II. Kitap
1218b_21. Bölüm
Bundan sonra yeni bir başlangıç yaparak sırada gelen konuları ele almalıyız. Bütün iyiler ya dışarıdadır ya da psykhē'dedir; bunlardan psykhē'deki iyiler daha çok seçilmeye değer. Bu ayrımı halka açık eserlerde de yaparız. Çünkü phronēsis, aretē ve haz psykhē'dedir; herkes de bunların ya bazısını ya hepsini gaye sayar. Psykhē'deki şeylerin bir kısmı meleke ya da yetidir, bir kısmı ise fiil ve harekettir.
Bu böyle kabul edilsin; aretē hakkında da şunu kabul edelim: aretē, bir kullanımı ya da bir işi olan her şeyin en iyi durumu, melekesi ya da yetisidir.
μετὰ δὲ ταῦτʼ ἄλλην λαβοῦσιν ἀρχὴν περὶ τῶν ἑπομένων λεκτέον. πάντα δὴ τὰ ἀγαθὰ ἢ ἐκτὸς ἢ ⟨ἐν⟩ ψυχῇ, καὶ τούτων αἱρετώτερα τὰ ἐν τῇ ψυχῇ, καθάπερ διαιρούμεθα καὶ ἐν τοῖς ἐξωτερικοῖς λόγοις· φρόνησις γὰρ καὶ ἀρετὴ καὶ ἡδονὴ ἐν ψυχῇ, ὧν ἢ ἔνια ἢ πάντα τέλος εἶναι δοκεῖ πᾶσιν. τῶν δὲ ἐν ψυχῇ τὰ μὲν ἕξεις ἢ δυνάμεις εἰσί, τὰ δʼ ἐνέργειαι καὶ κινήσεις. ταῦτα δὴ οὕτως ὑποκείσθω καὶ περὶ ἀρετῆς, ὅτι ἐστὶν ἡ βελτίστη διάθεσις ἢ ἕξις ἢ δύναμις ἑκάστων, ὅσων ἐστί τις χρῆσις ἢ ἔργον.
1219aBu, istikradan açıktır, çünkü her durumda bunu böyle koyarız. Örneğin bir giysinin aretē'si vardır, çünkü giysinin de bir işi ve bir kullanımı vardır; giysinin aretē'si de onun en iyi melekesidir. Gemi, ev ve öteki şeyler için de durum aynıdır. Öyleyse psykhē için de böyledir, çünkü onun da bir işi vardır. Daha iyi melekenin işi de daha iyi olsun; melekeler birbirine göre nasıl bir durumdaysa, onlardan doğan işler de birbirine göre öyle bir durumda olsun. Her şeyin gayesi de işidir. Buradan, işin melekeden daha iyi olduğu açıkça çıkar; çünkü gaye, gaye olarak en iyidir: gayenin en iyi olan ve geri kalan her şeyin uğruna yapıldığı en son şey olduğunu varsaymıştık. Demek ki işin melekeden ve durumdan daha iyi olduğu açıktır. Ama “iş” iki anlamda söylenir. Bazı şeylerin işi, kullanımın dışında ayrı bir şeydir: mimarlığın işi evdir, ev yapmak değil; hekimliğin işi sağlıktır, iyileşme ya da tedavi değil. Bazılarında ise iş kullanımın kendisidir: görme yetisinin işi görmek, matematik epistēmē'sinin işi seyirdir. Dolayısıyla işi kullanımın kendisi olan şeylerde, kullanımın melekeden daha iyi olması zorunludur.
Bunlar böyle belirlendikten sonra diyoruz ki bir şeyin işi ile o şeyin aretē'sinin işi aynıdır, ama aynı şekilde değil. Örneğin ayakkabıcılık sanatının da ayakkabı yapma işinin de ürünü ayakkabıdır; ayakkabıcılığın bir aretē'si ve iyi bir ayakkabıcı varsa, bunların işi iyi bir ayakkabıdır. Öteki şeylerde de durum aynıdır.
Ayrıca psykhē'nin işi yaşatmak olsun; bu işin kullanımı ise uyanıklıktır, çünkü uyku bir tür eylemsizlik ve dinlenmedir. Psykhē'nin işi ile aretē'sinin işi zorunlu olarak bir ve aynı olduğuna göre, aretē'nin işi iyi bir hayat olsa gerek. Demek ki tam iyi budur; saadet de buydu. Bu, kabul ettiklerimizden açıktır. Saadetin en iyi şey olduğunu, gayelerin ve iyilerin en iyilerinin psykhē'de bulunduğunu, bunların da ya meleke ya fiil olduğunu kabul etmiştik. Fiil durumdan daha iyi olduğuna, en iyi melekenin fiili en iyi fiil olduğuna, aretē de en iyi meleke olduğuna göre, psykhē'nin aretē'sinin fiili en iyi şeydir. Saadet de en iyi şeydi. O hâlde saadet, iyi bir psykhē'nin fiilidir. Saadet tam bir şey olduğuna göre, hayatın da tam olanı ve eksik olanı bulunduğuna, aretē'de de durum aynı olduğuna (biri bütün aretē'dir, öteki onun bir parçası) ve eksik şeylerin fiili de eksik olduğuna göre, saadet tam aretē'ye uygun, tam bir hayatın fiili olsa gerek.
Saadetin cinsini ve tarifini doğru verdiğimize hepimizin paylaştığı görüşler tanıklık eder.
δῆλον δʼ ἐκ τῆς ἐπαγωγῆς. ἐπὶ πάντων γὰρ οὕτω τίθεμεν. οἷον ἱματίου ἀρετὴ ἐστίν· καὶ γὰρ ἔργον τι καὶ χρῆσις ἐστίν· καὶ ἡ βελτίστη ἕξις τοῦ ἱματίου ἀρετὴ ἐστίν. ὁμοίως δὲ καὶ πλοίου καὶ οἰκίας καὶ τῶν ἄλλων. ὥστε καὶ ψυχῆς· ἔστι γάρ τι ἔργον αὐτῆς. καὶ τῆς βελτίονος δὴ ἕξεως ἔστω βέλτιον τὸ ἔργον· καὶ ὡς ἔχουσιν. αἱ ἕξεις πρὸς ἀλλήλας, οὕτω καὶ τὰ ἔργα τὰ ἀπὸ τούτων πρὸς ἄλληλα ἐχέτω. καὶ τέλος ἑκάστου τὸ ἔργον. φανερὸν τοίνυν ἐκ τούτων ὅτι βέλτιον τὸ ἔργον τῆς ἕξεως· τὸ γὰρ τέλος ἄριστον ὡς τέλος· ὑπόκειται γὰρ τέλος τὸ βέλτιστον καὶ τὸ ἔσχατον, οὗ ἕνεκα τἆλλα πάντα. ὅτι μὲν τοίνυν τὸ ἔργον βέλτιον τῆς ἕξεως καὶ τῆς διαθέσεως, δῆλον· ἀλλὰ τὸ ἔργον λέγεται διχῶς. τῶν μὲν γάρ ἐστιν ἕτερόν τι τὸ ἔργον παρὰ τὴν χρῆσιν, οἷον οἰκοδομικῆς οἰκία ἀλλʼ οὐκ οἰκοδόμησις καὶ ἰατρικῆς ὑγίεια ἀλλʼ οὐχ ὑγίανσις οὐδʼ ἰάτρευσις, τῶν δʼ ἡ χρῆσις ἔργον, οἷον ὄψεως ὅρασις καὶ μαθηματικῆς ἐπιστήμης θεωρία. ὥστʼ ἀνάγκη, ὧν ἔργον ἡ χρῆσις, τὴν χρῆσιν βέλτιον εἶναι τῆς ἕξεως. τούτων δὲ τοῦτον τὸν τρόπον διωρισμένων, λέγομεν ὅτι ⟨ταὐτὸ⟩ τὸ ἔργον τοῦ πράγματος καὶ τῆς ἀρετῆς, ἀλλʼ οὐχ ὡσαύτως. οἷον σκυτοτομικῆς καὶ σκυτεύσεως ὑπόδημα· εἰ δή τίς ἐστιν ἀρετὴ σκυτικῆς καὶ σπουδαίου σκυτέως, τὸ ἔργον ἐστὶ σπουδαῖον ὑπόδημα. τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων. ἔτι ἔστω ψυχῆς ἔργον τὸ ζῆν ποιεῖν, τοῦ δὲ χρῆσις καὶ ἐγρήγορσις· ὁ γὰρ ὕπνος ἀργία τις καὶ ἡσυχία. ὥστʼ ἐπεὶ τὸ ἔργον ἀνάγκη ἓν καὶ ταὐτὸ εἶναι τῆς ψυχῆς καὶ τῆς ἀρετῆς, ἔργον ἂν εἴη τῆς ἀρετῆς ζωὴ σπουδαία. τοῦτʼ ἄρα ἐστὶ τὸ τέλεον ἀγαθόν, ὅπερ ἦν ἡ εὐδαιμονία. δῆλον δὲ ἐκ τῶν ὑποκειμένων (ἦν μὲν γὰρ ἡ εὐδαιμονία τὸ ἄριστον, τὰ δὲ τέλη ἐν ψυχῇ καὶ τὰ ἄριστα τῶν ἀγαθῶν, αὐτὴ δὲ ἢ ἕξις ἢ ἐνέργεια), ἐπεὶ βέλτιον ἡ ἐνέργεια τῆς διαθέσεως καὶ τῆς βελτίστης ἕξεως ἡ βελτίστη ἐνέργεια, ἡ δʼ ἀρετὴ βελτίστη ἕξις, τῆς ἀρετῆς ἐνέργειαν τῆς ψυχῆς ἄριστον εἶναι. ἦν δὲ καὶ ἡ εὐδαιμονία τὸ ἄριστον. ἔστιν ἄρα ἡ εὐδαιμονία ψυχῆς ἀγαθῆς ἐνέργεια. ἐπεὶ δὲ ἦν ἡ εὐδαιμονία τέλεόν τι, καὶ ἔστι ζωὴ καὶ τελέα καὶ ἀτελής, καὶ ἀρετὴ ὡσαύτως (ἣ μὲν γὰρ ὅλη, ἣ δὲ μόριον), ἡ δὲ τῶν ἀτελῶν ἐνέργεια ἀτελής, εἴη ἂν ἡ εὐδαιμονία ζωῆς τελείας ἐνέργεια κατʼ ἀρετὴν τελείαν. ὅτι δὲ τὸ γένος καὶ τὸν ὅρον αὐτῆς λέγομεν καλῶς, μαρτύρια τὰ δοκοῦντα πᾶσιν ἡμῖν.
