέφυκε γίγνεσθαι, αἰτίαν δὲ κακοῦ τἀγαθὸν οὐκ ἂν παράσχοι, δεῖ γένεσιν ἰδίαν καὶ ἀρχὴν ὥσπερ ἀγαθοῦ καὶ κακοῦ τὴν φύσιν ἔχειν.

46En çok kişi ve en bilgeler de böyle düşünür. Kimileri, birbirine rakip iki usta gibi iki tanrı bulunduğunu, birinin iyi, ötekinin kötü şeylerin yaratıcısı olduğunu kabul eder. Kimileri iyi olana tanrı, ötekine daimōn der. Troya Savaşı'ndan beş bin yıl önce yaşadığı anlatılan Mag Zerdüşt da böyle yapar. Birine Oromazes, ötekine Areimanios adını vermiş; birincisinin hissedilen şeyler içinde en çok ışığa, ötekinin karanlığa ve cehalete benzediğini, ikisinin ortasında da Mithres'in bulunduğunu açıklamıştır. Persler bu yüzden Mithres'e Aracı der. Zerdüşt, birincisine dilek ve şükran kurbanları, ötekine kötülüğü savuşturan kasvetli kurbanlar sunmayı öğretmiştir: Molu denen bir otu havanda döverken Hades'i ve karanlığı çağırırlar, sonra bunu boğazlanmış bir kurdun kanına karıştırıp güneş görmeyen bir yere götürür, oraya atarlar. Bitkilerin de bir kısmını iyi tanrının, bir kısmını kötü daimōnun sayarlar. Hayvanlardan köpekleri, kuşları ve kara kirpilerini iyi olana, su farelerini kötü olana ait görürler; bu yüzden en çok su faresi öldüreni mesut sayarlar.

46

καὶ δοκεῖ τοῦτο τοῖς πλείστοις καὶ σοφωτάτοις. νομίζουσι γὰρ οἱ μὲν θεοὺς εἶναι δύο καθάπερ ἀντιτέχνους, τὸν μὲν ἀγαθῶν, τὸν δὲ φαύλων δημιουργόν. οἱ δὲ τὸν μὲν ἀμείνονα θεόν, τὸν δὲ ἕτερον δαίμονα καλοῦσιν· ὥσπερ Ζωροάστρης ὁ μάγος, ὃν πεντακισχιλίοις ἔτεσι τῶν Τρωικῶν γεγονέναι πρεσβύτερον ἱστοροῦσιν. οὗτος οὖν ἐκάλει τὸν μὲν Ὡρομάζην, τὸν δʼ Ἀρειμάνιον· καὶ προσαπεφαίνετο τὸν μὲν ἐοικέναι φωτὶ μάλιστα τῶν αἰσθητῶν, τὸν δʼ ἔμπαλιν σκότῳ καὶ ἀγνοίᾳ, μέσον δʼ ἀμφοῖν τὸν Μίθρην εἶναι· διὸ καὶ Μίθρην Πέρσαι τὸν μεσίτην ὀνομάζουσιν. ἐδίδαξε δὲ τῷ μὲν εὐκταῖα θύειν καὶ χαριστήρια, τῷ δʼ ἀποτρόπαια καὶ σκυθρωπά. πόαν γάρ τινα κόπτοντες Μῶλυ καλουμένην ἐν ὅλμῳ, τὸν ᾍδην ἀνακαλοῦνται καὶ τὸν σκότον· εἶτα μίξαντες αἵματι λύκου σφαγέντος εἰς τόπον ἀνήλιον ἐκφέρουσι καὶ ῥίπτουσι. καὶ γὰρ τῶν φυτῶν νομίζουσι τὰ μὲν τοῦ ἀγαθοῦ θεοῦ, τὰ δὲ τοῦ κακοῦ δαίμονος εἶναι· καὶ τῶν ζῴων ὥσπερ κύνας καὶ ὄρνιθας καὶ χερσαίους ἐχίνους τοῦ ἀγαθοῦ, τοῦ δὲ φαύλου τοὺς ἐνύδρους μῦς εἶναι· διὸ καὶ τὸν κτείναντα πλείστους εὐδαιμονίζουσιν.

47Ne var ki onlar da tanrılar hakkında pek çok masalsı şey anlatır. Şöyle derler: Oromazes en saf ışıktan, Areimanios zifiri karanlıktan doğmuştur ve ikisi birbiriyle savaşır. Oromazes altı tanrı yaratmıştır: Birincisi iyi niyetin, ikincisi hakikatin, üçüncüsü iyi düzenin yaratıcısıdır; kalanlardan biri bilgeliğin, biri zenginliğin, biri de güzel şeylerden alınan hazların. Öteki de bunlara karşı, rakip ustalar gibi, sayıca eşit tanrılar yaratmıştır. Sonra Oromazes kendini üç kat büyüterek Güneş'in yerden uzaklığı kadar Güneş'ten uzaklaştı ve göğü yıldızlarla süsledi. Bir yıldızı, Sirius'u, hepsinden önce gözcü ve öncü olarak yerleştirdi. Başka yirmi dört tanrı daha yaratıp bir yumurtaya koydu. Areimanios'tan doğanlar da o kadar sayıya ulaştılar ve yumurtayı deldiler […]; kötüler iyilerle bu yüzden karışmıştır.

Ama kaderin belirlediği bir zaman gelecek, veba ve kıtlık getiren Areimanios'un onlar eliyle büsbütün yok edilip ortadan kalkması zorunlu olacaktır. Yer düz ve dümdüz olacak, bütün insanlar bahtiyar ve aynı dili konuşur olacak, tek bir yaşama ve tek bir düzene kavuşacaklardır. Theopompos'a göre Mag'lar şöyle der: Tanrılardan biri sırayla üç bin yıl hâkim olur, öteki yenik kalır; üç bin yıl daha çarpışıp savaşır, birbirinin işlerini bozarlar. Sonunda Hades geride bırakılacak, insanlar mesut olacak; ne besine ihtiyaç duyacaklar ne gölge düşürecekler. Bunu kurgulayan tanrı ise bir süre dinlenip durulacak; bu süre bir tanrı için uzun değildir, uyuyan bir insanın uykusu kadar ölçülüdür. Mag'ların mitolojisi işte böyledir.

47

οὐ μὴν ἀλλὰ κἀκεῖνοι πολλὰ μυθώδη περὶ τῶν θεῶν λέγουσιν, οἷα καὶ ταῦτʼ ἐστίν. ὁ μὲν Ὡρομάζης ἐκ τοῦ καθαρωτάτου φάους, ὁ δʼ Ἀρειμάνιος ἐκ τοῦ ζόφου γεγονώς, πολεμοῦσιν ἀλλήλοις· καὶ ὁ μὲν ἓξ θεοὺς ἐποίησε (τὸν μὲν πρῶτον εὐνοίας, τὸν δὲ δεύτερον ἀληθείας, τὸν δὲ τρίτον εὐνομίας· τῶν δὲ λοιπῶν τὸν μὲν σοφίας, τὸν δὲ πλούτου, τὸν δὲ τῶν ἐπὶ τοῖς καλοῖς ἡδέων δημιουργόν)· ὁ δὲ τούτοις ὥσπερ ἀντιτέχνους ἴσους τὸν ἀριθμόν. εἶθʼ ὁ μὲν Ὡρομάζης τρὶς ἑαυτὸν αὐξήσας ἀπέστησε τοῦ ἡλίου τοσοῦτον, ὅσον ὁ ἥλιος τῆς γῆς ἀφέστηκε, καὶ τὸν οὐρανὸν ἄστροις ἐκόσμησεν· ἕνα δʼ ἀστέρα πρὸ πάντων οἷον φύλακα καὶ προόπτην ἐγκατέστησε, τὸν σείριον. ἄλλους δὲ ποιήσας τέσσαρας καὶ εἴκοσι θεοὺς εἰς ᾠὸν ἔθηκεν. οἱ δʼ ἀπὸ τοῦ Ἀρειμανίου, γενόμενοι καὶ αὐτοὶ τοσοῦτοι, διατρήσαντες τὸ ᾠὸν γαν […] ὅθεν ἀναμέμικται τὰ κακὰ τοῖς ἀγαθοῖς. ἔπεισι δὲ χρόνος εἱμαρμένος, ἐν ᾧ τὸν Ἀρειμάνιον λοιμὸν ἐπάγοντα καὶ λιμὸν ὑπὸ τούτων ἀνάγκη φθαρῆναι παντάπασι καὶ ἀφανισθῆναι, τῆς δὲ γῆς ἐπιπέδου καὶ ὁμαλῆς γενομένης, ἕνα βίον καὶ μίαν πολιτείαν ἀνθρώπων μακαρίων καὶ ὁμογλώσσων ἁπάντων γενέσθαι. Θεόπομπος δέ φησι κατὰ τοὺς μάγους ἀνὰ μέρος τρισχίλια ἔτη τὸν μὲν κρατεῖν τὸν δὲ κρατεῖσθαι τῶν θεῶν, ἄλλα δὲ τρισχίλια μάχεσθαι καὶ πολεμεῖν καὶ ἀναλύειν τὰ τοῦ ἑτέρου τὸν ἕτερον· τέλος δʼ ἀπολείπεσθαι τὸν ᾍδην, καὶ τοὺς μὲν ἀνθρώπους εὐδαίμονας ἔσεσθαι, μήτε τροφῆς δεομένους μήτε σκιὰν ποιοῦντας· τὸν δὲ ταῦτα μηχανησάμενον θεὸν ἠρεμεῖν καὶ ἀναπαύεσθαι χρόνον, ἄλλως μὲν οὐ πολὺν ὡς θεῷ, ὥσπερ δʼ ἀνθρώπῳ κοιμωμένῳ μέτριον. ἡ μὲν οὖν μάγων μυθολογία τοιοῦτον ἔχει τρόπον.

48Keldaniler gezegenlerden —bunlara doğum tanrıları derler— ikisini iyilik yapan, ikisini kötülük yapan, üçünü de ortada ve her iki tarafa ortak sayarlar. Yunanlıların görüşü ise herkesçe bilinir sanırım: İyi payı Olymposlu Zeus'a, kaçınılan payı Hades'e verirler. Mitlerine göre Harmonia, Afrodit ile Ares'ten doğmuştur; Ares sert ve kavgacı, Afrodit tatlı ve doğurgandır.

Filozofların da bunlarla uyuştuğuna bak. Herakleitos savaşı açıkça her şeyin babası, kralı ve efendisi diye adlandırır; Homeros tanrılar ve insanlar arasından kavga yok olsun diye dua ederken her şeyin oluşuna lanet okuduğunu fark etmemiştir, der, çünkü her şey oluşunu savaşa ve karşıtlığa borçludur. Güneş'in kendisine düşen sınırları aşmayacağını, aşarsa Adalet'in yardımcıları olan Öfkelerin onu bulacağını da söyler. Empedokles iyilik yapan ilkeye sevgi ve dostluk, çoğu kez de "tatlı bakışlı Ahenk" der; kötü ilkeye ise "uğursuz Çekişme" ve "kanlı Kavga" der.

Pythagoracılar bunu daha çok adla anlatır. İyi olana bir, sınırlı, duran, doğru, tek, kare, eşit, sağ, parlak derler; kötü olana ikilik, sınırsız, hareket eden, eğri, çift, dikdörtgen, eşitsiz, sol, karanlık. Oluşun temelinde bu ilkeler yatar, derler. Anaksagoras nous ile sınırsızdan, Aristoteles eidos ile yoksunluktan söz eder. Platon ise birçok yerde sözünü sanki perdeleyip örterek zıt ilkelerden birine Aynı, ötekine Başka der. Ama Kanunlar'da, artık yaşlanmışken, bilmeceyle ya da simgelerle değil açık sözcüklerle, kozmosun tek bir psykhē ile değil, belki daha çoğuyla, ama her hâlde ikiden az olmayan psykhē ile hareket ettirildiğini söyler. Bunlardan biri iyilik yapar, öteki ona zıttır ve zıt şeylerin yaratıcısıdır. Ayrıca arada üçüncü bir tabiat da bırakır: Bazılarının sandığı gibi cansız, logossuz ve kendiliğinden hareketsiz değildir; ikisine de bağlıdır, ama her zaman iyi olana yönelir, onu özler ve izler. Bunu yazının devamı gösterecek; orada Mısırlıların ilahiyatını en çok bu felsefeyle bağdaştıracağız.

48

Χαλδαῖοι δὲ τῶν πλανήτων οὓς θεοὺς γενεθλίους καλοῦσι, δύο μὲν ἀγαθουργούς δύο δὲ κακοποιούς, μέσους δὲ τοὺς τρεῖς ἀποφαίνουσι καὶ κοινούς. τὰ δʼ Ἑλλήνων πᾶσί που δῆλα, τὴν μὲν ἀγαθὴν Διὸς Ὀλυμπίου μερίδα, τὴν δʼ ἀποτρόπαιον ᾍδου ποιουμένων. ἐκ δʼ Ἀφροδίτης καὶ Ἄρεος Ἁρμονίαν γεγονέναι μυθολογοῦνται· ὧν ὁ μὲν ἀπηνὴς καὶ φιλόνεικος, ἡ δὲ μειλίχιος καὶ γενέθλιος. σκόπει δὲ τοὺς φιλοσόφους τούτοις συμφερομένους. Ἡράκλειτος μὲν γὰρ ἄντικρυς πόλεμον ὀνομάζει πατέρα καὶ βασιλέα καὶ κύριον πάντων, καὶ τὸν μὲν Ὅμηρον εὐχόμενον ἔκ τε θεῶν ἔριν ἔκ τʼ ἀνθρώπων ἀπολέσθαι λανθάνειν φησὶ τῇ πάντων γενέσει καταρώμενον, ἐκ μάχης καὶ ἀντιπαθείας τὴν γένεσιν ἐχόντων, ἥλιον δὲ μὴ ὑπερβήσεσθαι τοὺς προσήκοντας ὅρους· εἰ δὲ μή, Λύττας μιν Δίκης ἐπικούρους ἐξευρήσειν Ἐμπεδοκλῆς δὲ τὴν μὲν ἀγαθουργὸν ἀρχὴν φιλότητα καὶ φιλίαν πολλάκις δʼ ἁρμονίαν καλεῖ θεμερῶπιν, τὴν δὲ χείρονα νεῖκος οὐλόμενον καὶ δῆριν αἱματόεσσαν οἱ μὲν Πυθαγορικοὶ διὰ πλειόνων ὀνομάτων κατηγοροῦσι τοῦ μὲν ἀγαθοῦ τὸ ἓν τὸ πεπερασμένον τὸ μένον τὸ εὐθὺ τὸ περισσὸν τὸ τετράγωνον τὸ ἴσον τὸ δεξιὸν τὸ λαμπρόν· τοῦ δὲ κακοῦ τὴν δυάδα τὸ ἄπειρον τὸ φερόμενον τὸ καμπύλον τὸ ἄρτιον τὸ ἑτερόμηκες τὸ ἄνισον τὸ ἀριστερὸν τὸ σκοτεινόν, ὡς τοιαύτας ἀρχὰς γενέσεως ὑποκειμένας. Ἀναξαγόρας δὲ νοῦν καὶ ἄπειρον. Ἀριστοτέλης δὲ τὸ μὲν εἶδος τὸ δὲ στέρησιν. Πλάτων δὲ πολλαχοῦ μὲν οἷον ἐπηλυγαζόμενος καὶ παρακαλυπτόμενος, τῶν ἐναντίων ἀρχῶν τὴν μὲν ταὐτὸν ὀνομάζει, τὴν δὲ θάτερον ἐν δὲ τοῖς Νόμοις ἤδη πρεσβύτερος ὢν οὐ διʼ αἰνιγμῶν οὐδὲ συμβολικῶς, ἀλλὰ κυρίοις ὀνόμασιν οὐ μιᾷ ψυχῇ φησι κινεῖσθαι τὸν κόσμον, ἀλλὰ πλείοσιν ἴσως, δυεῖν δὲ πάντως οὐκ ἐλάττοσιν· ὧν τὴν μὲν ἀγαθουργὸν εἶναι, τὴν δʼ ἐναντίαν ταύτῃ καὶ τῶν ἐναντίων δημιουργόν· ἀπολείπει δὲ καὶ τρίτην τινὰ μεταξὺ φύσιν οὐκ ἄψυχον οὐδʼ ἄλογον οὐδʼ ἀκίνητον ἐξ αὑτῆς, ὥσπερ ἔνιοι νομίζουσιν , ἀλλʼ ἀνακειμένην ἀμφοῖν ἐκείναις, ἐφιεμένην δὲ τῆς ἀμείνονος ἀεὶ καὶ ποθοῦσαν καὶ διώκουσαν, ὡς τὰ ἐπιόντα δηλώσει τοῦ λόγου, τὴν Αἰγυπτίων θεολογίαν μάλιστα ταύτῃ τῇ φιλοσοφίᾳ συνοικειοῦντος.

49Bu kozmosun oluşu ve yapısı zıt, ama eşit güçte olmayan kuvvetlerin karışımıdır; üstünlük daha iyi olandadır. Yine de kötü olanın bütünüyle yok olması imkânsızdır, çünkü bedene de evrenin psykhēsine de derinden işlemiştir ve daha iyi olanla hep zorlu bir savaş sürdürür. Psykhēde nous ve logos, en iyi şeylerin hepsinin kılavuzu ve efendisi, Osiris'tir. Toprakta, havada, suda, gökte ve yıldızlarda düzenli, yerli yerinde ve sağlıklı olan ne varsa, mevsimlerde, karışımlarda ve devirlerde görünen Osiris'in akıntısı ve suretidir.

Typhon ise psykhēnin duygulara kapılan, titanca, logossuz ve gözü dönmüş yanıdır; bedensel olanın da çürümeye mahkûm, hastalıklı olan ve mevsimsizliklerle, kötü karışımlarla, Güneş'in gizlenmeleri ve Ay'ın yok oluşlarıyla ortalığı altüst eden kısmıdır. Bunlar Typhon'un akınları ve yok edişleri gibidir. Typhon'a verdikleri Seth adı da bunu ele verir: Bu ad hem "baskı kuran, zorla boyun eğdiren" demektir, hem de "sık sık geri dönüp yeniden sıçrayan". Kimileri Bebon'un Typhon'un yoldaşlarından biri olduğunu söyler, Manethon ise Typhon'un kendisine de Bebon denildiğini. Ad "alıkoyma" ya da "engelleme" anlamına gelir: İşler kendi yolunda yürüyüp varacağı yere doğru ilerlerken Typhon'un gücü önüne dikilir.

