XXIX. Kitap: Adalet ve Adaletsizlikle İlgili Problemler
950a_31. Problem
Daha büyük bir iyiliğe zarar vermek daha büyük bir haksızlık olduğu ve onur maldan daha büyük bir iyilik olduğu halde, neden mal konusundaki haksızlık daha büyük görünür ve en çok mal konusunda haksızlık edenler adaletsiz sayılır? İnsanlar malı onura tercih ettiği, mal herkes için en ortak şey olduğu, onur ise az kişiye nasip olduğu ve ondan nadiren yararlanıldığı için mi?
Διὰ τί μείζονος ὄντος ἀδικήματος, ἐάν τις βλάπτῃ εἰς τὸ μεῖζον ἀγαθόν, τῆς δὲ τιμῆς οὔσης μείζονος ἀγαθοῦ, ἡ τῶν χρημάτων ἀδικία μᾶλλον δοκεῖ, καὶ οἱ ἄδικοι μᾶλλον εἶναι δοκοῦσι περὶ τὰ χρήματα; ἢ διότι αἱροῦνται τὰ χρήματα μᾶλλον τῆς τιμῆς, καὶ πᾶσίν ἐστι κοινότατον, ἡ δὲ τιμὴ ὀλίγοις, καὶ ὀλιγάκις συμβαίνει ἡ χρῆσις αὐτῆς.
950a_42. Problem
Emaneti inkâr etmek neden borcu ödememekten daha kötüdür? Bir dosta haksızlık etmek utanç verici olduğu için mi? Emaneti inkâr eden bir dosta haksızlık eder; çünkü kimse güvenmediği birine emanet bırakmaz. Borç veren ise dost değildir; dost olsaydı borç vermez, armağan ederdi. Yoksa haksızlık daha büyük olduğu için mi? Emaneti inkâr eden zarar vermekle kalmaz, güveni de çiğner; başka bir şey olmasa bile, güven yüzünden haksızlıktan uzak durmak gerekir. Ayrıca iyiliğe eşit karşılık vermemek kötüdür: biri dosta verir gibi vermiştir, öteki ise düşmandan alır gibi el koymuştur; borç veren ise dost olarak vermemiştir. Bir de birinde vermek saklatmak ve geri almak içindir, ötekinde ise kazanç için de; kazanç peşindeyken kaybedince daha az öfkeleniriz, balıkçıların yemlerini kaybetmesi gibi; çünkü tehlike baştan bellidir. Ayrıca çoğunlukla emanet bırakanlar başlarına iş açılmak istenenler ve talihsizlerdir, borç verenler ise varlıklılardır; talihsize haksızlık etmek de talihliye haksızlık etmekten daha kötüdür.
Διὰ τί παρακαταθήκην δεινότερον ἀποστερεῖν ἢ δάνειον; ἢ ὅτι αἰσχρὸν ἀδικεῖν φίλον. ὁ μὲν οὖν τὴν παρακαταθήκην ἀποστερῶν φίλον ἀδικεῖ· οὐδεὶς γὰρ παρακατατίθεται μὴ πιστεύων. οὗ δὲ τὸ χρέος, οὐ φίλος· οὐ γὰρ δανείζει, ἐὰν ᾖ φίλος, ἀλλὰ δίδωσιν. ἢ ὅτι μεῖζον τὸ ἀδίκημα· πρὸς γὰρ τῇ ζημίᾳ καὶ τὴν πίστιν παραβαίνει, δι’ ἥν, εἰ καὶ μηδὲν ἕτερον. δεῖ ἀπέχεσθαι τοῦ ἀδικεῖν. ἔτι τὸ μὴ τοῖς ἴσοις ἀμύνεσθαι φαῦλον· ὁ μὲν οὖν ἔδωκεν ὡς φίλῳ, ὁ δὲ ἀπεστέρησεν ὡς ἐχθρόν· ὁ δὲ δανείζων οὐχ ὡς φίλος ἔδωκεν. ἔτι τῶν μὲν ἡ δόσις φυλακῆς καὶ ἀποδόσεως χάριν, τῶν δὲ καὶ ὠφελείας· ἧττον δὲ ἀγανακτοῦμεν ἀποβάλλοντες, εἰ κέρδος θήρεύομεν,
οἷον οἱ ἁλιεῖς τὰ δελέατα· προφανὴς γὰρ ὁ κίνδυνος. ἔτι παρακατατίθενται μὲν ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ οἱ ἐπιβουλευόμενοι καὶ ἀτυχοῦντες, δανείζουσι δὲ οἱ εὐποροῦντες· δεινότερον δέ ἐστι τὸν ἀτυχοῦντα ἢ τὸν εὐτυχοῦντα ἀδικεῖν.
950b_23. Problem
Bazı mahkemelerde yargıçlar neden vasiyetnamelerden çok akrabalığa göre oy verir? Akrabalık hakkında yalan söylenemediği, ancak olan gösterilebildiği, vasiyetnamelerin ise pek çoğunun sahte olduğu daha önce ortaya çıktığı için mi?
Διὰ τί ἐνίοις δικαστηρίοις τοῖς γένεσι μᾶλλον ἢ ταῖς διαθήκαις ψηφιοῦνται; ἢ ὅτι γένους μὲν οὐκ ἔστι καταψεύσασθαι, ἀλλὰ τὸ ὂν ἀποφαίνειν· διαθῆκαι δὲ πολλαὶ ψευδεῖς ἤδη ἐξηλέγχθησαν οὖσαι.
