XXVIII. Kitap: İtidal ile Ölçüsüzlük, Kendine Hâkim Olma ile Nefsine Hâkim Olamamayla İlgili Problemler
949a_31. Problem
Ölçüsüz yaşamaya alışmış bazı kimseler ölçülü bir düzenle yaşamaya başlayınca neden hastalanır? Mesela tiran Dionysios, kuşatma sırasında kısa bir süre içmeyi bırakınca hemen veremlenmiş, yeniden sarhoşluğa dönünceye kadar da öyle kalmıştı. Alışkanlık herkes için büyük bir şey olduğu için mi? Çünkü artık tabiat haline gelir. Bir balık havada ya da bir insan suda kalmaya devam ederse nasıl kötü olursa, alışkanlıklarını değiştirenler de öyle zor durumda kalır; alıştıkları şeylere geri dönmek de onlar için, tabiî hâllerine dönmek gibi bir kurtuluş olur. Ayrıca kendilerine özgü bol yiyecekle beslenmeye alışmış oldukları için erimeye yüz tutarlar; alıştıkları yiyeceği alamayınca hiç yiyecek almamış gibi olurlar. Dahası, artıklar çok yiyecekle karışınca kaybolur; yalnız kalınca ise yüzeye çıkar ve gözlere ya da akciğere gider; yiyecek alınınca ona karışıp sulanır ve zararsız hale gelir. Ölçüsüz yaşayanlar alışık oldukları hayatı bir süre bırakınca, artıkları daha çok olur; çünkü önceki hayatlarından kalma, yerine oturmamış çok madde vardır içlerinde; bu madde doğuştan gelen sıcaklıkla eriyince, bol karın erimesi gibi, kuvvetli akıntılar olur.
Διὰ τί ἔνιοι κάμνουσιν, ὅταν ἐθισθέντες ἀκολάστως ζῆν μὴ ἀκολάστως διαιτῶνται. οἷον Διονύσιος ὁ τύραννος, ἐπεὶ ἐν τῇ πολιορκίᾳ ἐπαύσατο πίνων ὀλίγον τινὰ χρόνον, εὐθὺς ἐφθισίασεν, ἕως πάλιν εἰς τὴν μέθην μετέβαλεν. ἢ μέγα μέν τι καὶ τὸ ἔθος ἐστὶν ἑκάστοις· φύσις γὰρ ἤδη γίνεται. καθάπερ ἂν ἰχθὺς ἐν ἀέρι ἢ ἄνθρωπος ἐν ὕδατι διατελῶν φαύλως ἂν ἴσχοι, οὕτω καὶ οἱ τὰ ἔθη μεταβάλλοντες χαλεπῶς ἀπαλλάττουσιν, καὶ τὸ πάλιν εἰς τὰ εἰωθότα ἐλθεῖν σωτηρία γίνεται αὐτοῖς ὥσπερ εἰς φύσεως κατάστασιν. ἔτι δὲ καὶ συντηκτικοὶ γίνονται, εἰωθότες τροφῇ χρῆσθαι δαψιλεῖ τῇ ἰδίᾳ· μὴ λαμβάνοντες γὰρ τὴν εἰωθυῖαν ὥσπερ ὅλως μὴ λαμβάνοντες διατίθενται. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὰ περιττώματα τροφῇ μεμιγμένα πολλῇ ἀφανίζεται, αὐτὰ δὲ ἐπιπολάζει μόνα ὄντα, καὶ φέρεται εἰς ὄμματα ἢ πνεύμονα· προσενεγκαμένοις δὲ τροφὴν κατακεραννύμενα ὑδαρῆ
γίνεται καὶ ἀβλαβῆ. γίνεται δὲ τοῖς ἀκολάστως ζῶσιν πλείω τὰ περιττώματα ἄχρι τινὸς λήξασι τοῦ εἰωθότος βίου, διὰ τὸ πολλὴν ἀκαταχώριστον ἐν αὐτοῖς ὕλην ὑπάρχειν ἐκ τοῦ προτέρου βίου, ἧς τηκομένης ὑπὸ τοῦ συμφύτου θερμοῦ, καθάπερ χιόνος πολλῆς, ῥεύματα ἁδρὰ συμβαίνει γίνεσθαι.
949b_22. Problem
Neden yalnız iki his bakımından, yani dokunma ve tatma bakımından birine nefsine hâkim olamayan deriz? Bunlardan doğan hazlar hem bizde hem öteki hayvanlarda bulunduğu için mi? Ortak oldukları için en değersiz hazlardır, bu yüzden en çok, hatta yalnız onlar ayıplanır. Bunlara yenik düşeni de ayıplarız; ona nefsine hâkim olamayan ve ölçüsüz deriz, çünkü en kötü hazlara yenik düşmüştür.