1219bÇünkü iyi eylemek ve iyi yaşamak, mesut olmakla aynı şeydir; bunların her biri, hem hayat hem eylem, bir kullanım ve fiildir (eylem de kullanmaya dayanır: demirci gem yapar, onu kullanan ise binicidir). Ayrıca ne tek bir gün insanı mesut kılmaya yeter, ne çocuk mesut olabilir, ne de hayatın her çağı mesuttur. Bu yüzden Solon'un, kimseyi yaşarken değil, ancak hayatı sona erdiğinde mesut saymak gerektiğini söylemesi yerindedir; çünkü eksik olan hiçbir şey mesut değildir, zira bütün değildir. Ayrıca aretē'ye yapılan övgüler işleri yüzündendir, methiyeler de işlere yapılır. Taç da galip gelenlere giydirilir, galip gelebilecekken gelmeyenlere değil. Birinin nasıl biri olduğuna da işlerine bakarak hüküm verilir. Bir de saadet neden övülmez? Çünkü öteki şeyler onun uğrunadır: ya ona bağlandıkları ya da onun parçaları oldukları için. Bu yüzden birini mesut saymak, övmek ve methetmek ayrı şeylerdir: methiye cüzî bir işi anlatır, övgü kişinin küllî olarak böyle biri olduğunu söyler, mesut saymak ise gayeye yöneliktir. Zaman zaman dile getirilen bir güçlük de buradan açıklığa kavuşur: iyi insanlar ömürlerinin yarısında neden kötülerden hiç de iyi değildir? Çünkü uyurken herkes birbirine benzer. Sebebi şudur: uyku psykhē'nin eylemsizliğidir, fiili değildir. Bu yüzden psykhē'nin başka bir parçası, örneğin besleyici parçası varsa, bunun aretē'si bütün aretē'nin bir parçası değildir, tıpkı bedenin aretē'sinin olmadığı gibi; çünkü besleyici parça uykuda daha çok fiil hâlindedir, his ve istek parçaları ise uykuda eksik kalır. Ama bir şekilde harekete katıldıkları ölçüde, iyi insanların uykudaki hayalleri de, hastalık ya da sakatlık yüzünden bozulmadıkça, daha iyidir.
Bundan sonra psykhē'yi incelemeliyiz, çünkü aretē psykhē'ye aittir, araz olarak değil. İnsana özgü aretē'yi aradığımıza göre, psykhē'nin logos'tan pay alan iki parçası olduğunu varsayalım. Ama ikisi logos'tan aynı şekilde pay almaz: biri buyurarak pay alır, öteki tabiatça itaat etmeye ve söz dinlemeye yatkın olarak. Başka bir anlamda logos'suz olan bir parça varsa, onu bir kenara bırakalım. Psykhē'nin parçalara bölünebilir ya da bölünmez olması hiç fark etmez; her iki durumda da söz konusu yetiler dahil farklı yetileri vardır. Tıpkı eğri bir çizgide içbükey ile dışbükeyin birbirinden ayrılamaması, ya da düz ile beyazın bir arada bulunabilmesi gibi; gerçi düz olan beyaz değildir, ikisi ancak araz olarak birliktedir, ousia'ları aynı değildir. Psykhē'nin başka bir parçası, örneğin bitkisel parçası varsa, o da bir kenara bırakılmıştır; çünkü insan psykhē'sine özgü olan, söylediğimiz parçalardır. Bu yüzden besleyici ve büyütücü parçanın aretē'leri de insana ait değildir. Çünkü bir varlıkta, insan olduğu ölçüde, akıl yürütme, ilke ve eylem bulunmalıdır; akıl yürütme ise akıl yürütmeye değil, isteğe ve hâllere hükmeder; o hâlde psykhē'nin bu parçalara sahip olması zorunludur. Bedenin sağlamlığı nasıl tek tek organların aretē'lerinden oluşuyorsa, psykhē'nin aretē'si de, bir gaye olarak, öyle oluşur.
Aretē'nin iki eidos'u vardır: ahlaki aretē ve düşünce aretē'si. Çünkü yalnız adil olanları değil, anlayışlı ve bilge olanları da överiz. Övülenin ya aretē ya da onun işi olduğunu kabul etmiştik; anlayış ve bilgelik kendileri fiil değildir, ama onların fiilleri vardır. Düşünce aretē'leri logos'la birlikte olduğundan, logos'a sahip parçaya aittir; bu parça, psykhē'nin logos'a sahip olduğu ölçüde buyurucu olan kısmıdır. Ahlaki aretē'ler ise logos'suz parçaya aittir, ama tabiatça logos'a sahip olanı izlemeye yatkın olan parçaya. Çünkü birinin huyunun nasıl olduğunu söylerken bilge ya da zeki olduğunu değil, yumuşak huylu ya da atılgan olduğunu söyleriz.
Bundan sonra önce ahlaki aretē'yi incelemeliyiz: ne olduğunu, parçalarının neler olduğunu (çünkü mesele buna varmıştır) ve nelerle meydana geldiğini. Herkesin öteki konularda elinde bir şey varken araştırdığı gibi araştırmalıyız: doğru ama açık olmayan biçimde söylenenlerden yola çıkıp her zaman hem doğru hem açık olanı kavramaya çalışmalıyız. Şu anki durumumuz, sağlık hakkında onun bedenin en iyi durumu olduğunu, Koriskos hakkında da çarşıdakilerin en esmeri olduğunu bilmeye benzer. Bunların her birinin ne olduğunu bilmiyoruz; ama her birinin ne olduğunu bilmek için böyle bir bilgiye sahip olmak işe yarar.
Önce şunu varsayalım: en iyi durum en iyi şeylerden meydana gelir ve her konuda en iyi işler o şeyin aretē'sinden doğar. Örneğin sağlam bünye en iyi idmanlardan ve en iyi beslenmeden meydana gelir, sağlam bünyeyle de en iyi idman yapılır. Ayrıca her durum, aynı şeyler belli bir şekilde uygulandığında meydana gelir, başka bir şekilde uygulandığında da bozulur; tıpkı sağlığın beslenmeyle, idmanla ve mevsimle meydana gelip bozulması gibi. Bunlar istikradan açıktır. Öyleyse aretē de şöyle bir durumdur: psykhē'deki en iyi hareketlerden meydana gelir, psykhē'nin en iyi işleri ve hâlleri ondan doğar; aynı şeylerden bir şekilde meydana gelir, başka bir şekilde bozulur; kullanımı da kendisini büyüten ve bozan şeylere yönelir, onlara karşı bizi en iyi şekilde hazırlar. Aretē'nin de kötülüğün de hoş ve acı veren şeylerle ilgili olduğunun bir işareti şudur: cezalar birer tedavidir ve öteki tedavilerde olduğu gibi zıtlar yoluyla işler; cezalar da işte hazlar ve acılar yoluyla verilir.
