XXX. Kitap: Phronēsis, Nous ve Bilgelikle İlgili Problemler
953a_31. Problem
Felsefede, devlet işlerinde, şiirde ya da sanatlarda olağanüstü olmuş bütün insanlar neden melankolik görünür; hatta bazıları kara safranın yol açtığı hastalıklara tutulacak kadar? Kahramanlar arasından Herakles'in hikâyesi buna örnek gösterilir. O da bu tabiatta olmuş gibidir; bu yüzden eskiler, sara hastalarının nöbetlerine onun adından ötürü "kutsal hastalık" demişlerdir. Çocuklarına karşı kendinden geçmesi ve Oita'da ortadan kaybolmadan önce bedeninde yaraların patlaması da bunu gösterir; çünkü bu da birçok kişide kara safradan olur. Lakonyalı Lysandros'ta da ölümünden önce bu yaralar çıkmıştı. Aias ile Bellerophontes'in hikâyeleri de öyledir: biri büsbütün aklını yitirmiş, öteki ıssız yerlere kaçmıştı. Homeros bu yüzden şöyle der:
Ama o da bütün tanrılara düşman olunca Aleion ovasında tek başına dolaştı, yüreğini kemirerek, insanların ayak izinden kaçarak.
Kahramanlardan daha birçoğu da bunlarla aynı hâli yaşamış görünür. Sonrakilerden Empedokles, Platon, Sokrates ve tanınmış daha pek çok kişi; şairlerin de çoğu. Bu tür insanların birçoğunda bu karışım bedende hastalıklar doğurur; bazılarında ise tabiatın bu hâllere yatkın olduğu açıkça görülür. Kısacası, dediğimiz gibi, hepsi tabiatça böyledir. Sebebi kavramak için önce bir örnek ele almalıyız. Bol şarap, melankolik dediğimiz insanlara en çok benzeyen kişiler meydana getirir; içildiğinde pek çok huy yaratır: insanı öfkeli, insancıl, merhametli, pervasız yapar. Oysa bal, süt, su ya da bu türden başka hiçbir şey bunu yapmaz. Şarabın insanları her türlü hâle soktuğunu, içenleri azar azar nasıl değiştirdiğine bakan herkes görebilir. Ayıkken soğuk ve suskun olan insanları alır;
Διὰ τί πάντες ὅσοι περιττοὶ γεγόνασιν ἄνδρες ἢ κατὰ φιλοσοφίαν ἢ πολιτικὴν ἢ ποίησιν ἢ τέχνας φαίνονται μελαγχολικοὶ ὄντες, καὶ οἱ μὲν οὕτως ὥστε καὶ λαμβάνεσθαι τοῖς ἀπὸ μελαίνης χολῆς ἀρρωστήμασιν, οἷον λέγεται τῶν τε ἡρωικῶν τὰ περὶ τὸν Ἡρακλέα. καὶ γὰρ ἐκεῖνος ἔοικε γενέσθαι ταύτης τῆς φύσεως, διὸ καὶ τὰ ἀρρωστήματα τῶν ἐπιληπτικῶν ἀπ’ ἐκείνου προσηγόρευον οἱ ἀρχαῖοι ἱερὰν νόσον. καὶ ἡ περὶ τοὺς παῖδας ἔκστασις καὶ ἡ πρὸ τῆς ἀφανίσεως ἐν Οἴτῃ τῶν ἑλκῶν ἔκφυσις γενομένη τοῦτο δηλοῖ· καὶ γὰρ τοῦτο γίνεται πολλοῖς ἀπὸ μελαίνης χολῆς. συνέβη δὲ καὶ Λυσάνδρῳ τῷ Λάκωνι πρὸ τῆς τελευτῆς γενέσθαι τὰ ἕλκη ταῦτα. ἔτι δὲ τὰ περὶ Αἴαντα καὶ Βελλεροφόντην, ὧν ὁ μὲν ἐκστατικὸς ἐγένετο παντελῶς, ὁ δὲ τὰς ἐρημίας ἐδίωκεν, διὸ οὕτως ἐποίησεν Ὅμηρος αὐτὰρ ἐπεὶ καὶ κεῖνος ἀπήχθετο πᾶσι θεοῖσιν, ἤτοι ὁ καππεδίον τὸ Ἀλήϊον οἶος ἀλᾶτο, ὃν θυμὸν κατέδων, πάτον ἀνθρώπων ἀλεείνων. καὶ ἄλλοι δὲ πολλοὶ τῶν ἡρώων ὁμοιοπαθεῖς φαίνονται τούτοις. τῶν δὲ ὕστερον Ἐμπεδοκλῆς καὶ Πλάτων καὶ Σωκράτης καὶ ἕτεροι συχνοὶ τῶν γνωρίμων. ἔτι δὲ τῶν περὶ τὴν ποίησιν οἱ πλεῖστοι. πολλοῖς μὲν γὰρ τῶν τοιούτων γίνεται νοσήματα ἀπὸ τῆς τοιαύτης κράσεως τῷ σώματι, τοῖς δὲ ἡ φύσις δήλη ῥέπουσα πρὸς τὰ πάθη. πάντες δ’ οὖν ὡς εἰπεῖν ἀπλῶς εἰσί, καθάπερ ἐλέχθη, τοιοῦτοι τὴν φύσιν. δεῖ δὴ λαβεῖν τὴν αἰτίαν πρῶτον ἐπὶ παραδείγματος προχειρισαμένους. ὁ γὰρ οἶνος ὁ πολὺς μάλιστα φαίνεται παρασκευάζειν τοιούτους οἵους λέγομεν τοὺς μελαγχολικοὺς εἶναι, καὶ πλεῖστα ἤθη ποιεῖν πινόμενος, οἷον ὀργίλους, φιλανθρώπους, ἐλεήμονας, ἰταμούς· ἀλλ’ ⟦οὐχὶ τὸ μέλι οὐδὲ τὸ γάλα οὐδὲ τὸ ὕδωρ οὐδ’ ἄλλο⟧ τῶν τοιούτων οὐδέν. ἴδοι δ’ ἄν τις ὅτι παντοδαποὺς ἀπεργάζεται, οἴτη⟦?⟧ θεωρῶν ὡς μεταβάλλει τοὺς πίνοντας ἐκ προσαγωγῆς· παραλαβὼν
953bbiraz fazla içilince onları daha konuşkan yapar; daha da fazla içilince söz ustası ve cesur, iş yapmaya giriştiklerinde pervasız; daha da çok içilince küstah, ardından deli eder; pek fazlası ise insanı gevşetip ahmaklaştırır, çocukluktan beri sara hastası olanlar ya da kara safranın pek fazla etkisi altında kalanlar gibi. Nasıl tek bir insan şarap içtikçe ve belli bir miktar aldıkça huyu değişiyorsa, her bir huya karşılık gelen insanlar da vardır. Bu adam sarhoşken şimdi nasılsa, başka biri tabiatça öyledir: biri geveze, biri heyecanlı, biri kolayca ağlayan. Şarap bazılarını böyle de yapar; Homeros bu yüzden şöyle demiştir:
Şaraptan ağırlaşmış gözyaşı döktüğümü söylüyor.