Διὰ τί κατὰ δύο μόνας αἰσθήσεις ἀκρατεῖς λέγομεν, οἷον ἁφὴν καὶ γεῦσιν; ἢ διὰ τὰς ἀπὸ τούτων γινομένας ἡδονὰς ἡμῖν καὶ τοῖς ἄλλοις ζῴοις; ἅτε οὖν κοιναὶ οὖσαι ἀτιμόταταί εἰσι, διὸ καὶ μάλιστα ἢ μόναι ἐπονείδιστοί εἰσιν. ὥστε τὸν ὑπὸ τούτων ἡττώμενον ψέγομεν καὶ ἀκρατῆ καὶ ἀκόλαστον εἶναι φαμέν, διὰ τὸ ὑπὸ τῶν χειρίστων ἡδονῶν ἡττᾶσθαι.
949b_33. Problem
Akrasia öfke konusunda da olduğu halde, neden yalnız arzular bakımından birine nefsine hâkim olamayan denir? Nefsine hâkim olamayan, logosa aykırı bir şey yapan kişi, akrasia da logosa aykırı bir sürükleniş olduğu; arzular ise genel olarak logosa aykırı, öfkeler ise logosla birlikte olduğu için mi? Bu, logos öfkelenmeyi buyurduğu için değil, uğranılan hakareti ya da suçlamayı gösterdiği içindir.
Διὰ τί ἀκρατεῖς λέγονται κατὰ τὰς ἐπιθυμίας μόνον, οὔσης τῆς ἀκρασίας καὶ περὶ τὴν ὀργήν; ἢ ὅτι ἀκρατὴς μέν ἐστιν ὁ παρὰ τὸν λόγον τι πράττων καὶ ἀκρασία ἡ παρὰ τὸν λόγον ἀγωγή, εἰσὶ δὲ αἱ μὲν ἐπιθυμίαι ὡς ἐπίπαν εἰπεῖν παρὰ τὸν λόγον, αἱ δὲ ὀργαὶ μετὰ λόγου, οὐχ ὡς κελεύσαντος τοῦ λόγου, ἀλλ’ ὡς δηλώσαντος τὸν προπηλακισμὸν ἢ τὴν αἰτίαν.
949b_44. Problem
Kendine hâkim olmayı ve itidali neden en çok gençlerde ve zenginlerde, adaleti ise yoksullarda ararız? İnsan en çok ihtiyaç duyduğu şeyden uzak durursa, zıt durumdakilerden daha çok hayranlık uyandırdığı için mi? Yoksulun ihtiyacı bolluktur, genç ve zenginin ihtiyacı ise zevk.
Διὰ τί τὴν μὲν ἐγκράτειαν καὶ σωφροσύνην ἐπὶ τῶν νέων καὶ πλουσίων μάλιστα ἐξετάζομεν, τὴν δὲ δικαιοσύνην ἐπὶ τῶν πενήτων; ἢ ὅτι οὗ μάλιστα δεῖταί τις, εἰ τούτου ἀπέχεται, μᾶλλον θαυμάζοιτ’ ἂν ἢ τῶν ἐναντίων; ὁ μὲν οὖν πένης εὐπορίας δεῖται, ὁ δὲ νέος καὶ πλούσιος ἀπολαύσεως.
949b_55. Problem
İnsanlar susuzluğa neden açlıktan daha az dayanır? Daha acı verici olduğu için mi? Daha acı verici olduğunun işareti, susamışken içmenin acıkmışken yemekten daha hoş olmasıdır; hazzın zıddı da daha acı vericidir. Yoksa bizi yaşatan sıcaklık nemli besine kuru besinden daha çok ihtiyaç duyduğu için mi? Yoksa susuzluk iki şeye, içeceğe ve besine duyulan arzu, açlık ise yalnız bir şeye, besine duyulan arzu olduğu için mi?
Διὰ τί ἧττον ἀνέχονται διψῶντες ἢ πεινῶντες; πότερον ὅτι λυπηρότερον; σημεῖον δὲ τοῦ λυπηροτέρου, ὅτι ἥδιον τὸ διψῶντα πιεῖν ἢ πεινῶντα φαγεῖν. τὸ δὲ ἐναντίον τῷ ἡδεῖ λυπηρότερον. ἢ διότι μᾶλλον δεῖται τὸ θερμὸν τοῦ ὑγροῦ ἢ τὸ ξηρὸν ᾧ ζῶμεν; ἢ ὅτι δυοῖν ἡ δίψα ἐπιθυμία, ποτοῦ καὶ τροφῆς, ἡ δὲ πεῖνα ἑνὸς μόνον, τροφῆς;
949b_66. Problem
Susuzluğa neden açlıktan daha az katlanırız? Daha çok acı çektiğimiz için mi? Acının daha büyük olduğunun işareti, giderilince duyulan hazzın daha şiddetli olmasıdır. Sonra susayan iki şeyden, besinden ve serinlemekten yoksundur (içecek ikisini de verir), aç olan ise yalnız birinden.