950b_34. Problem
Yoksulluk neden kötü insanlardan çok iyi insanların yanında bulunur? Herkesçe nefret edilip kovulduğu için, en çok onların yanında kurtuluş bulup kalabileceğini sanarak dürüst insanlara sığındığından mı? Kötülerin yanına gitse, onlar aynı durumda kalmaz, ya çalar ya yağmalarlar; bunlar olunca da yoksulluk artık onların yanında kalamaz. Yoksa insanlardan en iyi dürüstlerin ona iyi davranacağını ve onlardan en az hakaret göreceğini düşündüğü için mi? İnsanlar mallarını emanet olarak dürüstlere bıraktığı gibi, yoksulluk da kendi hakkında öyle düzen kurar. Yoksa dişi olduğu için daha çaresizdir de dürüstlere muhtaç olduğu için mi? Yoksa kendisi bir kötülük olduğundan kötünün yanına gitmeyeceği için mi? Kötüyü seçseydi, büsbütün çaresiz bir dert olurdu.
Διὰ τί ἡ πενία παρὰ τοῖς χρηστοῖς τῶν ἀνθρώπων μᾶλλον ἢ παρὰ τοῖς φαύλοις ἐστίν; ἢ διὰ τὸ ὑπὸ πάντων μισεῖσθαι καὶ ἐξελαύνεσθαι πρὸς τοὺς ἐπιεικεῖς καταφεύγει, οἰομένη μάλιστα παρὰ τούτοις σωτηρίας τυχεῖν καὶ διαμεῖναι· εἰ δὲ πρὸς πονηροὺς ἔλθοι, οὐκ ἂν διαμεῖναι ἐν τῇ αὐτῇ δυνάμει αὐτούς, ἀλλ’ ἢ κλέπτειν ἢ ληΐζεσθαι, ὧν γινομένων οὐκ ἂν ἔτι εἶναι αὐτὴν παρ’ αὐτοῖς. ἢ ὅτι τοὺς ἐπιεικεῖς οἴεται τῶν ἀνθρώπων ἄριστα ἂν αὐτῇ χρῆσθαι, καὶ ἥκιστα ἂν ὑβρισθῆναι ὑπ’ αὐτῶν. καθάπερ οὖν τὰς τῶν χρημάτων παρακαταθήκας πρὸς τοὺς ἐπιεικεῖς τιθέμενα, οὕτω καὶ αὐτὴ ὑπὲρ αὐτῆς διατάττεται. ἢ ὅτι θήλεια οὖσα ἀπορωτέρα ἐστίν, ὥστε τῶν ἐπιεικῶν δεῖται. ἢ ὅτι αὐτὴ κακὸν οὖσα πρὸς τὸ κακὸν οὐκ ἂν ἔλθοι. εἰ γὰρ τὸ κακὸν ἕλοιτο, παντάπασιν ἂν δυσίατον εἴη.
950b_45. Problem
Haksızlıklar neden sözlerde ve başka şeylerde aynı biçimde büyümez? Mesela küçük bir şeyi ağzından kaçıran söylenmemesi gereken sırrı da söylemez; ama bir kişiye ihanet eden şehre de ihanet eder, tıpkı bir obolos çalanın bir talant da çalması gibi. Bazı haksızlıklar daha büyük bir haksızlık eğiliminden doğdukları halde güçsüzlük yüzünden daha küçük kaldığı için mi?
Διὰ τί οὐχ ὁμοίως αἱ ἀδικίαι μείζους περὶ τὰ ῥήματα καὶ τὰ ἄλλα, οἷον ὁ μικρὸν εἰπὼν οὐκ ἂν καὶ τὸ ἀπόρρητον εἴποι, ἀλλ’ ὁ ἕνα προδοὺς καὶ πόλιν, ὥσπερ ὁ ὀβολὸν ἀποστερήσας καὶ τάλαντον; ἢ ὅτι ἀπὸ μείζονος ἀδικίας ἔνια ἐλάττω ἐστὶ δι’ ἀδυναμίαν.
950b_56. Problem
Küçük bir emaneti inkâr etmek neden çok borç alıp ödememekten daha utanç vericidir? Emaneti inkâr eden, kendisini dürüst sanan kişiyi aldattığı için mi? Yoksa bunu yapan ötekini de yapacağı için mi?
Διὰ τί παρακαταθήκην αἰσχρὸν ἀποστερῆσαι μικρὰν ἢ πολὺ δανεισάμενον; ἢ ὅτι ὁ τὴν παρακαταθήκην ἀποστερῶν τὸν ὑπολαβόντα εἶναι αὐτὸν ἐπιεικῆ ἐξαπατᾶται; ἢ ὅτι ὁ τοῦτο κἂν ἐκεῖνο ποιήσειεν;
950b_67. Problem
İnsan, terbiyeden en çok pay alan hayvan olduğu halde, neden bütün hayvanların en adaletsizidir? En çok akıl yürütme gücüne sahip olduğu için mi? Bu yüzden hazları ve saadeti en çok o aramıştır; bunlar ise adaletsizlik olmadan olmaz.
Διὰ τί ἄνθρωπος μάλιστα παιδείας μετέχων ζῴων ἀπάντων ἀδικώτατόν ἐστιν; ἢ ὅτι πλείστου λογισμοῦ κεκοινώνηκεν; μάλιστα οὖν τὰς ἡδονὰς καὶ τὴν εὐδαιμονίαν ἐξήτακεν· ταῦτα δ’ ἄνευ ἀδικίας οὐκ ἔστιν.