İnsanlar şarapla bazen merhametli, bazen yabani, bazen de suskun olur; bazıları da büsbütün dilini yutar, özellikle melankoliklerden kendinden geçmeye yatkın olanlar. Şarap insanları öpüşmeye de düşkün yapar; bunun alameti, içen kişinin, ayıkken ne güzelliği ne de yaşı yüzünden hiç kimsenin öpmeyeceği kişileri ağzından öpmeye kadar varmasıdır. Şarap insanı olağanüstü kılar, ama bunu uzun süre değil kısa bir süre için yapar; tabiat ise insan yaşadıkça daima yapar. Kimileri tabiatça cüretkâr, kimileri suskun, kimileri merhametli, kimileri korkak olur. Dolayısıyla açıktır ki hem şarap hem her insanın tabiatı huyu aynı yoldan meydana getirir; çünkü her şeyi ısıyla ölçülü olarak işler. Kara safranın hem sıvısı hem karışımı hava yüklüdür; bu yüzden hekimler gaz rahatsızlıklarının ve kaburga altı bölgesinin rahatsızlıklarının melankolik olduğunu söyler. Şarap da etkisi bakımından hava yüklüdür. Bu yüzden şarap ile bu karışım tabiatça birbirine benzer. Şarabın hava yüklü olduğunu köpüğü gösterir: zeytinyağı sıcak olduğu halde köpük yapmaz, şarap ise bol köpük yapar; kırmızı şarap da beyazdan daha çok, çünkü daha sıcak ve daha cisimlidir. Şarap insanları bu yüzden şehvete düşkün yapar; Dionysos ile Aphrodite'nin birbirinden ayrılmadığı doğru söylenir; melankoliklerin çoğu da şehvetlidir. Çünkü cinsel birleşme de hava ile olur. Bunun alameti erkeklik organıdır: hava dolduğu için küçükken çabucak büyür. Hem daha meni salamazken, ergenliğe yaklaşmış çocuklar bile, ahlaksızlıktan organlarını kaşıdıklarında bir haz duyar; bu da açıkça, sonradan sıvının içinden aktığı kanallardan havanın geçmesiyle olur. Birleşmelerde
γὰρ ἀπεψυγμένους ἐν τῷ νήφειν καὶ σιωπηλοὺς μικρῷ μὲν πλείων ποθεὶς λαλιστέρους ποιεῖ, ἔτι δὲ πλείων ῥητορικοὺς καὶ θαρραλέους, προϊόντας δὲ πρὸς τὸ πράττειν ἰταμούς, ἔτι δὲ μᾶλλον πινόμενος ὑβριστάς, ἔπειτα μανικούς, λίαν δὲ πολὺς ἐκλύει καὶ ποιεῖ μωρούς, ὥσπερ τοὺς ἐκ παίδων ἐπιλήπτους ἢ καὶ ἐχομένους τοῖς μελαγχολικοῖς ἄγαν. ὥσπερ οὖν ὁ εἷς ἄνθρωπος μεταβάλλει τὸ ἦθος πίνων καὶ χρώμενος τῷ οἴνῳ ποσῷ τινί, οὕτω καθ’ ἕκαστον τὸ ἦθος εἰσί τινες ἄνθρωποι. οἷος γὰρ οὗτος μεθύων νῦν ἐστίν, ἄλλος τις τοιοῦτος φύσει ἐστίν, ὁ μὲν λάλος, ὁ δὲ κεκινημένος, ὁ δὲ ἀρίδακρυς· ποιεῖ γάρ τινας καὶ τοιούτους, διὸ καὶ Ὅμηρος ἐποίησε καί μέ φησι δακρυπλώειν βεβαρημένον οἴνῳ. καὶ γὰρ ἐλεήμονές ποτε γίνονται καὶ ἄγριοι καὶ σιωπηλοί· ἔνιοι γὰρ αὖ ἀποσιωπῶσι, καὶ μάλιστα τῶν μελαγχολικῶν ὅσοι ἐκστατικοί. ποιεῖ δὲ καὶ φιλητικοὺς ὁ οἶνος· σημεῖον δὲ ὅτι προάγεται ὁ πίνων καὶ τῷ στόματι φιλεῖν, οὓς νήφων οὐδ’ ἂν εἷς φιλήσειεν ἢ διὰ τὸ εἶδος ἢ διὰ τὴν ἡλικίαν. ὁ μὲν οὖν οἶνος οὐ πολὺν χρόνον ποιεῖ περιττόν, ἀλλ’ ὀλίγον, ἡ δὲ φύσις ἀεί, ἕως τις ἂν ᾖ· οἱ μὲν γὰρ θρασεῖς, οἱ δὲ σιωπηλοί, οἱ δὲ ἐλεήμονες, οἱ δὲ δειλοὶ γίνονται φύσει. ὥστε δῆλον ὅτι διὰ τὸ αὐτὸ ποιεῖ ὅ τε οἶνος καὶ ἡ φύσις ἑκάστου τὸ ἦθος· πάντα γὰρ κατεργάζεται τῇ θερμότητι ταμιευόμενα. ὅ τε δὴ χυμὸς καὶ ἡ κρᾶσις ἡ τῆς μελαίνης χολῆς πνευματικά ἐστιν· διὸ καὶ τὰ πνευματώδη πάθη καὶ τὰ ὑποχονδριακὰ μελαγχολικὰ οἱ ἰατροί φασιν εἶναι. καὶ ὁ οἶνος δὲ πνευματώδης τὴν δύναμιν. διὸ δή ἐστι τὴν φύσιν ὅμοια ὅ τε οἶνος καὶ ἡ κρᾶσις. δηλοῖ δὲ ὅτι πνευματώδης ὁ οἶνός ἐστιν ὁ ἀφρός· τὸ μὲν γὰρ ἔλαιον θερμὸν ὄν οὐ ποιεῖ ἀφρόν, ὁ δὲ οἶνος πολύν, καὶ μᾶλλον ὁ μέλας τοῦ λευκοῦ, ὅτι θερμότερος καὶ σωματωδέστερος. καὶ διὰ τοῦτο ὅ τε οἶνος ἀφροδισιαστικοὺς ἀπεργάζεται, καὶ ὀρθῶς Διόνυσος καὶ Ἀφροδίτη λέγονται μετ’ ἀλλήλων εἶναι, καὶ οἱ μελαγχολικοὶ οἱ πλεῖστοι λάγνοι εἰσίν. ὅ τε γὰρ ἀφροδισιασμὸς πνευματώδης. σημεῖον δὲ τὸ αἰδοῖον, ὡς ἐκ μικροῦ ταχεῖαν ποιεῖται τὴν αὔξησιν διὰ τὸ ἐμφυσᾶσθαι. καὶ ἔτι πρὶν δύνασθαι προΐεσθαι σπέρμα, γίνεταί τις ἡδονὴ ἔτι παισὶν οὖσιν, ὅταν ἐγγὺς ὄντες τοῦ ἡβᾶν ξύωνται τὰ αἰδοῖα δι’ ἀκολασίαν· γίνεται δὲ δῆλον διὰ τὸ πνεῦμα διεξιέναι διὰ τῶν πόρων, δι’ ὧν ὕστερον τὸ ὑγρὸν φέρεται. ἥ τε ἔκχυσις τοῦ
954ameninin dışarı dökülüp fırlatılmasının havanın itmesiyle olduğu da açıktır. Dolayısıyla yiyecek ve içeceklerden cinsel organların çevresini hava ile dolduranların şehveti artırması akla yatkındır. Kırmızı şarap da bu yüzden insanları hiçbir şeyden geri kalmayacak ölçüde, hava yüklü olan melankolikler gibi yapar. Bu, bazılarında açıkça görülür: melankoliklerin çoğu katı yapılıdır, damarları da dışarı fırlamıştır. Bunun sebebi kanın değil havanın çokluğudur. Ama neden bütün melankoliklerin, hatta bütün esmerlerin değil de yalnız sıvıları daha bozuk olanların katı yapılı olduğu başka bir konudur. Baştan anlatmaya niyetlendiğimiz konuya gelince: bu melankolik sıvı tabiatta daha baştan karışık olarak bulunur; çünkü sıcak ile soğuğun bir karışımıdır ve tabiat bu ikisinden kurulmuştur. Bu yüzden kara safra hem en sıcak hem en soğuk hâle gelebilir. Çünkü aynı şey bu ikisini de yaşamaya tabiatça elverişlidir. Su da öyledir: soğuktur, ama yeterince ısıtılınca, kaynar hâldeyken alevin kendisinden daha sıcak olur; taş ve demir de tabiatça soğuk oldukları halde kor hâline gelince kömürden daha sıcak olur. Bunlar ateşle ilgili yazılarda daha açık anlatılmıştır. Kara