Διὰ τί ἧττον καρτεροῦμεν διψῶντες ἢ πεινῶντες; ἢ διότι λυπούμεθα μᾶλλον; σημεῖον δὲ τῆς λύπης ἡ ἡδονὴ σφοδροτέρα. εἶτα ὁ μὲν διψῶν δυοῖν ἐνδεής, τροφῆς καὶ καταψύξεως (ἄμφω γὰρ ἔχει τὸ ποτόν), ὁ δὲ πεινῶν θατέρου μόνον.
949b_77. Problem
Dokunma ya da tatma hazzında, hangisinde aşırıya kaçarlarsa kaçsınlar, insanlara neden nefsine hâkim olamayan denir? Cinsel ilişkide de yiyecek zevklerinde de ölçüsüz olanlar vardır. Yiyecekte bazı şeylerin hazzı dilde, bazılarınınki gırtlakta duyulur; Philoksenos'un turna boğazı için dua etmesi de bundandır. Görme ve işitmede aşırıya kaçanlara ise artık böyle denmez. Bu iki duyudan doğan hazlar bizimle öteki hayvanlar arasında ortak olduğu için mi? Ortak oldukları için en değersiz hazlardır ve en çok, hatta yalnız onlar ayıplanır; bu yüzden onlara yenik düşeni ayıplar, ona nefsine hâkim olamayan ve ölçüsüz deriz, çünkü en kötü hazlara yenik düşmüştür. Beş his olduğu halde öteki hayvanlar yalnız söylenen ikisinden haz alır; ötekilerden ya hiç haz almazlar ya da bunu ancak araz olarak yaşarlar. Gören ya da koku alan hayvan, bundan yararlanacağı için sevinir; doyunca bunlar ona hoş gelmez, tıpkı bize de doyasıya yedikten sonra tuzlu balığın kokusunun hoş gelmemesi gibi. Yoksunken ise hoş gelir. Gülün kokusu ise her zaman hoştur.
Διὰ τί οἱ κατὰ τὴν τῆς ἁφῆς ἢ γεύσεως ἡδονήν, οὗ ἂν ὑπερβάλλωσιν, ἀκρατεῖς λέγονται; οἵ τε γὰρ περὶ τὰ
ἀφροδίσια ἀκόλαστοι, οἵ τε περὶ τὰς τῆς τροφῆς ἀπολαύσεις. τῶν δὲ κατὰ τὴν τροφὴν ἀπ’ ἐνίων μὲν ἐν τῇ γλώττῃ τὸ ἡδύ, ἀπ’ ἐνίων δὲ ἐν τῷ λάρυγγι, διὸ καὶ Φιλόξενος γεράνου φάρυγγα εὔχετο ἔχειν. οἱ δὲ κατὰ τὴν ὄψιν καὶ τὴν ἀκοὴν οὐκέτι. ἢ διὰ τὸ τὰς ἀπὸ τούτων γινομένας ἡδονὰς κοινὰς εἶναι ἡμῖν καὶ τοῖς ἄλλοις ζῴοις; ἅτε οὖν οὖσαι κοιναὶ ἀτιμόταταί εἰσι καὶ μάλιστα ἢ μόναι ἐπονείδιστοι, ὥστε τὸν ὑπὸ τούτων ἡττώμενον ψέγομεν καὶ ἀκρατῆ καὶ ἀκόλαστον λέγομεν διὰ τὸ ὑπὸ τῶν χειρίστων ἡδονῶν ἡττᾶσθαι. οὐσῶν δὲ τῶν αἰσθήσεων πέντε, τά τε ἄλλα ζῷα ἀπὸ δύο μόνων τῶν προειρημένων ἥδεται, κατὰ δὲ τὰς ἄλλας ἢ ὅλως οὐχ ἥδεται ἢ κατὰ συμβεβηκὸς τοῦτο πάσχει. ὁρῶν μὲν γὰρ ὁ ὁρῶν ἢ ὀσφραινόμενος χαίρει ὅτι ἀπολαύει· καὶ ὅταν πληρωθῇ, οὐδὲ τὰ τοιαῦτα ἡδέα αὐτῷ, ὥσπερ οὐδὲ ἡμῖν ἡ τοῦ ταρίχου ὀδμή, ὅταν ἄδην ἔχωμεν τοῦ φαγεῖν. ὅταν δὲ ἐνδεεῖς ὦμεν, ἡδέα. ἡ δὲ τοῦ ῥόδου ἀεὶ ἡδεῖα.
950a_28. Problem
İnsanlar tanıdıklarının yanındayken gülmelerini neden daha az tutabilir? Bir şey iyice coşmuşken kolay harekete geçtiği için mi? Dostluk ortamı da gülünç bir şey söylemeyi kolaylaştırır, böylece insanı harekete geçirir.
Διὰ τί ἧττον κατέχουσι τὸν γέλωτα παρόντων τῶν γνωρίμων; ἢ ὅταν σφόδρα ἐξηρμένον ᾖ τι, εὐκίνητόν ἐστιν; ἡ δ’ εὔνοια εἰπεῖν μᾶλλον γελοῖον, ὥστε κινεῖ.