950b_78. Problem
Zenginlik neden çoğunlukla dürüstlerden çok kötülerin yanında bulunur? Zihni kör olduğu için en iyiyi ayırt edip seçemediğinden mi?
Διὰ τί ὁ πλοῦτος ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ παρὰ τοῖς φαύλοις μᾶλλον ἢ τοῖς ἐπιεικέσιν ἐστίν; ἢ διότι τυφλὸς ὢν τὴν διάνοιαν οὐ δύναται κρίνειν οὐδὲ αἱρεῖσθαι τὸ βέλτιστον;
951a9. Problem
Ölülere yardım etmek neden yaşayanlara yardım etmekten daha adil sayılır? Yaşayanlar kendi başlarının çaresine bakabildiği, ölü ise artık bakamadığı için mi?
Διὰ τί δικαιότερον εἶναι νενόμισται τοῖς τετελευτηκόσιν ἢ τοῖς ζῶσιν ἐπαμύνειν; ἢ ὅτι οἱ μὲν ζῶντες δύναιντ’ ἂν ἑαυτοῖς ἐπαρκέσαι, ὁ δὲ τετελευτηκὼς οὐκέτι;
951a_210. Problem
Sağlıklı biriyle birlikte olan neden hiç daha sağlıklı olmaz, güçlü ya da güzel birinin yanında da melekeleri bakımından hiç ilerlemez de adil, itidalli ve iyi birinin yanında ilerler? Ötekiler taklit edilemediği, bunlar ise psykhē ile taklit edilebildiği için mi? İyi insan psykhēsiyle iyidir, sağlıklı insan ise bedeniyle sağlıklıdır. İyi biriyle birlikte olan, doğru şeylere sevinmeye ve doğru şeylere acı duymaya alışır. Sağlıklıyla birlikte olan için ise böyle değildir; çünkü sağlıklı olmak bazı şeylere sevinip sevinmemekte değildir; bunların hiçbiri sağlık getirmez.
Διὰ τί ὑγιαίνοντι μὲν ὁ συνὼν οὐδὲν ὑγιέστερος γίνεται, οὐδὲ ἰσχυρῷ ἢ καλῷ εἰς τὰς ἕξεις ἐπιδίδωσιν οὐθέν, δικαίῳ δὲ καὶ σώφρονι καὶ ἀγαθῷ; ἢ διότι τὰ μὲν ἀμίμητα, τὰ δὲ μιμητὰ τῇ ψυχῇ; ἀγαθὸς δὲ τῇ ψυχῇ ὑγιὴς δὲ τῷ σώματι· ἐθίζεται οὖν χαίρειν ὀρθῶς καὶ λυπεῖσθαι. ὁ δὲ ὑγιεῖ συνὼν οὐκέτι· οὐ γὰρ ἐν τῷ τισὶ χαίρειν ἢ μὴ ὁ ὑγιής· οὐθὲν γὰρ τούτων ποιεῖ ὑγίειαν.
951a_311. Problem
Bir kadını öldürmek neden bir erkeği öldürmekten daha kötüdür? Oysa erkek tabiatça dişiden üstündür. Kadın daha zayıf olduğu, böylece daha az haksızlık ettiği için mi? Yoksa çok daha zayıf birine karşı güç göstermek mertliğe sığmadığı için mi?
Διὰ τί δεινότερον γυναῖκα ἀποκτεῖναι ἢ ἄνδρα; καίτοι βέλτιον τὸ ἄρρεν τοῦ θήλεος φύσει. ἢ διότι ἀσθενέστερον, ὥστε ἐλάττω ἀδικεῖ. ἢ ὅτι οὐ νεανικὸν τὸ ἰσχυρίζεσθαι πρὸς τὸ πολὺ ἧττον;
951a_412. Problem
Mahkemede sanığa neden sağ taraftaki yer verilir? Dengeyi kurmak istedikleri için mi? Davacı üstün durumda olduğundan yeri sanığa verirler. Sonra sanıklar çoğunlukla gözaltında tutulur; sanık sağdaki yerdeyse gözetim de sağdan yapılır.
Διὰ τί ποτε τῷ φεύγοντι ἐν τῷ δικαστηρίῳ τὴν δεξιὰν στάσιν διδόασιν; ἢ ὅτι ἐπανισοῦν βούλονται; πλεονεκτοῦντος οὖν τοῦ διώκοντος τὴν στάσιν τῷ φεύγοντι διδόασιν. εἶθ’ ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ οἱ φεύγοντες παραφυλάττονται· ἐπὶ δεξιὰ δὲ ἡ φυλακὴ γίνεται, ἐὰν ὁ φεύγων ἔχῃ τὴν ἐν δεξιᾷ στάσιν.