τό τε γὰρ εὖ πράττειν καὶ τὸ εὖ ζῆν τὸ αὐτὸ τῷ εὐδαιμονεῖν, ὧν ἕκαστον χρῆσίς ἐστι καὶ ἐνέργεια, καὶ ἡ ζωὴ καὶ ἡ πρᾶξις (καὶ γὰρ ἡ πρακτικὴ χρηστικὴ ἐστίν· ὁ μὲν γὰρ χαλκεὺς ποιεῖ χαλινόν, χρῆται δʼ ὁ ἱππικός) καὶ τὸ μήτε μίαν ἡμέραν εἶναι εὐδαίμονα μήτε παῖδα μήθʼ ἡλικίαν πᾶσαν (διὸ καὶ τὸ Σόλωνος ἔχει καλῶς, τὸ μὴ ζῶντʼ εὐδαιμονίζειν, ἀλλʼ ὅταν λάβῃ τέλος· οὐθὲν γὰρ ἀτελὲς εὔδαιμον· οὐ γὰρ ὅλον)· ἔτι δʼ οἱ ἔπαινοι τῆς ἀρετῆς διὰ τὰ ἔργα, καὶ τὰ ἐγκώμια τῶν ἔργων· καὶ στεφανοῦνται οἱ νικῶντες, ἀλλʼ οὐχ οἱ δυνάμενοι νικᾶν, μὴ νικῶντες δέ· καὶ τὸ κρίνειν ἐκ τῶν ἔργων ὁποῖός τις ἐστίν· ἔτι διὰ τί ἡ εὐδαιμονία οὐκ ἐπαινεῖται; ὅτι διὰ ταύτην τἆλλα, ἢ τῷ εἰς ταύτην ἀναφέρεσθαι ἢ τῷ μόρια εἶναι αὐτῆς. διὸ ἕτερον εὐδαιμονισμὸς καὶ ἔπαινος καὶ ἐγκώμιον. τὸ μὲν γὰρ ἐγκώμιον λόγος τοῦ καθʼ ἕκαστον ἔργου· ὁ δʼ ἔπαινος τοιοῦτον εἶναι καθόλου· ὁ δʼ εὐδαιμονισμὸς τέλους. καὶ τὸ ἀπορούμενον δʼ ἐνίοτε δῆλον ἐκ τούτων, διὰ τί ποτʼ οὐθὲν βελτίους οἱ σπουδαῖοι τῶν φαύλων τὸν ἥμισυν τοῦ βίου· ὅμοιοι γὰρ καθεύδοντες πάντες. αἴτιον δʼ ὅτι ἀργία ψυχῆς ὁ ὕπνος, ἀλλʼ οὐκ ἐνέργεια. διὸ καὶ ἄλλο εἴ τι μόριόν ἐστι ψυχῆς, οἷον τὸ θρεπτικόν, ἡ τούτου ἀρετὴ οὐκ ἔστι μόριον τῆς ὅλης ἀρετῆς, ὥσπερ οὐδʼ ἡ τοῦ σώματος· ἐν τῷ ὕπνῳ γὰρ μᾶλλον ἐνεργεῖ τὸ θρεπτικόν, τὸ δʼ αἰσθητικὸν καὶ ὀρεκτικὸν ἀτελῆ ἐν τῷ ὕπνῳ. ὅσον δὲ τοῦ πῃ κινεῖσθαι μετέχουσι, καὶ αἱ φαντασίαι βελτίους αἱ τῶν σπουδαίων, ἐὰν μὴ διὰ νόσον ἢ πήρωσιν. μετὰ ταῦτα περὶ ψυχῆς θεωρητέον· ἡ γὰρ ἀρετὴ ψυχῆς, οὐ κατὰ συμβεβηκός. ἐπεὶ δʼ ἀνθρωπίνην ἀρετὴν ζητοῦμεν, ὑποκείσθω δύο μέρη ψυχῆς τὰ λόγου μετέχοντα, οὐ τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον μετέχειν λόγου ἄμφω, ἀλλὰ τὸ μὲν τῷ ἐπιτάττειν, τὸ δὲ τῷ πείθεσθαι καὶ ἀκούειν πεφυκέναι· εἰ δέ τί ἐστιν ἑτέρως ἄλογον, ἀφείσθω τοῦτο τὸ μόριον. διαφέρει δʼ οὐδὲν οὔτʼ εἰ μεριστὴ ἡ ψυχὴ οὔτʼ εἰ ἀμερής, ἔχει μέντοι δυνάμεις διαφόρους καὶ τὰς εἰρημένας, ὥσπερ ἐν τῷ καμπύλῳ τὸ κοῖλον καὶ τὸ κυρτὸν ἀδιαχώριστον, καὶ τὸ εὐθὺ καὶ τὸ λευκόν· καίτοι τὸ εὐθὺ οὐ λευκόν, ἀλλὰ κατὰ συμβεβηκὸς καὶ οὐκ οὐσία τοῦ αὐτοῦ. ἀφῄρηται δὲ καὶ εἴ τι ἄλλο ἐστὶ μέρος ψυχῆς, οἷον τὸ φυτικόν. ἀνθρωπίνης γὰρ ψυχῆς τὰ εἰρημένα μόρια ἴδια· διὸ οὐδʼ αἱ ἀρεταὶ αἱ τοῦ θρεπτικοῦ καὶ αὐξητικοῦ ἀνθρώπου· δεῖ γὰρ, εἰ ᾗ ἄνθρωπος, λογισμὸν ἐνεῖναι [καὶ] ἀρχὴν καὶ πρᾶξιν,
ἄρχει δʼ ὁ λογισμὸς οὐ λογισμοῦ ἀλλʼ ὀρέξεως καὶ παθημάτων, ἀνάγκη ἄρα ταῦτʼ ἔχειν τὰ μέρη. καὶ ὥσπερ ἡ εὐεξία σύγκειται ἐκ τῶν κατὰ μόριον ἀρετῶν, οὕτω καὶ ἡ τῆς ψυχῆς ἀρετὴ ᾗ τέλος. ἀρετῆς δʼ εἴδη δύο, ἡ μὲν ἠθικὴ ἡ δὲ διανοητική. ἐπαινοῦμεν γὰρ οὐ μόνον τοὺς δικαίους ἀλλὰ καὶ τοὺς συνετοὺς καὶ τοὺς σοφούς· ἐπαινετὸν γὰρ ὑπέκειτο ἡ ἀρετὴ ἢ τὸ ἔργον, ταῦτα δʼ οὐκ ἐνεργεῖ, ἀλλʼ εἰσὶν αὐτῶν ἐνέργειαι. ἐπεὶ δʼ αἱ διανοητικαὶ μετὰ λόγου, αἱ μὲν τοιαῦται τοῦ λόγον ἔχοντος, ὃ ἐπιτακτικόν ἐστι τῆς ψυχῆς ᾗ λόγον ἔχει, αἱ δʼ ἠθικαὶ τοῦ ἀλόγου μέν, ἀκολουθητικοῦ δὲ κατὰ φύσιν τῷ λόγον ἔχοντι· οὐ γὰρ λέγομεν ποῖός τις τὸ ἦθος, ὅτι σοφὸς ἢ δεινός, ἀλλʼ ὅτι πρᾶος ἢ θρασύς. μετὰ ταῦτα σκεπτέον πρῶτον περὶ ἀρετῆς ἠθικῆς, τί ἐστι, καὶ ποῖα μόρια αὐτῆς (εἰς τοῦτο γὰρ ἀνῆκται), καὶ γίνεται διὰ τίνων. δεῖ δὴ ζητεῖν ὥσπερ ἐν τοῖς ἄλλοις ἔχοντές τι ζητοῦσι πάντες, ὥστε ἀεὶ διὰ τῶν ἀληθῶς μὲν λεγομένων οὐ σαφῶς δὲ πειρᾶσθαι λαβεῖν καὶ τὸ ἀληθῶς καὶ σαφῶς. νῦν γὰρ ὁμοίως ἔχομεν ὥσπερ ἂν εἰ καὶ ὑγίειαν, ὅτι ἡ ἀρίστη διάθεσις τοῦ σώματος, καὶ Κορίσκος ὁ τῶν ἐν τῇ ἀγορᾷ μελάντατος· τί μὲν γὰρ ἑκάτερον τούτων οὐκ ἴσμεν, πρὸς μέντοι τὸ εἰδέναι τί ἑκάτερον αὐτῆς πρὸ ἔργου τὸ οὕτως ἔχειν.—ὑποκείσθω δὴ πρῶτον ἡ βελτίστη διάθεσις ὑπὸ τῶν βελτίστων γίγνεσθαι, καὶ πράττεσθαι ἄριστα περὶ ἕκαστον ἀπὸ τῆς ἑκάστου ἀρετῆς, οἷον πόνοι τε ἄριστοι καὶ τροφὴ ἀφʼ ὧν γίνεται εὐεξία, καὶ ἀπὸ τῆς εὐεξίας πονοῦσιν ἄριστα· ἔτι πᾶσαν διάθεσιν ὑπὸ τῶν αὐτῶν γίγνεσθαι καὶ φθείρεσθαι πὼς προσφερομένων, ὥσπερ ὑγίεια ὑπὸ τροφῆς καὶ πόνων καὶ ὥρας. ταῦτα δὲ δῆλα ἐκ τῆς ἐπαγωγῆς. καὶ ἡ ἀρετὴ ἄρα ἡ τοιαύτη διάθεσις ἐστίν, ἣ γίνεταί τε ὑπὸ τῶν ἀρίστων περὶ ψυχὴν κινήσεων καὶ ἀφʼ ἧς πράττεται τὰ ἄριστα τῆς ψυχῆς ἔργα καὶ πάθη, καὶ ὑπὸ τῶν αὐτῶν πὼς μὲν γίνεται, πὼς δὲ φθείρεται, καὶ πρὸς ταὐτὰ ἡ χρῆσις αὐτῆς ὑφʼ ὧν καὶ αὔξεται καὶ φθείρεται, πρὸς ἃ βέλτιστα διατίθησιν. σημεῖον δʼ ὅτι περὶ ἡδέα καὶ λυπηρὰ καὶ ἡ ἀρετὴ καὶ ἡ κακία· αἱ γὰρ κολάσεις ἰατρεῖαι οὖσαι καὶ γινόμεναι διὰ τῶν ἐναντίων, καθάπερ ἐπὶ τῶν ἄλλων, διὰ τούτων εἰσίν.
1220a352. Bölüm
Demek ki ahlaki aretē'nin haz veren ve acı veren şeylerle ilgili olduğu açıktır. Karakter (ēthos) ise, adının da gösterdiği gibi, gelişmesini alışkanlıktan (ethos) alır.
ὅτι μὲν τοίνυν ἡ ἠθικὴ ἀρετὴ περὶ ἡδέα καὶ λυπηρά ἐστι, δῆλον· ἐπεὶ δʼ ἐστὶ τὸ ἦθος, ὥσπερ καὶ τὸ ὄνομα σημαίνει ὅτι ἀπὸ ἔθους ἔχει τὴν ἐπίδοσιν,
1220bAlışkanlık şöyle kazanılır: doğuştan gelmeyen bir yönlendirmeyle belli bir şekilde tekrar tekrar hareket ettirilen şey, sonunda kendisi de o şekilde etkinlik gösterir hâle gelir. Bunu cansız şeylerde görmeyiz: taşı on bin kez yukarı atsan da, zorlanmadıkça kendiliğinden asla yukarı gitmez. Bu yüzden karakter şu olsun: psykhē'nin, kendisi logos'tan yoksun olup buyurucu logos'a uyabilen parçasının, bu logos'a göre kazandığı keyfiyet.
Şimdi karakterlerin psykhē'nin neyine göre birer keyfiyet olduğunu söylemeliyiz. Bunlar iki şeye göredir. Biri hâllere ilişkin yetilerdir; insanlara bu yetiler sayesinde hâllere yatkın denir. Öteki melekelerdir; insanlar söz konusu hâller karşısında belli bir şekilde etkilendikleri ya da hiç etkilenmedikleri için bu melekelere göre adlandırılır. Bundan sonra, başka yerde ayrıntılı olarak yaptığımız hâller, yetiler ve melekeler ayrımı gelir. Hâl derken şunları kastediyorum: thymos, korku, utanç, arzu; kısacası, genellikle kendi başına duyusal bir haz ya da acının eşlik ettiği şeyler. Bunlara göre bir keyfiyet olmaz, insan bunlarda yalnızca etkilenir; keyfiyet yetilere göredir. Yetiler derken, bu hâlleri yaşayanlara hâllerine göre verilen adların dayandığı şeyleri kastediyorum: öfkeli, hissiz, sevdalı, utangaç, utanmaz gibi. Melekeler ise bu hâllerin logos'a uygun ya da ona aykırı bulunmasının sebebi olan şeylerdir: cesaret, itidal, korkaklık, ölçüsüzlük gibi.