safra da tabiatça soğuktur ve bu soğukluk yüzeysel değildir. Söylediğimiz hâldeyken bedende aşırı çoğalırsa felç, uyuşukluk, karamsarlık ya da korkular doğurur; aşırı ısınırsa şarkıyla gelen coşkuları, kendinden geçmeleri, yaraların patlamasını ve bunun gibi şeyleri doğurur. Çoğu insanda gündelik besinden oluşan kara safra huyda hiçbir farklılık yaratmaz, yalnızca melankolik bir hastalık meydana getirir. Tabiatında böyle bir karışım bulunanlar ise daha baştan, her biri kendi karışımına göre, her türlü huya bürünür. Örneğin bu sıvı kendisinde bol ve soğuk olanlar uyuşuk ve ahmak olur; pek bol ve sıcak olanlar ise taşkın, zeki, aşka düşkün, öfkeye ve arzulara kolayca kapılan, bazıları da daha geveze olur. Birçoğu da, bu ısı düşünmenin yerine yakın olduğu için, delilik ya da tanrı esini hastalıklarına tutulur; Sibyllalar, Bakisler ve bütün tanrı esinliler, bu hâle bir hastalık yüzünden değil tabii karışımları yüzünden düştüklerinde, buradan çıkar. Syrakusalı Marakos da kendinden geçtiğinde daha iyi bir şairdi. Aşırı ısısı
σπέρματος ἐν ταῖς ὁμιλίαις καὶ ἡ ῥῖψις ὑπὸ τοῦ πνεύματος ὠθοῦντος φανερὸν γίνεσθαι. ὥστε καὶ τῶν ἐδεσμάτων καὶ ποτῶν εὐλόγως ταῦτ’ ἐστὶν ἀφροδισιαστικά, ὅσα πνευματώδη τὸν περὶ τὰ αἰδοῖα ποιεῖ τόπον. διὸ καὶ ὁ μέλας οἶνος οὐδενὸς ἧττον τοιούτους ἀπεργάζεται, οἷοι καὶ οἱ μελαγχολικοὶ πνευματώδεις. δῆλοι δ’ εἰσὶν ἐπ’ ἐνίων· σκληροὶ γὰρ οἱ πλείους τῶν μελαγχολικῶν, καὶ αἱ φλέβες ἐξέχουσιν· τούτου δ’ αἴτιον οὐ τὸ τοῦ αἵματος πλῆθος, ἀλλὰ τοῦ πνεύματος, διότι δὲ οὐδὲ πάντες οἱ μελαγχολικοὶ σκληροὶ οὐδὲ οἱ μέλανες, ἀλλ’ οἱ μᾶλλον κακόχυμοι, ἄλλος λόγος· περὶ οὗ δὲ ἐξ ἀρχῆς προειλόμεθα διελθεῖν, ὅτι ἐν τῇ φύσει εὐθὺς ὁ τοιοῦτος χυμὸς ὁ μελαγχολικὸς κεράννυται· θερμοῦ γὰρ καὶ ψυχροῦ κρᾶσίς ἐστιν· ἐκ τούτων γὰρ τῶν δυοῖν ἡ φύσις συνέστηκεν. διὸ καὶ ἡ μέλαινα χολὴ καὶ θερμότατον καὶ ψυχρότατον γίνεται. τὸ γὰρ αὐτὸ πάσχειν πέφυκε ταῦτ’ ἄμφω, οἷον καὶ τὸ ὕδωρ ὂν. ψυχρόν, ὅμως ἐὰν ἱκανῶς θερμανθῇ, οἷον τὸ ζέον, τῆς φλογὸς αὐτῆς θερμότερόν ἐστι, καὶ λίθος καὶ σίδηρος διάπυρα γενόμενα μᾶλλον θερμὰ γίνεται ἄνθρακος, ψυχρὰ ὄντα φύσει. εἴρηται δὲ σαφέστερον περὶ τούτων ἐν τοῖς περὶ πυρός. καὶ ἡ χολὴ δὲ ἡ μέλαινα φύσει ψυχρὰ καὶ οὐκ ἐπιπολαίως οὖσα, ὅταν μὲν οὕτως ἔχῃ ὡς εἴρηται, ἐὰν ὑπερβάλλῃ ἐν τῷ σώματι, ἀποπληξίας ἢ νάρκας ἢ ἀθυμίας ποιεῖ ἢ φόβους, ἐὰν δὲ ὑπερθερμανθῇ, τὰς μετ’ ᾠδῆς εὐθυμίας καὶ ἐκστάσεις καὶ ἐκζέσεις ἑλκῶν καὶ ἄλλα τοιαῦτα. τοῖς μὲν οὖν πολλοῖς ἀπὸ τῆς καθ’ ἡμέραν τροφῆς ἐγγινομένη οὐδὲν τὸ ἦθος ποιεῖ διαφόρους, ἀλλὰ μόνον νόσημά τι μελαγχολικὸν ἀπειργάσατο. ὅσοις δὲ ἐν τῇ φύσει συνέστη κρᾶσις τοιαύτη, εὐθὺς οὗτοι τὰ ἤθη γίνονται παντοδαποί, ἄλλος κατ’ ἄλλην κρᾶσιν· οἷον ὅσοις μὲν πολλὴ καὶ ψυχρὰ ἐνυπάρχει, νωθροὶ καὶ μωροί, ὅσοις δὲ λίαν πολλὴ καὶ θερμή, μανικοὶ καὶ εὐφυεῖς καὶ ἐρωτικοὶ καὶ εὐκίνητοι πρὸς τοὺς θυμοὺς καὶ τὰς ἐπιθυμίας, ἔνιοι δὲ καὶ λάλοι μᾶλλον. πολλοὶ δὲ καὶ διὰ τὸ ἐγγὺς εἶναι τοῦ νοεροῦ τόπου τὴν θερμότητα ταύτην νοσήμασιν ἁλίσκονται μανικοῖς ἢ ἐνθουσιαστικοῖς, ὅθεν Σίβυλλαι καὶ Βάκιδες καὶ οἱ ἔνθεοι γίνονται πάντες, ὅταν μὴ νοσήματι γένωνται ἀλλὰ φυσικῇ κράσει. Μαρακὸς δὲ ὁ Συρακούσιος καὶ ἀμείνων ἦν ποιητής, ὅτ’ ἐκσταίη. ὅσοις δ’ ἂν ἐπανθῇ τὴν ἄγαν θερμότητα
954borta dereceye inmiş olanlar ise melankoliktir ama daha akıllıdır; daha az tuhaftırlar ve pek çok bakımdan başkalarından üstündürler: kimi terbiyede, kimi sanatlarda, kimi devlet işlerinde. Böyle bir meleke tehlikeler karşısında da büyük fark yaratır; pek çok insanın korku karşısında zaman zaman tutarsız davranması bundandır. Çünkü bedenleri o sırada bu karışım bakımından nasıl bir durumdaysa, kendileri de kendilerinden o ölçüde farklı olur. Melankolik karışım hastalıklarda insanı nasıl tutarsız kılıyorsa, kendisi de öyle tutarsızdır: bazen su gibi soğuk, bazen sıcaktır. Dolayısıyla korkunç bir şey haber verildiğinde karışım o sırada daha soğuksa insanı korkak yapar; çünkü korkuya önceden yol açmıştır, korku da insanı soğutur. Korkudan dehşete düşenler bunu gösterir: titrerler. Karışım daha sıcaksa korku insanı ölçülü bir hâle getirir, kendine hâkim ve sarsılmaz kılar. Gündelik karamsarlıklarda da durum aynıdır: çoğu zaman öyle bir hâldeyizdir ki üzülürüz, ama neye üzüldüğümüzü söyleyemeyiz; bazen de neşeliyizdir, ama neye sevindiğimiz belli değildir. İşte bu tür hâller ve daha önce söylenenler herkeste az da olsa görülür; çünkü herkese bu kuvvetten biraz karışmıştır. Ama bu kuvvet kimde derine işlemişse, o artık huyca belli bir nitelik kazanmıştır. İnsanlar görünüşçe yüzleri olduğu için değil, yüzlerinin nasıl olduğu bakımından birbirinden ayrılır: kiminin yüzü güzel, kimininki çirkindir; hiçbir sıra dışılığı olmayanlar ise tabiatça ortadadır. Aynı şekilde bu karışımdan az pay alanlar orta hâllidir, çok pay alanlar ise artık çoğunluğa benzemez. Meleke pek koyuysa son derece melankolik olurlar; bir ölçüde dengelenmişse olağanüstü olurlar. Kendilerine dikkat etmezlerse melankolik hastalıklara kayarlar, her biri bedeninin ayrı bir yerinde: kimisinde sara belirtileri, kimisinde felç belirtileri görülür; başkalarında şiddetli karamsarlıklar ya da korkular, kimilerinde de aşırı cüret ortaya çıkar; Makedonya kralı Arkhelaos'un başına gelen de buydu. Bu kuvvetin sebebi karışımın ne kadar soğuk ve ne kadar sıcak olduğudur. Gerekenden soğuksa yersiz kederler doğurur; bu yüzden kendini asma en çok gençlerde, bazen de yaşlılarda görülür. Birçokları da sarhoşluktan sonra kendini öldürür. Melankoliklerin bazıları da içki âlemlerinden sonra karamsar bir hâlde yaşar; çünkü şarabın ısısı tabii ısıyı söndürür. Düşündüğümüz ve umut beslediğimiz