951a_513. Problem
Oylar sanık ve davacı için eşit çıkınca neden sanık kazanır? Sanık neye karşı savunma yapması gerektiğini ancak duruşmada duyduğu ve tanıklarını, işe yarayacaklarsa, ancak suçlamalara göre getirebildiği için mi? Haksızlık etmediğini göstermek için hangi tanıkları ya da hangi başka kanıtı hazırlaması gerektiğini önceden kestirmek kolay değildir. Davacı ise davayı açmadan önce de işi istediği gibi kurabilir, dava açtıktan sonra da inandırıcı bulduğu ne varsa uydurup sanığı suçlayabilir. Kanun koyucu, sanığın bütün bu bakımlardan geride kaldığını görerek, yargıçların kararsız kaldığı durumu sanığın lehine saydı. Şu da görülebilir: insanlar korku içindeyken söylemeleri ya da yapmaları gereken pek çok şeyi atlar; sanıklar ise çoğunlukla hep daha büyük tehlikeler içindedir. Bu yüzden yapmaları gerekenleri atladıkları halde haklılık bakımından davacıyla eşit gelirlerse, atlamasalardı kazanacakları açıktır. Ayrıca her birimiz, haksızlık etmeyeni haksızlık etti diye mahkûm etmektense haksızlık edeni etmedi diye beraat ettirmeyi tercih ederiz; mesela biri kölelik ya da adam öldürme suçlamasıyla yargılanıyorsa. Bu suçlamaların her birinde, suçlama doğru olsa bile beraat ettirmeyi, yanlışken mahkûm etmeye yeğleriz. Çünkü insan kararsızken hataların küçüğünü seçmelidir. Bir köleye özgürdür diye hüküm vermek de kötüdür, ama özgür birini köle diye mahkûm etmek çok daha kötüdür. Ayrıca biri herhangi bir şey üzerinde hak iddia eder, öteki de karşı çıkarsa, o şeyi hemen iddia edene vermemiz gerektiğini değil, karar verilinceye kadar elinde tutanda kalması gerektiğini düşünürüz. Çok kişi söz konusu olduğunda da aynı şekilde, haksızlık edildiğini söyleyenlerin sayısı bunu kabul etmeyenlerin sayısına eşitse, tıpkı en başta birinin suçlayıp ötekinin inkâr ettiği zamanki gibi, kanun koyucunun suçlayana bir şey katması gerektiğini değil, haksızlık eden tarafın bir üstünlüğü ortaya çıkıncaya kadar sanığın üstün tutulması gerektiğini düşünürüz. Yargıçlar için de böyledir: oylar eşitken hiçbir üstünlük olmadığından kanun koyucu her şeyi olduğu yerde bıraktı. Ayrıca önemli suçların cezaları da büyüktür; böylece haksız yere mahkûm edip yanıldıklarını fark etmeyen yargıçlar, bir fırsat bulup hatalarını düzeltemez. Hak etmediği halde birini beraat ettirdiklerinde ise, adam bir daha hiç suç işlemeyecek kadar dikkatli olursa, böyle birini ölümden kurtarmakla yargıçlar ne büyük bir hata işlemiş olur ki? Sonradan bir suç işlerse de o zaman ikisi için birden cezalandırılmayı hak eder. Yoksa haksız yere suçlanma ihtimali daha az olan şeylerde haksızlık etmek daha adaletsiz bir adamın işi olduğu için mi? Haksızlık öfkeyle, korkuyla, arzuyla ve başka pek çok sebeple yapılır, yalnız önceden tasarlanarak değil; haksız yere suçlamak ise çoğunlukla önceden tasarlanır. Böylece oylar eşit çıktığında, yani davacının haksız yere suçlaması ile sanığın haksızlık etmesi eşit tartıldığında, haksız yere suçlayan daha kötü sayıldığından kanun koyucu zaferi sanığa verdi. Kendimiz de hizmetkârlarımıza karşı böyle davranırız: onların bir kusur işlediğinden şüphelenip kesin bir şey bulamadığımızda, yine de yaptıklarını düşünsek bile hemen cezalandırmaya girişmeyiz; daha fazla araştıramazsak onları bu suçlamadan bağışlarız. Ayrıca önceden tasarlayarak haksızlık eden, tasarlamadan haksızlık edenden daha büyük haksızlık eder. İftiracı her zaman önceden tasarlayarak haksızlık eder; başka bir haksızlık eden ise bazen zorunluluktan, bazen bilgisizlikten haksızlık eder, bazen de haksızlık elinde olmadan başına gelir. Oylar eşit çıktığında davacı, yargıçların yarısınca önceden tasarlayarak haksızlık etmiş sayılır; sanık ise öteki yarısınca haksızlık etmiş ama önceden tasarlamamış sayılır. Böylece davacının sanıktan daha büyük haksızlık ettiğine hükmedildiğinden, kanun koyucunun daha küçük haksızlık edenin kazanmasına karar vermesi yerindedir. Ayrıca haksızlık ettiği kişiden saklanamayacağını bildiği halde yine de haksızlık eden, saklanabileceğini sanandan her zaman daha adaletsizdir. Haksız yere birini suçlayan, iftira ettiği kişiden saklanamayacağını bilir; başka bir haksızlık edenler ise çoğunlukla haksızlık ettikleri kişiden saklanabileceklerini sanarak işe girişir. Bu yüzden davacılar sanıklardan daha adaletsiz sayılabilir.