49

μεμιγμένη γὰρ ἡ τοῦδε τοῦ κόσμου γένεσις καὶ σύστασις ἐξ ἐναντίων, οὐ μὴν ἰσοσθενῶν, δυνάμεων, ἀλλὰ τῆς βελτίονος τὸ κράτος ἐστίν· ἀπολέσθαι δὲ τὴν φαύλην παντάπασιν ἀδύνατον, πολλὴν μὲν ἐμπεφυκυῖαν τῷ σώματι, πολλὴν δὲ τῇ ψυχῇ τοῦ παντὸς καὶ πρὸς τὴν βελτίονα ἀεὶ δυσμαχοῦσαν. ἐν μὲν οὖν τῇ ψυχῇ νοῦς καὶ λόγος ὁ τῶν ἀρίστων πάντων ἡγεμὼν καὶ κύριος Ὄσιρίς ἐστιν· ἐν δὲ γῇ καὶ πνεύματι καὶ ὕδατι καὶ οὐρανῷ καὶ ἄστροις τὸ τεταγμένον καὶ καθεστηκὸς καὶ ὑγιαῖνον, ὥραις καὶ κράσεσι καὶ περιόδοις Ὀσίριδος ἀπορροὴ καὶ εἰκὼν ἐμφαινομένη· Τυφὼν δὲ τῆς ψυχῆς τὸ παθητικὸν καὶ τιτανικὸν καὶ ἄλογον καὶ ἔμπληκτον τοῦ δὲ σωματικοῦ τὸ ἐπίκηρον καὶ νοσῶδες καὶ ταρακτικὸν ἀωρίαις καὶ δυσκρασίαις, καὶ κρύψεσιν ἡλίου καὶ ἀφανισμοῖς σελήνης, οἷον ἐκδρομαὶ καὶ ἀφανισμοὶ Τυφῶνος· καὶ τοὔνομα κατηγορεῖ τὸ Σήθ, ᾧ τὸν Τυφῶνα καλοῦσι· φράζει μὲν γὰρ τὸ καταδυναστεῦον καὶ καταβιαζόμενον, φράζει δὲ τὴν πολλάκις ἀναστροφὴν καὶ πάλιν ὑπερπήδησιν. Βέβωνα δὲ τινὲς μὲν ἕνα τῶν τοῦ Τυφῶνος ἑταίρων γεγονέναι λέγουσιν, Μανεθὼς δʼ αὐτὸν τὸν Τυφῶνα καὶ Βέβωνα καλεῖσθαι· σημαίνει δὲ τοὔνομα κάθεξιν ἢ κώλυσιν, ὡς τοῖς πράγμασιν ὁδῷ βαδίζουσι καὶ πρὸς ὃ χρὴ φερομένοις ἐνισταμένης τῆς τοῦ Τυφῶνος δυνάμεως

50Bu yüzden evcil hayvanlardan en budalası olan eşeği, vahşi hayvanlardan da en yırtıcıları olan timsahı ve su aygırını ona ayırırlar. Eşekten daha önce söz ettik. Hermopolis'te Typhon'un heykeli olarak bir su aygırı gösterirler; üstünde yılanla dövüşen bir şahin durur. Su aygırıyla Typhon'u, şahinle de iktidarı ve egemenliği anlatırlar: Typhon bunu çoğu kez zorla ele geçirir ve kötülüğü yüzünden hem kendisi altüst olarak hem de ortalığı altüst ederek bir türlü bırakmaz. Bu yüzden Tybi ayının yedisinde, "İsis'in Fenike'den varışı" dedikleri gün kurban keserken kurban pidelerinin üzerine bağlanmış bir su aygırı damgalarlar. Apollonopolis'te herkesin mutlaka timsah yemesi âdettir. Bir gün avlayabildikleri kadar timsahı öldürüp tapınağın tam karşısına atarlar ve Typhon'un timsah kılığına girerek Horos'tan kaçtığını söylerler. Kötü ve zararlı bütün hayvanları, bitkileri ve hâlleri Typhon'un işleri, parçaları ve hareketleri sayarlar.

50

διὸ καὶ τῶν μὲν ἡμέρων ζῴων ἀπονέμουσιν αὐτῷ τὸ ἀμαθέστατον, ὄνον· τῶν δʼ ἀγρίων τὰ θηριωδέστατα, κροκόδειλον καὶ τὸν ποτάμιον ἵππον. περὶ μὲν οὖν τοῦ ὄνου προδεδηλώκαμεν. ἐν Ἑρμοῦ πόλει δὲ Τυφῶνος ἄγαλμα δεικνύουσιν ἵππον ποτάμιον· ἐφʼ οὗ βέβηκεν ἱέραξ ὄφει μαχόμενος, τῷ μὲν ἵππῳ τὸν Τυφῶνα δεικνύντες, τῷ δʼ ἱέρακι δύναμιν καὶ ἀρχήν, ἣν βίᾳ κτώμενος ὁ Τυφὼν πολλάκις οὐκ ἀνίεται ταραττόμενος ὑπὸ τῆς κακίας καὶ ταράττων. διὸ καὶ θύοντες ἑβδόμῃ τοῦ Τυβὶ μηνός, ἣν καλοῦσιν ἄφιξιν Ἴσιδος ἐκ Φοινίκης, ἐπιπλάττουσι τοῖς ποπάνοις ἵππον ποτάμιον δεδεμένον. ἐν δʼ Ἀπόλλωνος πόλει νενομισμένον ἐστὶ κροκοδείλου φαγεῖν πάντως ἕκαστον· ἡμέρᾳ δὲ μιᾷ θηρεύσαντες ὅσους ἂν δύνωνται καὶ κτείναντες ἀπαντικρὺ τοῦ ἱεροῦ προβάλλουσι, καὶ λέγουσιν ὡς ὁ Τυφὼν τὸν Ὧρον ἀπέδρα κροκόδειλος γενόμενος, πάντα καὶ ζῷα καὶ φυτὰ καὶ πάθη τὰ φαῦλα καὶ βλαβερὰ Τυφῶνος ἔργα καὶ μέρη καὶ κινήματα ποιούμενοι.

51Osiris'i ise bir gözle ve bir asayla yazarlar; göz takdiri, asa gücü gösterir. Homeros da her şeye hükmeden kralı "en yüce ve tedbirli Zeus" diye anarken, "en yüce" ile kudretini, "tedbirli" ile sağduyusunu ve phronēsisini anlatıyor gibidir. Bu tanrıyı çoğu kez şahinle de yazarlar, çünkü şahin keskin bakışı ve uçuşunun hızıyla öne çıkar, tabiatı gereği de çok az besinle geçinir. Gömülmemiş ölülerin bedenleri üzerinden uçarken onlara toprak attığı da söylenir. Su içmek için nehre indiğinde kanadını dik tutar, içtikten sonra indirir; böylece kurtulduğu, timsahtan kaçtığı anlaşılır, çünkü yakalanırsa kanat dikildiği gibi kalır.

Her yerde Osiris'in insan biçimli heykelini de gösterirler; doğurganlığını ve besleyiciliğini anlatmak için erkeklik organı dik durur. Suretlerini alev renkli bir giysiye sararlar, çünkü Güneş'i iyinin gücünün bedeni, düşünülür ousianın görünür yüzü sayarlar. Bu yüzden Güneş küresini Typhon'a verenleri hor görmek yerinde olur: Typhon'a parlak ya da kurtarıcı hiçbir şey, ne düzen ne oluş ne de ölçülü ve logosa uygun hareket yaraşır; ona yaraşan bunların tersidir. Pek çok hayvanı ve bitkiyi yok eden kuraklığı da Güneş'in işi saymamalı. Kuraklık, yerde ve havada rüzgârlar ile suların mevsiminde karışmamasından doğar: Düzensiz ve belirsiz gücün ilkesi yolunu şaşırıp buharları söndürdüğünde olur bu.

51

τὸν δʼ Ὄσιριν αὖ πάλιν ὀφθαλμῷ καὶ σκήπτρῳ γράφουσιν, ὧν τὸ μὲν τὴν πρόνοιαν ἐμφαίνειν, τὸ δὲ τὴν δύναμιν, ὡς Ὅμηρος τὸν ἄρχοντα καὶ βασιλεύοντα πάντων Ζῆνʼ ὕπατον καὶ μήστωρα καλῶν, ἔοικε τῷ μὲν ὑπάτῳ τὸ κράτος αὐτοῦ, τῷ δὲ μήστωρι τὴν εὐβουλίαν καὶ τὴν φρόνησιν σημαίνειν γράφουσι δὲ καὶ ἱέρακι τὸν θεὸν τοῦτον πολλάκις· εὐτονίᾳ γὰρ ὄψεως ὑπερβάλλει καὶ πτήσεως ὀξύτητι, καὶ διοικεῖν αὑτὸν ἐλαχίστῃ τροφῇ πέφυκε. λέγεται δὲ καὶ νεκρῶν ἀτάφων σώμασι γῆν ὑπερπετόμενος ἐπιβάλλειν· ὅταν δὲ πιόμενος ἐπὶ τὸν ποταμὸν καταίρῃ, τὸ πτερὸν ἵστησιν ὀρθόν· πιὼν δὲ κλίνει τοῦτο πάλιν· ᾧ δῆλός ἐστι σεσωσμένος καὶ διαπεφευγὼς τὸν κροκόδειλον· ἂν γὰρ ἁρπασθῇ, μένει τὸ πτερὸν ὥσπερ ἔστη πεπηγός. πανταχοῦ δὲ καὶ ἀνθρωπόμορφον Ὀσίριδος ἄγαλμα δεικνύουσιν, ἐξορθιάζον τῷ αἰδοίῳ διὰ τὸ γόνιμον καὶ τὸ τρόφιμον. ἀμπεχόνῃ δὲ φλογοειδεῖ στέλλουσιν αὐτοῦ τὰς εἰκόνας, ἥλιον σῶμα τῆς τἀγαθοῦ δυνάμεως ὡς ὁρατὸν οὐσίας νοητῆς ἡγούμενοι. διὸ καὶ καταφρονεῖν ἄξιόν ἐστι τῶν τὴν ἡλίου σφαῖραν Τυφῶνι προσνεμόντων, ᾧ λαμπρὸν οὐδὲν οὐδὲ σωτήριον οὐδὲ τάξις οὐδὲ γένεσις οὐδὲ κίνησις μέτρον ἔχουσα καὶ λόγον, ἀλλὰ τἀναντία προσήκει· καὶ αὐχμόν, ὃς φθείρει πολλὰ τῶν ζῴων καὶ βλαστανόντων, οὐχ ἡλίου θετέον ἔργον, ἀλλὰ τῶν ἐν γῇ καὶ ἀέρι μὴ καθʼ ὥραν κεραννυμένων πνευμάτων καὶ ὑδάτων, ὅταν ἡ τῆς ἀτάκτου καὶ ἀορίστου δυνάμεως ἀρχὴ πλημμελήσασα κατασβέσῃ τὰς ἀναθυμιάσεις.

52Kutsal ilahilerde Osiris'i "Güneş'in kollarında gizlenen" diye çağırırlar. Epiphi ayının otuzunda, Ay ile Güneş aynı doğru üzerine geldiğinde Horos'un gözlerinin doğum gününü kutlarlar; yalnız Ay'ı değil Güneş'i de Horos'un gözü ve ışığı sayarlar. Phaophi ayının bitimine sekiz gün kala, sonbahar ekinoksundan sonra, Güneş'in bastonunun doğum gününü kutlarlar. Güneş'in ısısı ve ışığı azalıp bize eğik bir yolda uzaklaşırken adeta bir desteğe ve güce muhtaç olduğunu böylece gösterirler. Ayrıca kış gündönümünde ineği tapınağın çevresinde dolaştırırlar. Bu dolaşmaya "Osiris'in aranışı" denir, çünkü tanrıça kışın Güneş'in suyunu özler. Dolaştırma sayısı da Güneş'in kış gündönümünden yaz gündönümüne geçişini yedinci ayda tamamlamasından gelir. İsis'in oğlu Horos'un, ayın dördünde Güneş'e ilk kurban kesen kişi olduğu da anlatılır; Horos'un Doğum Günleri adlı kitapta böyle yazılıdır.

Her gün Güneş'e üç kez tütsü yakarlar: doğarken reçine, göğün ortasındayken mür, batarken kyphi denen karışım. Bunların her birinin anlamını sonra anlatacağım. Bütün bunlarla Güneş'e yakardıklarını ve hizmet ettiklerini düşünürler.

Bu tür şeyleri daha fazla sıralamaya ne gerek var? Osiris'in doğrudan Güneş olduğunu ve Yunanlılarca Seirios diye adlandırıldığını söyleyenler vardır; gerçi Mısırlılarda artikelin eklenmesi adı belirsizleştirmiştir. Bunlar İsis'in de Ay'dan başka bir şey olmadığını öne sürerler. Bu yüzden İsis heykellerinin boynuzlu olanları hilali taklit eder, siyah giysili olanları ise Ay'ın Güneş'i özleyip peşinden giderken girdiği gizlenmeleri ve gölgelenmeleri gösterir. Aşk işlerinde Ay'a yakarmaları da bundandır; Eudoksos da İsis'in aşk işlerini yönettiğini söyler. Bu görüşlerde yine de bir parça inandırıcılık vardır; ama Güneş'i Typhon yapanları dinlemeye bile değmez. Biz kendi konumuza dönelim.

52

ἐν δὲ τοῖς ἱεροῖς ὕμνοις τοῦ Ὀσίριδος ἀνακαλοῦνται τὸν ἐν ταῖς ἀγκάλαις κρυπτόμενον τοῦ ἡλίου, καὶ τῇ τριακάδι τοῦ Ἐπιφὶ μηνὸς ἑορτάζουσιν ὀφθαλμῶν Ὥρου γενέθλιον, ὅτε σελήνη καὶ ἥλιος ἐπὶ μιᾶς εὐθείας γεγόνασιν, ὡς οὐ μόνον τὴν σελήνην ἀλλὰ καὶ τὸν ἥλιον ὄμμα τοῦ Ὥρου καὶ φῶς ἡγούμενοι. τῇ δὲ ὀγδόῃ φθίνοντος τοῦ Φαωφὶ βακτηρίας ἡλίου γενέθλιον ἄγουσι, μετὰ φθινοπωρινὴν ἰσημερίαν, ἐμφαίνοντες οἷον ὑπερείσματος δεῖσθαι καὶ ῥώσεως, τῷ τε θερμῷ γιγνόμενον καὶ τῷ φωτὶ ἐνδεᾶ, κλινόμενον καὶ πλάγιον ἀφʼ ἡμῶν φερόμενον. ἔτι δὲ τὴν βοῦν ὑπὸ τροπὰς χειμερινὰς περὶ τὸν ναὸν περιφέρουσι· καὶ καλεῖται ζήτησις Ὀσίριδος ἡ περιδρομή, τοῦ ἡλίου τὸ ὕδωρ χειμῶνος τῆς θεοῦ ποθούσης· τοσαυτάκις δὲ περίεισιν, ὅτι τὴν ἀπὸ τροπῶν χειμερινῶν ἐπὶ τροπὰς θερινὰς πάροδον ἑβδόμῳ μηνὶ συμπεραίνει. λέγεται δὲ καὶ θῦσαι τῷ ἡλίῳ τετράδι μηνὸς ἱσταμένου πάντων πρῶτος Ὧρος ὁ Ἴσιδος, ὡς ἐν τοῖς ἐπιγραφομένοις Γενεθλίοις Ὥρου γέγραπται. καὶ μὴν ἡμέρας ἑκάστης τριχῶς ἐπιθυμιῶσι τῷ ἡλίῳ, ῥητίνην μὲν ὑπὸ τὰς ἀνατολάς, σμύρναν δὲ μεσουρανοῦντι, τὸ δὲ καλούμενον κῦφι περὶ δυσμάς· ὧν ἕκαστον ὃν ἔχει λόγον, ὕστερον ἀφηγήσομαι. τὸν δʼ ἥλιον πᾶσι τούτοις προστρέπεσθαι καὶ θεραπεύειν οἴονται. καὶ τί δεῖ πολλὰ τοιαῦτα συνάγειν; εἰσὶ γὰρ οἱ τὸν Ὄσιριν ἄντικρυς ἥλιον εἶναι καὶ ὀνομάζεσθαι Σείριον ὑφʼ Ἑλλήνων λέγοντες, εἰ καὶ παρʼ Αἰγυπτίοις ἡ πρόθεσις τοῦ ἄρθρου τοὔνομα πεποίηκεν ἀμφιγνοεῖσθαι, τὴν δʼ Ἶσιν οὐχ ἑτέραν τῆς σελήνης ἀποφαίνοντες· ὅθεν καὶ τῶν ἀγαλμάτων αὐτῆς τὰ μὲν κερασφόρα τοῦ μηνοειδοῦς γεγονέναι μιμήματα, τοῖς δὲ μελανοστόλοις ἐμφαίνεσθαι τὰς κρύψεις καὶ τοὺς περισκιασμοὺς ἐν οἷς διώκει ποθοῦσα τὸν ἥλιον. διὸ καὶ πρὸς τὰ ἐρωτικὰ τὴν σελήνην ἐπικαλοῦνται, καὶ τὴν Ἶσιν Εὔδοξός φησι βραβεύειν τὰ ἐρωτικά. καὶ τούτοις μὲν ἁμωσγέπως τοῦ πιθανοῦ μέτεστι, τῶν δὲ Τυφῶνα ποιούντων τὸν ἥλιον οὐδʼ ἀκούειν ἄξιον. ἀλλʼ ἡμεῖς αὖθις τὸν οἰκεῖον ἀναλάβωμεν λόγον.

53İsis tabiatın dişil yanıdır, her oluşu kabul edendir. Platon bu yüzden ona "süt ana" ve "her şeyi kabul eden" der, çoğunluk ise "binbir adlı" der; çünkü logosun çevirmesiyle her biçimi ve ideayı alır. İçinde, her şeyin ilki ve en üstünü olana, iyiyle aynı olan şeye doğuştan bir aşk vardır; onu özler ve izler. Kötüden gelen paydan ise kaçar ve onu iter. İkisi için de yer ve maddedir, ama kendiliğinden hep daha iyiye meyleder, ona doğurmak ve kendi içine akıntılar, benzerlikler saçmak için kendini sunar. Bunlarla sevinir, gebe kalıp oluşlarla dolmaktan neşe duyar. Çünkü oluş, ousianın maddedeki suretidir; oluşan şey de var olanın taklidi.

53

ἡ γὰρ Ἶσίς ἐστι μὲν τὸ τῆς φύσεως θῆλυ, καὶ δεκτικὸν ἁπάσης γενέσεως, καθὸ τιθήνη καὶ πανδεχὴς ὑπὸ τοῦ Πλάτωνος, ὑπὸ δὲ τῶν πολλῶν μυριώνυμος κέκληται, διὰ τὸ πάσας ὑπὸ τοῦ λόγου τρεπομένη μορφὰς δέχεσθαι καὶ ἰδέας. ἔχει δὲ σύμφυτον ἔρωτα τοῦ πρώτου καὶ κυριωτάτου πάντων, ὃ τἀγαθῷ ταὐτόν ἐστι κἀκεῖνο ποθεῖ καὶ διώκει· τὴν δʼ ἐκ τοῦ κακοῦ φεύγει καὶ διωθεῖται μοῖραν, ἀμφοῖν μὲν οὖσα χώρα καὶ ὕλη, ῥέπουσα δʼ ἀεὶ πρὸς τὸ βέλτιον ἐξ ἑαυτῆς καὶ παρέχουσα γεννᾶν ἐκείνῳ καὶ κατασπείρειν εἰς ἑαυτὴν ἀπορροὰς καὶ ὁμοιότητας, αἷς χαίρει καὶ γέγηθε κυισκομένη καὶ ὑποπιμπλαμένη τῶν γενέσεων. εἰκὼν γάρ ἐστιν οὐσίας ἐν ὕλῃ ἡ γένεσις καὶ μίμημα τοῦ ὄντος τὸ γιγνόμενον.

54Bu yüzden mitin, Osiris'in psykhēsinin ezelî ve yok olmaz olduğunu, bedenini ise Typhon'un sık sık parçalayıp ortadan kaldırdığını, İsis'in de dolaşıp aradığını ve yeniden birleştirdiğini anlatması yerindedir. Çünkü var olan, düşünülür ve iyi olan şey, yok oluşun ve değişimin üstündedir. Hissedilen ve bedensel olan ise ondan suretler çıkarır, logoslar, eidoslar, benzerlikler alır; ama bunlar mumdaki mühürler gibi sonsuza dek kalmaz. Yukarıdaki bölgeden buraya sürülmüş, Horos'la savaşan düzensizlik ve kargaşa onları yakalar. Horos'u ise İsis düşünülür kozmosun hissedilir sureti olarak doğurur.

Horos'un Typhon tarafından piçlikle suçlandığı da bu yüzden söylenir. Çünkü o, babası gibi saf ve katışıksız, kendi başına karışımsız ve hâllerden uzak bir logos değildir; bedensellik yüzünden maddeyle karışıp soysuzlaşmıştır. Ama Hermes, yani logos, tabiatın düşünülüre göre biçimlenip kozmosu ortaya koyduğuna tanıklık edince Horos davayı kazanır. Tanrılar henüz Rhea'nın karnındayken İsis ile Osiris'ten Apollon'un doğması da şuna işaret eder: Bu kozmos görünür olmadan ve madde logosla tamamlanmadan önce tabiat, kendi başına yetersiz kaldığını gösterircesine, ilk ürününü eksik vermiştir. Bu yüzden o tanrının karanlıkta sakat doğduğunu söyler, ona Yaşlı Horos derler; çünkü o kozmos değil, gelecek kozmosun bir gölgesi ve hayaliydi.