πρὸς τὸ μέσον, οὗτοι μελαγχολικοὶ μέν εἰσι, φρονιμώτεροι δέ, καὶ ἧττον μὲν ἔκτοποι, πρὸς πολλὰ δὲ διαφέροντες τῶν ἄλλων, οἱ μὲν πρὸς παιδείαν, οἱ δὲ πρὸς τέχνας, οἱ δὲ πρὸς πολιτείαν. πολλὴν δὲ καὶ εἰς τοὺς κινδύνους ποιεῖ διαφορὰν ἡ τοιαύτη ἕξις τοῦ ἐνίοτε ἀνωμάλους εἶναι μὲν τοῖς φόβοις πολλοὺς τῶν ἀνδρῶν. ὡς γὰρ ἂν τύχωσι τὸ σῶμα ἔχοντες πρὸς τὴν τοιαύτην κρᾶσιν, διαφέρουσιν αὐτοὶ αὑτῶν. ἡ δὲ μελαγχολικὴ κρᾶσις, ὥσπερ καὶ ἐν ταῖς νόσοις ἀνωμάλους ποιεῖ, οὕτω καὶ αὐτὴ ἀνώμαλός ἐστιν· ὁτὲ μὲν γὰρ ψυχρά ἐστιν ὥσπερ ὕδωρ, ὁτὲ δὲ θερμή. ὥστε φοβερόν τι ὄταν εἰσαγγελθῇ, ἐὰν μὲν ψυχροτέρας οὔσης τῆς κράσεως τύχῃ, δειλὸν ποιεῖ· προωδοπεποίηκε γὰρ τῷ φόβῳ, καὶ ὁ φόβος καταψύχει. δηλοῦσι δὲ οἱ περίφοβοι· τρέμουσι γάρ. ἐὰν δὲ μᾶλλον θερμή, εἰς τὸ μέτριον κατέστησεν ὁ φόβος, καὶ ἐν αὐτῷ καὶ ἀπαθῆ. ὁμοίως δὲ καὶ πρὸς τὰς καθ’ ἡμέραν ἀθυμίας· πολλάκις γὰρ οὕτως ἔχομεν ὥστε λυπεῖσθαι, ἐφ’ ὅτῳ δέ, οὐκ ἄν ἔχοιμεν εἰπεῖν· ὁτὲ δὲ εὐθύμως, ἐφ’ ᾧ δ’ οὐ δῆλον. τὰ δὴ τοιαῦτα πάθη καὶ τὰ παλαιὰ λεχθέντα κατὰ μέν τι μικρὸν πᾶσι γίνεται· πᾶσι γὰρ μέμικταί τι τῆς δυνάμεως· ὅσοις δ’ εἰς βάθος, οὗτοι δ’ ἤδη ποιοί τινές εἰσι τὰ ἤθη. ὥσπερ γὰρ τὸ εἶδος ἕτεροι γίνονται οὐ τῷ πρόσωπον ἔχειν, ἀλλὰ τῷ ποιόν τι τὸ πρόσωπον, οἱ μὲν καλόν, οἱ δὲ αἰσχρόν, οἱ δὲ μηθὲν ἔχοντες περιττόν, οὗτοι δὲ μέσοι τὴν φύσιν, οὔτῳ καὶ οἱ μὲν μικρὰ μετέχοντες τῆς τοιαύτης κράσεως μέσοι εἰσίν, οἱ δὲ πλήθους ἤδη ἀνόμοιοι τοῖς πολλοῖς. ἐὰν μὲν γὰρ σφόδρα κατακορὴς ᾖ ἡ ἕξις, μελαγχολικοί εἰσὶ λίαν, ἐὰν δέ πως κραθῶσι, περιττοί. ῥέπουσι δ’, ἂν ἀμελῶσιν, ἐπὶ τὰ μελαγχολικὰ νοσήματα, ἄλλοι περὶ ἄλλο μέρος τοῦ σώματος· καὶ τοῖς μὲν ἐπιληπτικὰ ἀποσημαίνει, τοῖς δὲ ἀποπληκτικά, ἄλλοις δὲ ἀθυμίαι ἰσχυραὶ ἢ φόβοι, τοῖς δὲ θάρρη λίαν, οἷον καὶ Ἀρχελάῳ συνέβαινε τῷ Μακεδονίας βασιλεῖ. σιτίον δὲ τῆς τοιαύτης δυνάμεως ἡ κρᾶσις, ὅπως ἂν ἔχῃ ψύξεώς τε καὶ θερμότητος. ψυχροτέρα μὲν γὰρ οὖσα τοῦ καιροῦ δυσθυμίας ποιεῖ ἀλόγους· διὸ αἵ τ’ ἀγχόναι μάλιστα τοῖς νέοις, ἐνίοτε δὲ καὶ πρεσβυτέροις. πολλοὶ δὲ καὶ μετὰ τὰς μέθας διαφθείρουσιν ἑαυτούς. ἔνιοι δὲ τῶν μελαγχολικῶν ἐκ τῶν πότων ἀθύμως διάγουσιν· σβέννυσι γὰρ ἡ τοῦ οἴνου θερμότης τὴν φυσικὴν θερμότητα. τὸ δὲ θερμὸν τὸ περὶ
955ayerin çevresindeki ısı ise insanı neşeli kılar. Herkesin sarhoş olana kadar içmeye istekli olması bundandır: bol şarap, gençliğin çocukları umutlu kılması gibi, herkesi umutlu kılar; yaşlılık umutsuzdur, gençlik ise umut doludur. İçerken kedere kapılan birkaç kişi de vardır; bunun sebebi bazılarının içki âleminden sonra kedere kapılmasının sebebiyle aynıdır. Karamsarlığa ısı sönükleşirken kapılanlar daha çok kendini asar. Gençlerin ya da yaşlıların daha çok kendini asması bu yüzdendir: yaşlılık ısıyı söndürüp soldurur; gençlerde ise bu hâl tabiidir ve sönükleşen de ısının ta kendisidir. Isı birden söndüğünde ise çoğu kişi ansızın kendine kıyar; öyle ki daha önce hiçbir belirti göstermedikleri için herkes şaşırır. Kara safradan gelen karışım, dediğimiz gibi, daha soğuk olunca her türlü karamsarlığı, daha sıcak olunca ise neşeyi doğurur. Bu yüzden çocuklar daha neşeli, yaşlılar daha kederlidir; çünkü çocuklar sıcak, yaşlılar soğuktur: yaşlılık bir tür soğumadır. Isı dış sebeplerle de birden söner; tıpkı tabiata aykırı biçimde kızdırılmış şeylerin, örneğin üzerine su dökülen kömürün sönmesi gibi. Bazıları sarhoşluktan sonra kendine bu yüzden kıyar: şaraptan gelen ısı dışarıdan getirilmiştir ve o sönünce bu hâl ortaya çıkar. Cinsel birleşmeden sonra da çoğu kişi daha karamsar olur; ama meniyle birlikte çok artık dışarı atanlar daha neşeli olur, çünkü artıktan, havadan ve ısının fazlasından kurtulup hafiflerler. Ötekiler ise çoğu zaman daha karamsar olur; çünkü birleşmeden sonra, gerekli olan şeylerden bir kısmını yitirdikleri için soğurlar. Dışarı akanın çok olmaması bunu gösterir. Özetle söylersek: kara safranın kuvveti tutarsız olduğu için melankolikler de tutarsızdır; çünkü kara safra hem pek soğuk hem pek sıcak olabilir. Huyu belirleyici olduğu için de —içimizdekiler arasında huyu en çok sıcak ve soğuk belirler— bedene az ya da çok karışan şarap gibi bizi huyca belli bir nitelikte kılar. İkisi de, hem şarap hem kara safra, hava yüklüdür. Ama bu tutarsızlığın dengeli olması ve bir bakıma iyi bir durumda bulunması da, gerektiği yerde yatkınlığın daha sıcak, gerektiği yerde de soğuk olması ya da aşırılık bulunduğu için tersine dönmesi de mümkün olduğundan, bütün melankolikler olağanüstüdür; ama hastalıkları yüzünden değil, tabiatları yüzünden.