ἐθίζεται δὲ τὸ ὑπʼ ἀγωγῆς μὴ ἐμφύτου τῷ πολλάκις κινεῖσθαι πώς, οὕτως ἤδη τὸ ἐνεργητικόν, ὃ ἐν τοῖς ἀψύχοις οὐχ ὁρῶμεν (οὐδὲ γὰρ ἂν μυριάκις ῥίψῃς ἄνω τὸν λίθον, οὐδέποτε ποιήσει τοῦτο μὴ βίᾳ), διὸ ἔστω ⟨τὸ⟩ ἦθος τοῦτο ψυχῆς κατὰ ἐπιτακτικὸν λόγον ⟨τοῦ ἀλόγου μέν,⟩ δυναμένου δʼ ἀκολουθεῖν τῷ λόγῳ ποιότης. λεκτέον δὴ κατὰ τί τῆς ψυχῆς ποιότης τὰ ἤθη. ἔστι δὲ κατά τε τὰς δυνάμεις τῶν παθημάτων, καθʼ ἃς ὡς παθητικοὶ λέγονται, καὶ κατὰ τὰς ἕξεις, καθʼ ἃς πρὸς τὰ πάθη ταῦτα λέγονται τῷ πάσχειν πως ἢ ἀπαθεῖς εἶναι. μετὰ ταῦτα ἡ διαίρεσις ἐν τοῖς ἀπηλλαγμένοις τῶν παθημάτων καὶ τῶν δυνάμεων καὶ τῶν ἕξεων. λέγω δὲ πάθη μὲν τὰ τοιαῦτα, θυμὸν φόβον αἰδῶ ἐπιθυμίαν, ὅλως οἷς ἕπεται ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ ἡ αἰσθητικὴ ἡδονὴ ἢ λύπη καθʼ αὑτά. καὶ κατὰ μὲν ταῦτα οὐκ ἔστι ποιότης, ἀλλὰ πάσχει, κατὰ δὲ τὰς δυνάμεις ποιότης. λέγω δὲ [τὰς] δυνάμεις καθʼ ἃς λέγονται κατὰ τὰ πάθη οἱ ἐνεργοῦντες, οἷον ὀργίλος ἀνάλγητος ἐρωτικὸς αἰσχυντηλὸς ἀναίσχυντος. ἕξεις δέ εἰσιν ὅσαι αἴτιαί εἰσι τοῦ ταῦτα ἢ κατὰ λόγον ὑπάρχειν ἢ ἐναντίως, οἷον ἀνδρεία σωφροσύνη δειλία ἀκολασία.
1220b203. Bölüm
Bunlar belirlendiğine göre şunu kabul etmeliyiz: sürekli ve bölünebilir olan her şeyde aşırılık, eksiklik ve orta vardır; bunlar da ya birbirlerine göre ya da bize göredir. Beden eğitiminde, hekimlikte, mimarlıkta, dümencilikte, kısacası her türlü eylemde, epistēmē'ye dayansın dayanmasın, tekhnē'ye dayansın dayanmasın, durum budur. Çünkü hareket süreklidir, eylem de bir harekettir. Her durumda en iyisi bize göre ortadır, çünkü epistēmē'nin ve logos'un buyurduğu budur. En iyi melekeyi her yerde meydana getiren de budur. Bu hem istikrayla hem akıl yürütmeyle açıktır. Zıtlar birbirini yok eder; uçlar ise hem birbirine hem de ortaya zıttır. Çünkü orta, iki uçtan her birine göre ötekinin yerini tutar: eşit olan, küçüğe göre büyük, büyüğe göre küçüktür. Dolayısıyla ahlaki aretē'nin bazı ortalarla ilgili olması ve bir tür orta olması zorunludur. O hâlde hangi ortanın aretē olduğunu ve hangi ortalarla ilgili olduğunu ele almalıyız. Örnek olsun diye şunları alalım ve her birini bu taslak üzerinden inceleyelim:
- Öfkelilik — hissizlik — yumuşak huyluluk.
- Gözü karalık — korkaklık — cesaret.1220b20
διωρισμένων δὲ τούτων, ληπτέον ὅτι ἐν ἅπαντι συνεχεῖ καὶ διαιρετῷ ἐστιν ὑπεροχὴ καὶ ἔλλειψις καὶ μέσον, καὶ ταῦτα ἢ πρὸς ἄλληλα ἢ πρὸς ἡμᾶς, οἷον ἐν γυμναστικῇ, ἐν ἰατρικῇ, ἐν οἰκοδομικῇ, ἐν κυβερνητικῇ, καὶ ἐν ὁποιᾳοῦν πράξει, καὶ ἐπιστημονικῇ καὶ ἀνεπιστημονικῇ, καὶ τεχνικῇ καὶ ἀτέχνῳ. ἡ μὲν γὰρ κίνησις συνεχές, ἡ δὲ πρᾶξις κίνησις. ἐν πᾶσι δὲ τὸ μέσον τὸ πρὸς ἡμᾶς βέλτιστον· τοῦτο γάρ ἐστιν ὡς ἡ ἐπιστήμη κελεύει καὶ ὁ λόγος. πανταχοῦ δὲ τοῦτο καὶ ποιεῖ τὴν βελτίστην ἕξιν. καὶ τοῦτο δῆλον διὰ τῆς ἐπαγωγῆς καὶ τοῦ λόγου. τὰ γὰρ ἐναντία φθείρει ἄλληλα· τὰ δʼ ἄκρα καὶ ἀλλήλοις καὶ τῷ μέσῳ ἐναντία. τὸ γὰρ μέσον ἑκάτερον πρὸς ἑκάτερον ἐστίν, οἷον τὸ ἴσον τοῦ μὲν ἐλάττονος μεῖζον, τοῦ μείζονος δὲ ἔλαττον. ὥστʼ ἀνάγκη τὴν ἠθικὴν ἀρετὴν περὶ μέσʼ ἄττα εἶναι καὶ μεσότητα τινά. ληπτέον ἄρα ἡ ποία μεσότης ἀρετή, καὶ περὶ ποῖα μέσα. εἰλήφθω δὴ παραδείγματος χάριν, καὶ θεωρείσθω ἕκαστον ἐκ τῆς ὑπογραφῆς. ὀργιλότης ἀναλγησία πραότης. θρασύτης δειλία ἀνδρεία.
- Utanmazlık — sıkılganlık — edep.
- Ölçüsüzlük — duyarsızlık — itidal.
- Haset — (adı yok) — haklı kızgınlık.
- Kazanç — zarar — adil olan.
- Savurganlık — cimrilik — cömertlik.
- Övüngenlik — kendini küçültme — doğruluk.
- Dalkavukluk — geçimsizlik — dostluk.
- Yaranmacılık — huysuzluk — ağırbaşlılık.
- [Nazlılık] — çilekeşlik — [dayanıklılık].
- Boş gurur — gönül küçüklüğü — gönül büyüklüğü.
- Gösteriş düşkünlüğü — küçük hesaplılık — ihtişam.
- [Kurnazlık] — saflık — [phronēsis].
Bu ve buna benzer hâller psykhē'lerde ortaya çıkar; hepsi de adını ya aşırılıktan ya da eksiklikten alır. Öfkeli, gerekenden daha çok, daha çabuk ve gerekenden daha fazla kişiye öfkelenendir; hissiz ise kime, ne zaman ve nasıl öfkelenmek gerekiyorsa orada eksik kalandır. Gözü kara, korkulması gerekenden ne gerektiği zaman ne gerektiği gibi korkmayandır; korkak ise korkulmaması gerekenden, korkulmaması gereken zamanda ve gerekmeyen şekilde korkandır. Ölçüsüz de buna benzer: arzuya düşkün olan ve mümkün olan her şeyde aşırıya kaçandır. Duyarsız ise eksik kalan, daha iyi olan ve tabiata uygun düşen ölçüde bile arzu duymayan, taş gibi kayıtsız kalandır. Kazanç düşkünü her yerden fazlasını kapmaya çalışandır; kendini zarara sokan ise hiçbir yerden ya da pek az yerden kazanç sağlayandır. Övüngen sahip olduğundan fazlasını taslayan, kendini küçülten ise daha azını taslayandır. Dalkavuk yerinde olandan fazlasını öven, geçimsiz daha azını övendir. Hoşa gitmek için fazla ileri gitmek yaranmacılık, ancak azıcık ve güç bela hoşa gitmeye çalışmak ise huysuzluktur. [Ayrıca daha iyi olsa bile hiçbir acıya katlanmayan nazlıdır; her acıya aynı şekilde katlananın ise tam anlamıyla bir adı yoktur, ama mecazen ona katı, çilekeş ve sıkıntıya göğüs geren denir.] Boş gururlu kendini daha büyük şeylere, gönlü küçük ise daha küçük şeylere layık görendir. Ayrıca savurgan her harcamada aşırıya kaçan, cimri her harcamada eksik kalandır. Gösteriş düşkünü ile küçük hesaplı da böyledir: biri yakışanı aşar, öteki yakışanın gerisinde kalır. [Kurnaz her yoldan ve her yerden fazlasını kapmaya çalışan, saf ise gereken yerden bile kazanç sağlamayandır.] Hasetçi, gerekenden daha fazla kişinin iyi talihine üzülendir; çünkü iyi talihi hak edenler bile iyi talihleriyle hasetçiyi üzer. Zıddının ise adı daha da yoktur.
ἀναισχυντία κατάπληξις αἰδώς. ἀκολασία ἀναισθησία σωφροσύνη. φθόνος ἀνώνυμον νέμεσις. κέρδος ζημία δίκαιον. ἀσωτία ἀνελευθερία ἐλευθεριότης. ἀλαζονεία εἰρωνεία ἀλήθεια. κολακεία ἀπέχθεια φιλία. ἀρέσκεια αὐθάδεια σεμνότης. [τρυφερότης] κακοπάθεια [καρτερία.] χαυνότης μικροψυχία μεγαλοψυχία. δαπανηρία μικροπρέπεια μεγαλοπρέπεια. [πανουργία] εὐήθεια [φρόνησις]. τὰ μὲν πάθη ταῦτα καὶ τοιαῦτα συμβαίνει ταῖς ψυχαῖς, πάντα δὲ λέγεται τὰ μὲν τῷ ὑπερβάλλειν τὰ δὲ τῷ ἐλλείπειν. ὀργίλος μὲν γάρ ἐστιν ὁ μᾶλλον ἢ δεῖ ὀργιζόμενος καὶ θᾶττον καὶ πλείοσιν ἢ οἷς δεῖ, ἀνάλγητος δὲ ὁ ἐλλείπων καὶ οἷς καὶ ὅτε καὶ ὥς· καὶ θρασὺς μὲν ὁ μήτε ἃ χρὴ φοβούμενος μήθʼ ὅτε μήθʼ ὥς, δειλὸς δὲ ὁ καὶ ἃ μὴ δεῖ καὶ ὅτʼ οὐ δεῖ καὶ ὡς οὐ δεῖ· ὁμοίως δὲ καὶ [ὁ] ἀκόλαστος καὶ ὁ ἐπιθυμητικὸς καὶ ὁ ὑπερβάλλων πᾶσιν ὅσοις ἐνδέχεται, ἀναίσθητος δὲ ὁ ἐλλείπων καὶ μηδʼ ὅσον βέλτιον καὶ κατὰ τὴν φύσιν ἐπιθυμῶν, ἀλλʼ ἀπαθὴς ὥσπερ λίθος· κερδαλέος δὲ ὁ πανταχόθεν πλεονεκτικός, ζημιώδης δὲ ὁ μηδαμόθεν, ἀλλʼ ὀλιγαχόθεν· ἀλαζὼν δὲ ὁ πλείω τῶν ὑπαρχόντων προσποιούμενος, εἴρων δὲ ὁ ἐλάττω· καὶ κόλαξ μὲν ὁ πλείω συνεπαινῶν ἢ καλῶς ἔχει, ἀπεχθητικὸς δὲ ὁ ἐλάττω· καὶ τὸ μὲν λίαν πρὸς ἡδονὴν ἀρέσκεια, τὸ δʼ ὀλίγα καὶ μόγις εὐθάδεια· [ἔτι δʼ ὁ μὲν μηδεμίαν ὑπομένων λύπην, μηδʼ εἰ βέλτιον, τρυφερός, ὁ δὲ πᾶσαν ὁμοίως ὡς μὲν ἁπλῶς εἰπεῖν ἀνώνυμος, μεταφορᾷ δὲ λέγεται σκληρὸς καὶ ταλαίπωρος καὶ κακοπαθητικός·] χαῦνος δʼ ὁ μειζόνων ἀξιῶν αὑτόν, μικρόψυχος δʼ ὁ ἐλαττόνων· ἔτι δʼ ἄσωτος ὁ πρὸς ἅπασαν δαπάνην ὑπερβάλλων, ἀνελεύθερος δὲ ὁ πρὸς ἅπασαν ἐλλείπων· ὁμοίως δὲ καὶ ὁ μικροπρεπὴς καὶ ὁ σαλάκων, ὁ μὲν γὰρ ὑπερβάλλει τὸ πρέπον, ὁ δʼ ἐλλείπει τοῦ πρέποντος· [καὶ ὁ μὲν πανοῦργος πάντως καὶ πάντοθεν πλεονεκτικός, ὁ δʼ εὐήθης οὐδʼ ὅθεν δεῖ·] φθονερὸς δὲ τῷ λυπεῖσθαι ἐπὶ πλείοσιν εὐπραγίαις ἢ δεῖ (καὶ γὰρ οἱ ἄξιοι εὖ πράττειν λυποῦσι τοὺς φθονεροὺς εὖ πράττοντες), ὁ δʼ ἐναντίος ἀνωνυμώτερος,
1221bBu, iyi talihi hak etmeyenlerin iyi talihine bile üzülmemekte aşırıya kaçan kişidir: obur nasıl her yiyeceğe razıysa, o da her şeye kolayca razı olur. Hasetçi ise hasedi yüzünden hiçbir şeye razı olmayandır.