54

ὅθεν οὐκ ἀπὸ τρόπου μυθολογοῦσι τὴν Ὀσίριδος ψυχὴν ἀίδιον εἶναι καὶ ἄφθαρτον, τὸ δὲ σῶμα πολλάκις διασπᾶν καὶ ἀφανίζειν τὸν Τυφῶνα· τὴν δʼ Ἶσιν πλανωμένην καὶ ζητεῖν καὶ συναρμόττειν πάλιν. τὸ γὰρ ὂν καὶ νοητὸν καὶ ἀγαθὸν φθορᾶς καὶ μεταβολῆς κρεῖττόν ἐστιν· ἃς δʼ ἀπʼ αὐτοῦ τὸ αἰσθητὸν καὶ σωματικὸν εἰκόνας ἐκμάττεται , καὶ λόγους καὶ εἴδη καὶ ὁμοιότητας ἀναλαμβάνει, καθάπερ ἐν κηρῷ σφραγῖδες οὐκ ἀεὶ διαμένουσιν, ἀλλὰ καταλαμβάνει τὸ ἄτακτον αὐτὰς καὶ ταραχῶδες ἐνταῦθα τῆς ἄνω χώρας ἀπεληλαμένον καὶ μαχόμενον πρὸς τὸν Ὧρον, ὃν ἡ Ἶσις εἰκόνα τοῦ νοητοῦ κόσμου αἰσθητὸν ὄντα γεννᾷ. διὸ καὶ δίκην φεύγειν λέγεται νοθείας ὑπὸ Τυφῶνος, ὡς οὐκ ὢν καθαρὸς οὐδʼ εἰλικρινὴς οἷος ὁ πατήρ, λόγος αὐτὸς καθʼ ἑαυτὸν ἀμιγὴς καὶ ἀπαθής, ἀλλὰ νενοθευμένος τῇ ὕλῃ διὰ τὸ σωματικόν. περιγίγνεται δὲ καὶ νικᾷ, τοῦ Ἑρμοῦ, τουτέστι τοῦ λόγου, μαρτυροῦντος καὶ δεικνύοντος, ὅτι πρὸς τὸ νοητὸν ἡ φύσις μετασχηματιζομένη τὸν κόσμον ἀποδίδωσιν. ἡ μὲν γάρ, ἔτι τῶν θεῶν ἐν γαστρὶ τῆς Ῥέας ὄντων, ἐξ Ἴσιδος καὶ Ὀσίριδος γενομένη γένεσις Ἀπόλλωνος αἰνίττεται τὸ πρὶν ἐκφανῆ γενέσθαι τόνδε τὸν κόσμον καὶ συντελεσθῆναι τῷ λόγῳ τὴν ὕλην, τὴν φύσιν ἐλεγχομένην ἐφʼ αὑτῆς ἀτελῆ τὴν πρώτην γένεσιν ἐξενεγκεῖν. διὸ καί φασι τὸν θεὸν ἐκεῖνον ἀνάπηρον ὑπὸ σκότῳ γενέσθαι, καὶ πρεσβύτερον Ὧρον καλοῦσιν· οὐ γὰρ ἦν κόσμος, ἀλλʼ εἴδωλόν τι καὶ κόσμου φάντασμα μέλλοντος.

55Bu Horos ise belirli ve kusursuzdur. Typhon'u büsbütün yok etmemiş, onun etkin ve güçlü yanını elinden almıştır. Bu yüzden Koptos'taki Horos heykelinin bir elinde Typhon'un erkeklik organını tuttuğunu söylerler; Hermes'in de Typhon'un sinirlerini çıkarıp lir teli yaptığını anlatırlar. Böylece öğretirler ki logos evrenin ahengini kurmuş, uyumsuz parçalardan uyumlu bir bütün yapmış, yok edici gücü de ortadan kaldırmamış, sakatlamıştır. Bu yüzden o güç orada zayıf ve etkisizdir; ama burada, hâllere ve değişime açık parçalara karışıp sarılarak yerde depremleri ve sarsıntıları, havada kuraklıkları ve olağandışı rüzgârları, kasırgaları ve yıldırımları yaratır.

Suları ve havayı da salgınlarla zehirler; Ay'a kadar çıkıp şahlanır, Ay'ın parlaklığını sık sık bulandırıp karartır. Mısırlılar böyle düşünür ve Typhon'un Horos'un gözüne bazen vurduğunu, bazen de onu çıkarıp yuttuğunu, sonra Güneş'e geri verdiğini söylerler. Darbeyle Ay'ın her ay küçülmesini, sakatlanmayla tutulmayı kastederler; Ay yerin gölgesinden kurtulunca Güneş karşıdan hemen parlayarak bu yarayı iyileştirir.

55

ὁ δʼ Ὧρος οὗτος αὐτός ἐστιν ὡρισμένος καὶ τέλειος, οὐκ ἀνῃρηκὼς τὸν Τυφῶνα παντάπασιν, ἀλλὰ τὸ δραστήριον καὶ ἰσχυρὸν αὐτοῦ παρῃρημένος ὅθεν ἐν Κοπτῷ τὸ ἄγαλμα τοῦ Ὥρου λέγουσιν ἐν τῇ ἑτέρᾳ χειρὶ Τυφῶνος αἰδοῖα κατέχειν· καὶ τὸν Ἑρμῆν μυθολογοῦσιν ἐξελόντα τοῦ Τυφῶνος τὰ νεῦρα χορδαῖς χρήσασθαι, διδάσκοντες ὡς τὸ πᾶν ὁ λόγος διαρμοσάμενος σύμφωνον ἐξ ἀσυμφώνων μερῶν ἐποίησε, καὶ τὴν φθαρτικὴν οὐκ ἀπώλεσεν ἀλλʼ ἀνεπήρωσε δύναμιν. ὅθεν ἐκεῖ μὲν ἀσθενὴς καὶ ἀδρανής, ἐνταῦθα δὲ φυρομένη καὶ προσπλεκομένη τοῖς παθητικοῖς καὶ μεταβολικοῖς μέρεσι, σεισμῶν μὲν ἐν γῇ καὶ τρόμων, αὐχμῶν δʼ ἐν ἀέρι καὶ πνευμάτων ἀτόπων, αὖθις δὲ πρηστήρων καὶ κεραυνῶν δημιουργός ἐστι. φαρμάττει δὲ καὶ λοιμοῖς ὕδατα καὶ πνεύματα, καὶ μέχρι σελήνης ἀνατρέχει καὶ ἀναχαιτίζει συγχέουσα καὶ μελαίνουσα πολλάκις τὸ λαμπρόν, ὡς Αἰγύπτιοι νομίζουσι καὶ λέγουσιν, ὅτι τοῦ Ὥρου νῦν μὲν ἐπάταξε, νῦν δʼ ἐξελὼν κατέπιεν ὁ Τυφὼν τὸν ὀφθαλμόν, εἶτα τῷ ἡλίῳ πάλιν ἀπέδωκε· πληγὴν μὲν αἰνιττόμενοι τὴν κατὰ μῆνα μείωσιν τῆς σελήνης, πήρωσιν δὲ τὴν ἔκλειψιν, ἣν ὁ ἥλιος ἰᾶται διαφυγούσῃ τὴν σκιὰν τῆς γῆς εὐθὺς ἀντιλάμπων.

56Daha üstün ve daha ilahî tabiat üç şeyden oluşur: düşünülür olan, madde ve bunlardan doğan şey; Yunanlılar buna kozmos der. Platon düşünülüre idea, örnek ve baba; maddeye ana, süt ana, oluşun yeri ve mekânı; ikisinden doğana da çocuk ve oluş demeyi âdet edinmiştir. Mısırlıların da üçgenlerin en güzelini […] evrenin tabiatını en çok buna benzettikleri tahmin edilebilir. Platon da Devlet'te evlilik şeklini kurarken bundan yararlanmış görünür. O üçgenin dik kenarı üç, tabanı dört, hipotenüsü beştir; hipotenüsün karesi öteki iki kenarın karelerinin toplamına eşittir. Dik kenarı erkeğe, tabanı dişiye, hipotenüsü ikisinin çocuğuna benzetmek gerekir: Osiris'i ilkeye, İsis'i alıcıya, Horos'u sonuca.

Üç, ilk tek sayıdır ve kusursuzdur. Dört, çift kenar olan ikinin karesidir. Beş ise hem babaya hem anaya benzer, çünkü üç ile ikiden oluşur. "Hepsi" (panta) sözü de "beş" (pente) sözünden gelir, saymaya da "beşlemek" derler. Beş kendi üzerine bir kare yapar: Bu sayı Mısırlıların harf sayısı kadardır ve Apis'in yaşadığı yıl da bu kadardır.

Horos'a Min de derler, bu da "görünen" demektir; çünkü kozmos hissedilir ve görünürdür. İsis'e bazen Muth, bazen Athyri, bazen de Methyer denir. Birinci adla "ana"yı anlatırlar; ikinciyle "Horos'un kozmik evi"ni, tıpkı Platon'un "oluşun yeri ve kabı" demesi gibi. Üçüncüsü "dolu" ile "sebep"ten bileşiktir, çünkü madde kozmosla doludur ve iyi, temiz, düzenli olanla birliktedir.

56

ἡ δὲ κρείττων καὶ θειοτέρα φύσις ἐκ τριῶν ἐστι, τοῦ νοητοῦ καὶ τῆς ὕλης καὶ τοῦ ἐκ τούτων, ὃν κόσμον Ἕλληνες ὀνομάζουσιν. ὁ μὲν οὖν Πλάτων τὸ μὲν νοητὸν καὶ ἰδέαν καὶ παράδειγμα καὶ πατέρα, τὴν δʼ ὕλην καὶ μητέρα καὶ τιθήνην ἕδραν τε καὶ χώραν γενέσεως, τὸ δʼ ἐξ ἀμφοῖν ἔκγονον καὶ γένεσιν ὀνομάζειν εἴωθεν. Αἰγυπτίους δʼ ἄν τις εἰκάσειε τῶν τριγώνων τὸ κάλλιστον […] μάλιστα τούτῳ τὴν τοῦ παντὸς φύσιν ὁμοιοῦντας, ὡς καὶ Πλάτων ἐν τῇ πολιτείᾳ δοκεῖ τούτῳ προσκεχρῆσθαι τὸ γαμήλιον διάγραμμα συντάττων. ἔχει δʼ ἐκεῖνο τὸ τρίγωνον τριῶν τὴν πρὸς ὀρθίαν καὶ τεττάρων τὴν βάσιν καὶ πέντε τὴν ὑποτείνουσαν ἴσον ταῖς περιεχούσαις δυναμένην. εἰκαστέον οὖν τὴν μὲν πρὸς ὀρθὰς ἄρρενι, τὴν δὲ βάσιν θηλείᾳ, τὴν δʼ ὑποτείνουσαν ἀμφοῖν ἐκγόνῳ· καὶ τὸν μὲν Ὄσιριν ὡς ἀρχήν, τὴν δʼ Ἶσιν ὡς ὑποδοχήν, τὸν δʼ Ὧρον ὡς ἀποτέλεσμα. τὰ μὲν γὰρ τρία πρῶτος περισσὸς ἐστι καὶ τέλειος· τὰ δὲ τέτταρα τετράγωνος ἀπὸ πλευρᾶς ἀρτίου τῆς δυάδος· τὰ δὲ πέντε πῆ μὲν τῷ πατρὶ πῆ δὲ τῇ μητρὶ προσέοικεν, ἐκ τριάδος συγκείμενα καὶ δυάδος. καὶ τὰ πάντα τῶν πέντε γέγονε παρώνυμα, καὶ τὸ ἀριθμήσασθαι πεμπάσασθαι λέγουσιν. ποιεῖ δὲ τετράγωνον ἡ πεντὰς ἀφʼ ἑαυτῆς, ὅσον τῶν γραμμάτων παρʼ Αἰγυπτίοις τὸ πλῆθός ἐστι, καὶ ὅσων ἐνιαυτῶν ἔζη χρόνον ὁ Ἆπις. τὸν μὲν οὖν Ὧρον εἰώθασι καὶ Μὶν προσαγορεύειν, ὅπερ ἐστὶν ὁρώμενον· αἰσθητὸν γὰρ καὶ ὁρατὸν ὁ κόσμος. ἡ δʼ Ἶσις ἔστιν ὅτε καὶ Μοὺθ καὶ πάλιν Ἄθυρι καὶ Μεθύερ προσαγορεύεται· σημαίνουσι δὲ τῷ μὲν πρώτῳ τῶν ὀνομάτων μητέρα· τῷ δὲ δευτέρῳ οἶκον Ὥρου κόσμιον, ὡς καὶ Πλάτων χώραν γενέσεως καὶ δεξαμενήν· τὸ δὲ τρίτον σύνθετόν ἐστιν ἔκ τε τοῦ πλήρους καὶ τοῦ αἰτίου· πλήρης γάρ ἐστιν ἡ ὕλη τοῦ κόσμου καὶ τῷ ἀγαθῷ καὶ καθαρῷ καὶ κεκοσμημένῳ σύνεστιν,

57Hesiodos da her şeyin başına Khaos'u, Yer'i, Tartaros'u ve Eros'u koyarken belki başka ilkeler değil bunları alıyor gibi görünebilir; yeter ki adları bir biçimde değiştirerek İsis'e Yer'in, Osiris'e Eros'un, Typhon'a Tartaros'un adını verelim. Khaos ise evrenin bir yerini ve mekânını varsayıyor gibidir.

Konu, bir ölçüde Platon'un mitini de akla getiriyor. Sokrates Şölen'de Eros'un doğuşunu anlatırken, Yoksulluk'un (Penia) çocuk isteyerek uyuyan Bolluk'un (Poros) yanına uzandığını, ondan gebe kalıp Eros'u doğurduğunu söyler. Eros tabiatça karışık ve çok yönlüdür, çünkü babası iyi, bilge ve her şeye kendi kendine yeten biridir; anası ise çaresiz, yolsuz, eksikliği yüzünden hep başkasına tutunan ve başkasının peşinde dolanan biridir. Bolluk, ilk sevilen, istenen, kusursuz ve kendine yeten şeyden başkası değildir. Yoksulluk dediği ise maddedir: Kendi başına iyiden yoksundur, ondan dolar, onu hep özler ve ondan pay alır. Bunlardan doğan kozmos, yani Horos, ezelî değildir, hâllerden uzak değildir, yok olmaz da değildir; ama hep yeniden doğduğu için, hâllerinin değişimleri ve devirleriyle hep genç kalıp hiç yok olmadan sürmenin yolunu bulur.

57

δόξειε δʼ ἂν ἴσως καὶ Ἡσίοδος τὰ πρῶτα πάντα Χάος καὶ Γῆν καὶ τάρταρον καὶ Ἔρωτα ποιῶν οὐχ ἑτέρας λαμβάνειν ἀρχάς, ἀλλὰ ταύτας· εἴγε δὴ τῶν ὀνομάτων τῇ μὲν Ἴσιδι τὸ τῆς Γῆς, τῷ δʼ Ὀσίριδι τὸ τοῦ ἔρωτος, τῷ δὲ Τυφῶνι τὸ τοῦ Ταρτάρου μεταλαμβάνοντές πως ἀποδίδομεν· τὸ γὰρ Χάος δοκεῖ χώραν τινὰ καὶ τόπον τοῦ παντὸς ὑποτίθεσθαι. προσκαλεῖται δὲ καὶ τὸν Πλάτωνος ἁμωσγέπως τὰ πράγματα μῦθον, ὃν Σωκράτης ἐν Συμποσίῳ περὶ τῆς τοῦ Ἔρωτος γενέσεως διῆλθε, τὴν Πενίαν λέγων τέκνων δεομένην τῷ Πόρῳ καθεύδοντι, παρακλιθῆναι, καὶ κυήσασαν ἐξ αὐτοῦ τεκεῖν τὸν Ἔρωτα, φύσει μικτὸν ὄντα καὶ παντοδαπόν, ἅτε δὴ πατρὸς μὲν ἀγαθοῦ καὶ σοφοῦ καὶ πᾶσιν αὐτάρκους, μητρὸς δʼ ἀμηχάνου καὶ ἀπόρου καὶ διʼ ἔνδειαν ἀεὶ γλιχομένης ἑτέρου καὶ περὶ ἕτερον λιπαρούσης γεγενημένον. ὁ γὰρ Πόρος οὐχ ἕτερός ἐστι τοῦ πρώτου ἐρατοῦ καὶ ἐφετοῦ καὶ τελείου καὶ αὐτάρκους· πενίαν δὲ τὴν ὕλην προσεῖπεν, ἐνδεᾶ μὲν οὖσαν αὐτὴν καθʼ ἑαυτὴν τοῦ ἀγαθοῦ, πληρουμένην δʼ ὑπʼ αὐτοῦ καὶ ποθοῦσαν ἀεὶ καὶ μεταλαμβάνουσαν. ὁ δὲ γενόμενος ἐκ τούτων κόσμος καὶ Ὧρος οὐκ ἀίδιος οὐδʼ ἀπαθὴς οὐδʼ ἄφθαρτος, ἀλλʼ ἀειγενὴς ὢν μηχανᾶται ταῖς τῶν παθῶν μεταβολαῖς καὶ περιόδοις ἀεὶ νέος καὶ μηδέποτε φθαρησόμενος διαμένειν.

58Mitleri, gerçeğin ta kendisini anlatan sözler gibi değil, her birinden benzerliğe göre işe yarayanı alarak kullanmalıyız. Madde dediğimizde, bazı filozofların kanaatlerine kapılıp cansız, keyfiyetsiz, tembel ve kendiliğinden hiçbir şey yapamayan bir cisim düşünmemeliyiz. Çünkü zeytinyağına kokunun, altına heykelin maddesi deriz; oysa bunlar hiçbir keyfiyeti olmayan şeyler değildir. İnsanın psykhēsini ve aklını da, epistēmē ve aretē için bir madde gibi, düzenlesin ve biçimlendirsin diye logosa veririz. Kimileri nousu eidosların yeri ve düşünülür şeylerin adeta kalıbı olarak tanımlamıştır. Kimileri de kadının tohumunu güç ya da ilke değil, oluşun maddesi ve besini sayar.

Bunlara dayanarak bu tanrıçayı da şöyle düşünmeliyiz: İlk tanrıdan her zaman pay alır ve onun çevresindeki iyi ve güzel şeylere duyduğu aşkla onunla birliktedir. Ona karşıt değildir. Kanuna bağlı ve adil bir erkeğin adaletle sevdiğini, kocasıyla birlikte yaşayan iyi bir kadının da onu yine özlediğini nasıl söylüyorsak, o da hep ona tutunur, peşinden ayrılmaz, en üstün ve en temiz parçalarla dolar.

58

χρηστέον δὲ τοῖς μύθοις οὐχ ὡς λόγοις πάμπαν οὖσιν, ἀλλὰ τὸ πρόσφορον ἑκάστου τὸ κατὰ τὴν ὁμοιότητα λαμβάνοντας. ὅταν οὖν ὕλην λέγωμεν, οὐ δεῖ πρὸς ἐνίων φιλοσόφων δόξας ἀποφερομένους ἄψυχόν τι σῶμα καὶ ἄποιον ἀργόν τε καὶ ἄπρακτον ἐξ ἑαυτοῦ διανοεῖσθαι· καὶ γὰρ ἔλαιον ὕλην μύρου καλοῦμεν, χρυσὸν ἀγάλματος, οὐκ ὄντα πάσης ἔρημα ποιότητος· αὐτήν τε τὴν ψυχὴν καὶ τὴν διάνοιαν τοῦ ἀνθρώπου ὡς ὕλην ἐπιστήμης καὶ ἀρετῆς τῷ λόγῳ κοσμεῖν καὶ ῥυθμίζειν παρέχομεν· τόν τε νοῦν ἔνιοι τόπον εἰδῶν ἀπεφήναντο καὶ τῶν νοητῶν οἷον ἐκμαγεῖον· ἔνιοι δὲ καὶ τὸ σπέρμα τῆς γυναικὸς οὐ δύναμιν οὐδʼ ἀρχήν, ὕλην δὲ καὶ τροφὴν γενέσεως εἶναι δοξάζουσιν. ὧν ἐχομένους χρὴ καὶ τὴν θεὸν ταύτην οὕτω διανοεῖσθαι τοῦ πρώτου θεοῦ μεταλαγχάνουσαν ἀεὶ καὶ συνοῦσαν ἔρωτι τῶν περὶ ἐκεῖνον ἀγαθῶν καὶ καλῶν, οὐχ ὑπεναντίαν ἀλλʼ ὥσπερ ἄνδρα νόμιμον καὶ δίκαιον ἐρᾶν ἐν δικαιοσύνῃ καὶ γυναῖκα χρηστὴν ἔχουσαν ἄνδρα καὶ συνοῦσαν ὅμως ποθεῖν λέγομεν, οὕτως ἀεὶ γλιχομένην ἐκείνου καὶ περὶ ἐκεῖνον λιπαροῦσαν καὶ ἀναπιμπλαμένην τοῖς κυριωτάτοις μέρεσιν καὶ καθαρωτάτοις·

59Typhon'un araya girip en uç kısımlara dokunduğu yerde ise kederlenmiş görünür, yas tuttuğu söylenir. Osiris'in kalıntılarını ve parçalarını arayıp giydirir, yok olanları kabul edip gizler; tıpkı oluşanları yeniden gün yüzüne çıkarıp kendinden salıverdiği gibi. Çünkü gökteki ve yıldızlardaki logoslar, eidoslar ve tanrının akıntıları kalıcıdır. Hâllere açık şeylere, toprağa, denize, bitkilere ve hayvanlara saçılmış olanlar ise çözülür, yok olur, gömülür; ama yeni oluşlarda defalarca yeniden parlar ve görünür. Bu yüzden mit, Typhon'un Nephthys ile evli olduğunu, Osiris'in de onunla gizlice birleştiğini söyler. Çünkü maddenin Nephthys ve Son dedikleri en uç parçalarını en çok yok edici güç tutar. Doğurgan ve kurtarıcı güç ise buraya zayıf ve silik bir tohum verir; İsis'in alıp koruduğu, beslediği ve pekiştirdiği kısım dışında bu tohumu Typhon yok eder.