Διὰ τί ποτε, ὅταν καὶ τῷ φεύγοντι καὶ τῷ διώκοντι φαίνωνται αἱ ψῆφοι ἴσαι, ὁ φεύγων νικᾷ; ἢ ὅτι ὁ μὲν φεύγων ἐν τῷ ἀγῶνι μόνον ἀκήκοεν αὐτοῦ πρὸς ἃ δεῖ αὐτὸν ἀπηγορεῖσθαι, καὶ τοὺς μάρτυρας παρασχέσθαι πρὸς 〈τὸ〉 τὰ κατηγορημένα ἔχεσθαι, εἴ τι μέλλουσιν ὠφελήσειν; οὐ ῥᾴδιον δὲ τὸ μαντεύσασθαί τινα ὧν δεῖ αὐτὸν παρασκευάσασθαι ἢ μάρτυρας ἢ ἄλλο τεκμήριον ὅτι οὐθὲν ἀδικεῖ. τῷ δὲ διώκοντι ἔστιν ὅπως βούλεται, καὶ πρὸ τοῦ τὴν δίκην κλητεύσασθαι, ἐνστήσασθαι τὸ πρᾶγμα, καὶ ἤδη κεκληκότα, πλασάμενον ὅ τι βούλεται πιθανόν, κατηγορεῖν αὐτοῦ. ὁρῶν δὴ κατὰ πάντα ταῦτα ἐλαττούμενον ὁ νομοθέτης τὸν φεύγοντα, προσέθετο τῷ φεύγοντι ὅ τι ἂν οἱ δικασταὶ ἀμφιδοξήσωσιν. ἀλλὰ μὴν καὶ τοῦτ’ ἄν τις ἴδοι. ἐν γὰρ τοῖς φόβοις ὄντες πολλὰ παραλιμπάνουσιν ὧν αὐτοὺς ἔδει εἰπεῖν ἢ πρᾶξαι, οἱ δὲ φεύγοντες ἀεὶ ἐν μείζοσι κινδύνοις ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ τυγχάνουσιν ὄντες, ὥστ’ εἰ παραλιμπάνουσιν ὧν δεῖ αὐτούς, εἴπερ ἐξισοῦνται τοῖς δικαίοις, δῆλον ὅτι εἰ μὴ παρελίμπανον, ἐκράτουν ἄν. ἔτι δὲ ἕκαστος ἡμῶν μᾶλλον ἂν προέλοιτο τοῦ
ἀδικοῦντος ἀποψηφίσασθαι ὡς οὐκ ἀδικεῖ ἢ τοῦ μὴ ἀδικοῦντος p. καταψηφίσασθαι ὡς ἀδικεῖ, οἷον εἴ τις φεύγει δουλείας ἢ ἀνδροφονίας. τούτων γὰρ ἑκάστου ὄντων, ἃ κατηγορεῖ αὐτῶν, μᾶλλον ἂν ἀποψηφίσασθαι ἑλοίμεθα ἢ μὴ ὄντων καταψηφίσασθαι. ἔστι γάρ, ὅταν τις ἀμφιδοξῇ, τὰ ἐλάττω τῶν ἁμαρτημάτων αἱρετέον. δεινὸν γὰρ καὶ τὸ τοῦ δούλου ὡς ἐλεύθερός ἐστι καταγνῶναι· πολὺ δὲ δεινότερον, ὅταν τις τοῦ ἐλευθέρου ὡς δούλου καταψηφίσηται. ἔτι δὲ ἐὰν ὁ μὲν τύχῃ ἐγκαλῶν, ὁ δὲ ἀμφισβητῶν ὑπὲρ ὁτουοῦν, οὐκ εὐθὺς οἰόμεθα δεῖν ἀποδοῦναι τῷ ἐγκαλοῦντι, ἀλλὰ νέμεσθαι τὸν κεκτημένον, ἕως ἂν κριθῇ. τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐπὶ τῶν πλειόνων, ὅταν ἰσάζῃ τὸ πλῆθος τῶν τε φασκόντων ἀδικεῖν καὶ τῶν μὴ ὁμολογούντων, ὥσπερ ὅτε ἐξ ἀρχῆς ὁ μὲν ἐνεκάλει, ὁ δὲ ἀπηρνεῖτο, οὐκ οἰόμεθα δεῖν τὸν νομοθέτην προστιθέναι τῷ ἐγκαλοῦντι, ἀλλὰ τὸν φεύγοντα κύριον εἶναι, ἕως ἂν ὑπεροχήν τινα ἔχῃ ὁ ἀδικῶν. ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν κριτῶν, ἐπειδὴ οὐδεμίαν ὑπεροχὴν ἰσασθεισῶν τῶν ψήφων, κατὰ χώραν εἴασεν ὁ νομοθέτης ἔχειν, ἔτι δὲ τῶν μὲν ἀξιολόγων ἁμαρτημάτων μεγάλαι καὶ αἱ κολάσεις εἰσίν, ὥστε ἀδίκως μὲν καταψηφισαμένοις καὶ μὴ γνοῦσιν οὐκ ἔστιν ἐπανορθοῦσθαι καιρὸν λαβόντας· ἀπολύσασι δὲ παρὰ τὸ προσῆκον, εἰ μὲν οὕτως εὐλαβῶς ὥστε μηθὲν ἔτι ποτὲ ἁμαρτεῖν, τί ἂν καὶ μέγα ἡμαρτηκότες οἱ κριταὶ εἴησαν, τοιοῦτον ἄνθρωπον ἀπολύσαντες θανάτου; εἰ δέ τι ἐξ ὑστέρου ἁμαρτάνοι, δι’ ἀμφότερα ἂν αὐτὸν νῦν κολάζεσθαι ἀξιοῖ. ἢ ὅτι ἀδικωτέρου μέν ἐστιν ἀνδρὸς ταῦτα ἀδικεῖν ἃ ἧττον εἰκός ἐστιν ἀδίκως ἐγκαλεῖσθαι; τὸ μὲν γὰρ ἀδικεῖν καὶ δι’ ὀργὴν καὶ διὰ φόβον καὶ δι’ ἐπιθυμίαν καὶ δι’ ἄλλα πολλὰ γίνεται, καὶ οὐ μόνον ἐκ προνοίας· τὸ δὲ ἀδίκως ἐγκαλεῖν ὡς τὸ πολὺ ἐκ προνοίας ἐστίν. ὥστε ἐπεὶ ἴσαι αἱ ψῆφοι γεγόνασιν, τὸ δὲ ἀδίκως τὸν ἐγκαλοῦντα ἐγκαλεῖν καὶ τὸν φεύγοντα ἀδικεῖν, φαύλου κριθέντος τοῦ ἀδίκως ἐγκαλοῦντος τὸ νικᾶν τῷ φεύγοντι ὁ νομοθέτης ἀπένειμεν. αὐτοὶ οὕτως ἔχομεν πρὸς τοὺς θεράποντας, ὥστε ὅταν ὑποπτεύσωμέν τι αὐτοὺς ἡμαρτηκέναι καὶ μηθὲν ἀκριβὲς ἔχωμεν, ἀλλ’ ὅμως αὐτοὺς ὑπολαμβάνωμεν πεπραχέναι, οὐκ εὐθὺς ἐπὶ τὸ κολάζειν ἐρχόμεθα· καὶ ἐὰν μηθὲν μᾶλλον