τὸν τόπον ᾧ φρονοῦμεν καὶ ἐλπίζομεν ποιεῖ εὐθύμους. καὶ διὰ τοῦτο πρὸς τὸ πίνειν εἰς μέθην πάντες ἔχουσι προθύμως, ὅτι πάντας ὁ οἶνος ὁ πολὺς εὐέλπιδας ποιεῖ, καθάπερ ἡ νεότης τοὺς παῖδας· τὸ μὲν γὰρ γῆρας δύσελπί ἐστιν, ἡ δὲ νεότης ἐλπίδος πλήρης. εἰσὶ δέ τινες ὀλίγοι οὓς πίνοντας δυσθυμίαι λαμβάνουσι, διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν δι’ ἣν καὶ μετὰ τοὺς πότους ἐνίους. ὅσοις μὲν οὖν μαραινομένου τοῦ θερμοῦ αἱ ἀθυμίαι γίνονται, μᾶλλον ἀπάγχονται. διὸ καὶ οἱ νέοι ἢ καὶ οἱ πρεσβῦται μᾶλλον ἀπάγχονται· τὸ μὲν γὰρ γῆρας μαραίνει τὸ θερμόν, τῶν δὲ τὸ πάθος φυσικὸν ὂν καὶ αὐτὸ τὸ μαραινόμενον θερμόν. ὅσοις δὲ σβεννυμένου, ἐξαίφνης οἱ πλεῖστοι διαχρῶνται ἑαυτούς, ὥστε θαυμάζειν πάντας διὰ τὸ μηθὲν ποιῆσαι σημεῖον πρότερον. ψυχροτέρα μὲν οὖν γινομένη ἡ κρᾶσις ἡ ἀπὸ τῆς μελαίνης χολῆς, ὥσπερ εἴρηται, ποιεῖ ἀθυμίας παντοδαπάς, θερμοτέρα δὲ οὖσα εὐθυμίας. διὸ καὶ οἱ μὲν παῖδες εὐθυμότεροι, οἱ δὲ γέροντες δυσθυμότεροι. οἱ μὲν γὰρ θερμοί, οἱ δὲ ψυχροί· τὸ γὰρ γῆρας κατάψυξίς τις. συμβαίνει δὲ σβέννυσθαι ἐξαίφνης ὑπό τε τῶν ἐκτὸς αἰτιῶν, ὡς καὶ παρὰ φύσιν τὰ πυρωθέντα, οἷον ἄνθρακα ὕδατος ἐπιχυθέντος. διὸ καὶ ἐκ μέθης ἔνιοι ἑαυτοὺς διαχρῶνται· ἡ γὰρ ἀπὸ τοῦ οἴνου θερμότης ἐπείσακτός ἐστιν, ἧς σβεννυμένης συμβαίνει τὸ πάθος. καὶ μετὰ τὰ ἀφροδίσια οἱ πλεῖστοι ἀθυμότεροι γίνονται, ὅσοι δὲ περίττωμα πολὺ προίενται μετὰ τοῦ σπέρματος, οὗτοι εὐθυμότεροι· κουφίζονται γὰρ περιττώματός τε καὶ πνεύματος καὶ θερμοῦ ὑπερβολῆς. ἐκεῖνοι δὲ ἀθυμότεροι πολλάκις· καταψύχονται γὰρ ἀφροδισιάσαντες διὰ τὸ τῶν ἱκανῶν τι ἀφαιρεθῆναι· δηλοῖ δὲ τοῦτο τὸ μὴ πολλὴν τὴν ἀπορροὴν γεγονέναι. ὡς οὖν ἐν κεφαλαίῳ εἰπεῖν, διὰ μὲν τὸ ἀνώμαλον εἶναι τὴν δύναμιν τῆς μελαίνης χολῆς ἀνώμαλοί εἰσιν οἱ μελαγχολικοί· καὶ γὰρ ψυχρὰ σφόδρα γίνεται καὶ θερμή. διὰ δὲ τὸ ἠθοποιὸς εἶναι (ἠθοποιὸν γὰρ τὸ θερμὸν καὶ ψυχρὸν μάλιστα τῶν ἐν ἡμῖν ἐστὶν) ὥσπερ ὁ οἶνος πλείων καὶ ἐλάττων κεραννύμενος τῷ σώματι ποιεῖ τὸ ἦθος ποιούς τινας ἡμᾶς. ἄμφω δὲ πνευματικά, καὶ ὁ οἶνος καὶ ἡ μέλαινα χολή. ἐπεὶ δ’ ἔστι καὶ εὔκρατον εἶναι τὴν ἀνωμαλίαν καὶ καλῶς πως ἔχειν, καὶ ὅπου δεῖ θερμοτέραν εἶναι τὴν διάθεσιν καὶ πάλιν ψυχράν, ἢ τοὐναντίον διὰ τὸ ὑπερβολὴν ἔχειν, περιττοὶ μέν εἰσι πάντες οἱ μελαγχολικοί, οὐ διὰ νόσον, ἀλλὰ διὰ φύσιν.
955b2. Problem
Neden bazı epistēmēlerde meleke sahibi olduğumuzu söyleriz de bazılarında söylemeyiz? Hangi epistēmēlerde bulucu isek onlarda meleke sahibi olduğumuz söylendiği için mi? Çünkü bulmak melekeden gelir.
Διὰ τί κατ’ ἐνίας μὲν τῶν ἐπιστημῶν ἕξιν ἔχειν λέγομεν, κατ’ ἐνίας δὲ οὔ; ἢ καθ’ ὅσας εὑρετικοί ἐσμεν, ἕξιν ἔχειν λεγόμεθα; τὸ γὰρ εὑρίσκειν ἀπὸ ἕξεως.
955b_23. Problem
Hayvanlar arasında en akıllısı neden insandır? Bedenine oranla başı en küçük olan hayvan olduğu için mi? Yoksa bazı yerleri bakımından orantısız derecede küçük olduğu için mi? Başı da bu yüzden küçüktür; insanlar arasında da böyle olanlar, başı büyük olanlardan daha akıllıdır.
Διὰ τί τῶν ζῴων ὁ ἄνθρωπος φρονιμώτατον; πότερον ὅτι μικροκεφαλώτατον κατὰ λόγον τοῦ σώματος; ἢ ὅτι ἀνωμάλως ἐλάχιστον; διὰ γὰρ τοῦτο καὶ μικροκέφαλον, καὶ αὐτῶν οἱ τοιοῦτοι μᾶλλον τῶν μεγαλοκεφάλων φρονιμώτεροι.
955b_34. Problem
Öteki bakımlardan aynı durumda olsak bile, yolun ne kadar olduğunu bilmeden yürüdüğümüzde yol bize neden bildiğimiz zamankinden daha uzun gelir? Ne kadar olduğunu bilmek sayısını bilmek olduğu için mi? Çünkü sonsuz ile sayısız aynı şeydir, sonsuz da sınırlı olandan her zaman daha çoktur. Yolun şu kadar olduğunu bilen kişi için onun sınırlı olması nasıl zorunluysa, ne kadar olduğunu bilmeyen kişide de psykhē, sanki bu önerme tersine çevrilebilirmiş gibi yanlış bir çıkarım yapar ve yol ona sonsuz görünür; çünkü kemiyet belirlenmiş bir şeydir, belirlenmiş olan da kemiyettir. Dolayısıyla yol belirlenmiş görünmeyince sonsuzmuş gibi gelecektir; çünkü tabiatı gereği belirlenmiş olması gereken şey belirlenmemişse sonsuzdur ve belirlenmemiş görünen şeyin de bir bakıma bitimsiz görünmesi zorunludur.
Διὰ τί δοκεῖ ἡμῖν πλείων εἶναι ἡ ὁδός, ὅταν μὴ εἰδότες πόση τίς ἐστι βαδίζωμεν, μᾶλλον ἢ ὅταν εἰδότες, ἐὰν τὰ ἄλλα ὁμοίως τύχωμεν ἔχοντες; ἢ ὅτι τὸ εἰδέναι πόση, ἐστὶν εἰδέναι ἀριθμόν; τὸ γὰρ ἄπειρον καὶ ἀναρίθμητον ταὐτόν, καὶ πλέον ἀεὶ τὸ ἄπειρον τοῦ ὡρισμένου. ὥσπερ οὖν εἰ ᾔδει ὅτι τοσήδε ἐστί, πεπερασμένην αὐτὴν ἀνάγκη εἶναι, οὕτως εἰ μὴ οἶδε πόση τίς ἐστιν, ὡς ἀντιστρέφοντος παραλογίζεται ἡ ψυχή, καὶ φαίνεται αὕτη εἶναι ἄπειρος, ἐπεὶ τὸ ποσὸν ὡρισμένον ἐστὶ καὶ τὸ ὡρισμένον ποσόν. ὅταν τοίνυν μὴ φαίνηται ὡρισμένον, ὥσπερ ἄπειρον δόξει εἶναι, διὰ τὸ τὸ πεφυκὸς ὡρίσθαι, ἂν μὴ ᾖ ὡρισμένον, ἄπειρον εἶναι, καὶ τὸ φαινόμενον μὴ ὡρίσθαι φαίνεσθαι ἀνάγκη πως ἀπέραντον.