59

ὅπου δʼ ὁ Τυφὼν παρεμπίπτει τῶν ἐσχάτων ἁπτόμενος, ἐνταῦθα δοκοῦσαν ἐπισκυθρωπάζειν καὶ πενθεῖν λεγομένην καὶ λείψανʼ ἄττα καὶ σπαράγματα τοῦ Ὀσίριδος ἀναζητεῖν καὶ στολίζειν, ὑποδεχομένην τὰ φθειρόμενα καὶ ἀποκρύπτουσαν, ὥσπερ ἀναφαίνει πάλιν τὰ γιγνόμενα καὶ ἀνίησιν ἐξ ἑαυτῆς. οἱ μὲν γὰρ ἐν οὐρανῷ καὶ ἄστροις λόγοι καὶ εἴδη καὶ ἀπορροαὶ τοῦ θεοῦ μένουσι, τὰ δὲ τοῖς παθητικοῖς διεσπαρμένα, γῇ καὶ θαλάττῃ καὶ φυτοῖς καὶ ζῴοις, διαλυόμενα καὶ φθειρόμενα καὶ θαπτόμενα, πολλάκις αὖθις ἐκλάμπει καὶ ἀναφαίνεται ταῖς γενέσεσι. διὸ τὸν Τυφῶνα τῇ Νέφθυι συνοικεῖν φησιν ὁ μῦθος, τὸν δʼ Ὄσιριν κρύφα συγγενέσθαι. τὰ γὰρ ἔσχατα μέρη τῆς ὕλης, ἃ Νέφθυν καὶ Τελευτὴν καλοῦσιν, ἡ φθαρτικὴ μάλιστα κατέχει δύναμις· ἡ δὲ γόνιμος καὶ σωτήριος ἀσθενὲς σπέρμα καὶ ἀμαυρὸν εἰς ταῦτα διαδίδωσιν, ἀπολλύμενον ὑπὸ τοῦ Τυφῶνος, πλὴν ὅσον ἡ Ἶσις ὑπολαμβάνουσα σῴζει καὶ τρέφει καὶ συνίστησι.

60Genel olarak bu tanrı daha iyidir; Platon da Aristoteles de bunu ima eder. Tabiatın doğurgan ve kurtarıcı yanı ona doğru ve varlığa doğru, yok edici ve yıkıcı yanı ondan uzağa ve yokluğa doğru hareket eder. Birincisine İsis derler, çünkü epistēmē ile atılır ve yol alır (hiesthai); canlı ve phronēsis sahibi bir harekettir. Bu ad barbarca değildir. Bütün tanrıların ortak adı olan theos, "görülen" (theatos) ve "koşan" (theōn) sözlerinden geldiği gibi, bu tanrıçaya da epistēmē ile hareketten ötürü biz İsis deriz, Mısırlılar da İsis der.

Platon da eskilerin "hosia"yı "isia" diyerek anlattığını söyler. Düşünmeyi ve phronēsisi, nousun atılıp yol alan hareketi ve akışı saydıkları için, anlamayı (synienai), iyiyi, kısacası aretēyi de akan ve koşan şeylere dayandırırlar. Kötüyü ise bunların karşıtı adlarla yererler: Tabiatı engelleyen, bağlayan, tutan, atılıp gitmesine mani olan şeye kötülük (kakia), aporia, korkaklık (deilia) ve keder (ania) derler.

60

καθόλου δʼ ἀμείνων οὗτός ἐστιν, ὥσπερ καὶ Πλάτων ὑπονοεῖ καὶ Ἀριστοτέλης. κινεῖται δὲ τῆς φύσεως τὸ μὲν γόνιμον καὶ σωτήριον ἐπʼ αὐτὸν καὶ πρὸς τὸ εἶναι, τὸ δʼ ἀναιρετικὸν καὶ φθαρτικὸν ἀπʼ αὐτοῦ καὶ πρὸς τὸ μὴ εἶναι. διὸ τὸ μὲν Ἶσιν καλοῦσι παρὰ τὸ ἵεσθαι μετʼ ἐπιστήμης καὶ φέρεσθαι, κίνησιν οὖσαν ἔμψυχον καὶ φρόνιμον. οὐ γάρ ἐστι τοὔνομα βαρβαρικόν, ἀλλʼ ὥσπερ τοῖς θεοῖς πᾶσιν ἀπὸ δυεῖν γραμμάτων τοῦ θεατοῦ καὶ τοῦ θέοντος ἔστιν ὄνομα κοινόν, οὕτω τὴν θεὸν ταύτην ἀπὸ τῆς ἐπιστήμης ἅμα καὶ τῆς κινήσεως Ἶσιν μὲν ἡμεῖς, Ἶσιν δʼ Αἰγύπτιοι καλοῦσιν. οὕτω δὲ καὶ Πλάτων φησὶ τὴν ὁσίαν δηλοῦν τοὺς παλαιοὺς ἰσίαν καλοῦντας· οὕτω καὶ τὴν νόησιν καὶ τὴν φρόνησιν, ὡς νοῦ φορὰν καὶ κίνησιν οὖσαν ἱεμένου καὶ φερομένου καὶ τὸ συνιέναι καὶ τἀγαθὸν ὅλως καὶ ἀρετὴν ἐπὶ τοῖς ῥέουσι καὶ θέουσι θέσθαι· καθάπερ αὖ πάλιν τοῖς ἀντιφωνοῦσιν ὀνόμασι λοιδορεῖσθαι τὸ κακόν, τὸ τὴν φύσιν ἐμποδίζον καὶ συνδέον καὶ ἴσχον καὶ κωλῦον ἵεσθαι καὶ ἰέναι κακίαν ἀπορίαν δειλίαν ἀνίαν προσαγορευόντων.

61Osiris'in adı, "hosios" (dine uygun) ile "hieros" (kutsal) sözlerinin karışımıdır; çünkü o gökteki şeylerle Hades'teki şeylerin ortak logosudur. Eskiler bunlardan birincilere hiera, ikincilere hosia demeyi âdet edinmişti. Göksel şeyleri gösteren ve yukarıda yol alanların logosu ise Anubis'tir; bazen Hermanubis de denir, çünkü bir yanı yukarıdakilere, bir yanı aşağıdakilere aittir. Bu yüzden ona hem beyaz hem safran sarısı bir horoz kurban ederler; birini saf ve parlak, ötekini karışık ve alaca sayarlar.

Adların Yunancaya uyarlanmasına şaşmamak gerekir. Yunanistan'dan göç edenlerle birlikte dışarı taşınmış başka sayısız söz, bugün de başka halklarda bir yabancı gibi yaşar. Bunlardan bazıları yeniden şiire alındığında, onlara "tuhaf sözler" diyenler şiiri barbarca konuşmakla suçlar.

Hermes'in kitapları denen eserlerde kutsal adlar hakkında şunların yazılı olduğu anlatılır: Güneş'in dönüşünü yöneten güce onlar Horos, Yunanlılar Apollon der. Havayı yöneten güce kimi Osiris, kimi Sarapis, kimi de Mısırca Sothis der; bu ad "gebelik" ya da "gebe olmak" demektir. Bu yüzden, ad değişikliğe uğrayarak, İsis'e özgü saydıkları yıldıza Yunancada "Köpek" (kyōn) denmiştir. Adlar üstüne didişmeye hiç gerek yok. Yine de Sarapis adını Mısırlılara Osiris adından daha kolay bırakırdım, çünkü biri yabancı, öteki Yunancadır; ama ikisinin de tek bir tanrının ve tek bir gücün adı olduğunu düşünüyorum.

61

ὁ δʼ Ὄσιρις ἐκ τοῦ ὁσίου καὶ ἱεροῦ τοὔνομα μεμιγμένον ἔσχηκε· κοινὸς γάρ ἐστι τῶν ἐν οὐρανῷ καὶ τῶν ἐν ᾍδου λόγος· ὧν τὰ μὲν ἱερὰ τὰ δʼ ὅσια τοῖς παλαιοῖς ἔθος ἦν προσαγορεύειν. ὁ δʼ ἀναφαίνων τὰ οὐράνια καὶ τῶν ἄνω φερομένων λόγος Ἄνουβις, ἔστι δʼ ὅτε καὶ Ἑρμάνουβις ὀνομάζεται, τὸ μὲν ὡς τοῖς ἄνω τὸ δʼ ὡς τοῖς κάτω προσήκων. διὸ καὶ θύουσιν αὐτῷ τὸ μὲν λευκὸν ἀλεκτρυόνα, τὸ δὲ κροκίαν, τὰ μὲν εἰλικρινῆ καὶ φανά, τὰ δὲ μικτὰ καὶ ποικίλα νομίζοντες. οὐ δεῖ δὲ θαυμάζειν τῶν ὀνομάτων τὴν εἰς τὸ Ἑλληνικὸν ἀνάπλασιν· καὶ γὰρ ἄλλα μυρία τοῖς μεθισταμένοις ἐκ τῆς Ἑλλάδος συνεκπεσόντα μέχρι νῦν παραμένει καὶ ξενιτεύει παρʼ ἑτέροις, ὧν ἔνια τὴν ποιητικὴν ἀνακαλουμένην διαβάλλουσιν ὡς βαρβαρίζουσαν οἱ γλώττας τὰ τοιαῦτα προσαγορεύοντες. ἐν δὲ ταῖς Ἑρμοῦ λεγομέναις βίβλοις ἱστοροῦσι γεγράφθαι περὶ τῶν ἱερῶν ὀνομάτων, ὅτι τὴν μὲν ἐπὶ τῆς τοῦ ἡλίου περιφορᾶς τεταγμένης δύναμιν Ὧρον, Ἕλληνες δʼ Ἀπόλλωνα καλοῦσι· τὴν δʼ ἐπὶ τοῦ πνεύματος οἱ μὲν Ὄσιριν, οἱ δὲ Σάραπιν, οἱ δὲ Σῶθιν Αἰγυπτιστί· σημαίνει δὲ κύησιν ἢ τὸ κύειν. διὸ καὶ παρατροπῆς γενομένης τοῦ ὀνόματος, Ἑλληνιστὶ κύων κέκληται τὸ ἄστρον, ὅπερ ἴδιον τῆς Ἴσιδος νομίζουσιν. ἥκιστα μὲν οὖν δεῖ φιλοτιμεῖσθαι περὶ τῶν ὀνομάτων, οὐ μὴν ἀλλὰ μᾶλλον ἂν ὑφείμην τοῦ Σαράπιδος Αἰγυπτίοις ἢ τοῦ Ὀσίριδος, ἐκεῖνο μὲν ξενικόν, τοῦτο δʼ Ἑλληνικόν, ἄμφω δʼ ἑνὸς θεοῦ καὶ μιᾶς δυνάμεως ἡγούμενος.

62Mısırca adlar da bunlara benzer. İsis'e çoğu kez Athena adıyla seslenirler; bu ad "kendimden geldim" anlamına gelir ve kendiliğinden hareketi gösterir. Typhon ise, söylediğimiz gibi, Seth, Bebon ve Smy diye anılır; bu adlar zorla gelen, engelleyici bir durdurmayı, karşı koymayı ya da geri dönüşü anlatmak ister. Manethon'un anlattığına göre mıknatıs taşına Horos'un kemiği, demire Typhon'un kemiği derler. Çünkü demir çoğu kez taşa çekilip onu izleyen şeye benzer, çoğu kez de dönüp ters yöne itilir. Kozmosun kurtarıcı, iyi ve logosa sahip hareketi de o sert Typhon hareketini ikna ederek kendine çevirir, yanına çeker ve yumuşatır; sonra bu hareket yine toparlanıp kendi içine döner ve sınırsızlığa batar.

Eudoksos'a göre Mısırlılar Zeus hakkında şunu anlatır: Bacakları birbirine yapışık olduğu için yürüyemiyor, utancından ıssız yerlerde yaşıyordu. İsis bedeninin bu kısımlarını kesip ayırdı ve ona rahatça yürümeyi sağladı. Mit bununla da şuna işaret eder: Tanrının nousu ve logosu kendi başına görünmeyen ve gizli olanda dururken hareket sayesinde oluşa çıkmıştır.

62

ἔοικε δὲ τούτοις καὶ τὰ Αἰγύπτια. τὴν μὲν γὰρ Ἶσιν πολλάκις τῷ τῆς Ἀθηνᾶς ὀνόματι καλοῦσι φράζοντι τοιοῦτον λόγον ἦλθον ἀπʼ ἐμαυτῆς, ὅπερ ἐστὶν αὐτοκινήτου φορᾶς δηλωτικὸν ὁ δὲ Τυφών, ὥσπερ εἴρηται, Σὴθ καὶ Βέβων καὶ Σμὺ ὀνομάζεται, βίαιόν τινα καὶ κωλυτικὴν ἐπίσχεσιν, ὑπεναντίωσιν ἢ ἀναστροφὴν ἐμφαίνειν βουλομένων τῶν ὀνομάτων. ἔτι τὴν σιδηρῖτιν λίθον ὀστέον Ὥρου , Τυφῶνος δὲ τὸν σίδηρον, ὡς ἱστορεῖ Μανεθώς, καλοῦσιν· ὥσπερ γὰρ ὁ σίδηρος πολλάκις μὲν ἑλκομένῳ καὶ ἑπομένῳ πρὸς τὴν λίθον ὅμοιός ἐστι, πολλάκις δʼ ἀποστρέφεται καὶ ἀποκρούεται πρὸς τοὐναντίον, οὕτως ἡ σωτήριος καὶ ἀγαθὴ καὶ λόγον ἔχουσα τοῦ κόσμου κίνησις ἐπιστρέφεταί τε καὶ προσάγεται καὶ μαλακωτέραν ποιεῖ, πείθουσα τὴν σκληρὰν ἐκείνην καὶ τυφώνειον, εἶτʼ αὖθις ἀνασχεθεῖσα εἰς ἑαυτὴν ἀνέστρεψε καὶ κατέδυσεν εἰς τὴν ἀπειρίαν. ἔτι φησὶ περὶ τοῦ Διὸς ὁ Εὔδοξος μυθολογεῖν Αἰγυπτίους, ὡς τῶν σκελῶν συμπεφυκότων αὐτῷ μὴ δυνάμενος βαδίζειν, ὑπʼ αἰσχύνης ἐν ἐρημίᾳ διέτριβεν· ἡ δʼ Ἶσις διατεμοῦσα καὶ διαστήσασα τὰ μέρη ταῦτα τοῦ σώματος ἀρτίποδα τὴν πορείαν παρέσχεν. αἰνίττεται δὲ καὶ διὰ τούτων ὁ μῦθος, ὅτι καθʼ ἑαυτὸν ὁ τοῦ θεοῦ νοῦς καὶ λόγος ἐν τῷ ἀοράτῳ καὶ ἀφανεῖ βεβηκὼς εἰς γένεσιν ὑπὸ κινήσεως προῆλθεν.

63Sistrum da var olan şeylerin sarsılması, hareketten hiç durmaması, uyuyup sönmeye yüz tuttuklarında adeta uyandırılıp silkelenmesi gerektiğini gösterir. Typhon'u sistrumlarla savuşturup uzaklaştırdıklarını söylerler; yok oluş tabiatı bağlayıp durdurunca oluşun onu hareketle yeniden çözüp ayağa kaldırdığını anlatmak isterler. Sistrumun üstü yuvarlaktır, kemeri de sallanan dört parçayı çevreler. Kozmosun doğan ve yok olan parçası da Ay küresiyle çevrilidir; içindeki her şey dört unsur, yani ateş, toprak, su ve hava yoluyla hareket eder ve değişir.

Sistrumun kemerinin tepesine insan yüzlü bir kedi işlerler, aşağıya, sallanan parçaların altına da bir yanda İsis'in, öbür yanda Nephthys'in yüzünü. Yüzlerle oluşa ve sona işaret ederler, çünkü unsurların değişimleri ve hareketleri bunlardır. Kediyle de Ay'a işaret ederler, çünkü bu hayvan benekli, gece çalışan ve doğurgandır. Önce bir yavru, sonra iki, üç, dört, beş doğurduğu, böyle birer birer artırarak yediye vardığı, toplamda Ay'ın ışık aşamaları kadar, yani yirmi sekiz yavru doğurduğu söylenir. Bu belki fazlaca masalsıdır. Ama gözbebekleri gerçekten de dolunayda dolup genişlemiş, Ay küçüldükçe incelip sönmüş görünür. Kedinin insan yüzü ise Ay'ın değişimlerinin nous ve logosla yürüdüğünü gösterir.

63

ἐμφαίνει καὶ τὸ σεῖστρον, ὅτι σείεσθαι δεῖ τὰ ὄντα καὶ μηδέποτε παύεσθαι φορᾶς, ἀλλʼ οἷον ἐξεγείρεσθαι καὶ κλονεῖσθαι καταδαρθάνοντα καὶ μαραινόμενα. τὸν γὰρ Τυφῶνά φασι τοῖς σείστροις ἀποτρέπειν καὶ ἀποκρούεσθαι, δηλοῦντες, ὅτι τῆς φθορᾶς συνδεούσης καὶ ἱστάσης, αὖθις ἀναλύει τὴν φύσιν καὶ ἀνίστησι διὰ τῆς κινήσεως ἡ γένεσις. τοῦ δὲ σείστρου περιφεροῦς ἄνωθεν ὄντος, ἡ ἁψὶς περιέχει τὰ σειόμενα τέτταρα. καὶ γὰρ ἡ γεννωμένη καὶ φθειρομένη μοῖρα τοῦ κόσμου περιέχεται μὲν ὑπὸ τῆς σεληνιακῆς σφαίρας, κινεῖται δʼ ἐν αὐτῇ πάντα καὶ μεταβάλλεται διὰ τῶν τεττάρων στοιχείων, πυρὸς καὶ γῆς καὶ ὕδατος καὶ ἀέρος. τῇ δʼ ἁψῖδι. τοῦ σείστρου κατὰ κορυφὴν ἐντορεύουσιν αἴλουρον ἀνθρώπου πρόσωπον ἔχοντα, κάτω δʼ ὑπὸ τὰ σειόμενα πῆ μὲν Ἴσιδος πῆ δὲ Νέφθυος πρόσωπον, αἰνιττόμενοι τοῖς μὲν προσώποις γένεσιν καὶ τελευτὴν αὗται γάρ εἰσι τῶν στοιχείων μεταβολαὶ καὶ κινήσεις, τῷ δʼ αἰλούρῳ τὴν σελήνην διὰ τὸ ποικίλον καὶ νυκτουργὸν καὶ γόνιμον τοῦ θηρίου. λέγεται γὰρ ἓν τίκτειν, εἶτα δύο καὶ τρία καὶ τέσσαρα καὶ πέντε· καὶ καθʼ ἓν οὕτως ἄχρι τῶν ἑπτὰ προστίθησιν, ὥστʼ ὀκτὼ καὶ εἴκοσι τὰ πάντα τίκτειν, ὅσα καὶ τῆς σελήνης φῶτʼ ἔστιν. τοῦτο μὲν οὖν ἴσως μυθωδέστερον· αἱ δʼ ἐν τοῖς ὄμμασιν αὐτοῦ κόραι πληροῦσθαι μὲν καὶ πλατύνεσθαι δοκοῦσιν ἐν πανσελήνῳ, λεπτύνεσθαι δὲ καὶ μαραυγεῖν ἐν ταῖς μειώσεσι τοῦ ἄστρου. τῷ δʼ ἀνθρωπομόρφῳ τοῦ αἰλούρου τὸ νοερὸν καὶ λογικὸν ἐμφαίνεται τῶν περὶ τὴν σελήνην μεταβολῶν.