δυνώμεθα ἐξετάσαι, ἀφίεμεν ταύτης τῆς αἰτίας. ἔτι μείζω μὲν ἀδικεῖ ὁ ἐκ προνοίας ἀδικῶν ἢ ὁ μὴ ἐκ προνοίας. ὁ μὲν δὴ συκοφαντῶν ἀεὶ ἐκ προνοίας ἀδικεῖ, ὁ δὲ ἕτερόν τι ἀδικῶν τὰ μὲν δι’ ἀνάγκην, τὰ δὲ δι’ ἄγνοιαν, τὰ δὲ ὅπως ἔτυχεν ἀδικεῖν αὐτῷ συμπίπτει. ὅταν δὲ ἴσαι γένωνται αἱ ψῆφοι, ὁ μὲν διώκων κέκριται ὑπὸ τῶν ἡμίσεων ἐκ προνοίας ἀδικεῖν, ὁ δὲ φεύγων ὑπὸ τῶν λοιπῶν αὖ ἀδικεῖν μέν, οὐ μέντοι γε ἐκ προνοίας ὥστε ἐπεὶ ἀδικεῖν μείζω κέκριται ὁ διώκων τοῦ φεύγοντος, εἰκότως ὁ νομοθέτης νικᾶν ἔκρινε τὸν τὰ ἐλάττω ἀδικοῦντα. ἔτι δὲ ἀεὶ μὲν ἀδικώτερός ἐστιν ὁ μὴ οἰόμενος λανθάνειν ὃν ἀδικεῖ καὶ ὅμως ἀδικῶν, ἢ ὁ οἰόμενος λανθάνειν. ὁ μὲν γὰρ ἀδίκως τινὶ ἐγκαλῶν οὐκ οἴεται λανθάνειν τοῦτον ὃν συκοφαντεῖ, οἱ δ’ ἄλλο τι ἀδικοῦντες ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ οἰόμενοι λανθάνειν ὃν ἀδικοῦσιν ἐπιχειροῦσιν ἀδικεῖν, ὥστε ἀδικώτεροι καὶ ἂν κρίνοιντο οἱ διώκοντες ἢ οἱ φεύγοντες.
952a_214. Problem
Biri hamamdan, palestradan, çarşıdan ya da benzeri bir yerden hırsızlık ederse neden ölümle cezalandırılır da bir evden çalarsa çaldığının iki katını öder? Evlerde nasıl olursa olsun korunma imkânı olduğu için mi? Duvar sağlamdır, kilit vardır, evdeki bütün hizmetkârlar da içindekilerin korunmasıyla ilgilenir. Hamamda ve hamam gibi herkese açık yerlerde ise kötülük yapmak isteyen için iş kolaydır; çünkü eşyasını bırakanların korunmak için kendi gözlerinden başka güvenebilecekleri bir şey yoktur; biri gözünü bir an başka yana çevirse eşya artık hırsızın elindedir. Bu yüzden kanun koyucu onları yeterli bekçiler saymayarak, başkasının malına el uzatırlarsa yaşamayacaklarını söyleyen ağır bir tehditle kanunu onlara bekçi dikti. Ayrıca evine istediğini almak, güvenmediğini içeri sokmamak ev sahibinin elindedir; hamamda bir şeyini bırakan ise kimsenin içeri girmesine engel olamaz, girdikten sonra da soyunurken elbisesini hırsızın yanına koymaktan kaçınamaz; istemese de hırsızın elbisesi ile kaybedecek olanın elbisesi aynı yerde birbirine karışmış durur. Bu yüzden kanun koyucu, hırsızı isteyerek içeri alıp kendisi de kusur işlemiş olan ev sahibine çok ağır cezalarla yardım etmedi; hamama girmeyi ve oradaki kalabalığa karışmayı zorunlu olarak paylaşanlar için ise hırsızlara açıkça ağır cezalar koydu. Ayrıca isteyen herkesin girebildiği böyle ortak yerlerde çalanlar herkesçe bilinir, çünkü göz önündedirler; bu yüzden yakayı kurtarsalar bile, artık bir kazanç uğruna bile dürüst görünmek istemezler, kendilerini tanıyanlara karşı dürüst rolü yapmayı boşuna sayarlar; böylece açıkça kötü olarak yaşamaya devam ederler. Yalnız bir kişiye karşı