Bu tutumların her birinde bunun "araz olarak değil" böyle olduğunu ayrıca belirtmek gereksizdir. Hiçbir epistēmē, ne seyre dayanan ne de yapmaya dayanan, söylerken ya da yaparken böyle bir ek belirleme yapmaz; bu, tekhnē'lere karşı söz cambazlığıyla yapılan haksız itirazlara karşı alınan bir önlemdir. Şimdilik genel olarak bu kadarı belirlenmiş olsun; zıt melekelerden söz ederken konuyu daha kesin olarak belirleyeceğiz.
Bu hâllerin kendi türleri de, aşırılıkta ya süre bakımından, ya derece bakımından ya da hâli meydana getiren şeylerden birine göre farklılaştıkları için ayrı adlar alır. Örneğin gerekenden daha çabuk öfkelenen kişiye çabuk parlayan, daha şiddetli öfkelenene sert ve hiddetli, öfkesini içinde saklayana kindar, öfkeyle el kaldırana ya da sövüp sayana kavgacı ve ağzı bozuk denir. Lezzet düşkünü, obur ve ayyaş adları da, yiyecek ya da içecek türünden birinin zevki karşısında logos'a aykırı biçimde hâllere yatkın bir yetiye sahip olmaktan gelir.
Şunu da gözden kaçırmamak gerekir: adını saydığımız şeylerin bazısı, hâli gerekenden fazla yaşamak anlamında bir ölçü meselesi olarak ele alınamaz. Örneğin zina eden kişi, evli kadınlarla gerekenden fazla birlikte olduğu için zina etmiş olmaz (çünkü burada gereken bir ölçü yoktur); zinanın kendisi bir kötülüktür. Çünkü bu ad hem hâli hem de böyle biri olmayı birlikte anlatır. Tahkir (hybris) de böyledir. Bu yüzden insanlar kendilerini savunurken birlikte olduklarını kabul eder ama zina etmediklerini, bilmeden ya da zorlanarak yaptıklarını söylerler; ya da vurduklarını kabul eder ama tahkir etmediklerini söylerler. Buna benzer başka durumlarda da aynı şey olur.
ἔστι δʼ ὁ ὑπερβάλλων [ἐπὶ] τῷ μὴ λυπεῖσθαι μηδʼ ἐπὶ τοῖς ἀναξίοις εὖ πράττουσιν, ἀλλʼ εὐχερὴς ὥσπερ οἱ γαστρίμαργοι πρὸς τροφήν, ὃ δὲ δυσχερὴς κατὰ τὸν φθόνον ἐστίν.— τὸ δὲ πρὸς ἕκαστον μὴ κατὰ συμβεβηκὸς οὕτως ἔχειν περίεργον διορίζειν· οὐδεμία γὰρ ἐπιστήμη, οὔτε θεωρητικὴ οὔτε ποιητική, οὔτε λέγει οὔτε πράττει τοῦτο προσδιορίζουσα, ἀλλὰ τοῦτʼ ἐστι πρὸς τὰς συκοφαντίας τῶν τεχνῶν τὰς λογικάς. ἁπλῶς μὲν οὖν διωρίσθω τὸν τρόπον τοῦτον, ἀκριβέστερον δʼ, ὅταν περὶ τῶν ἕξεων λέγωμεν τῶν ἀντικειμένων. αὐτῶν δὲ τούτων τῶν παθημάτων εἴδη κατονομάζεται τῷ διαφέρειν κατὰ τὴν ὑπερβολὴν ἢ χρόνου ἢ τοῦ μᾶλλον ἢ πρός τι τῶν ποιούντων τὰ πάθη. λέγω δʼ οἷον ὀξύθυμος μὲν τῷ θᾶττον πάσχειν ἢ δεῖ, χαλεπὸς δὲ καὶ θυμώδης τῷ μᾶλλον, πικρὸς δὲ τῷ φυλακτικὸς εἶναι τῆς ὀργῆς, πλήκτης δὲ καὶ λοιδορητικὸς ταῖς κολάσεσι ταῖς ἀπὸ τῆς ὀργῆς. ὀψοφάγοι δὲ καὶ γαστρίμαργοι καὶ οἰνόφλυγες τῷ πρὸς ὁποτέρας τροφῆς ἀπόλαυσιν ἔχειν τὴν δύναμιν παθητικὴν παρὰ τὸν λόγον. οὐ δεῖ δὲ ἀγνοεῖν ὅτι ἔνια τῶν λεγομένων οὐκ ἔστιν ἐν τῷ πῶς λαμβάνειν, ἂν πῶς λαμβάνηται τῷ μᾶλλον πάσχειν. οἷον μοιχὸς οὐ τῷ μᾶλλον ἢ δεῖ πρὸς τὰς γαμετὰς πλησιάζειν (οὐ γὰρ ἐστίν), ἀλλὰ μοχθηρία τις αὐτὴ δὴ ἐστίν. συνειλημμένον γὰρ τό τε πάθος λέγεται καὶ τὸ τοιόνδε εἶναι. ὁμοίως δὲ καὶ ἡ ὕβρις. διὸ καὶ ἀμφισβητοῦσι, συγγενέσθαι μὲν φάσκοντες, ἀλλʼ οὐ μοιχεῦσαι· ἀγνοοῦντες γὰρ ἢ ἀναγκαζόμενοι καὶ πατάξαι μέν, ἀλλʼ οὐχʼ ὑβρίσαι· ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τὰ ἄλλα τὰ τοιαῦτα.
1221b254. Bölüm
Bunlar da kabul edildiğine göre, ardından şunu söylemeliyiz. Psykhē'nin iki parçası vardır ve aretē'ler de bunlara göre bölünmüştür. Logos sahibi parçanın aretē'leri düşünceye ait aretē'lerdir; bunların işi, ister bir şeyin nasıl olduğuna ister oluşa ilişkin olsun, hakikattir. Öteki aretē'ler ise logos'tan yoksun ama istek sahibi olan parçaya aittir (psykhē parçalara ayrılıyorsa, her parçası istek sahibi değildir). Öyleyse karakterin kötü ya da iyi olması, zorunlu olarak belli hazların ve acıların peşine düşmesine ya da onlardan kaçmasına bağlıdır. Bu, hâllere, yetilere ve melekelere dair yaptığımız ayrımlardan açıktır: yetiler ve melekeler hâllere aittir, hâller de acı ve hazla belirlenir. Dolayısıyla hem bundan hem de daha önce koyduğumuz ilkelerden, her ahlaki aretē'nin hazlar ve acılarla ilgili olduğu sonucu çıkar. Çünkü her psykhē tabiatça hangi şeylerle daha kötü ya da daha iyi hâle geliyorsa, hazzı da o şeylere yöneliktir ve o şeylerle ilgilidir.
εἰλημμένων δὲ τούτων, μετὰ ταῦτα λεκτέον ὅτι ἐπειδὴ δύο μέρη τῆς ψυχῆς, καὶ αἱ ἀρεταὶ κατὰ ταῦτα διῄρηνται, καὶ αἱ μὲν τοῦ λόγον ἔχοντος διανοητικαί, ὧν ἔργον ἀλήθεια, ἢ περὶ τοῦ πῶς ἔχει ἢ περὶ γενέσεως, αἱ δὲ τοῦ ἀλόγου, ἔχοντος δʼ ὄρεξιν (οὐ γὰρ ὁτιοῦν μέρος ἔχει τῆς ψυχῆς ὄρεξιν, εἰ μεριστὴ ἐστίν), ἀνάγκη δὴ φαῦλον τὸ ἦθος καὶ σπουδαῖον εἶναι τῷ διώκειν καὶ φεύγειν ἡδονάς τινας καὶ λύπας. δῆλον δὲ τοῦτο ἐκ τῶν διαιρέσεων τῶν περὶ τὰ πάθη καὶ τὰς δυνάμεις καὶ τὰς ἕξεις. αἱ μὲν γὰρ δυνάμεις καὶ αἱ ἕξεις τῶν παθημάτων, τὰ δὲ πάθη λύπῃ καὶ ἡδονῇ διώρισται· ὥστε διά τε ταῦτα καὶ διὰ τὰς ἔμπροσθεν θέσεις συμβαίνει πᾶσαν ἠθικὴν ἀρετὴν περὶ ἡδονὰς εἶναι καὶ λύπας. πᾶσα γὰρ ψυχὴ ὑφʼ οἵων πέφυκε γίνεσθαι χείρων καὶ βελτίων, πρὸς ταῦτα καὶ περὶ ταῦτά ἐστιν ἡ ἡδονή.