955b_45. Problem
Neden yaşlandıkça daha çok nous sahibi oluruz da gençken daha çabuk öğreniriz? Tanrı bize kendi içimizde iki alet verdiği, dışımızdaki aletleri de bu ikisiyle kullandığımız için mi? Beden için el, psykhē için nous. Çünkü nous da içimizde tabiatça bulunan şeylerden biridir, tıpkı bir alet gibi. Öteki epistēmēler ve sanatlar bizim meydana getirdiğimiz şeylerdendir, nous ise tabiattan gelenlerdendir. Eli doğar doğmaz en iyi şekilde kullanamaz, ancak tabiat onu olgunlaştırınca kullanırız (yaş ilerledikçe el kendi işini en iyi şekilde görebilir); aynı şekilde tabiattan gelen nous da bize hemen değil, en çok yaşlılıkta gelir ve en çok o zaman olgunlaşır; tabii tabiatça var olan öteki şeyler gibi onu da bir şey sakatlamazsa. Nous bize ellerin yetisinden sonra gelir; çünkü nousun aletleri de elin aletlerinden sonradır. Nousun aleti epistēmēdir (aulos aulos çalana nasıl yararlıysa, epistēmē de nousa öyle yararlıdır); ellerin aletleri ise tabiatça var olan pek çok şeydir. Tabiatın kendisi ve onun meydana getirdiği şeyler ise epistēmēden öncedir. Aletleri daha önce olan şeylerin yetilerinin de
Διὰ τί πρεσβύτεροι μὲν γινόμενοι μᾶλλον νοῦν ἔχομεν, νεώτεροι δὲ ὄντες θᾶττον μανθάνομεν; ἢ ὅτι ὁ θεὸς ὄργανα ἐν ἑαυτοῖς ἡμῖν δέδωκε δύο, ἐν οἷς χρησόμεθα τοῖς ἐκτὸς ὀργάνοις, σώματι μὲν χεῖρα, ψυχῇ δὲ νοῦν. ἔστι γὰρ καὶ ὁ νοῦς τῶν φύσει ἐν ἡμῖν ὥσπερ ὄργανον ὑπάρχων· αἱ δὲ ἄλλαι ἐπιστῆμαι καὶ τέχναι τῶν ὑφ’ ἡμῶν ποιητῶν εἰσίν, ὁ δὲ νοῦς τῶν φύσει. καθάπερ οὖν τῇ χειρὶ οὐκ εὐθὺς γενόμενοι χρώμεθα βέλτιστα, ἀλλ’ ὅταν ἡ φύσις αὐτὴν ἐπιτελέσῃ (προϊούσης γὰρ τῆς ἡλικίας ἡ χεὶρ μάλιστα δύναται ἀποτελεῖν τὸ ἑαυτῆς ἔργον), τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ὁ νοῦς τῶν φύσει οὐκ εὐθὺς ἀλλ’ ἐπὶ γήρως ἡμῖν μάλιστα παραγίνεται καὶ τότε ἀποτελεῖται μάλιστα, ἢν μὴ ὑπό τινος πηρωθῇ, καθάπερ καὶ τὰ ἄλλα τὰ φύσει ὑπάρχοντα. ὕστερον δὲ τῆς τῶν χειρῶν δυνάμεως ὁ νοῦς παραγίνεται ἡμῖν, ὅτι καὶ τὰ τοῦ νοῦ ὄργανά ἐστι τῶν τῆς χειρός. ἔστι γὰρ νοῦ μὲν ὄργανον ἐπιστήμη (τούτῳ γάρ ἐστι χρήσιμος, καθάπερ αὐλοὶ αὐλητῇ), χειρῶν δὲ πολλὰ τῶν φύσει ὄντων· ἡ δὲ φύσις αὐτή γε ἐπιστήμης πρότερον, καὶ τὰ ὑπ’ αὐτῆς γινόμενα. ὧν δὲ τὰ ὄργανα πρότερα, καὶ τὰς δυνάμεις πρότερον εἰκὸς
956aiçimizde daha önce oluşması akla yatkındır; çünkü bu aletleri kullanarak meleke ediniriz. Her birinin aleti kendisiyle aynı ilişki içindedir; tersinden bakılırsa da aletler birbiriyle nasıl bir ilişki içindeyse, yetiler de birbiriyle öyledir. İşte nous bu sebeple yaşımız ilerledikçe içimizde daha çok yer eder. Gençken daha çabuk öğrenmemiz ise henüz hiçbir şey bilmememizdendir. Bir şeyler bildiğimizde artık aynı ölçüde öğrenemeyiz. İlk karşılaştığımız şeyleri daha iyi tutarız; tıpkı sabah ilk karşılaştığımız şeyleri daha iyi hatırlayıp gün ilerledikçe, pek çok şeyle karşılaşmış olduğumuz için, artık aynı ölçüde hatırlayamadığımız gibi.
ἐγγίνεσθαι ἡμῖν· τούτοις γὰρ χρώμενοι ἕξιν λαμβάνομεν, καὶ ἔχει ὁμοίως τὸ ἑκάστου ὄργανον πρὸς αὐτό· καὶ ἀνάπαλιν, ὡς τὰ ὄργανα πρὸς ἄλληλα, οὕτω τὰ ὄργανα πρὸς αὐτά. ὁ μὲν οὖν νοῦς διὰ ταύτην τὴν αἰτίαν πρεσβυτέροις οὖσιν ἡμῖν μᾶλλον ἐγγίνεται. μανθάνομεν δὲ θᾶττον νεώτεροι ὄντες διὰ τὸ μηδέν πω ἐπίστασθαι. ὅταν δὲ ἐπιστώμεθα, οὐκέτι ὁμοίως δυνάμεθα. δυνάμεθα δὲ ἔχεσθαι, καθάπερ καὶ μνημονεύομεν μᾶλλον οἷς ἂν ἕωθεν πρῶτον ἐντυγχάνωμεν, ἔπειτα προϊούσης τῆς ἡμέρας οὐκέτι ὁμοίως διὰ τὸ πολλοῖς ἐντετυχηκέναι.
956a_26. Problem
Neden insana başka bir hayvandan daha çok güvenmek gerekir? Platon'un Neokles'e verdiği cevaptaki gibi, hayvanlar arasında yalnız insan saymayı bildiği için mi? Yoksa tanrılara yalnız o inandığı için mi? Yoksa en çok taklit eden o olduğu için mi? Çünkü bu sayede öğrenebilir.
Διὰ τί ἀνθρώπῳ πειστέον μᾶλλον ἢ ἄλλῳ ζῴῳ; πότερον ὥσπερ Πλάτων Νεοκλεῖ ἀπεκρίνατο, ὅτι ἀριθμεῖν μόνον ἐπίσταται τῶν ἄλλων ζῴων; ἢ ὅτι θεοὺς νομίζει μόνον; ἢ ὅτι μιμητικώτατον; μανθάνειν γὰρ δύναται διὰ τοῦτο.
956a_37. Problem
Üçgenin iç açılarının iki dik açıya eşit olduğunu ya da bu türden başka bir şeyi seyrederken ya da umarken neden sevinmeyiz? Seyretmenin hazzı başka; ama bu haz, açılar üç dik açıya ya da daha fazlasına eşit olsaydı da aynı ölçüde olurdu. Buna karşılık Olympia'da kazandığımıza ya da Salamis'teki deniz savaşına hem bunları hatırlarken hem de bu tür şeyler umarken seviniriz, bunların tersine ise sevinmeyiz. Bu tür şeylere olmuş ya da var olan şeyler olarak sevindiğimiz, tabiata göre olan şeylerin ise, gerçekte nasılsalar öyle, bize yalnızca seyretmenin hazzını verdiği, eylemlerin ise onlardan doğan sonuçların hazzını verdiği için mi? Eylemler birbirine benzemediğinden onlardan doğan sonuçların da kimi acı verici, kimi hazlı olur; biz de her şeyden haz ve acıya göre kaçar ya da onun peşinden koşarız.
Διὰ τί οὐ χαίρομεν θεώμενοι οὐδὲ ἐλπίζοντες ὅτι τὸ τρίγωνον δύο ὀρθαῖς ἴσας ἔχει τὰς ἐντὸς γωνίας, οὐδὲ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων οὐθέν, εἰ μὴ τῇ θεωρίᾳ, αὕτη δὲ ὁμοίως ἐστὶν ἡδεῖα κἂν εἰ τρισὶν ὀρθαῖς ἢ πλείοσιν ἴσας ἔσχεν. ἀλλ’ ὅτι Ὀλυμπίᾳ ἐνικῶμεν, καὶ περὶ τῆς ναυμαχίας τῆς ἐν Σαλαμῖνι, χαίρομεν καὶ μεμνημένοι καὶ ἐλπίζοντες τοιαῦτα, ἀλλ’ οὐ τἀναντία τοῖς τοιούτοις, [ἢ] ὅτι ἐπὶ μὲν τοῖς τοιούτοις χαίρομεν ὡς γενομένοις ἢ οὖσιν, ἐπὶ δὲ τοῖς κατὰ φύσιν ὡς κατὰ ἀλήθειαν θεωρίας ἡδονήν, ὡς ἔχει, μόνην ἡμῖν ποιεῖν, τὰς δὲ πράξεις τὴν ἀπὸ τῶν συμβαινόντων ἀπ’ αὐτῶν. ἀνομοίων οὖν οὐσῶν τῶν πράξεων, καὶ τὰ ἀποβαίνοντα ἀπ’ αὐτῶν γίνεται τὰ μὲν λυπηρά, τὰ δὲ ἡδέα· φεύγομεν δὲ καὶ διώκομεν καθ’ ἡδονὴν καὶ λύπην ἅπαντα.