64Kısacası suya, Güneş'e, toprağa ya da göğe Osiris veya İsis demek doğru değildir; ateşe, kuraklığa ya da denize Typhon demek de doğru değildir. Bunlardaki aşırılık ya da eksiklikten doğan ölçüsüz ve düzensiz olan her şeyi Typhon'a verir; düzenli, iyi ve yararlı olana da İsis'in işi, Osiris'in sureti, taklidi ve logosu olarak saygı gösterirsek yanılmayız. Eudoksos'un kuşkusunu ve şaşkınlığını da böylece gideririz: Aşk işlerinin neden Demeter'e değil İsis'e düştüğünü, Dionysos'un neden ne Nil'i kabartabildiğini ne ölülere hükmedebildiğini merak ediyordu. Çünkü biz, tek bir ortak logosla, bu tanrıların iyinin her payının başına konduğuna, tabiattaki bütün güzel ve iyi şeylerin onlar sayesinde var olduğuna inanırız: Biri ilkeleri verir, öteki kabul edip dağıtır.

64

συνελόντι δʼ εἰπεῖν οὔθʼ ὕδωρ οὔθʼ ἥλιον οὔτε γῆν οὔτʼ οὐρανὸν Ὄσιριν ἢ Ἶσιν ὀρθῶς ἔχει νομίζειν, οὐδὲ πῦρ Τυφῶνα πάλιν οὐδʼ αὐχμὸν οὐδὲ θάλατταν, ἀλλʼ ἁπλῶς ὅσον ἐστὶν ἐν τούτοις ἄμετρον καὶ ἄτακτον ὑπερβολαῖς ἢ ἐνδείαις Τυφῶνι προσνέμοντες, τὸ δὲ κεκοσμημένον καὶ ἀγαθὸν καὶ ὠφέλιμον ὡς Ἴσιδος μὲν ἔργον εἰκόνα δὲ καὶ μίμημα καὶ λόγον Ὀσίριδος σεβόμενοι καὶ τιμῶντες, οὐκ ἂν ἁμαρτάνοιμεν. ἀλλὰ καὶ τὸν Εὔδοξον ἀπιστοῦντα παύσομεν καὶ διαποροῦντα, πῶς οὔτε Δήμητρι τῆς τῶν ἐρωτικῶν ἐπιμελείας μέτεστιν ἀλλʼ Ἴσιδι· τόν τε Διόνυσον οὔτε τὸν Νεῖλον αὔξειν οὔτε τῶν τεθνηκότων ἄρχειν δυνάμενον. ἑνὶ γὰρ λόγῳ κοινῷ τοὺς θεοὺς τούτους περὶ πᾶσαν ἀγαθοῦ μοῖραν ἡγούμεθα τετάχθαι· καὶ πᾶν ὅσον ἔνεστι τῇ φύσει καλὸν καὶ ἀγαθὸν διὰ τούτους ὑπάρχειν, τὸν μὲν διδόντα τὰς ἀρχάς, τὴν δʼ ὑποδεχομένην καὶ διανέμουσαν.

65Aynı yolla sıradan ve kaba yorumcuları da ele alacağız. Bunlar, bu tanrılarla ilgili anlatıları kimi zaman havanın mevsimlik değişimlerine, kimi zaman ürünlerin oluşumuna, ekimine ve toprağın sürülmesine bağlamaktan hoşlanırlar. Tohum toprağa gizlenince Osiris'in gömüldüğünü, filizlenme başlayınca dirilip göründüğünü söylerler. Bu yüzden İsis'in gebe kaldığını fark edip Phaophi ayının altısında muska taktığı anlatılır; Harpokrates ise kış gündönümünde, erkenden çiçek açıp filizlenenlerin arasında, eksik ve körpe olarak doğmuştur. Ona filizlenen mercimeklerin turfandasını sunmaları da bundandır; doğum günlerini ise bahar ekinoksundan sonra kutlarlar. Bunları duyanlar sevinir ve inanır, çünkü inandırıcılığı hemen ellerindeki alışılmış şeylerden çekerler.

65

οὕτω δὲ καὶ τοῖς πολλοῖς καὶ φορτικοῖς ἐπιχειρήσομεν, εἴτε ταῖς καθʼ ὥραν μεταβολαῖς τοῦ περιέχοντος εἴτε ταῖς καρπῶν γενέσεσι καὶ σποραῖς καὶ ἀρότοις χαίρουσι τὰ περὶ τοὺς θεοὺς τούτους συνοικειοῦντες , καὶ λέγοντες θάπτεσθαι μὲν τὸν Ὄσιριν, ὅτε κρύπτεται τῇ γῇ σπειρόμενος ὁ καρπός, αὖθις δʼ ἀναβιοῦσθαι καὶ ἀναφαίνεσθαι, ὅτε βλαστήσεως ἀρχή. διὸ καὶ λέγεσθαι τὴν Ἶσιν αἰσθομένην ὅτι κύει περιάψασθαι φυλακτήριον ἕκτῃ μηνὸς ἱσταμένου Φαωφί· τίκτεσθαι δὲ τὸν Ἁρποκράτην περὶ τροπὰς χειμερινὰς ἀτελῆ καὶ νεαρὸν ἐν τοῖς προανθοῦσι καὶ προβλαστάνουσι. διὸ καὶ φακῶν αὐτῷ φυομένων ἀπαρχὰς ἐπιφέρουσι, τὰς δὲ λοχείους ἡμέρας ἑορτάζειν μετὰ τὴν ἐαρινὴν ἰσημερίαν. ταῦτα γὰρ ἀκούοντες ἀγαπῶσι καὶ πιστεύουσιν, αὐτόθεν ἐκ τῶν προχείρων καὶ συνήθων τὸ πιθανὸν ἕλκοντες.

66Bunda bir sakınca yok, yeter ki önce tanrıları bizimle ortak tutsunlar, onları Mısırlılara özgü kılmasınlar. Bu adları yalnız Nil'e ve Nil'in suladığı toprağa saklamasınlar, bataklıklardan ve lotuslardan tanrılar yaparak Nil'i, Buto'su, Memphis'i olmayan öteki insanları büyük tanrılardan yoksun bırakmasınlar. Oysa İsis'i ve çevresindeki tanrıları herkes bilir ve tanır. Kimilerini Mısırca adlarıyla çağırmayı yakın zamanda öğrenmiş olsalar da her birinin gücünü baştan beri biliyor ve ona saygı gösteriyorlar.

İkincisi ve daha önemlisi, çok dikkat etsinler ve korksunlar: Farkına varmadan ilahî şeyleri rüzgârlara, akıntılara, ekime, tarıma, toprağın hâllerine ve mevsim değişimlerine çözüp silmesinler. Dionysos'a şarap, Hephaistos'a alev diyenler böyle yapar. Kleanthes de bir yerde Persephone'nin ürünlerin içinden geçip biçilen pneuma olduğunu söyler. Bir şair de biçiciler için "o sıralar delikanlılar Demeter'i biçerken" der. Bunların, yelkene, halata ve çapaya dümenci, ipe ve atkıya dokumacı, sunuya, ballı suya ya da arpa suyuna hekim diyenlerden farkı yoktur. Hissetmeyen, cansız ve ihtiyaçları için kullanan insanlar tarafından zorunlu olarak tüketilen tabiatlara ve nesnelere tanrı adları vererek insanlara korkunç ve tanrısız kanaatler aşılarlar. Çünkü bunların kendilerini tanrı diye düşünmek mümkün değildir.

66

καὶ δεινὸν οὐδέν, ἂν πρῶτον μὲν ἡμῖν τοὺς θεοὺς φυλάττωσι κοινοὺς καὶ μὴ ποιῶσιν Αἰγυπτίων ἰδίους, μηδὲ Νεῖλον ἥν τε Νεῖλος ἄρδει μόνην χώραν τοῖς ὀνόμασι τούτοις καταλαμβάνοντες, μηδʼ ἕλη μηδὲ λωτοὺς μὴ θεοποιίαν λέγοντες ἀποστερῶσι μεγάλων θεῶν τοὺς ἄλλους ἀνθρώπους, οἷς Νεῖλος μὲν οὐκ ἔστιν οὐδὲ Βοῦτος οὐδὲ Μέμφις· Ἶσιν δὲ καὶ τοὺς περὶ αὐτὴν θεοὺς ἔχουσι καὶ γιγνώσκουσιν ἅπαντες, ἐνίους μὲν οὐ πάλαι τοῖς παρʼ Αἰγυπτίων ὀνόμασι καλεῖν μεμαθηκότες , ἑκάστου δὲ τὴν δύναμιν ἐξ ἀρχῆς ἐπιστάμενοι καὶ τιμῶντες. δεύτερον, ὃ μεῖζόν ἐστιν, ὅπως σφόδρα προσέξουσι καὶ φοβήσονται, μὴ λάθωσιν εἰς πνεύματα καὶ ῥεύματα καὶ σπόρους καὶ ἀρότους καὶ πάθη γῆς καὶ μεταβολὰς ὡρῶν διαγράφοντες τὰ θεῖα καὶ διαλύοντες· ὥσπερ οἱ Διόνυσον τὸν οἶνον, Ἥφαιστον δὲ τὴν φλόγα· Φερσεφόνην δὲ φησί που Κλεάνθης τὸ διὰ τῶν καρπῶν φερόμενον καὶ φονευόμενον πνεῦμα. ποιητὴς δέ τις ἐπὶ τῶν θεριζόντων τῆμος ὅτʼ αἰζηοὶ Δημήτερα κωλοτομεῦσιν. οὐδὲν γὰρ οὗτοι διαφέρουσι τῶν ἱστία καὶ κάλως καὶ ἄγκυραν ἡγουμένων κυβερνήτην, καὶ νήματα καὶ κρόκας ὑφάντην, καὶ σπονδεῖον ἢ μελίκρατον ἢ πτισάνην ἰατρόν· ἀλλὰ δεινὰς καὶ ἀθέους ἐμποιοῦσι δόξας, ἀναισθήτοις καὶ ἀψύχοις καὶ φθειρομέναις ἀναγκαίως ὑπʼ ἀνθρώπων δεομένων καὶ χρωμένων φύσεσι καὶ πράγμασιν ὀνόματα θεῶν ἐπιφέροντες. ταῦτα μὲν γὰρ αὐτὰ νοῆσαι θεοὺς οὐκ ἔστιν.

67Tanrı akılsız değildir, cansız değildir, insanın eline bakmaz. Biz, bunları kullanalım diye bize bahşedenleri, sürekli ve yeterince sağlayanları tanrı saydık. Bunlar halktan halka değişmez, barbar ve Yunan, güneyli ve kuzeyli diye ayrılmaz. Güneş, Ay, gök, yer ve deniz herkesin ortak malıdır, ama her halk onlara başka ad verir. Bunun gibi, her şeyi düzenleyen tek bir logos, yöneten tek bir takdir ve her şeyin başına konmuş yardımcı güçler vardır; ama kanunlara göre halktan halka değişen saygılar ve adlar doğmuştur. Kutsanmış simgeler kullanırlar, kimi silik, kimi daha açık; bunlarla düşünceyi ilahî olana yöneltirler, ama bu tehlikesiz değildir. Çünkü kimileri büsbütün yanılıp batıl inanca kaymıştır, kimileri de batıl inançtan bataklıktan kaçar gibi kaçarken farkına varmadan uçurumdan düşer gibi tanrısızlığa düşmüştür.

67

οὐ γὰρ ἄνουν οὐδʼ ἄψυχον οὐδʼ ἀνθρώποις ὁ θεὸς ὑποχείριον· ἀπὸ τούτων δὲ τοὺς χρωμένοις αὐτοῖς δωρουμένους ἡμῖν καὶ παρέχοντας ἀέναα καὶ διαρκῆ θεοὺς ἐνομίσαμεν, οὐχ ἑτέρους παρʼ ἑτέροις οὐδὲ βαρβάρους καὶ Ἕλληνας οὐδὲ νοτίους καὶ βορείους· ἀλλʼ ὥσπερ ἥλιος καὶ σελήνη καὶ οὐρανὸς καὶ γῆ καὶ θάλασσα κοινὰ πᾶσιν, ὀνομάζεται δʼ ἄλλως ὑπʼ ἄλλων, οὕτως ἑνὸς λόγου τοῦ ταῦτα κοσμοῦντος καὶ μιᾶς προνοίας ἐπιτροπευούσης καὶ δυνάμεων ὑπουργῶν ἐπὶ πάντα τεταγμένων, ἕτεραι παρʼ ἑτέροις κατὰ νόμους γεγόνασι τιμαὶ καὶ προσηγορίαι· καὶ συμβόλοις χρῶνται καθιερωμένοις οἱ μὲν ἀμυδροῖς οἱ δὲ τρανοτέροις, ἐπὶ τὰ θεῖα τὴν νόησιν ὁδηγοῦντες οὐκ ἀκινδύνως. ἔνιοι γὰρ ἀποσφαλέντες παντάπασιν εἰς δεισιδαιμονίαν ὤλισθον, οἱ δὲ φεύγοντες ὥσπερ ἕλος τὴν δεισιδαιμονίαν ἔλαθον αὖθις ὥσπερ εἰς κρημνὸν ἐμπεσόντες τὴν ἀθεότητα.

68Bu yüzden bu konularda felsefeden gelen logosu kendimize sır öğretmeni edinmeli, söylenen ve yapılan her şey üzerine saygıyla düşünmeliyiz. Theodoros, sözlerini sağ eliyle uzattığını, dinleyicilerden bazılarının ise sol eliyle aldığını söylemişti; biz de kanunların kurbanlar ve bayramlar hakkında güzelce koyduklarını ters anlayıp yanılmayalım. Her şeyin logosa bağlanması gerektiğini onların kendisinden de öğrenebiliriz. İlk ayın on dokuzunda Hermes bayramını kutlarken bal ve incir yerler, "hakikat tatlıdır" derler. İsis'in taktığı anlatılan muska "doğru ses" diye çevrilir.

Harpokrates'i eksik, bebek bir tanrı ya da baklagillerden biri saymamalı. O, insanların tanrılar hakkındaki körpe, eksik ve henüz biçimlenmemiş logosunun koruyucusu ve yola getiricisidir. Bu yüzden parmağı ağzının üstündedir; bu, ketumluğun ve sessizliğin simgesidir. Mesore ayında baklagilleri sunarken "dil talihtir, dil daimōndur" derler. Mısır bitkilerinden en çok persea'nın tanrıçaya adandığını da söylerler, çünkü meyvesi kalbe, yaprağı dile benzer. İnsanın tabiatça sahip olduğu şeyler içinde logostan, özellikle de tanrılar hakkındaki logostan daha ilahî bir şey yoktur; saadet üzerinde de bundan daha büyük ağırlığı olan bir şey yoktur. Bu yüzden buradaki kehanet merkezine inen kişiye "dindarca düşün, hayırlı söz söyle" diye öğütleriz. Çoğu insan ise gülünç davranır: Alaylarda ve bayramlarda hayırlı söz buyurur, sonra tanrıların kendileri hakkında en uğursuz şeyleri söyler ve düşünür.

68

διὸ δεῖ μάλιστα πρὸς ταῦτα λόγον ἐκ φιλοσοφίας μυσταγωγὸν ἀναλαβόντας ὁσίως διανοεῖσθαι τῶν λεγομένων καὶ δρωμένων ἕκαστον· ἵνα μή, καθάπερ Θεόδωρος εἶπε, τοὺς λόγους αὐτοῦ τῇ δεξιᾷ προτείνοντος, ἐνίους τῇ ἀριστερᾷ δέχεσθαι τῶν ἀκροωμένων, οὕτως ἡμεῖς ἃ καλῶς οἱ νόμοι περὶ τὰς θυσίας καὶ τὰς ἑορτὰς ἔταξαν ἑτέρως ὑπολαμβάνοντες ἐξαμάρτωμεν. ὅτι γὰρ ἐπὶ τὸν λόγον ἀνοιστέον ἅπαντα, καὶ παρʼ αὐτῶν ἐκείνων ἔστι λαβεῖν. τῇ μὲν γὰρ ἐνάτῃ ἐπὶ δέκα τοῦ πρώτου μηνὸς ἑορτάζοντες τῷ Ἑρμῇ μέλι καὶ σῦκον ἐσθίουσιν, ἐπιλέγοντες γλυκὺ ἡ ἀλήθεια τὸ δὲ τῆς Ἴσιδος φυλακτήριον, ὃ περιάπτεσθαι μυθολογοῦσιν αὐτήν, ἐξερμηνεύεται φωνὴ ἀληθής. τὸν δʼ Ἁρποκράτην οὔτε θεὸν ἀτελῆ καὶ νήπιον οὔτε χεδρόπων τινὰ νομιστέον, ἀλλὰ τοῦ περὶ θεῶν ἐν ἀνθρώποις λόγου νεαροῦ καὶ ἀτελοῦς καὶ ἀδιαρθρώτου προστάτην καὶ σωφρονιστὴν διὸ τῷ στόματι τὸν δάκτυλον ἔχει προσκείμενον ἐχεμυθίας καὶ σιωπῆς σύμβολον ἐν δὲ τῷ Μεσορὴ μηνὶ τῶν χεδρόπων ἐπιφέροντες λέγουσιν γλῶσσα τύχη , γλῶσσα δαίμων τῶν δʼ ἐν Αἰγύπτῳ φυτῶν μάλιστα τῇ θεῷ καθιερῶσθαι λέγουσι τὴν περσέαν, ὅτι καρδίᾳ μὲν ὁ καρπὸς αὐτῆς, γλώττῃ δὲ τὸ φύλλον ἔοικεν. οὐδὲν γὰρ ὧν ἄνθρωπος ἔχειν πέφυκε θειότερον λόγου καὶ μάλιστα τοῦ περὶ θεῶν, οὐδὲ μείζονα ῥοπὴν ἔχει πρὸς εὐδαιμονίαν. διὸ τῷ μὲν εἰς τὸ χρηστήριον ἐνταῦθα κατιόντι παρεγγυῶμεν ὅσια φρονεῖν, εὔφημα λέγειν. οἱ δὲ πολλοὶ γελοῖα δρῶσιν ἐν ταῖς πομπαῖς καὶ ταῖς ἑορταῖς εὐφημίαν προκηρύττοντες, εἶτα περὶ τῶν θεῶν αὐτῶν τὰ δυσφημότατα καὶ λέγοντες καὶ διανοούμενοι.

69Peki, kasvetli, gülmesiz ve yaslı kurbanlara nasıl davranmalı? Çünkü ne âdetleri ihmal etmek doğrudur ne de tanrılar hakkındaki kanaatleri yersiz kuşkularla karıştırıp bulandırmak. Yunanlılarda da aşağı yukarı aynı zamanda, Mısırlıların kutsal törenlerine benzer birçok şey yapılır. Atina'da kadınlar Thesmophoria'da yere oturup oruç tutar. Boiotialılar Akhaia'nın kutsal odalarını açar ve o bayrama "ağır bayram" der, çünkü Kore'nin yeraltına inişi yüzünden Demeter acı içindedir. Bu ay, Ülker'in doğduğu sıralardaki ekim ayıdır; Mısırlılar Athyr, Atinalılar Pyanepsion, Boiotialılar Damatrios der.

Theopompos'un anlattığına göre batıda yaşayanlar kışı Kronos, yazı Afrodit, baharı Persephone sayar ve öyle adlandırır; her şey Kronos ile Afrodit'ten doğar. Frigyalılar tanrının kışın uyuduğunu, yazın uyandığını düşünerek kâh onu uyutma, kâh uyandırma törenlerini coşkuyla kutlarlar. Paphlagonialılar ise tanrının kışın bağlanıp hapsedildiğini, baharda kıpırdayıp çözüldüğünü söyler.