1222aHazlar ve acılar yüzünden kötü olduğumuzu söyleriz; çünkü ya gerekmeyen hazların ve acıların peşine düşer ya da onlardan kaçarız, ya da bunu gerekmeyen şekilde yaparız. Bu yüzden herkes, kestirmeden, aretē'leri hazlar ve acılar karşısında etkilenmezlik ve dinginlik diye, kötülükleri de bunların zıddıyla tarif eder.
διʼ ἡδονὰς δὲ καὶ λύπας φαύλους εἶναι φαμέν, τῷ διώκειν καὶ φεύγειν ἢ ὡς μὴ δεῖ ἢ ἃς μὴ δεῖ. διὸ καὶ διορίζονται πάντες προχείρως ἀπάθειαν καὶ ἠρεμίαν περὶ ἡδονὰς καὶ λύπας εἶναι τὰς ἀρετάς, τὰς δὲ κακίας ἐκ τῶν ἐναντίων.
1222a55. Bölüm
Varsaydığımıza göre aretē öyle bir melekedir ki insanları en iyi şeyleri yapmaya yatkın kılar ve onlar bu meleke sayesinde en iyi olana karşı en iyi durumda bulunurlar. En iyi ve en mükemmel olan ise doğru logos'a uygun olandır; bu da bize göre aşırılık ile eksikliğin ortasıdır. Öyleyse ahlaki aretē'nin, her birimize göre bir orta olması ve hazlarda ve acılarda, haz veren ve acı veren şeylerde bazı ortalarla ilgili olması zorunlu olsa gerek. Bu orta kimi zaman hazlarda olacaktır (çünkü onlarda da aşırılık ve eksiklik vardır), kimi zaman acılarda, kimi zaman ikisinde birden. Çünkü sevinmekte aşırıya kaçan, haz veren şeyde aşırıya kaçar; acı duymakta aşırıya kaçan da onun zıddında. Bu aşırılık ya mutlak olarak ya da belli bir ölçüye göredir, örneğin kişi çoğunluğun duyduğu gibi duymadığında. İyi insan ise gerektiği gibi duyar. Öte yandan öyle melekeler vardır ki, sahiplerinden biri aynı konuda aşırılığı, öteki eksikliği benimser. Aşırılık ile eksiklik nasıl birbirine ve ortaya zıtsa, bu melekelerin de birbirine ve aretē'ye zıt olması zorunludur.
Ne var ki bu karşıtlıkların hepsi bazı durumlarda daha belirgindir; bazılarında aşırılık yönündekiler, bazılarında da eksiklik yönündekiler daha belirgindir. Zıtlığın sebebi şudur: ortaya göre eşitsizlik ya da benzerlik her zaman aynı yönde değildir. Kimi zaman aşırılıktan, kimi zaman eksiklikten orta melekeye daha çabuk geçilebilir; ortadan daha uzak duran da ona daha zıt görünür. Beden için de böyledir: idmanda aşırılık eksiklikten daha sağlıklıdır ve ortaya daha yakındır, beslenmede ise eksiklik aşırılıktan. Bu yüzden idmana düşkün, tercihe dayanan melekeler de, iki seçimden hangisi söz konusuysa ona göre sağlığa daha yararlı olacaktır: birinde daha çok çalışmaya, ötekinde daha çok perhize yatkın olanlar. Ölçülüye, logos'un gösterdiği gibi olana zıt sayılan da birinde idmandan kaçandır, öteki uç değil; ötekinde ise zevkine düşkün olandır, aç duran değil. Bunun sebebi, tabiatımızın daha baştan her konuda ortadan aynı uzaklıkta durmamasıdır: zahmete daha az, zevke daha çok düşkünüz. Psykhē'de de durum aynıdır. Zıt saydığımız meleke, bizim ve çoğunluğun daha çok kaydığı yöndekidir; öteki ise yokmuş gibi gözden kaçar, çünkü azlığı yüzünden fark edilmez. Örneğin öfkeyi yumuşak huyluluğa, öfkeliyi yumuşak huyluya zıt sayarız.
ἐπεὶ δʼ ὑπόκειται ἀρετὴ εἶναι ἡ τοιαύτη ἕξις ἀφʼ ἧς πρακτικοὶ τῶν βελτίστων καὶ καθʼ ἣν ἄριστα διάκεινται περὶ τὸ βέλτιστον, βέλτιστον δὲ καὶ ἄριστον τὸ κατὰ τὸν ὀρθὸν λόγον, τοῦτο δʼ ἐστὶ τὸ μέσον ὑπερβολῆς καὶ ἐλλείψεως τῆς πρὸς ἡμᾶς· ἀναγκαῖον ἂν εἴη τὴν ἠθικὴν ἀρετὴν καθʼ αὑτὸν ἕκαστον μεσότητα εἶναι καὶ περὶ μέσʼ ἄττα ἐν ἡδοναῖς καὶ λύπαις καὶ ἡδέσι καὶ λυπηροῖς. ἔσται δʼ ἡ μεσότης ὁτὲ μὲν ἐν ἡδοναῖς (καὶ γὰρ ὑπερβολὴ καὶ ἔλλειψις), ὁτὲ δʼ ἐν λύπαις, ὁτὲ δʼ ἐν ἀμφοτέραις. ὁ γὰρ ὑπερβάλλων τῷ χαίρειν τῷ ἡδεῖ ὑπερβάλλει καὶ ὁ τῷ λυπεῖσθαι τῷ ἐναντίῳ, καὶ ταῦτα ἢ ἁπλῶς ἢ πρός τινα ὅρον, οἷον ὅταν μὴ ὡς οἱ πολλοί· ὁ δʼ ἀγαθὸς ὡς δεῖ.—ἐπεὶ δʼ ἐστί τις ἕξις ἀφʼ ἧς τοιοῦτος ἔσται ὁ ἔχων αὐτὴν ὥστε τοῦ αὐτοῦ πράγματος ὃ μὲν ἀποδέχεσθαι τὴν ὑπερβολὴν ὃ δὲ τὴν ἔλλειψιν, ἀνάγκη, ὡς ταῦτʼ ἀλλήλοις ἐναντία καὶ τῷ μέσῳ, οὕτω καὶ τὰς ἕξεις ἀλλήλαις ἐναντίας εἶναι καὶ τῇ ἀρετῇ. συμβαίνει μέντοι τὰς ἀντιθέσεις ἔνθα μὲν φανερωτέρας εἶναι πάσας, ἔνθα δὲ τὰς ἐπὶ τὴν ὑπερβολήν, ἐνιαχοῦ δὲ τὰς ἐπὶ τὴν ἔλλειψιν. αἴτιον δὲ τῆς ἐναντιώσεως, ὅτι οὐκ ἀεὶ ἐπὶ ταὐτὰ τῆς ἀνισότητος ἢ ὁμοιότητος πρὸς τὸ μέσον, ἀλλʼ ὁτὲ μὲν θᾶττον ἂν μεταβαίη ἀπὸ τῆς ὑπερβολῆς ἐπὶ τὴν μέσην ἕξιν, ὁτὲ δʼ ἀπὸ τῆς ἐλλείψεως, ἧς ⟨ὃς⟩ πλέον ἀπέχει, οὗτος δοκεῖ ἐναντιώτερος εἶναι, οἷον καὶ περὶ τὸ σῶμα ἐν μὲν τοῖς πόνοις ὑγιεινότερον ἡ ὑπερβολὴ τῆς ἐλλείψεως καὶ ἐγγύτερον τοῦ μέσου, ἐν δὲ τῇ τροφῇ ἡ ἔλλειψις ὑπερβολῆς. ὥστε καὶ αἱ προαιρετικαὶ ἕξεις αἱ φιλογυμναστικαὶ φιλοϋγιεῖς μᾶλλον ἔσονται καθʼ ἑκατέραν τὴν αἵρεσιν, ἔνθα μὲν αἱ πολυπονώτεραι, ἔνθα δʼ αἱ ὑποστατικώτεραι, καὶ ἐναντίος τῷ μετρίῳ καὶ τῷ ὡς ὁ λόγος ἔνθα μὲν ὁ ἄπονος καὶ οὐκ ἄμφω, ἔνθα δὲ [καὶ] ὁ ἀπολαυστικὸς καὶ οὐχ ὁ πεινητικός. συμβαίνει δὲ τοῦτο, διότι ἡ φύσις εὐθὺς οὐ πρὸς ἅπαντα ὁμοίως ἀφέστηκε τοῦ μέσου, ἀλλʼ ἧττον μὲν φιλόπονοι ἐσμέν, μᾶλλον δʼ ἀπολαυστικοί. ὁμοίως δὲ ταῦτʼ ἔχει καὶ περὶ ψυχῆς. ἐναντίαν δὲ τίθεμεν τὴν ἕξιν ἐφʼ ἥν τε ἁμαρτάνομεν μᾶλλον καὶ ἐφʼ ἣν οἱ πολλοί (ἡ δʼ ἑτέρα ὥσπερ οὐκ οὖσα λανθάνει· διὰ γὰρ τὸ ὀλίγον ἀναίσθητος ἐστίν), οἷον ὀργὴν πραότητι καὶ τὸν ὀργίλον τῷ πράῳ.
1222bOysa bağışlayıcı olmakta, kolay barışmakta, tokat yediği hâlde öfkelenmemekte de aşırılık vardır. Ama böyleleri azdır; herkes daha çok öbür yana meyleder. Thymos'un dalkavukluğa hiç yatkın olmaması da bundandır.
Melekelerin her bir hâle göre dökümü, aşırılıklar ve eksiklikler ile insanların doğru logos'a uygun durumda bulunmasını sağlayan zıt melekeler ele alındığına göre (doğru logos'un ne olduğunu ve ortayı söylerken hangi ölçüye bakmak gerektiğini ileride incelemeliyiz), şu açıktır: bütün ahlaki aretē'ler ve kötülükler, hazların ve acıların aşırılıkları ve eksiklikleriyle ilgilidir; hazlar ve acılar da sözü edilen melekelerden ve hâllerden doğar. Öte yandan her konudaki en iyi meleke orta olandır. O hâlde aretē'lerin ya hepsinin ya da bir kısmının bu ortalardan olacağı açıktır.