956a_48. Problem
Hekimler neden sağlığa ulaşana kadar uğraşır? Hekim önce hastayı zayıflatır, ardından bu yolla kurutur, sonra sağlık meydana getirir ve orada durur. Sağlıktan başka bir şey meydana gelmesi mümkün olmadığı için mi? Yoksa mümkünse bu başka bir epistēmēnin işidir de sağlıktan başka bir şey meydana getirecek biri mi olacaktır? Sağlık zıtlardan ve aradakilerden oluyorsa, hastanın hasta olduğu açıktır: ya fazla kuru ya fazla yaş ya da buna benzer bir hâldedir. Hekim onu soğuktan daha az soğuğa, en sonunda da şu kadar sıcak ve şu kadar kuru ya da yaş hâle, zıtlardan ya da aradakilerden geçirerek, sağlıklı olmanın hâli olan duruma varana kadar götürür. Bu durumdan da tabiatça aradakinden başka bir şey çıkmaz. Sağlığa sahip olan kişi başka bir şey meydana getirebilir; çünkü sağlık nasıl geldiyse öyle çözülüp gidebilir de. Ama bu sanatın işi değildir; çünkü sanat her zaman daha iyiye yönelir. Dolayısıyla ne başka bir sanat ne de hekimliğin kendisi
Διὰ τί μέχρι ὑγιείας πραγματεύονται οἱ ἰατροί; ἰσχναίναι γάρ, εἶτα ἐκ τούτου ξηραίνει, εἶτα ὑγείαν ἐποίησεν, εἶτα ἐνταῦθα ἔστη. πότερον οὐκ ἔστι δυνατὸν ἐκ τούτου γενέσθαι ἄλλο; ἢ εἰ δυνατόν, ἄλλης ἐπιστήμης, καὶ ἔσται ὅ τις ἐξ ὑγείας ποιήσει ἄλλο τι; εἰ δὴ γίνεται ἐκ τῶν ἐναντίων καὶ τῶν μεταξύ, δῆλον ὅτι ἀρρωστεῖ, ἢ ξηρότερος ἢ ὑγρότερος ἤ τι τοιοῦτον. ποιεῖ δὴ ἐκ ψύχους ἧττον σφόδρα, καὶ τέλεον ὡδὶ θερμὸν καὶ ὡδὶ ξηρὸν ἢ ὑγρὸν μεταβαῖνον ἐκ τῶν ἐναντίων, ἢ μεταξύ, ἕως ἂν ἔλθῃ εἰς τὸ οὕτως ἔχειν, ὃ ἦν τοῦ ὑγιαίνειν· ἔκ τε τούτου οὐ πέφυκεν ἄλλο τι ὂν ἢ τὸ μεταξύ. δύναται μὲν οὖν ποιῆσαι ὁ ἔχων. ὡς γὰρ ἦλθεν, ἀναλῦσαι δύναται καὶ ἀπελθεῖν, οὐ μὴν ἥ γε τέχνη τούτου ἐστίν. ἀεὶ γὰρ βέλτιον. ὥστε οὐδὲ ἄλλη, οὔτε αὐτὴ ποιήσει
956bsağlıktan başka bir şey meydana getirir; çünkü aynı epistēmē söz konusuysa sağlıktan ancak onun zıddı doğabilirdi. Ev için de böyledir: yapı sanatı onun zıddını yapmaz; evden bir şey yapacak başka bir sanat da yoktur, onu bir parça olarak kullanması müstesna; kunduracılığın sayadan ayakkabı yapması gibi. Çünkü bir şey her ikisinden iki şekilde doğar: ya birleştirilerek ya bozularak.
ἐξ ὑγείας ἄλλο τι· οὐθὲν γὰρ ἐγίνετο ἢ τὸ ἐναντίον τούτου, εἴπερ ἡ αὐτὴ ἐπιστήμη. οὕτω καὶ ἐπὶ οἰκίας οὐδὲν ποιήσειεν ἂν τοὐναντίον· οὐκ ἔστιν ἐν ἄλλῃ τέχνη ἐκ τούτου ποιήσουσα, πλὴν ὡς μέρους, οἷον ἡ σκυτικὴ ὑπόδημα ἐκ προσχίσματος. ἐξ ἑκατέρου γὰρ γίνεται διττῶς, ἢ συντιθεμένου ἢ φθειρομένου.
956b_29. Problem
Filozofun hatipten farklı olduğunu neden düşünürler? Filozof şeylerin eidoslarının kendisiyle, hatip ise onlardan pay alan şeylerle uğraştığı için mi? Örneğin filozof adaletsizliğin ne olduğuyla, hatip falancanın nasıl adaletsiz olduğuyla; filozof tiranlığın ne olduğuyla, hatip ise tiranın nasıl biri olduğuyla uğraşır.
Διὰ τί τὸν φιλόσοφον τοῦ ῥήτορος οἴονται διαφέρειν; ἢ ὅτι ὁ μὲν φιλόσοφος περὶ αὐτὰ τὰ εἴδη τῶν πραγμάτων διατρίβει, ὁ δὲ περὶ τὰ μετέχοντα, οἷον ὁ μὲν τί ἐστιν ἀδικία, ὁ δὲ ὡς ἄδικος ὁ δεῖνα, καὶ ὁ μὲν τί ἡ τυραννίς, ὁ δὲ οἷόν τι ὁ τύραννος.
956b_310. Problem
Dionysos sanatçıları neden çoğunlukla kötü insanlardır? Hayatlarının büyük kısmı geçim için gerekli sanatlarla geçtiğinden söz ve bilgelikle en az ilişkisi olanlar onlar olduğu, hayatlarının çoğunu nefislerine hâkim olamayarak, bir kısmını da yoksulluk içinde geçirdikleri için mi? Bunların ikisi de kötülüğe zemin hazırlar.
Διὰ τί οἱ Διονυσιακοὶ τεχνῖται ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ πονηροί εἰσιν; ἢ ὅτι ἥκιστα λόγου σοφίας κοινωνοῦσι διὰ τὸ περὶ τὰς ἀναγκαίας τέχνας τὸ πολὺ μέρος τοῦ βίου εἶναι, καὶ ὅτι ἐν ἀκρασίαις τὸ πολὺ τοῦ βίου εἰσίν, τὰ δὲ καὶ ἐν ἀπορίαις; ἀμφότερα δὲ φαυλότητος παρασκευαστικά.
956b_411. Problem
Yarışmaları ilk düzenleyenler neden beden yarışmalarına bir ödül koydu da bilgelik için hiçbir şey koymadı? Akılla ilgili konularda hakemlerin yarışanlardan aşağı kalmaması, hatta onlardan üstün olması gerektiği için mi? Bilgelikte önde gelenlerin yarışması gerekseydi ve buna bir ödül konsaydı, onlar için hakem bulamazlardı. Beden yarışmalarında ise yalnızca gözüyle bakan herkes karar verebilir. Ayrıca bu yarışmaları baştan kuran kişi, Yunanlılara büyük ayrılıklara ve düşmanlıklara yol açacak böyle bir yarışma koymak istememiştir. İnsanlar beden yarışmalarından birine alınmadıklarında ya da alındıklarında buna pek kızmaz, karar verenlere düşman olmazlar; ama daha akıllı mı yoksa daha kötü mü oldukları konusunda karar verenlere en çok öfkelenir ve içerlerler. Böyle bir şey ise ayrılık doğurur ve kötüdür. Ayrıca ödülün yarışmadan üstün olması gerekir. Beden yarışmalarında ödül yarışmanın kendisinden daha çok tercih edilir ve daha iyidir; oysa bilgelikten daha iyi hangi ödül olabilir?
Διὰ τί οἱ ἐξ ἀρχῆς τῆς μὲν κατὰ τὸ σῶμα ἀγωνίας ἆθλόν τι προὔταξαν, σοφίας δὲ οὐθὲν ἔθηκαν; ἢ ὅτι ἐπιεικῶς δεῖ τοὺς κριτάς, ἃ περὶ διάνοιάν ἐστιν, ἢ μηθὲν χείρους τῶν ἀγωνιστῶν εἶναι ἢ κρείττους; εἰ δὲ ἔδει σοφίᾳ τοὺς πρωτεύοντας ’ἀγωνίζεσθαι καὶ ἆθλον προὐτέτακτο, κριτῶν ἂν ἠπόρουν αὐτοῖς. ἐπὶ δὲ τῶν γυμνικῶν ἀγώνων ἅπαντός ἐστι κρῖναι, τῇ ὄψει μόνῃ θεασάμενον. ἔτι δὲ ὁ ἐξ ἀρχῆς κατασκευάζων οὐκ ἐβούλετο τοιαύτην ἀγωνίαν προθεῖναι τοῖς Ἕλλησιν, ἐξ ὧν ἔμελλον στάσεις καὶ ἔχθραι μεγάλαι ἔσεσθαι· οἷον οἱ ἄνθρωποι, ὅταν τις ἢ ἐκκριθῇ ἢ προσδεχθῇ εἴς τι τῶν κατὰ τὸ σῶμα ἀθλημάτων, οὐ πάντη χαλεπῶς φέρουσιν οὐδὲ εἰς ἔχθραν καθίστανται τοῖς κρίνουσιν, ὑπὲρ δὲ τοῦ φρονιμωτέρους ἣ μοχθηροτέρους εἶναι τοῖς κρίνουσι μάλιστα ὀργίζονται καὶ ἀγανακτοῦσιν. στασιῶδες δὲ καὶ μοχθηρὸν τὸ τοιοῦτόν ἐστιν. ἔτι δὲ δεῖ τῆς ἀγωνίας τὸ ἆθλον κρεῖττον εἶναι. ἐπὶ μὲν γὰρ τῶν γυμνικῶν ἀθλημάτων τὸ ἆθλον αἱρετώτερον καὶ βέλτιον τῆς ἀγωνίας· σοφίας δὲ τί ἂν ἆθλον βέλτιον γένοιτο;
956b_512. Problem
İnsan neden çoğu zaman bir şey düşünüp başka bir şey yapar? Zıtların epistēmēsi aynı olduğu için mi? Yoksa nous birçok şeye, istek ise tek bir şeye yöneldiği için mi? İnsan çoğunlukla nousuyla yaşar, hayvanlar ise istekle, thymosla ve arzuyla.