yakalananlar ise, başkalarına karşı teşhir edilmemek için ona bir şey ödeyerek onu ikna etmeye çalışır; bu yüzden büsbütün ve sonuna kadar kötü olmazlar; kanun koyucu da bunun karşılığında onların cezalarını hafif tuttu. Ayrıca suçlardan şehri en çok utandıranlar, en ortak toplantılarda ve buluşmalarda işlenenlerdir; nitekim ortak yerlerdeki düzenlilik de şehre en çok onur getirir; çünkü insanlar en çok böyle yerlerde hem kendilerine hem başkalarına görünür. Böylece bu yerlerden birinde bir şeyini kaybeden yalnız kendisi zarar görmekle kalmaz, şehir de kötü söze uğrar. Kanun koyucunun oradan çalanı, bir evden bir şey alanlardan daha ağır cezalarla cezalandırmasının sebebi budur. Ayrıca evinden bir şey kaybeden, başka bir şeye uğramadan, kimseye alay konusu olmadan, evinde oturup talihsizliğine katlanabileceği bir yerdedir. Ötekinin ise çırılçıplak kalmış olarak eve dönmesi zahmetlidir; üstelik çoğu kez birilerinin alayına uğrar ki bu, kayıptan çok daha can sıkıcıdır. Kanun koyucunun onlar için daha ağır cezalar yazması da bu yüzdendir. Ayrıca buna benzer pek çok kanun koydukları görülür: mesela biri bir yöneticiye söverse cezası ağırdır, sıradan bir kişiye söverse hiçbir cezası yoktur. Bu da yerindedir; çünkü kanun koyucu, o durumda sövenin yalnız yöneticiye karşı suç işlemediğini, şehre de hakaret ettiğini düşünür. Aynı şekilde limanda çalanın da yalnız bir kişiye zarar vermediğini, şehri de utandırdığını düşünür. Ortak olarak bir araya geldiğimiz öteki yerlerde de böyledir.
Διὰ τί ποτε, ἐὰν μέν τις ἐκ βαλανείου κλέψῃ ἢ ἐκ παλαίστρας ἢ ἐξ ἀγορᾶς ἢ τῶν τοιούτων τινός, θανάτῳ ζημιοῦται, ἐὰν δέ τις ἐξ οἰκίας, διπλοῦς τῆς ἀξίας τοῦ κλέμματος ἀποτίνει; ἢ ὅτι ἐν μὲν ταῖς οἰκίαις φυλάξαι ὁπωσοῦν ἔστιν· καὶ γὰρ ὁ τοῖχος ἰσχυρὸς καὶ κλεῖς ἐστίν, καὶ οἰκέταις τοῖς ἐν τῇ οἰκίᾳ πᾶσιν ἐπιμελές ἐστιν ὅπως σώζηται τὰ ἐνόντα. ἐν δὲ τῷ βαλανείῳ, καὶ ἐν τοῖς οὕτω κοινοῖς οὖσιν ὥσπερ τὸ βαλανεῖον, ῥᾴδιον τῷ βουλομένῳ κακουργεῖν· οὐδὲν γὰρ ἰσχυρὸν ἔχουσι πρὸς τὴν φυλακὴν οἱ τιθέντες ἀλλ’ ἢ τὸ αὑτῶν ὄμμα, ὥστε ἂν μόνον τις παραβλέψῃ, ἐπὶ τῷ κλέπτοντι ἤδη γίνεται. διὸ ὁ νομοθέτης οὐχ ἱκανοὺς ὄντας ἡγησάμενος εἶναι φύλακας, τὸν νόμον αὐτοῖς ἐπέστησεν ἀπειλοῦντα σφοδρῶς ὡς οὐ βιωσομένοις ἐάν τι σφετερίζωνται τῶν ἀλλοτρίων. ἔτι δὲ εἰς μὲν τὴν οἰκίαν ἐπὶ τῷ κεκτημένῳ ἐστὶν ὅν τινα ἂν βούληται εἰσδέχεσθαι, καὶ ᾧ μὴ πιστεύει εἰσφέρεσθαι· τῷ δὲ ἐν τῷ βαλανείῳ θεμένῳ τι οὐκ ἔξεστιν οὐθένα κωλῦσαι οὔτε εἰσιέναι, οὔτε εἰσελθόντα μὴ παρὰ κλέπτην τὸ αὑτοῦ ἱμάτιον θέσθαι ἀποδύντα ἄν· ἀλλ’ ὡς οὐ βούλεται, ἐν τῷ αὐτῷ ἥ τε τοῦ κλέπτου ἐσθὴς καὶ ἡ τοῦ μέλλοντος ἀπολλύναι ἀναμεμιγμέναι κεῖνται. διὸ ὁ νομοθέτης τῷ μὲν ἑκόντι εἰσδεξαμένῳ τὸν κλέπτην καὶ αὐτῷ ἡμαρτη κότι