καίτοι ἐστὶν ὑπερβολὴ καὶ ἐπὶ τὸ ἵλεων εἶναι καὶ τὸ καταλλακτικὸν εἶναι καὶ μὴ ὀργίζεσθαι ῥαπιζόμενον. ἀλλʼ ὀλίγοι οἱ τοιοῦτοι, ἐπʼ ἐκεῖνο δὲ πάντες ῥέπουσι μᾶλλον. διὸ καὶ οὐ κολακικὸν ὁ θυμός. ἐπεὶ δʼ εἴληπται ἡ διαλογὴ τῶν ἕξεων καθʼ ἕκαστα τὰ πάθη, καὶ αἱ ὑπερβολαὶ καὶ ἐλλείψεις, καὶ τῶν ἐναντίων ἕξεων, καθʼ ἃς ἔχουσι κατὰ τὸν ὀρθὸν λόγον (τίς δʼ ὁ ὀρθὸς λόγος, καὶ πρὸς τίνα δεῖ ὅρον ἀποβλέποντας λέγειν τὸ μέσον, ὕστερον ἐπισκεπτέον), φανερὸν ὅτι πᾶσαι αἱ ἠθικαὶ ἀρεταὶ καὶ κακίαι περὶ ἡδονῶν καὶ λυπῶν ὑπερβολὰς καὶ ἐλλείψεις εἰσί, καὶ ἡδοναὶ καὶ λῦπαι ἀπὸ τῶν εἰρημένων ἕξεων καὶ παθημάτων γίνονται. ἀλλὰ μὴν ἥ γε βελτίστη ἕξις ἡ περὶ ἕκαστα μέση ἐστίν. δῆλον τοίνυν ὅτι αἱ ἀρεταὶ ἢ πᾶσαι ἢ τούτων τινὲς ἔσονται τῶν μεσοτήτων.
1222b106. Bölüm
Şimdi bundan sonraki inceleme için başka bir başlangıç noktası alalım. Bütün ousia'lar tabiatça birer ilkedir; bu yüzden her biri kendi türünden pek çok varlık meydana getirebilir: insan insanları, genel olarak hayvan hayvanları, bitki bitkileri. Bunun yanında, hayvanlar içinde yalnız insan bazı eylemlerin de ilkesidir; çünkü öteki hayvanların hiçbiri için eylemde bulunuyor demeyiz. Hareketlerin ilk çıktığı yer olan ilkelere hâkim ilkeler denir; bu ad en haklı olarak da, kendilerinden çıkan şeyin başka türlü olamadığı ilkelere yakışır; tanrının hükmettiği ilke de belki böyledir. Hareketsiz ilkelerde, örneğin matematiğin ilkelerinde, hâkimlik yoktur; gerçi benzerlik yoluyla bu ad orada da kullanılır. Çünkü orada da ilke değişirse, ispat edilen şeylerin hemen hepsi değişir; ama bu sonuçlar birbirini değiştirmez, biri ötekini ortadan kaldırmaz; ancak varsayım ortadan kaldırılıp ispat onunla yapılırsa değişirler. İnsan ise belli bir hareketin ilkesidir, çünkü eylem bir harekettir.
Başka alanlarda olduğu gibi ilke, kendisi sayesinde var olan ya da meydana gelen şeylerin sebebi olduğuna göre, bunu ispatlardaki gibi düşünmeliyiz. Üçgenin açıları iki dik açıya eşit olduğunda dörtgeninkilerin dört dik açıya eşit olması zorunluysa, bunun sebebinin üçgenin açılarının iki dik açıya eşit olması olduğu açıktır. Üçgen değişirse dörtgenin de değişmesi zorunludur: üçgenin açıları üç dik açı etseydi dörtgeninkiler altı, dört etseydi sekiz ederdi. Üçgen değişmese de, böyle olduğu sürece dörtgenin de öyle olması zorunludur. Ortaya koymaya çalıştığımız şeyin zorunlu olduğu Analitikler'den açıktır; şimdi bunu ne hiç söylememek ne de tam kesinlikle söylemek mümkün, ancak şu kadarı söylenebilir: üçgenin böyle olmasının başka bir sebebi yoksa, bu bir tür ilke ve ondan sonra gelenlerin sebebi olacaktır. Dolayısıyla varlıklardan bazıları zıt şekilde de olabiliyorsa, onların ilkelerinin de böyle olması zorunludur.
λάβωμεν οὖν ἄλλην ἀρχὴν τῆς ἐπιούσης σκέψεως. εἰσὶ δὴ πᾶσαι μὲν αἱ οὐσίαι κατὰ φύσιν τινὲς ἀρχαί, διὸ καὶ ἑκάστη πολλὰ δύναται τοιαῦτα γεννᾶν, οἷον ἄνθρωπος ἀνθρώπους καὶ ζῷον ὂν ὅλως ζῷα καὶ φυτὸν φυτά. πρὸς δὲ τούτοις ὅ γʼ ἄνθρωπος καὶ πράξεών τινών ἐστιν ἀρχὴ μόνον τῶν ζῴων· τῶν γὰρ ἄλλων οὐθὲν εἴποιμεν ἂν πράττειν. τῶν δʼ ἀρχῶν ὅσαι τοιαῦται, ὅθεν πρῶτον αἱ κινήσεις, κύριαι λέγονται, μάλιστα δὲ δικαίως ἀφʼ ὧν μὴ ἐνδέχεται ἄλλως, ἣν ἴσως ὁ θεὸς ἄρχει. ἐν δὲ ταῖς ἀκινήτοις ἀρχαῖς, οἷον ἐν ταῖς μαθηματικαῖς, οὐκ ἔστι τὸ κύριον, καίτοι λέγεταί γε καθʼ ὁμοιότητα· καὶ γὰρ ἐνταῦθα κινουμένης τῆς ἀρχῆς πάντα μάλιστʼ ἂν τὰ δεικνύμενα μεταβάλλοι, αὐτὰ δʼ αὑτὰ οὐ μεταβάλλει ἀναιρουμένου θατέρου ὑπὸ θατέρου, ἂν μὴ τῷ τὴν ὑπόθεσιν ἀνελεῖν καὶ διʼ ἐκείνης δεῖξαι. ὁ δʼ ἄνθρωπος ἀρχὴ κινήσεως τινός· ἡ γὰρ πρᾶξις κίνησις. ἐπεὶ δʼ ὥσπερ ἐν τοῖς ἄλλοις ἡ ἀρχὴ αἰτία ἐστὶ τῶν διʼ αὐτὴν ὄντων ἢ γινομένων, δεῖ νοῆσαι καθάπερ ἐπὶ τῶν ἀποδείξεων. εἰ γὰρ ἔχοντος τοῦ τριγώνου δύο ὀρθὰς ἀνάγκη τὸ τετράγωνον ἔχειν τέτταρας ὀρθάς, φανερὸν ὡς αἴτιον τούτου τὸ δύο ὀρθὰς ἔχειν τὸ τρίγωνον. εἰ δέ γε μεταβάλλει τὸ τρίγωνον, ἀνάγκη καὶ τὸ τετράγωνον μεταβάλλειν, οἷον εἰ τρεῖς, ἕξ, εἰ δὲ τέτταρες, ὀκτώ. κἂν εἰ μὴ μεταβάλλοι, τοιοῦτον δʼ ἐστί, κακεῖνο τοιοῦτον ἀναγκαῖον εἶναι. δῆλον δʼ ὃ ἐπιχειροῦμεν ὅτι ἀναγκαῖον, ἐκ τῶν ἀναλυτικῶν· νῦν δʼ οὔτε μὴ λέγειν οὔτε λέγειν ἀκριβῶς οἷόν τε, πλὴν τοσοῦτον. εἰ γὰρ μηθὲν ἄλλο αἴτιον τοῦ τὸ τρίγωνον οὕτως ἔχειν, ἀρχή τις ἂν εἴη τοῦτο καὶ αἴτιον τῶν ὕστερον. ὥστʼ εἴπερ ἐστὶν ἔνια τῶν ὄντων ἐνδεχόμενα ἐναντίως ἔχειν, ἀνάγκη καὶ τὰς ἀρχὰς αὐτῶν εἶναι τοιαύτας.
1223aÇünkü zorunlu ilkelerden çıkan sonuç zorunludur; böyle ilkelerden çıkanlar ise zıt şekilde de gerçekleşebilir. İnsanların elinde olan şeylerin çoğu böyledir ve bunların ilkesi insanların kendileridir. Demek ki insanın ilkesi ve hâkimi olduğu eylemlerin hem olabileceği hem olmayabileceği açıktır; olup olmamasına hâkim olduğu şeylerin olup olmaması da onun elindedir. Yapmak ya da yapmamak kişinin elinde olan şeylerin sebebi kendisidir; sebebi olduğu şeyler de onun elindedir. Aretē ve ondan doğan işler övgüye, kötülük ve ondan doğan işler yergiye değer olduğuna göre (insan zorunluluktan, talihten ya da tabiattan gelen şeyler yüzünden değil, sebebi kendisi olduğu şeyler yüzünden yerilir ve övülür; sebebi başkası olan şeylerde yergi de övgü de o başkasına düşer), aretē ile kötülüğün, kişinin bizzat sebebi ve ilkesi olduğu eylemlerle ilgili olduğu açıktır. Öyleyse kişinin hangi eylemlerin sebebi ve ilkesi olduğunu ele almalıyız. Hepimiz şu konuda hemfikiriz: isteyerek ve kendi prohairesis'iyle yaptığı şeylerin sebebi kişinin kendisidir, istemeyerek yaptıklarının sebebi ise kendisi değildir. Bile bile seçerek yaptığı her şeyi isteyerek yaptığı da açıktır. Öyleyse aretē de kötülük de isteyerek yapılan şeyler arasında yer alsa gerek.