Διὰ τί ἄλλο νοεῖ καὶ ποιεῖ ἄνθρωπος μάλιστα; ἢ ὅτι τῶν ἐναντίων ἡ αὐτὴ ἐπιστήμη; ἢ ὅτι ὁ μὲν νοῦς πολλῶν ἐστίν, ἡ δὲ ὄρεξις ἑνός; ὁ μὲν οὖν ἄνθρωπος τῷ νῷ τὰ πλεῖστα ζῇ, τὰ δὲ θηρία ὀρέξει καὶ θυμῷ καὶ ἐπιθυμίᾳ.
956b_613. Problem
Bazı akıllı insanlar neden mal edinir de onu kullanmadan yaşamaya devam eder? Alışkanlıkla hareket ettikleri için mi? Yoksa umudun içinde bir haz olduğu için mi?
Διὰ τί φρόνιμοί τινες κτώμενοι οὐ χρώμενοι διατελοῦσιν; πότερον ὅτι τῷ ἔθει χρῶνται; ἢ διὰ τὸ ἐν ἐλπίδι ἡδύ;
956b_714. Problem
… Çünkü his ve düşünce psykhē durgunken iş görür. Epistēmēnin de bu yüzden böyle adlandırıldığı düşünülür: psykhēyi durdurur. Psykhē
.... ὅτι ἡ αἴσθησις καὶ ἡ διάνοια τῷ ἠρεμεῖν τὴν ψυχὴν ἐνεργεῖ· ὃ καὶ ἡ ἐπιστήμη δοκεῖ εἶναι, ὅτι τὴν ψυχὴν ἵστησιν·
957ahareket edip sürüklenirken ne hissetmek ne de düşünmek mümkündür. Bu yüzden çocuklar, sarhoşlar ve deliler akılsızdır: içlerindeki ısının çokluğu yüzünden en fazla ve en şiddetli hareket onlarda olur; bu hareket dinince daha akıllı olurlar, çünkü düşünce bulanık olmayınca onu daha iyi durdurabilirler. Uykuda rüya görenler de düşünce durduğunda ve durduğu ölçüde rüya görür. Çünkü psykhē en çok uykuda hareket eder. Isı bedenin geri kalanından iç bölgeye çekildiğinde en fazla ve en şiddetli hareket o zaman olur; çoğu insanın sandığı gibi psykhē o sırada durgun ve kendi başına değildir, özellikle de hiç rüya görmedikleri zaman. Durum tam tersidir: psykhē çok fazla hareket içinde olduğu ve bir an bile durmadığı için düşünemez. En tatlı uykudayken en fazla hareket içinde olması da akla yatkındır; çünkü en çok ısı o zaman iç bölgede toplanır. Hareket hâlindeki psykhēnin yalnız uyanıkken değil uykuda da düşünemediğinin bir alameti de şudur: yemekten sonraki uykularda rüya görmek en az mümkündür. Psykhē o sırada, alınan besin yüzünden, en çok hareket eder. Rüya ise insan bir şey düşünürken ve onu gözünün önüne getirirken uykunun bastırmasıyla olur. Bu yüzden en çok yaptığımız, yapacağımız ya da dilediğimiz şeyleri görürüz; çünkü en sık bunlar üzerine hesaplar ve hayaller kurarız. Daha iyi insanların daha iyi rüyalar görmesi de bundandır: uyanıkken de daha iyi şeyler düşünürler; düşüncesi ya da bedeni kötü durumda olanlar ise daha kötü rüyalar görür. Çünkü bedenin durumu da rüyadaki hayallere katkıda bulunur: hasta kişinin düşüncesinin yönelimleri de kötüdür; üstelik bedenindeki karışıklık yüzünden psykhē durgun kalamaz. Melankolikler uykuda bu yüzden irkilir: ısı fazla olduğu için psykhē ölçüyü aşan bir hareket içindedir, hareket şiddetli olduğu için de uyuyamazlar.
κινουμένης γὰρ καὶ φερομένης οὔτε αἰσθέσθαι οὔτε διανοηθῆναι δυνατόν. διὸ καὶ τὰ παιδία καὶ οἱ μεθύοντες καὶ οἱ μαινόμενοι ἀνόητοι· διὰ γὰρ τὸ πλῆθος τοῦ θερμοῦ τοῦ ἐνυπάρχοντος πλείστη κίνησις αὐτοῖς καὶ σφοδροτάτη συμβαίνει, ληγούσης δὲ ταύτης ἐμφρονέστεροι γίνονται· ἀταράχου γὰρ οὔσης τῆς διανοίας μᾶλλον ἐφιστάναι δύνανται αὐτήν. οἵ τ’ ἐν τῷ καθεύδειν ἐνυπνιαζόμενοι ἱσταμένης τῆς διανοίας, καὶ καθ’ ὅσον ἠρεμεῖ, ὀνειρώττουσιν. μάλιστα γὰρ ἐν τοῖς ὕπνοις ἡ ψυχὴ κινεῖται. περιισταμένου γὰρ τοῦ θερμοῦ ἐκ τοῦ ἄλλου σώματος εἰς τὸν ἐντὸς τόπον, τότε πλείστη καὶ σφοδροτάτη κίνησις ὑπάρχει, οὐχ ὥσπερ οἱ πολλοὶ ὑπολαμβάνουσι τότε ἠρεμεῖν καὶ καθ’ αὑτὴν εἶναι, καὶ μάλιστα ὅταν μηδὲν ἴδωσιν ἐνύπνιον. συμβαίνει δὲ τοὐναντίον· διὰ γὰρ τὸ ἐν πλείστῃ κινήσει εἶναι καὶ μηδὲ κατὰ μικρὸν ἠρεμεῖν, οὐδὲ διανοεῖσθαι δύναται. ἐν πλείστῃ δὲ κινήσει, ὅταν ἥδιστα καθεύδῃ, εἰκότως ἐστίν, ὅτι τότε μάλιστα καὶ πλεῖστον θερμὸν ἀθροίζεται εἰς τὸν εἴσω τόπον. ὅτι δὲ ἐν τῇ κινήσει οὖσα ἡ ψυχὴ οὐ μόνον ὕπαρ ἀλλ’ οὐδ’ ἐν τοῖς ὕπνοις δύναται διανοεῖσθαι, κἀκεῖνο σημεῖον· ἐν γὰρ τοῖς μετὰ τὴν πρόσεσιν τῶν σιτίων ὕπνοις ἥκιστα ἔστιν ἐνύπνια ὁρᾶν. τότε δὲ μάλιστα συμβαίνει κινεῖσθαι αὐτὴν διὰ τὴν ἐπεισεχθεῖσαν τροφήν. τό τε ἐνύπνιόν ἐστιν, ὅταν διανοουμένοις καὶ πρὸ ὀμμάτων τιθεμένοις ὕπνος ἐπέλθῃ. διὸ καὶ ταῦτα μάλιστα ὁρῶμεν ἃ πράττομεν ἢ μέλλομεν ἢ βουλόμεθα· περὶ γὰρ τούτων μάλιστα πλειστάκις λογισμοὶ καὶ φαντασίαι ἐπιγίνονται. καὶ οἱ βελτίους βελτίω τὰ ἐνύπνια ὁρῶσι διὰ ταῦτα, ὅτι καὶ ἐγρηγορότες περὶ βελτιόνων διανοοῦνται, οἱ δὲ χεῖρον ἢ τὴν διάνοιαν ἢ τὸ σῶμα διακείμενοι χείρω. καὶ γὰρ ἡ τοῦ σώματος διάθεσις πρὸς τὴν τῶν ἐνυπνίων φαντασίαν συμβλητικόν· τοῦ γὰρ νοσοῦντος καὶ αἱ τῆς διανοίας προθέσεις φαῦλαι, καὶ ἔτι διὰ τὴν ἐν τῷ σώματι ταραχὴν ἐνοῦσαν ἡ ψυχὴ οὐ δύνατου ἠρεμεῖν. οἱ δὲ μελαγχολικοὶ διὰ τοῦτο ἐξάττουσιν ἐν τοῖς ὕπνοις, ὃτι πλείονος τῆς θερμασίας οὔσης, μᾶλλον τοῦ μετρίου ἡ ψυχὴ ἐν κινήσει, σφοδροτέρας δὲ τῆς κινήσεως οὔσης οὐ δύνανται καθεύδειν.