69

πῶς οὖν χρηστέον ἐστὶ ταῖς σκυθρωπαῖς; καὶ ἀγελάστοις καὶ πενθίμοις θυσίαις, εἰ μήτε παραλείπειν τὰ νενομισμένα καλῶς ἔχει μήτε φύρειν τὰς περὶ θεῶν δόξας καὶ συνταράττειν ὑποψίαις ἀτόποις; καὶ παρʼ Ἕλλησιν ὅμοια πολλὰ γίγνεται περὶ τὸν αὐτὸν ὁμοῦ τι χρόνον, οἷς Αἰγύπτιοι δρῶσιν ἐν τοῖς ὁσίοις. καὶ γὰρ Ἀθήνησι νηστεύουσιν αἱ γυναῖκες ἐν Θεσμοφορίοις χαμαὶ καθήμεναι. καὶ Βοιωτοὶ τὰ τῆς Ἀχαίας μέγαρα κινοῦσιν, ἐπαχθῆ τὴν ἑορτὴν ἐκείνην ὀνομάζοντες, ὡς διὰ τὴν τῆς Κόρης κάθοδον ἐν ἄχει τῆς Δήμητρος οὔσης. ἔστι δʼ ὁ μὴν οὗτος περὶ Πλειάδας σπόριμος, ὃν Ἀθὺρ Αἰγύπτιοι, Πυανεψιῶνα δʼ Ἀθηναῖοι Βοιωτοὶ δὲ Δαμάτριον καλοῦσι. τοὺς δὲ πρὸς ἑσπέραν οἰκοῦντας ἱστορεῖ Θεόπομπος ἡγεῖσθαι καὶ καλεῖν τὸν μὲν χειμῶνα Κρόνον, τὸ δὲ θέρος Ἀφροδίτην, τὸ δʼ ἔαρ Περσεφόνην· ἐκ δὲ Κρόνου καὶ Ἀφροδίτης γεννᾶσθαι πάντα. Φρύγες δὲ τὸν θεὸν οἰόμενοι χειμῶνος καθεύδειν, θέρους δʼ ἐγρηγορέναι, τοτὲ μὲν κατευνασμούς, τοτὲ δʼ ἀνεγέρσεις βακχεύοντες αὐτῷ τελοῦσι. Παφλαγόνες δὲ καταδεῖσθαι καὶ καθείργνυσθαι χειμῶνος, ἦρος δὲ κινεῖσθαι καὶ ἀναλύεσθαι φάσκουσι.

70Mevsim de bu kasvetin ürünlerin gizlenmesi üzerine doğduğunu düşündürüyor. Eskiler ürünleri tanrı saymazdı; vahşi ve hayvanca yaşamamak için tanrıların verdiği zorunlu ve büyük armağanlar sayarlardı. O mevsimde ağaçlardaki ürünlerin büsbütün yok olup gittiğini görüyor, kendileri de henüz kıt ve yetersiz olan tohumu ekiyor, elleriyle toprağı deşip üzerini yeniden örtüyor, yeniden yetişip olgunlaşacağı belirsizken onu toprağa bırakıyorlardı. Böylece gömenlere ve yas tutanlara benzer pek çok şey yapıyorlardı.

Sonra, nasıl biz Platon'un kitaplarını satın alana "Platon'u alıyor", Menandros'un oyunlarını sahneye koyana "Menandros'u oynuyor" diyorsak, onlar da tanrıların armağanlarını ve eserlerini tanrıların adlarıyla anmaktan çekinmediler; ihtiyaç duydukları için bunları onurlandırıp yücelttiler. Sonrakiler ise bunu terbiyeden yoksun bir şekilde benimseyip ürünlerin hâllerini bilgisizce tanrılara aktardılar. Zorunlu şeylerin gelişini ve gizlenişini tanrıların doğuşu ve yok oluşu diye yalnız adlandırmakla kalmayıp buna inandılar, böylece kendilerini yersiz, kanunsuz ve bulanık kanaatlerle doldurdular; oysa bu saçmalığın tuhaflığı gözlerinin önündeydi.

Kolophonlu Ksenophanes, Mısırlılardan bunları tanrı sayıyorlarsa ağıt yakmamalarını, ağıt yakıyorlarsa tanrı saymamalarını istemekle iyi etmiştir. Ağıt yakarken bir yandan da ürünlerin yeniden ortaya çıkıp olgunlaşması için dua etmek de gülünçtür: Yeniden tükensinler ve yeniden ağıt yakılsın diye mi?

70

καὶ δίδωσιν ὁ καιρὸς ὑπόνοιαν ἐπὶ τῶν καρπῶν τῇ ἀποκρύψει γενέσθαι τὸν σκυθρωπασμόν, οὓς οἱ παλαιοὶ θεοὺς μὲν οὐκ ἐνόμιζον, ἀλλὰ δῶρα θεῶν ἀναγκαῖα καὶ μεγάλα πρὸς τὸ μὴ ζῆν ἀγρίως καὶ θηριωδῶς. καθʼ ἣν δὴ ὥραν τοὺς μὲν ἀπὸ δένδρων ἑώρων ἀφανιζομένους παντάπασιν καὶ ἀπολείποντας, οὓς δὲ καὶ αὐτοὶ κατέσπειραν ὄντας ἔτι γλίσχρους καὶ ἀπόρους, διαμώμενοι ταῖς χερσὶ τὴν γῆν καὶ περιστέλλοντες αὖθις, ἐπʼ ἀδήλῳ τῷ πάλιν ἐκτελεῖσθαι καὶ συντέλειαν ἕξειν ἀποθέμενοι, πολλὰ θάπτουσιν ὅμοια καὶ πενθοῦσιν ἔπραττον. εἶθʼ ὥσπερ ἡμεῖς τὸν ὠνούμενον βιβλία Πλάτωνος ὠνεῖσθαί φαμεν Πλάτωνα, καὶ Μένανδρον ὑποκρίνεσθαι τὸν τὰ Μενάνδρου ποιήμαθʼ ὑποτιθέμενον, οὕτως ἐκεῖνοι τοῖς τῶν θεῶν ὀνόμασι τὰ τῶν θεῶν δῶρα καὶ ποιήματα καλεῖν οὐκ ἐφείδοντο, τιμῶντες ὑπὸ χρείας καὶ σεμνύνοντες. οἱ δʼ ὕστερον ἀπαιδεύτως δεχόμενοι καὶ ἀμαθῶς ἀναστρέφοντες ἐπὶ τοὺς θεοὺς τὰ πάθη τῶν καρπῶν, καὶ τὰς παρουσίας τῶν ἀναγκαίων καὶ ἀποκρύψεις θεῶν γενέσεις καὶ φθορὰς οὐ προσαγορεύοντες μόνον ἀλλὰ καὶ νομίζοντες, ἀτόπων καὶ παρανόμων καὶ τεταραγμένων δοξῶν αὑτοὺς ἐνέπλησαν, καίτοι τοῦ παραλόγου τὴν ἀτοπίαν ἐν ὀφθαλμοῖς ἔχοντες. εὖ μὲν οὖν Ξενοφάνης ὁ Κολοφώνιος ἠξίωσε τοὺς Αἰγυπτίους, εἰ θεοὺς νομίζουσι, μὴ θρηνεῖν, εἰ δὲ θρηνοῦσι, θεοὺς μὴ νομίζειν ἀλλʼ ὅτι γελοῖον ἅμα θρηνοῦντας εὔχεσθαι τοὺς καρποὺς πάλιν ἀναφαίνειν καὶ τελειοῦν ἑαυτοῖς, ὅπως πάλιν ἀναλίσκωνται καὶ θρηνῶνται·

71Oysa durum böyle değildir. Ürünlere ağıt yakarlar, ama onların sebebi ve vericisi olan tanrılara, yok olanların yerine yenilerini yaratıp bitirmeleri için dua ederler. Bu yüzden filozofların şu sözü pek yerindedir: Adları doğru anlamayı öğrenmeyenler şeyleri de kötü kullanır. Yunanlılardan bazıları bronz, resim ve taş eserlere, tanrıların heykelleri ve onları onurlandıran şeyler değil de tanrılar demeye alışmışlardır. Sonra kalkıp Lakhares'in Athena'yı soyduğunu, Dionysios'un altın bukleli Apollon'u traş ettiğini, Kapitolium'daki Zeus'un iç savaşta yanıp yok olduğunu söylemeye cüret ederler. Böylece adların peşinden gelen kötü kanaatleri farkına varmadan benimsemiş olurlar.

Bu en çok Mısırlıların başına saygı gösterdikleri hayvanlar konusunda gelmiştir. Yunanlılar bu konuda en azından doğru söyler ve güvercini Afrodit'in, ejderi Athena'nın, kuzgunu Apollon'un, köpeği Artemis'in kutsal hayvanı sayar. Euripides de şöyle der: "Işık getiren Hekate'nin heykeli, köpek olacaksın." Mısırlıların çoğu ise hayvanların kendisine tanrı gibi tapıp bakarak ayinleri yalnız gülünç ve alay konusu yapmakla kalmamıştır; bu, budalalığın en küçük kötülüğüdür. Asıl korkunç bir kanaat yerleşir: Zayıf ve masum olanları katışıksız batıl inanca iter, daha keskin ve atak olanları da tanrısız, hayvanca düşüncelere sürükler. Bu yüzden bu konudaki makul açıklamaları gözden geçirmek yersiz olmaz.

71

τὸ δʼ οὐκ ἔστι τοιοῦτον, ἀλλὰ θρηνοῦσι μὲν τοὺς καρπούς, εὔχονται δὲ τοῖς αἰτίοις καὶ δοτῆρσι θεοῖς ἑτέρους πάλιν νέους ποιεῖν καὶ ἀναφύειν ἀντὶ τῶν ἀπολλυμένων. ὅθεν ἄριστα λέγεται παρὰ τοῖς φιλοσόφοις τὸ τοὺς μὴ μανθάνοντας ὀρθῶς ἀκούειν ὀνομάτων κακῶς χρῆσθαι καὶ τοῖς πράγμασιν· ὥσπερ Ἑλλήνων οἱ τὰ χαλκᾶ καὶ τὰ γραπτὰ καὶ λίθινα μὴ μαθόντες μηδʼ ἐθισθέντες ἀγάλματα καὶ τιμὰς θεῶν, ἀλλὰ θεοὺς καλεῖν, εἶτα τολμῶντες λέγειν, ὅτι τὴν Ἀθηνᾶν Λαχάρης ἐξέδυσε, τὸν δʼ Ἀπόλλωνα χρυσοῦς βοστρύχους ἔχοντα Διονύσιος ἀπέκειρεν δὲ Ζεὺς ὁ Καπετώλιος περὶ τὸν ἐμφύλιον πόλεμον ἐνεπρήσθη καὶ διεφθάρη, λανθάνουσι συνεφελκόμενοι καὶ παραδεχόμενοι δόξας πονηρὰς ἑπομένας τοῖς ὀνόμασιν. τοῦτο δʼ οὐχ ἥκιστα πεπόνθασιν Αἰγύπτιοι περὶ τὰ τιμώμενα τῶν ζῴων. Ἕλληνες μὲν γὰρ ἔν γε τούτοις λέγουσιν ὀρθῶς καὶ νομίζουσιν ἱερὸν Ἀφροδίτης ζῷον εἶναι τὴν περιστερὰν καὶ τὸν δράκοντα τῆς Ἀθηνᾶς καὶ τὸν κόρακα τοῦ Ἀπόλλωνος καὶ τὸν κύνα τῆς Ἀρτέμιδος, ὡς Εὐριπίδης Ἑκάτης ἄγαλμα φωσφόρου κύων ἔσῃ. Αἰγυπτίων δʼ οἱ πολλοὶ θεραπεύοντες αὐτὰ τὰ ζῷα καὶ περιέποντες ὡς θεοὺς οὐ γέλωτος μόνον οὐδὲ χλευασμοῦ καταπεπλήκασι τὰς ἱερουργίας (ἀλλὰ τοῦτο τῆς ἀβελτερίας ἐλάχιστόν ἐστι κακόν)· δόξα δʼ ἐμφύεται δεινή, τοὺς μὲν ἀσθενεῖς καὶ ἀκάκους εἰς ἄκρατον ὑπερείπουσα τὴν δεισιδαιμονίαν, τοῖς δὲ δριμυτέροις καὶ θρασυτέροις εἰς ἀθέους ἐκπίπτουσα καὶ θηριώδεις λογισμούς. ᾗ καὶ περὶ τούτων τὰ εἰκότα διελθεῖν οὐκ ἀνάρμοστόν ἐστι.

72Tanrıların Typhon'dan korkup bu hayvanlara dönüştüğü, ibislerin, köpeklerin ve şahinlerin bedenlerine gizlendiği sözü her türlü masalı ve abartıyı aşar. Ölülerin varlığını sürdüren psykhēlerinin yalnız bu hayvanlarda yeniden doğduğu sözü de aynı derecede inanılmazdır.

Siyasî bir sebep göstermek isteyenlerden kimi, Osiris'in büyük seferinde ordusunu birçok birliğe (Yunanca lokhos ve taksis dedikleri birliklere) ayırıp hepsine hayvan biçimli sancaklar verdiğini, her birinin de ona bağlı topluluk için kutsal ve değerli hâle geldiğini söyler. Kimi, sonraki kralların düşmanları korkutmak için altın ve gümüş hayvan başları takıp göründüklerini söyler. Kimi de şöyle anlatır: Usta ve kurnaz bir kral, Mısırlıların tabiatça hafif, değişikliğe ve kalkışmaya yatkın olduklarını, ama kalabalık oldukları için birlik olup birlikte davrandıklarında yenilmez ve zor zapt edilir bir güç taşıdıklarını görmüş; onlara sürekli bir batıl inanç gösterip aralarına ekmiştir ki bu, bitmez tükenmez bir anlaşmazlığın bahanesi olsun.

Çünkü her topluluğa saygı gösterip tapmasını buyurduğu hayvanlar birbirine düşman ve savaş hâlindedir, her biri de tabiatça başka besin alır. Her topluluk kendi hayvanını savunup ona kötülük edilmesine dayanamaz, böylece farkına varmadan hayvanların düşmanlıklarına sürüklenip birbirleriyle savaşır. Mısırlılardan bugün bile yalnız Lykopolisliler koyun yer, çünkü tanrı saydıkları kurt da yer. Oksyrhynkhoslular da bizim zamanımızda, Kynopolisliler oksyrhynkhos balığını yedi diye bir köpek yakalayıp kurban gibi kesmiş ve yemişlerdir. Bundan savaş çıkmış, birbirlerine kötülük etmişler, sonra Romalılar tarafından cezalandırılmışlardır.

72

τὸ μὲν γὰρ εἰς ταῦτα τὰ ζῷα τοὺς θεοὺς τὸν Τυφῶνα δείσαντας μεταβαλεῖν, οἷον ἀποκρύπτοντας ἑαυτοὺς σώμασιν ἴβεων καὶ κυνῶν καὶ ἱεράκων, πᾶσαν ὑπερπέπαικε τερατείαν καὶ μυθολογίαν· καὶ τὸ ταῖς ψυχαῖς τῶν θανόντων ὅσαι διαμένουσιν εἰς ταῦτα μόνα γίγνεσθαι τὴν παλιγγενεσίαν ὁμοίως ἄπιστον. τῶν δὲ βουλομένων πολιτικήν τινα λέγειν αἰτίαν οἱ μὲν Ὄσιριν ἐν τῇ μεγάλῃ στρατιᾷ φασιν εἰς μέρη πολλὰ διανείμαντα τὴν δύναμιν λόχους καὶ τάξεις Ἑλληνικῶς καλοῦσιν, ἐπίσημα δοῦναι ζῳόμορφα πᾶσιν, ὧν ἕκαστον τῷ γένει τῶν συννεμηθέντων ἱερὸν γενέσθαι καὶ τίμιον· οἱ δὲ τοὺς ὕστερον βασιλεῖς ἐκπλήξεως ἕνεκα τῶν πολεμίων ἐπιφαίνεσθαι θηρίων χρυσᾶς προτομὰς καὶ ἀργυρᾶς περιτιθεμένους· ἄλλοι δὲ τῶν δεινῶν τινα καὶ πανούργων βασιλέων ἱστοροῦσι τοὺς Αἰγυπτίους καταμαθόντα τῇ μὲν φύσει κούφους καὶ πρὸς μεταβολὴν καὶ νεωτερισμὸν ὀξυρρόπους ὄντας, ἄμαχον δὲ καὶ δυσκάθεκτον ὑπὸ πλήθους δύναμιν ἐν τῷ συμφρονεῖν καὶ κοινοπραγεῖν ἔχοντας, ἀίδιον αὐτοῖς ἐγκατασπεῖραι δείξαντα δεισιδαιμονίαν, διαφορᾶς ἀπαύστου πρόφασιν. τῶν γὰρ θηρίων, ἃ προσέταξεν ἄλλοις ἄλλα τιμᾶν καὶ σέβεσθαι, δυσμενῶς καὶ πολεμικῶς ἀλλήλοις προσφερομένων, καὶ τροφὴν ἑτέραν ἑτέρου προσίεσθαι πεφυκότος, ἀμύνοντες ἀεὶ τοῖς οἰκείοις ἕκαστοι καὶ χαλεπῶς ἀδικουμένων φέροντες ἐλάνθανον ταῖς τῶν θηρίων ἔχθραις συνεφελκόμενοι καὶ συνεκπολεμούμενοι πρὸς ἀλλήλους. μόνοι γὰρ ἔτι νῦν Αἰγυπτίων Λυκοπολῖται πρόβατον ἐσθίουσιν, ἐπεὶ καὶ λύκος, ὃν θεὸν νομίζουσιν οἱ δʼ Ὀξυρυγχῖται καθʼ ἡμᾶς, τῶν Κυνοπολιτῶν τὸν ὀξύρυγχον ἰχθὺν ἐσθιόντων, κύνα συλλαβόντες καὶ θύσαντες ὡς ἱερεῖον κατέφαγον· ἐκ δὲ τούτου καταστάντες εἰς πόλεμον ἀλλήλους τε διέθηκαν κακῶς καὶ ὕστερον ὑπὸ Ῥωμαίων κολαζόμενοι διετέθησαν.

73Birçokları Typhon'un psykhēsinin bu hayvanlara bölündüğünü söylediğine göre, mit her logossuz ve hayvansı tabiatın kötü daimōnun payına düştüğüne işaret ediyor olabilir. Onu yatıştırıp teskin etmek için bu hayvanlara bakar ve hizmet ederler. Ama o şiddetle saldırıp aşırı kuraklıklar, öldürücü hastalıklar ya da başka beklenmedik, tuhaf felaketler getirirse, rahipler saygı gösterilen hayvanlardan bazılarını karanlıkta, sessizce bir yere götürür, önce tehdit edip korkuturlar. Felaket sürerse onları adayıp keserler; bu, daimōnu cezalandırmanın bir yolu ya da en büyük belalar için büyük bir arınma sayılır.

Nitekim Manethon'un anlattığına göre Eileithyia şehrinde canlı insanları "Typhonlular" diye adlandırarak yakar, küllerini savurup yok ederlerdi. Ama bu açıkça ve belli bir zamanda, köpek günlerinde yapılırdı. Saygı gösterilen hayvanların kurban edilmesi ise gizlidir, olaylara göre düzensiz zamanlarda yapılır ve çoğunluk bunu bilmez; meğer gömme törenleri olsun da öteki hayvanlardan bazılarını herkesin önünde gösterip birlikte toprağa versinler. Böylece Typhon'a acı verip onun hazzını kıracaklarını düşünürler. Çünkü Apis, az sayıda başka hayvanla birlikte, Osiris'e adanmış görünür; ötekilerin çoğunu Typhon'a verirler. Bu söz doğruysa, sorduğumuz şey bence herkesçe kabul edilen ve ortak saygı gören hayvanlar için geçerlidir: ibis, şahin, köpek başlı maymun, Apis'in kendisi […] Mendes'teki tekeye böyle derler.