οὐ λίαν μεγάλαις τιμωρίαις βεβοήθηκεν, τοῖς δὲ ἐξ ἀνάγκης κοινωνοῦσιν τῆς εἰς τὸ βαλανεῖον εἰσόδου καὶ τῆς ἀναμίξεως μεγάλας τιμωρίας φανερός ἐστι καθιστὰς τοῖς κλέπτουσιν. ἔτι δὲ οἱ μὲν ἐν τοῖς οὕτω κοινοῖς οὖσι τῷ βουλομένῳ εἰσιέναι κλέπτοντες καταφανεῖς ἅπασι γίνονται ὅτι φανεροί εἰσιν, ὥστε περιγενόμενοι οὐδὲ καρπισμοῦ ἔτι χάριν ἐπιεικεῖς εἶναι δοκεῖν βούλονται, ὡς μάτην αὐτοῖς ὂν πρὸς τοὺς γνόντας πλάττεσθαι ὅτι ἐπιεικεῖς εἰσιν· καταφανῶς οὖν ἤδη πονηροὶ διατελοῦσιν ὄντες. οἱ δὲ ἑνὶ μόνῳ φανεροὶ γενόμενοι πρὸς τοὺς ἄλλους ἐπιχειροῦσι πείθειν, ἀποτίσαντές τι, ὅπως μὴ καταφανεῖς αὐτοὺς ποιήσῃ· διὸ οὐ παντελῶς ἂν εἶεν πονηροὶ διὰ τέλους, ἀνθ’ ὧν ὁ νομοθέτης ἐλάττω αὐτοῖς τὰ ἐπιζήμια ἐποίησεν. ἔτι δὲ τῶν ἁμαρτιῶν μάλιστα αἰσχύνουσιν τὴν πόλιν αἱ ἐν τοῖς κοινοτάτοις συλλόγοις τε καὶ συνόδοις γινόμεναι, ὥσπερ καὶ τιμὴν φέρουσι πολὺ μάλιστα αἱ ἐν τῷ κοινῷ εὐταξίαι· καταφανεῖς γὰρ μάλιστα διὰ τῶν τοιούτων καὶ αὑτοῖς καὶ τοῖς ἄλλοις. συμβαίνει οὖν οὐ μόνον ἰδίᾳ τὸν ἀπολέσαντα βλάπτεσθαι ἐκ τῶν τοιούτων τινός, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὴν πόλιν λοιδορίας γίνεσθαι. διὸ καὶ τὸν κλέψαντα ταῖς μείζοσι ζημίαις ἐκόλασεν τῶν ἐξ οἰκίας τινὸς ἀφελομένων. ἔτι δὲ καὶ ὁ ἐξ οἰκίας τι ἀπολέσας ἐν τοιούτῳ τόπῳ τυγχάνει ὤν, ὅθεν ῥᾴδιον μήτε παθόντα μήτε χλευασθέντα ὑπό τινων, οἴκοι ὄντα τὸ ἀτύχημα φέρειν. τῷ δ’ ἥ τε ἀποχώρησις ἐργώδης γεγυμνωμένῳ, προσέτι δὲ χλευάζεσθαι ὑπό τινων ὑπάρχει τοῖς πολλοῖς, ὃ πολὺ δυσχερέστερόν ἐστι τῆς ἀπωλείας. διὸ καὶ ὁ νομοθέτης μείζους αὐτοῖς ζημίας ἐνέγραψεν. ἔτι δὲ παραπλήσια τούτοις πολλὰ φαίνονται νενομοθετηκότες, οἷον καὶ ἐὰν μέν τις ἄρχοντα κακῶς εἴπῃ, μεγάλα τὰ ἐπιτίμια, ἐὰν δέ τις ἰδιώτην, οὐδέν. καὶ καλῶς· οἴεται γὰρ τότε οὐ μόνον εἰς τὸν ἄρχοντα ἐξαμαρτάνειν τὸν κακηγοροῦντα, ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν πόλιν ὑβρίζειν. τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ τὸν ἐν τῷ λιμένι κλέπτοντα οὐ μόνον τὸν ἰδιώτην βλάπτειν, ἀλλὰ καὶ τὴν πόλιν αἰσχύνειν. ὁμοίως δὲ καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις, οὗ κοινῇ που συνερχόμεθα.
952b_215. Problem
Mahkemelerde taraflar için oylar eşit çıkarsa neden sanık kazanır? Sanık davacının elinden hiçbir şey çekmemiş olduğu, eşitlik durumunda da zaten kazanacak olduğu için mi?
Διὰ τί ἐν τοῖς δικαστηρίοις ἐὰν ἴσαι γένωνται ψῆφοι τοῖς ἀντιδίκοις, ὁ φεύγων νικᾷ; ἢ ὅτι ὁ φεύγων ὑπὸ τοῦ
διώκοντος οὐθὲν πέπονθεν, ἀλλ’ ἐν τοῖς ἴσοις αὐτῷ ἤδη ἔμελλε νικᾶν;
953a_216. Problem
Hırsızlığın cezası neden ölüm, daha büyük bir haksızlık olan hakaretin cezası ise neye uğraması ya da ne ödemesi gerektiğinin takdir edilmesidir? Hakaret etmek insanca bir hâl olduğu ve herkes ondan az çok pay aldığı, hırsızlık ise zorunlu şeylerden olmadığı için mi? Hem hırsızlığa girişen hakarete de yeltenir.
Διὰ τί ἐπὶ μὲν κλοπῇ θάνατος ἡ ζημία, ἐπὶ δὲ ὕβρει, μείζονι οὔσῃ ἀδικίᾳ, τίμησις τί χρὴ παθεῖν ἢ ἀποτῖσαι; ἢ διότι τὸ μὲν ὑβρίζειν ἀνθρώπινόν ἐστι πάθος, καὶ πάντες πλέον ἢ ἔλαττον αὐτοῦ μετέχουσι, τὸ δὲ κλέπτειν οὐ τῶν ἀναγκαίων; καὶ ὅτι ὁ κλέπτειν ἐπιχειρῶν καὶ ὑβρίζειν ἂν προέλοιτο.