73

πολλῶν δὲ λεγόντων εἰς ταῦτα τὰ ζῷα τὴν τοῦ Τυφῶνος αὐτοῦ διάρασθαι ψυχήν, αἰνίττεσθαι δόξειεν ἂν ὁ μῦθος, ὅτι πᾶσα φύσις ἄλογος καὶ θηριώδης τῆς τοῦ κακοῦ δαίμονος γέγονε μοίρας, κἀκεῖνον ἐκμειλισσόμενοι καὶ παρηγοροῦντες περιέπουσι ταῦτα καὶ θεραπεύουσιν· ἂν δὲ πολὺς ἐμπίπτῃ καὶ χαλεπὸς αὐχμοὺς ἐπάγων ὑπερβάλλοντας ἢ νόσους ὀλεθρίους ἢ συμφορὰς ἄλλας παραλόγους καὶ ἀλλοκότους, ἔνια τῶν τιμωμένων οἱ ἱερεῖς ἀπάγοντες ὑπὸ σκότῳ μετὰ σιωπῆς καὶ ἡσυχίας ἀπειλοῦσι καὶ δεδίττονται τὸ πρῶτον ἂν δʼ ἐπιμένῃ, καθιερεύουσι καὶ σφάττουσιν, ὡς δή τινα κολασμὸν ὄντα τοῦ δαίμονος τοῦτον ἢ καθαρμὸν ἄλλως μέγαν ἐπὶ μεγίστοις· καὶ γὰρ ἐν Εἰλειθυίας πόλει ζῶντας ἀνθρώπους κατεπίμπρασαν ὡς Μανεθὼς ἱστόρηκε, Τυφωνείους καλοῦντες, καὶ τὴν τέφραν αὐτῶν λικμῶντες ἠφάνιζον καὶ διέσπειρον. ἀλλὰ τοῦτο μὲν ἐδρᾶτο φανερῶς καὶ καθʼ ἕνα καιρὸν ἐν ταῖς κυνάσιν ἡμέραις· αἱ δὲ τῶν τιμωμένων ζῴων καθιερεύσεις ἀπόρρητοι καὶ χρόνοις ἀτάκτοις πρὸς τὰ συμπίπτοντα γιγνόμεναι τοὺς πολλοὺς λανθάνουσι, πλὴν ὅταν ταφὰς ἔχωσι, καὶ τῶν ἄλλων ἀναδεικνύντες ἔνια πάντων παρόντων συνεμβάλλωσιν, οἰόμενοι τοῦ Τυφῶνος ἀντιλυπεῖν καὶ κολούειν τὸ ἡδόμενον. ὁ γὰρ Ἆπις δοκεῖ μετʼ ὀλίγων ἄλλων ἱερὸς εἶναι τοῦ Ὀσίριδος· ἐκείνῳ δὲ τὰ πλεῖστα προσνέμουσι. κἂν ἀληθὴς ὁ λόγος οὗτος ᾖ, συμβαίνειν ἡγοῦμαι τὸ ζητούμενον ἐπὶ τῶν ὁμολογουμένων καὶ κοινὰς ἐχόντων τὰς τιμάς, οἷόν ἐστιν ἶβις καὶ ἱέραξ καὶ κυνοκέφαλος, αὐτὸς ὁ Ἆπις […] οὕτω δὴ γὰρ τὸν ἐν Μένδητι τράγον καλοῦσι.

74Geriye yararlılık ve simgesellik kalıyor; bazı hayvanlar bunlardan birine, çoğu ikisine de sahiptir. Sığıra, koyuna ve firavunfaresine yararları için saygı gösterdikleri açıktır. Lemnoslular da çekirge yumurtalarını bulup kıran tarlakuşlarına böyle saygı gösterir; Teselyalılar da toprağın çıkardığı pek çok yılanı gelip yok eden leyleklere. Bu yüzden leylek öldürenin sürgün edilmesini kanun yapmışlardır.

Aspis yılanına, gelinciğe ve bokböceğine ise, su damlalarındaki Güneş gibi, bunlarda tanrıların gücünün silik suretlerini gördükleri için saygı gösterirler. Gelincik için, kulaktan çiftleşip ağızdan doğurduğu sanıldığından, pek çok kişi hâlâ logosun doğuşunun benzeri olduğunu düşünür ve söyler. Bokböceklerinin dişisi olmadığını, hepsinin erkek olup tohumlarını küre biçimine getirdikleri maddeye bıraktığını söylerler; bu maddeyi geri geri iterek yuvarlarlar. Güneş de kendisi batıdan doğuya doğru giderken göğü ters yöne çeviriyor gibi görünür. Aspis'i ise yaşlanmadığı, organsız hareketler yaptığı, bunları da kolaylıkla ve akıcı biçimde yaptığı için bir yıldıza benzetmişlerdir.

74

λείπεται δὲ δὴ τὸ χρειῶδες καὶ τὸ συμβολικόν, ὧν ἔνια θατέρου, πολλὰ δʼ ἀμφοῖν μετέσχηκε. βοῦν μὲν οὖν καὶ πρόβατον καὶ ἰχνεύμονα δῆλον ὅτι χρείας ἕνεκα καὶ ὠφελείας ἐτίμησαν (ὡς Λήμνιοι κορύδους, τὰ τῶν ἀττελάβων εὑρίσκοντας ᾠὰ καὶ κόπτοντας· Θεσσαλοὶ δὲ πελαργούς, ὅτι πολλοὺς ὄφεις τῆς γῆς ἀναδιδούσης ἐπιφανέντες ἐξώλεσαν ἅπαντας· διὸ καὶ νόμον ἔθεντο φεύγειν ὅστις ἂν ἀποκτείνῃ πελαργόν), ἀσπίδα δὲ καὶ γαλῆν καὶ κάνθαρον, εἰκόνας τινὰς ἐν αὐτοῖς ἀμαυρὰς ὥσπερ ἐν σταγόσιν ἡλίου τῆς τῶν θεῶν δυνάμεως κατιδόντες· τὴν μὲν γὰρ γαλῆν ἔτι πολλοὶ νομίζουσι καὶ λέγουσι κατὰ τὸ οὖς ὀχευομένην, τῷ δὲ στόματι τίκτουσαν, εἴκασμα τῆς τοῦ λόγου γενέσεως εἶναι· τὸ δὲ κανθάρων γένος οὐκ ἔχειν θήλειαν, ἄρρενας δὲ πάντας ἀφιέναι τὸν γόνον εἰς τὴν σφαιροποιουμένην ὕλην, ἣν κυλινδοῦσιν ἀντιβάδην ὠθοῦντες, ὥσπερ δοκεῖ τὸν οὐρανὸν ὁ ἥλιος ἐς τοὐναντίον περιστρέφειν, αὐτὸς ἀπὸ δυσμῶν ἐπὶ τὰς ἀνατολὰς φερόμενος. ἀσπίδα δʼ ὡς ἀγήρων καὶ χρωμένην κινήσεσιν ἀνοργάνοις μετʼ εὐπετείας καὶ ὑγρότητος ἄστρῳ προσείκασαν.

75Timsahın gördüğü saygının da inandırıcı bir sebebi vardır: Tanrının taklidi olduğu söylenir. Dili olmayan tek hayvandır, çünkü ilahî logos sese muhtaç değildir, "sessiz bir yoldan yürüyerek ölümlü işleri adaletle yönetir." Suda yaşarken, tek hayvan olarak, gözlerine alnından inen ince ve saydam bir zar çektiğini, böylece görülmeden gördüğünü söylerler; bu da ilk tanrıya özgüdür. Dişinin ülkede yumurtladığı yer, Nil'in kabarmasının sınırı olacaktır. Çünkü dişiler suda yumurtlayamaz, uzakta yumurtlamaktan korkar; geleceği o kadar kesin sezerler ki nehir yanlarına geldiğinde yumurtlayıp kuluçkaya yatar, yumurtaları kuru ve ıslanmamış tutarlar. Altmış yumurta bırakırlar, bunları altmış günde çıkarırlar, en uzun yaşayanlar da altmış yıl yaşar; gök incelemesiyle uğraşanlar için ilk ölçü budur.

Her iki sebeple saygı gösterilenlerden köpek hakkında daha önce söz edildi. İbis ise ölümcül sürüngenleri öldürür; ayrıca kendi kendine lavman yapıp temizlendiğini gören insanlara tıbbî boşaltmanın faydasını ilk o öğretmiştir. Rahiplerin kurallara en sıkı bağlı olanları, arınırken ibisin içtiği yerden su alır, çünkü ibis hastalıklı ya da zehirli suyu içmez, yanına bile yaklaşmaz. Ayaklarının aralığıyla gagası eşkenar bir üçgen oluşturur; siyah tüylerin beyazlarla karışımı da dolunaya yakın Ay'ı gösterir.

Mısırlıların böyle zayıf benzerliklerden hoşlanmasına şaşmamalı. Yunanlılar da tanrıların resimlerinde ve heykellerinde bu türden pek çok şey kullanmıştır. Girit'te kulakları olmayan bir Zeus heykeli vardı, çünkü her şeyin hükümdarı ve efendisinin kimseyi dinlemesi gerekmez. Phidias Athena heykelinin yanına ejderi, Elis'teki Afrodit heykelinin yanına kaplumbağayı koymuştur; çünkü kızlar korunmaya muhtaçtır, evli kadınlara da evde oturmak ve susmak yaraşır. Poseidon'un üç dişli mızrağı, gökten ve havadan sonra denizin tuttuğu üçüncü bölgenin simgesidir; Amphitrite ve Tritonlar adları da buradan gelir.

Pythagoracılar da sayıları ve şekilleri tanrı adlarıyla süslemiştir. Eşkenar üçgene "tepeden doğan Athena" ve "Tritogeneia" derlerdi, çünkü üç köşeden inen üç dikmeyle bölünür. Bire Apollon derlerdi, çünkü çokluğu reddeder ve birlik yalındır. İkiye Kavga ve Cüret, üçe Adalet derlerdi; çünkü haksızlık etmek ve haksızlığa uğramak eksiklik ve aşırılıkla olur, adil olan ise eşitlik sayesinde ortadadır. Tetraktys denen sayı, yani otuz altı, dillere destan olduğu gibi en büyük yemindi ve kozmos diye de anılırdı; ilk dört çift ile ilk dört tek sayının toplamından oluşur.

75

οὐ μὴν οὐδʼ ὁ κροκόδειλος αἰτίας πιθανῆς ἀμοιροῦσαν ἔσχηκε τιμήν, ἀλλὰ μίμημα θεοῦ λέγεται γεγονέναι, μόνος μὲν ἄγλωσσος ὤν. φωνῆς γὰρ ὁ θεῖος λόγος ἀπροσδεής ἐστι, καί διʼ ἀψόφου βαίνων κελεύθου κατὰ δίκην τὰ θνήτʼ ἄγει μόνου δέ φασιν ἐν ὑγρῷ διαιτωμένου τὰς ὄψεις ὑμένα λεῖον καὶ διαφανῆ παρακαλύπτειν ἐκ τοῦ μετώπου κατερχόμενον, ὥστε βλέπειν μὴ βλεπόμενον, ὃ τῷ πρώτῳ θεῷ συμβέβηκεν. ὅπου δʼ ἂν ἡ θήλεια τῆς χώρας ἀποτέκῃ, τοῦτο Νείλου πέρας ἐπίσταται τῆς αὐξήσεως γενόμενον. ἐν ὑγρῷ γὰρ οὐ δυνάμεναι, πόρρω δὲ φοβούμεναι, τίκτειν, οὕτως ἀκριβῶς προαισθάνονται τὸ μέλλον, ὥστε τῷ ποταμῷ προσελθόντι χρῆσθαι λοχευόμεναι καὶ θάλπουσαι, τὰ δʼ ᾠὰ ξηρὰ καὶ ἄβρεκτα φυλάσσειν. ἑξήκοντα δὲ τίκτουσιν, καὶ τοσαύταις ἡμέραις ἐκλέπουσι, καὶ τοσούτους ζῶσιν ἐνιαυτοὺς οἱ μακρότατον ζῶντες, ὃ τῶν μέτρων πρῶτόν ἐστι τοῖς περὶ τὰ οὐράνια πραγματευομένοις ἀλλὰ μὴν τῶν διʼ ἀμφότερα τιμωμένων περὶ μὲν τοῦ κυνὸς εἴρηται πρόσθεν· ἡ δʼ ἶβις ἀποκτείνουσα μὲν τὰ θανατηφόρα τῶν ἑρπετῶν ἐδίδαξε πρώτη κενώματος ἰατρικοῦ χρείαν κατιδόντας οὕτω κλυζομένην καὶ καθαιρομένην ὑφʼ ἑαυτῆς· οἱ δὲ νομιμώτατοι τῶν ἱερέων καθάρσιον ὕδωρ ἁγνιζόμενοι λαμβάνουσιν ὅθεν ἶβις πέπωκεν· οὐ πίνει γὰρ ἢ νοσῶδες ἢ πεφαρμαγμένον οὐδὲ πρόσεισι. τῇ δὲ τῶν ποδῶν διαστάσει πρὸς ἀλλήλους καὶ τὸ ῥύγχος ἰσόπλευρον ποιεῖ τρίγωνον· ἔτι δʼ ἡ τῶν μελάνων πτερῶν πρὸς τὰ λευκὰ ποικιλία καὶ μῖξις ἐμφαίνει σελήνην ἀμφίκυρτον. οὐ δεῖ δὲ θαυμάζειν, εἰ γλίσχρας ὁμοιότητας οὕτως ἠγάπησαν Αἰγύπτιοι. καὶ γὰρ καὶ Ἕλληνες ἔν τε γραπτοῖς ἔν τε πλαστοῖς εἰκάσμασι θεῶν ἐχρήσαντο πολλοῖς τοιούτοις· οἷον ἐν Κρήτῃ Διὸς ἦν ἄγαλμα μὴ ἔχον ὦτα· τῷ γὰρ ἄρχοντι καὶ κυρίῳ πάντων οὐδενὸς ἀκούειν προσήκει. τῷ δὲ τῆς Ἀθηνᾶς τὸν δράκοντα Φειδίας παρέθηκε, τῷ δὲ τῆς Ἀφροδίτης ἐν Ἤλιδι τὴν χελώνην, ὡς τὰς μὲν παρθένους φυλακῆς δεομένας, ταῖς δὲ γαμεταῖς οἰκουρίαν καὶ σιωπὴν πρέπουσαν. ἡ δὲ τοῦ Ποσειδῶνος τρίαινα σύμβολόν ἐστι τῆς τρίτης χώρας, ἣν θάλαττα κατέχει μετὰ τὸν οὐρανὸν καὶ τὸν ἀέρα τεταγμένη. διὸ καὶ τὴν Ἀμφιτρίτην καὶ τοὺς Τρίτωνας οὕτως ὠνόμασαν. οἱ δὲ Πυθαγόρειοι καὶ ἀριθμοὺς καὶ σχήματα θεῶν ἐκόσμησαν προσηγορίαις. τὸ μὲν γὰρ ἰσόπλευρον τρίγωνον ἐκάλουν Ἀθηνᾶν κορυφαγεννῆ καὶ τριτογένειαν , ὅτι τρισὶ καθέτοις ἀπὸ τῶν τριῶν γωνιῶν ἀγομέναις διαιρεῖται· τὸ δʼ ἓν Ἀπόλλωνα πλήθους ἀποφάσει καὶ διʼ ἁπλότητα τῆς μονάδος· ἔριν δὲ τὴν δυάδα καὶ τόλμαν· δίκην δὲ τὴν τριάδα, τοῦ γὰρ ἀδικεῖν καὶ ἀδικεῖσθαι κατʼ ἔλλειψιν καὶ ὑπερβολὴν ὄντος, ἰσότητι δίκαιον ἐν μέσῳ γέγονεν· ἡ δὲ καλουμένη τετρακτύς, τὰ ἓξ καὶ τριάκοντα, μέγιστος ἦν ὅρκος, ὡς τεθρύληται, καὶ κόσμος ὠνόμασται, τεσσάρων μὲν ἀρτίων τῶν πρώτων, τεσσάρων δὲ τῶν περισσῶν εἰς ταὐτὸ συντιθεμένων, ἀποτελούμενος.

76En saygın filozoflar cansız ve cisimsiz şeylerde bile ilahî olanın bir işaretini görünce hiçbir şeyi ihmal etmemek ve küçümsememek gerektiğini düşündülerse, hisseden, psykhēsi, hâlleri ve huyu olan tabiatlardaki özellikleri sanırım daha da çok benimsemek gerekir. Bunlara değil, bunlar aracılığıyla ilahî olana saygı göstermeli; onları tabiatın yaptığı daha berrak aynalar, her şeyi düzenleyen tanrının aleti ya da tekhnēsi saymalıyız. Genel olarak, bütün altını ve zümrütü bir araya yığsanız bile, cansız hiçbir şeyin canlıdan, hissetmeyen hiçbir şeyin hissedenden üstün olmadığını kabul etmeliyiz.

Çünkü ilahî olan renklerde, şekillerde ya da pürüzsüzlükte bulunmaz; yaşamdan pay almamış, pay almaya tabiatı elvermeyen şeyler ölülerden daha değersiz bir konumdadır. Yaşayan, gören, hareket ilkesini kendinde taşıyan, kendine uygun olanı yabancıdan ayırt eden tabiat ise güzelliğin bir akıntısını ve payını, Herakleitos'a göre evreni yöneten düşünen güçten çekip almıştır. Bu yüzden ilahî olan bu hayvanlarda, bronz ve taş eserlerde olduğundan daha kötü temsil edilmez; o eserler de aynı şekilde çürür ve solar, ama tabiatça her türlü histen ve anlayıştan yoksundur. Saygı gösterilen hayvanlar hakkında söylenenler içinde en çok bunları benimsiyorum.

76

εἴπερ οὖν οἱ δοκιμώτατοι τῶν φιλοσόφων οὐδʼ ἐν ἀψύχοις καὶ ἀσωμάτοις πράγμασιν αἴνιγμα τοῦ θείου κατιδόντες ἠξίουν ἀμελεῖν οὐδὲν οὐδʼ ἀτιμάζειν, ἔτι μᾶλλον οἴομαι τὰς ἐν αἰσθανομέναις καὶ ψυχὴν ἐχούσαις καὶ πάθος καὶ ἦθος φύσεσιν ἰδιότητας ἀγαπητέον οὖν, οὐ ταῦτα τιμῶντας, ἀλλὰ διὰ τούτων τὸ θεῖον, ὡς ἐναργεστέρων ἐσόπτρων καὶ φύσει γεγονότων, ὡς ὄργανον ἢ τέχνην ἀεὶ τοῦ πάντα κοσμοῦντος θεοῦ νομίζειν· καὶ ὅλως ἀξιοῦν γε μηδὲν ἄψυχον ἐμψύχου μηδʼ ἀναίσθητον αἰσθανομένου κρεῖττον εἶναι, μηδʼ ἂν τὸν σύμπαντά τις χρυσὸν ὁμοῦ καὶ σμάραγδον εἰς ταὐτὸ συμφορήσῃ. οὐκ ἐν χρόαις γὰρ οὐδʼ ἐν σχήμασιν οὐδʼ ἐν λειότησιν ἐγγίγνεται τὸ θεῖον, ἀλλʼ ἀτιμοτέραν ἔχει νεκρῶν μοῖραν, ὅσα μὴ μετέσχε, μηδὲ μετέχειν τοῦ ζῆν πέφυκεν. ἡ δὲ ζῶσα καὶ βλέπουσα καὶ κινήσεως ἀρχὴν ἐξ αὑτῆς ἔχουσα καὶ γνῶσιν οἰκείων καὶ ἀλλοτρίων φύσις κάλλους τʼ ἔσπακεν ἀπορροὴν καὶ μοῖραν ἐκ τοῦ φρονοῦντος, ὅτῳ κυβερνᾶται τὸ σύμπαν καθʼ Ἡράκλειτον. ὅθεν οὐ χεῖρον ἐν τούτοις εἰκάζεται τὸ θεῖον ἢ χαλκοῖς καὶ λιθίνοις δημιουργήμασιν, ἃ φθορὰς μὲν ὁμοίως δέχεται καὶ ἐπιχρώσεις, αἰσθήσεως δὲ πάσης φύσει καὶ συνέσεως ἐστέρηται. περὶ μὲν οὖν τῶν τιμωμένων ζῴων ταῦτα δοκιμάζω μάλιστα τῶν λεγομένων.

77İsis'in giysileri renk renktir, çünkü gücü her şey olan ve her şeyi kabul eden maddeyle ilgilidir: ışık ve karanlık, gündüz ve gece, ateş ve su, yaşam ve ölüm, başlangıç ve son. Osiris'inkinde ise gölge ve alaca yoktur, ışık gibi tek ve yalın bir renk vardır; çünkü ilke katışıksızdır, ilk ve düşünülür olan karışımsızdır. Bu yüzden onu bir kez giyip kaldırır, görünmez ve el değmemiş olarak saklarlar. İsis'in giysilerini ise sık sık kullanırlar, çünkü hissedilen ve elde bulunan şeyler kullanıldıkça, kâh şöyle kâh böyle değişerek, kendilerini defalarca açıp gösterirler. Düşünülür, saf ve yalın olanın kavranışı ise şimşek gibi psykhēyi aydınlatır ve ona ancak bir kez dokunup bakma imkânı verir. Bu yüzden Platon ve Aristoteles felsefenin bu bölümüne "seyir" (epoptikon) derler: Kanaat konusu olan, karışık ve türlü türlü şeyleri logosla aşanlar o ilk, yalın ve maddesiz olana sıçrar, çevresindeki saf hakikate şöyle bir dokununca felsefenin gayesine ermiş sayarlar.

77

στολαὶ δʼ αἱ μὲν Ἴσιδος ποικίλαι ταῖς βαφαῖς (περὶ γὰρ ὕλην ἡ δύναμις αὐτῆς πάντα γιγνομένην καὶ δεχομένην, φῶς σκότος, ἡμέραν νύκτα, πῦρ ὕδωρ, ζωὴν θάνατον, ἀρχὴν τελευτήν)· ἡ δʼ Ὀσίριδος οὐκ ἔχει σκιὰν οὐδὲ ποικιλμόν, ἀλλʼ ἓν ἁπλοῦν τὸ φωτοειδές· ἄκρατον γὰρ ἡ ἀρχὴ καὶ ἀμιγὲς τὸ πρῶτον καὶ νοητόν. ὅθεν ἅπαξ ταύτην ἀναλαβόντες ἀποτίθενται καὶ φυλάττουσιν ἀόρατον καὶ ἄψαυστον. ταῖς δʼ Ἰσιακαῖς χρῶνται πολλάκις· ἐν χρήσει γὰρ τὰ αἰσθητὰ καὶ πρόχειρα ὄντα πολλὰς ἀναπτύξεις καὶ θέας αὑτῶν ἄλλοτʼ ἄλλως ἀμειβομένων δίδωσιν. ἡ δὲ τοῦ νοητοῦ καὶ εἰλικρινοῦς καὶ ἁπλοῦ νόησις ὥσπερ ἀστραπὴ διαλάμψασα τῆς ψυχῆς ἅπαξ ποτὲ θιγεῖν καὶ προσιδεῖν παρέσχε. διὸ καὶ Πλάτων καὶ Ἀριστοτέλης ἐποπτικὸν τοῦτο τὸ μέρος τῆς φιλοσοφίας καλοῦσιν, ὡς οἱ τὰ δοξαστὰ καὶ μικτὰ καὶ παντοδαπὰ ταῦτα παραμειψάμενοι τῷ λόγῳ, πρὸς τὸ πρῶτον ἐκεῖνο καὶ ἁπλοῦν καὶ ἄυλον ἐξάλλονται, καὶ θιγόντες ἁπλῶς τῆς περὶ αὐτὸ καθαρᾶς ἀληθείας οἷον ἐντελῆ τέλος ἔχειν φιλοσοφίαν νομίζουσι.

78Bugünkü rahipler bir şeyi dinî sakınmayla, perdeleyerek ve çekingen bir dille ima ederler: Bu tanrının ölülere hükmedip krallık ettiğini, Yunanlıların Hades ve Pluton dediğinden başkası olmadığını. Bunun nasıl doğru olduğu bilinmeyince çoğunluğun kafası karışır; kutsal ve gerçekten dindarca sayılan Osiris'in yerde ve yer altında, ölmüş sayılanların bedenlerinin gizlendiği yerde yaşadığını sanırlar. Oysa o yerden en uzaktadır, lekesizdir, kirlenmemiştir, yok oluşa ve ölüme açık her ousiadan arınmıştır.

İnsan psykhēleri burada bedenlerle ve hâllerle kuşatılmışken tanrıdan pay alamaz; ancak felsefe yoluyla düşünceyle, silik bir rüyaya dokunur gibi ona dokunabilirler. Ama kurtulup biçimsiz, görünmez, hâllerden uzak ve saf olana geçtiklerinde bu tanrı onların kılavuzu ve kralı olur. Psykhēler ona bağlanır, insanlara anlatılamaz, söylenemez güzelliğini doymadan seyreder ve özlerler. Eski anlatı, İsis'in de bu güzelliğe âşık olduğunu, onu hep kovaladığını, onunla birleşerek burada oluştan pay alan her şeyi bütün güzel ve iyi şeylerle doldurduğunu gösterir. Tanrılara en yaraşır açıklama budur.

78

καὶ τοῦθʼ ὅπερ οἱ νῦν ἱερεῖς ἀφοσιούμενοι καὶ παρακαλυπτόμενοι μετʼ εὐλαβείας ὑποδηλοῦσιν, ὡς ὁ θεὸς οὗτος ἄρχει καὶ βασιλεύει τῶν τεθνηκότων οὐχ ἕτερος ὢν τοῦ καλουμένου παρʼ Ἕλλησιν ᾍδου καὶ Πλούτωνος, ἀγνοούμενον ὅπως ἀληθές ἐστι, διαταράττει τοὺς πολλοὺς ὑπονοοῦντας ἐν γῇ καὶ ὑπὸ γῆν τὸν ἱερὸν καὶ ὅσιον ὡς ἀληθῶς Ὄσιριν οἰκεῖν, ὅπου τὰ σώματα κρύπτεται τῶν τέλος ἔχειν δοκούντων. ὁ δʼ ἔστι μὲν αὐτὸς ἀπωτάτω τῆς γῆς ἄχραντος καὶ ἀμίαντος καὶ καθαρὸς οὐσίας ἁπάσης φθορὰν δεχομένης καὶ θάνατον. ἀνθρώπων δὲ ψυχαῖς ἐνταυθοῖ μὲν ὑπὸ σωμάτων καὶ παθῶν περιεχομέναις οὐκ ἔστι μετουσία τοῦ θεοῦ, πλὴν ὅσον ὀνείρατος ἀμαυροῦ θιγεῖν νοήσει διὰ φιλοσοφίας· ὅταν δʼ ἀπολυθεῖσαι μεταστῶσιν εἰς τὸ ἀειδὲς καὶ ἀόρατον καὶ ἀπαθὲς καὶ ἁγνόν, οὗτος αὐταῖς ἡγεμών ἐστι καὶ βασιλεὺς ὁ θεός, ὡς ἂν ἐξηρτημέναις ἀπʼ αὐτοῦ καὶ θεωμέναις ἀπλήστως καὶ ποθούσαις τὸ μὴ φατὸν μηδὲ ῥητὸν ἀνθρώποις κάλλος· οὗ τὴν Ἶσιν ὁ παλαιὸς ἀποφαίνει λόγος ἐρῶσαν ἀεὶ καὶ διώκουσαν καὶ συνοῦσαν ἀναπιμπλάναι τὰ ἐνταῦθα πάντων καλῶν καὶ ἀγαθῶν, ὅσα γενέσεως μετέσχηκε. ταῦτα μὲν οὖν οὕτως ἔχει τὸν μάλιστα θεοῖς πρέποντα λόγον.

79Söz verdiğim gibi her gün yakılan tütsülerden de söz edeceksem, önce şunu düşünmek gerekir: Bu adamlar sağlığa yönelik uygulamalara her zaman büyük önem verirler; özellikle ayinlerde, arınmalarda ve perhizlerde sağlık dinî kurallardan aşağı kalmaz. Çünkü içi kokuşmuş, hastalıklı beden ve psykhēlerle temiz, her bakımdan zararsız ve lekesiz olana hizmet etmeyi doğru bulmazlardı. Hava, en çok kullandığımız ve içinde yaşadığımız şey olduğu hâlde, hep aynı durumda ve karışımda değildir. Geceleyin yoğunlaşır, bedeni sıkar, psykhēyi de sisli ve ağırlaşmış gibi kederli ve düşünceli kılar. Bu yüzden kalkar kalkmaz reçine tütsülerler: Kokusu sert ve çarpıcı olduğundan havayı ayrıştırarak iyileştirir ve temizler, bedendeki doğal pneuma da sönmeye yüz tutmuşken yeniden canlanır.

Öğleyin Güneş'in yerden yoğun ve ağır bir buharı zorla çekip havaya karıştırdığını hissedince mür tütsülerler. Çünkü mürün ısısı, havada biriken bulanık, balçıklı şeyi çözer ve dağıtır. Hekimler de salgın hastalıklarda büyük ateşler yakmanın havayı incelterek yardımcı olduğunu düşünür. Selvi, ardıç ve çam gibi güzel kokulu odunlar yakılırsa hava daha da iyi incelir. Hekim Akron'un Atina'daki büyük vebada hastaların yanında ateş yakılmasını buyurarak ün kazandığı ve az kişiye yardım etmediği anlatılır. Aristoteles de güzel kokuların, çiçeklerin ve çayırların hoş esintilerinin haz kadar sağlığa da yaradığını söyler; çünkü tabiatça soğuk ve donuk olan beyni ısıları ve yumuşaklıklarıyla usulca çözerler. Mısırlılar müre bal diyor ve bu ad çevrilince en çok "saçmalığın dağıtılması" anlamına geliyorsa, bu da söylediğimiz sebebe bir ölçüde tanıklık eder.

79

εἰ δὲ καὶ περὶ τῶν θυμιωμένων ἡμέρας ἑκάστης εἰπεῖν, ὥσπερ ὑπεσχόμην, ἐκεῖνο ἂν διανοηθείη τις πρότερον, ὡς ἀεὶ μὲν οἱ ἄνδρες ἐν σπουδῇ μεγίστῃ τίθενται τὰ πρὸς ὑγίειαν ἐπιτηδεύματα, μάλιστα δʼ ἐν ταῖς ἱερουργίαις καὶ ταῖς ἁγνείαις καὶ διαίταις οὐχ ἧττον ἐστι τοῦ ὁσίου τὸ ὑγιεινόν. . οὐ γὰρ ᾤοντο καλῶς ἔχειν οὔτε σώμασιν οὔτε ψυχαῖς ὑπούλοις καὶ νοσώδεσι θεραπεύειν τὸ καθαρὸν καὶ ἀβλαβὲς πάντῃ καὶ ἀμίαντον. ἐπεὶ τοίνυν ὁ ἀήρ, ᾧ πλεῖστα χρώμεθα καὶ σύνεσμεν, οὐκ ἀεὶ τὴν αὐτὴν ἔχει διάθεσιν καὶ κρᾶσιν, ἀλλὰ νύκτωρ πυκνοῦται καὶ πιέζει τὸ σῶμα καὶ συνάγει τὴν ψυχὴν εἰς τὸ δύσθυμον καὶ πεφροντικὸς οἷον ἀχλυώδη γιγνομένην καὶ βαρεῖαν, ἀναστάντες εὐθὺς ἐπιθυμιῶσι ῥητίνην, θεραπεύοντες καὶ καθαίροντες τὸν ἀέρα τῇ διακρίσει καὶ τὸ σύμφυτον τῷ σώματι πνεῦμα μεμαρασμένον ἀναρριπίζοντες, ἐχούσης τι τῆς ὀσμῆς σφοδρὸν καὶ καταπληκτικόν. αὖθις δὲ μεσημβρίας αἰσθανόμενοι σφόδρα πολλὴν καὶ βαρεῖαν ἀναθυμίασιν ἀπὸ γῆς ἕλκοντα βίᾳ τὸν ἥλιον καὶ καταμιγνύοντα τῷ ἀέρι, τὴν σμύρναν ἐπιθυμιῶσι. διαλύει γὰρ ἡ θερμότης καὶ σκίδνησι τὸ συνιστάμενον ἐν τῷ περιέχοντι θολερὸν καὶ ἰλυῶδες. καὶ γὰρ οἱ ἰατροὶ πρὸς τὰ λοιμικὰ πάθη βοηθεῖν δοκοῦσι φλόγα πολλὴν ποιοῦντες ὡς λεπτύνουσαν τὸν ἀέρα· λεπτύνει δὲ βέλτιον, ἐὰν εὐώδη ξύλα κάωσιν, οἷα κυπαρίττου καὶ ἀρκεύθου καὶ πεύκης. Ἄκρωνα γοῦν τὸν ἰατρὸν ἐν Ἀθήναις ὑπὸ τὸν μέγαν λοιμὸν εὐδοκιμῆσαι λέγουσι, πῦρ κελεύοντα παρακάειν τοῖς νοσοῦσιν· ὤνησε γὰρ οὐκ ὀλίγους. Ἀριστοτέλης δέ φησι καὶ μύρων καὶ ἀνθέων καὶ λειμώνων εὐώδεις ἀποπνοίας οὐκ ἔλαττον ἔχειν τοῦ πρὸς ἡδονὴν τὸ πρὸς ὑγίειαν, ψυχρὸν ὄντα φύσει καὶ παγετώδη τὸν ἐγκέφαλον ἠρέμα τῇ θερμότητι καὶ λειότητι διαχεούσας. εἰ δὲ καὶ τὴν σμύρναν παρʼ Αἰγυπτίοις βὰλ καλοῦσιν, ἐξερμηνευθὲν δὲ τοῦτο μάλιστα φράζει τῆς ληρήσεως ἐκσκορπισμόν, ἔστιν ἣν καὶ τοῦτο μαρτυρίαν τῷ λόγῳ τῆς αἰτίας δίδωσιν.

80Kyphi on altı maddeden oluşan bir karışımdır: bal, şarap, kuru üzüm, kıbrıs otu, reçine, mür, aspalathos, seseli, damla sakızı, zift, hasır otu, kuzukulağı, büyük ve küçük denen iki tür ardıç, kakule ve kamış. Rastgele karıştırılmaz; koku yapımcıları bunları karıştırırken onlara kutsal yazılar okunur. Sayıya gelince, on altı karenin karesidir ve kare sayılar içinde çevresi alanına eşit olan tek sayıdır, ama bunun işe pek katkısı olmadığını söylemek gerekir.

Asıl sebep, bileşenlerin çoğunun güzel kokulu özellikler taşıması, tatlı bir soluk ve yararlı bir buhar yaymasıdır. Bu buharla hava değişir, beden de solukla yumuşak ve tatlı bir biçimde hareket ederek uykuya götüren bir karışıma girer. Kyphi, gün içindeki kederli ve gergin kaygıları, sarhoşluk vermeden, düğüm çözer gibi gevşetip çözer. Hayal kuran ve rüyaları kabul eden parçayı da ayna gibi parlatıp temizler; tıpkı Pythagoracıların uykudan önce çaldıkları lir sesleri gibi. Onlar psykhēnin hâllere kapılan ve logossuz yanını böyle büyüleyip iyileştirirlerdi. Çünkü kokular çoğu kez sönmekte olan hissi geri çağırır, çoğu kez de buharlar bedene yumuşakça yayılarak onu köreltir ve dindirir. Nitekim bazı hekimler, besinin buharı iç organların çevresinde usulca sürünüp dokunarak bir tür gıdıklanma yaratınca uykunun geldiğini söyler.

Kyphi'yi içecek ve karışım olarak da kullanırlar. İçilince iç organları temizlediği düşünülür, […] yumuşatıcı olarak gerekir. Bunların dışında reçine Güneş'in ürünüdür, mür de sıcakta bitkilerden damlar. Kyphi'nin bileşenlerinden bazıları ise daha çok geceyi sever, tıpkı soğuk rüzgârlarla, gölgelerle, çiğ ve nemle beslenen bitkiler gibi. Çünkü gündüzün ışığı tek ve yalındır; Pindaros da Güneş'in "ıssız esirin içinden" göründüğünü söyler. Gece havası ise birçok ışığın ve gücün karışımıdır, sanki her yıldızdan akan tohumlar tek bir yere toplanmıştır. Bu yüzden, yalın oldukları ve oluşlarını Güneş'ten aldıkları için birincileri gündüz, keyfiyetleri karışık ve türlü türlü olduğu için ikincileri gece başlarken tütsülemeleri yerindedir.

80

τὸ δὲ κῦφι μῖγμα μὲν ἑκκαίδεκα μερῶν συντιθεμένων ἐστί, μέλιτος καὶ οἴνου καὶ σταφίδος καὶ κυπείρου, ῥητίνης τε καὶ σμύρνης καὶ ἀσπαλάθου καὶ σεσέλεως, ἔτι δὲ σχίνου τε καὶ ἀσφάλτου καὶ θρύου καὶ λαπάθου, πρὸς δὲ τούτοις ἀρκευθίδων ἀμφοῖν (ὧν τὴν μὲν μείζονα τὴν δʼ ἐλάττονα καλοῦσι) καὶ καρδαμώμου καὶ καλάμου. συντίθενται δʼ οὐχ ὅπως ἔτυχεν, ἀλλὰ γραμμάτων ἱερῶν τοῖς μυρεψοῖς, ὅταν ταῦτα μιγνύωσιν, ἀναγιγνωσκομένων. τὸν δʼ ἀριθμόν, εἰ καὶ πάνυ δοκεῖ τετράγωνος ἀπὸ τετραγώνου καὶ μόνος ἔχων τῶν ἴσων ἰσάκις ἀριθμῶν τῷ χωρίῳ τὴν περίμετρον ἴσην ἀγαγέσθαι προσηκόντως ἐλάχιστα ῥητέον εἴς γε τοῦτο συνεργεῖν, ἀλλὰ τὰ πλεῖστα τῶν συλλαμβανομένων ἀρωματικὰς ἔχοντα δυνάμεις γλυκὺ πνεῦμα καὶ χρηστὴν μεθίησιν ἀναθυμίασιν, ὑφʼ ἧς ὃ τʼ ἀὴρ τρεπόμενος καὶ τὸ σῶμα διὰ τῆς πνοῆς κινούμενον λείως καὶ προσηνῶς ὑπνοῖ τε καὶ κρᾶσιν ἐπαγωγὸν ἴσχει καὶ τὰ λυπηρὰ καὶ σύντονα τῶν μεθημερινῶν φροντίδων ἄνευ μέθης οἷον ἅμματα χαλᾷ καὶ διαλύει· καὶ τὸ φανταστικὸν καὶ δεκτικὸν ὀνείρων μόριον ὥσπερ κάτοπτρον ἀπολεαίνει καὶ ποιεῖ καθαρώτερον οὐδὲν ἧττον ἢ τὰ κρούματα τῆς λύρας, οἷς ἐχρῶντο πρὸ τῶν ὕπνων οἱ Πυθαγόρειοι, τὸ ἐμπαθὲς καὶ ἄλογον τῆς ψυχῆς ἐξεπᾴδοντες οὕτω καὶ θεραπεύοντες. τὰ γὰρ ὀσφραντὰ πολλάκις μὲν τὴν αἴσθησιν ἀπολείπουσαν ἀνακαλεῖται, πολλάκις δὲ πάλιν ἀμβλύνει καὶ κατηρεμίζει διαχεομένων ἐν τῷ σώματι τῶν ἀναδομάτων ὑπὸ λειότητος· ὥσπερ ἔνιοι τῶν ἰατρῶν τὸν ὕπνον ἐγγίγνεσθαι λέγουσιν, ὅταν ἡ τῆς τροφῆς ἀναθυμίασις οἷον ἕρπουσα λείως περὶ τὰ σπλάγχνα καὶ ψηλαφῶσα ποιῇ τινα γαργαλισμόν. τῷ δὲ κῦφι χρῶνται καὶ πώματι καὶ κράματι· πινόμενον γὰρ δοκεῖ τὰ ἐντὸς καθαίρειν, […] χρὴ μαλακτικόν. ἄνευ δὲ τούτων ῥητίνη μέν ἐστιν ἔργον ἡλίου καὶ σμύρνα πρὸς τὴν εἵλην τῶν φυτῶν ἐκδακρυόντων. τῶν δὲ τὸ κῦφι συντιθέντων ἔστιν ἃ νυκτὶ χαίρει μᾶλλον, ὥσπερ ὅσα πνεύμασι ψυχροῖς καὶ σκιαῖς καὶ δρόσοις καὶ ὑγρότησι τρέφεσθαι πέφυκεν. ἐπεὶ τὸ τῆς ἡμέρας φῶς ἓν μέν ἐστι καὶ ἁπλοῦν καὶ τὸν ἥλιον ὁ Πίνδαρος ὁρᾶσθαί φησιν ἐρήμας διʼ αἰθέρος· ὁ δὲ νυκτερινὸς ἀὴρ κρᾶμα καὶ σύμμιγμα πολλῶν γέγονε φώτων καὶ δυνάμεων, οἷον σπερμάτων εἰς ἓν ἀπὸ παντὸς ἄστρου καταρρεόντων. εἰκότως οὖν ἐκεῖνα μὲν ὡς ἁπλᾶ καὶ ἀφʼ ἡλίου τὴν γένεσιν ἔχοντα διʼ ἡμέρας, ταῦτα δʼ ὡς μικτὰ καὶ παντοδαπὰ ταῖς ποιότησιν ἀρχομένης νυκτὸς ἐπιθυμιῶσι.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…