ἐκ γὰρ τῶν ἐξ ἀνάγκης ἀναγκαῖον τὸ συμβαῖνον ἐστί, τὰ δέ γε ἐντεῦθεν ἐνδέχεται γενέσθαι τἀναντία, καὶ ὃ ἐφʼ αὑτοῖς ἐστι τοῖς ἀνθρώποις, πολλὰ τῶν τοιούτων, καὶ ἀρχαὶ τῶν τοιούτων εἰσὶν αὐτοί. ὥστε ὅσων πράξεων ὁ ἄνθρωπός ἐστιν ἀρχὴ καὶ κύριος, φανερὸν ὅτι ἐνδέχεται καὶ γίνεσθαι καὶ μή, καὶ ὅτι ἐφʼ αὑτῷ ταῦτʼ ἐστι γίνεσθαι καὶ μή, ὧν γε κύριός ἐστι τοῦ εἶναι καὶ τοῦ μὴ εἶναι. ὅσα δʼ ἐφʼ αὑτῷ ἐστι ποιεῖν ἢ μὴ ποιεῖν, αἴτιος τούτων αὐτὸς ἐστίν· καὶ ὅσων αἴτιος, ἐφʼ αὑτῷ. ἐπεὶ δʼ ἥ τε ἀρετὴ καὶ ἡ κακία καὶ τὰ ἀπʼ αὐτῶν ἔργα τὰ μὲν ἐπαινετὰ τὰ δὲ ψεκτά (ψέγεται γὰρ καὶ ἐπαινεῖται οὐ διὰ τὰ ἐξ ἀνάγκης ἢ τύχης ἢ φύσεως ὑπάρχοντα, ἀλλʼ ὅσων αὐτοὶ αἴτιοι ἐσμέν· ὅσων γὰρ ἄλλος αἴτιος, ἐκεῖνος καὶ τὸν ψόγον καὶ τὸν ἔπαινον ἔχει), δῆλον ὅτι καὶ ἡ ἀρετὴ καὶ ἡ κακία περὶ ταῦτʼ ἐστιν ὧν αὐτὸς αἴτιος καὶ ἀρχὴ πράξεων. ληπτέον ἄρα ποίων αὐτὸς αἴτιος καὶ ἀρχὴ πράξεων. πάντες μὲν δὴ ὁμολογοῦμεν, ὅσα μὲν ἑκούσια καὶ κατὰ προαίρεσιν τὴν ἑκάστου, ἐκεῖνον αἴτιον εἶναι, ὅσα δʼ ἀκούσια, οὐκ αὐτὸν αἴτιον. πάντα δʼ ὅσα προελόμενος, καὶ ἑκὼν δῆλον ὅτι. δῆλον τοίνυν ὅτι καὶ ἡ ἀρετὴ καὶ ἡ κακία τῶν ἑκουσίων ἂν εἴησαν.
1223a207. Bölüm
O hâlde isteyerek yapılanın ve istemeyerek yapılanın ne olduğunu, prohairesis'in ne olduğunu ele almalıyız, çünkü aretē ile kötülük bunlarla tarif edilir. Önce isteyerek ve istemeyerek yapılanı inceleyelim. Bunun şu üç şeyden birine bağlı olduğu düşünülebilir: istek, prohairesis ya da düşünce. İsteyerek yapılan bunlardan birine uygun olan, istemeyerek yapılan ise bunlardan birine aykırı olandır. İstek de üçe ayrılır: dileme, thymos ve arzu. Dolayısıyla bunları ayrı ayrı ele almalıyız; önce arzuyu.
Arzuya uygun olan her şeyin isteyerek yapıldığı düşünülebilir. Çünkü istemeyerek yapılan her şey zorla yapılmış görünür; zorla yapılan da acı vericidir, insanların zorlanarak yaptığı ya da zorla başlarına gelen her şey de öyledir. Euenos'un dediği gibi:
Zorunlu olan her iş tabiatı gereği can sıkar.
Demek ki bir şey acı vericiyse zorla yapılmıştır, zorla yapılmışsa acı vericidir. Arzuya aykırı olan her şey de acı vericidir (çünkü arzu hoşa gidene yönelir); öyleyse zorla ve istemeyerek yapılmıştır. Demek ki arzuya uygun olan isteyerek yapılmıştır, çünkü bu ikisi birbirine zıttır. Ayrıca kötülüğün her türü insanı daha adaletsiz kılar; nefsine hâkim olamama (akrasia) da bir kötülük sayılır. Nefsine hâkim olamayan kişi, akıl yürütmesine aykırı olarak arzusuna göre davranmaya yatkın olandır ve arzusuna göre etkinlik gösterdiğinde nefsine yenik düşer. Haksızlık etmek de isteyerek yapılan bir şeydir.
ληπτέον ἄρα τί τὸ ἑκούσιον καὶ τί τὸ ἀκούσιον, καὶ τί ἐστιν ἡ προαίρεσις, ἐπειδὴ ἡ ἀρετὴ καὶ ἡ κακία ὁρίζεται τούτοις. πρῶτον σκεπτέον τὸ ἑκούσιον καὶ τὸ ἀκούσιον. τριῶν δὴ τούτων ἕν τι δόξειεν ⟨ἂν⟩ εἶναι, ἤτοι κατʼ ὄρεξιν ἢ κατὰ προαίρεσιν ἢ κατὰ διάνοιαν, τὸ μὲν ἑκούσιον κατὰ τούτων τι, τὸ δʼ ἀκούσιον παρὰ τούτων τι. ἀλλὰ μὴν ἡ ὄρεξις εἰς τρία διαιρεῖται, εἰς βούλησιν καὶ θυμὸν καὶ ἐπιθυμίαν· ὥστε ταῦτα διαιρετέον, καὶ πρῶτον κατʼ ἐπιθυμίαν. δόξειε δʼ ἂν πᾶν τὸ κατʼ ἐπιθυμίαν ἑκούσιον εἶναι. τὸ γὰρ ἀκούσιον πᾶν δοκεῖ εἶναι βίαιον, τὸ δὲ βίαιον λυπηρόν, καὶ πᾶν ὃ ἀναγκαζόμενοι ποιοῦσιν ἢ πάσχουσιν, ὥσπερ καὶ Εὔηνος φησί πᾶν γὰρ ἀναγκαῖον πρᾶγμʼ ἀνιαρὸν ἔφυ. ὥστʼ εἴ τι λυπηρόν, βίαιον, καὶ εἰ βίαιον, λυπηρόν. τὸ δὲ παρὰ τὴν ἐπιθυμίαν πᾶν λυπηρόν (ἡ γὰρ ἐπιθυμία τοῦ ἡδέοσ)̓, ὥστε βίαιον καὶ ἀκούσιον. τὸ ἄρα κατʼ ἐπιθυμίαν ἑκούσιον· ἐναντία γὰρ ταῦτʼ ἀλλήλοις. ἔτι ἡ μοχθηρία ἀδικώτερον πᾶσα ποιεῖ, ἡ δʼ ἀκρασία μοχθηρία δοκεῖ εἶναι, ὁ δʼ ἀκρατὴς ὁ κατὰ τὴν ἐπιθυμίαν παρὰ τὸν λογισμὸν οἷος πράττειν, ἀκρατεύεται δʼ ὅταν ἐνεργῇ κατʼ αὐτήν, τὸ δʼ ἀδικεῖν ἑκούσιον,
1223bDolayısıyla nefsine hâkim olamayan kişi arzusuna göre davranarak haksızlık edecektir; öyleyse isteyerek davranacaktır ve arzuya uygun olan isteyerek yapılmış olacaktır. Gerçekten de insanların nefislerine hâkim olamaz hâle geldikçe daha adil olmaları saçma olurdu.
Bu düşüncelere göre arzuya uygun olanın isteyerek yapıldığı sonucuna varılabilir; ama şu düşünceler tersini gösterir. İnsan isteyerek yaptığı her şeyi dileyerek yapar, dilediği şeyi de isteyerek yapar. Oysa kimse kötü olduğunu sandığı şeyi dilemez. Nefsine yenik düşen kişi ise dilediği şeyleri yapmaz; çünkü nefse yenik düşmek, en iyi olduğunu sandığı şeye aykırı olarak arzu yüzünden davranmaktır. Böylece aynı kişinin aynı anda hem isteyerek hem istemeyerek davrandığı sonucu çıkar; bu ise imkânsızdır. Ayrıca kendine hâkim olan kişi adil davranacaktır, hem de nefsine hâkim olamayandan daha çok. Çünkü kendine hâkim olma bir aretē'dir, aretē de insanları daha adil kılar. Kişi, arzusuna aykırı olarak akıl yürütmesine göre davrandığında kendine hâkim olmuş olur. Dolayısıyla adil davranmak da haksızlık etmek gibi isteyerek yapılan bir şeyse (ikisinin de isteyerek yapıldığı kabul edilir; biri isteyerek yapılıyorsa öteki de zorunlu olarak öyle yapılır), arzuya aykırı olan da istemeyerek yapılıyorsa, aynı kişi aynı şeyi aynı anda hem isteyerek hem istemeyerek yapacaktır.
Aynı akıl yürütme thymos için de geçerlidir. Çünkü kendine hâkim olma ve nefsine hâkim olamama, arzuda olduğu gibi thymos'ta da söz konusu görünür. Thymos'a aykırı olan acı vericidir, onu dizginlemek de zorlamadır; dolayısıyla zorla yapılan istemeyerek yapılıyorsa, thymos'a uygun olan her şey isteyerek yapılmış olur. Herakleitos da thymos'un gücüne bakarak onu engellemenin acı verici olduğunu söylüyor gibidir: "Thymos'la savaşmak zordur," der, "çünkü istediğini can pahasına satın alır." Ama aynı kişinin aynı şeyi, işin aynı yönü bakımından, aynı anda hem isteyerek hem istemeyerek yapması imkânsızsa, dilemeye uygun olan, arzuya ve thymos'a uygun olandan daha çok isteyerek yapılmıştır. Bunun kanıtı şudur: pek çok şeyi öfke ve arzu olmadan isteyerek yaparız.
Geriye, dilenen ile isteyerek yapılanın aynı olup olmadığını incelemek kalıyor. Bu da imkânsız görünüyor. Çünkü kötülüğün insanları daha adaletsiz kıldığını varsaymıştık, öyle de görünüyor; nefsine hâkim olamama da bir tür kötülük gibi görünüyor. Oysa bundan tersi sonuç çıkacaktır. Çünkü kimse kötü olduğunu sandığı şeyleri dilemez, ama nefsine hâkim olamadığında onları yapar. O hâlde haksızlık etmek isteyerek yapılan bir şeyse ve isteyerek yapılan da dilemeye uygun olansa, kişi nefsine hâkim olamadığı anda artık haksızlık etmiyor olacak, hatta nefsine hâkim olamaz hâle gelmeden öncesine göre daha adil olacaktır. Bu ise imkânsızdır.
ὥσθʼ ὁ ἀκρατὴς ἀδικήσει τῷ πράττειν κατʼ ἐπιθυμίαν· ἑκὼν ἄρα πράξει, καὶ ἑκούσιον τὸ κατʼ ἐπιθυμίαν· καὶ γὰρ ἄτοπον εἰ δικαιότεροι ἔσονται οἱ ἀκρατεῖς γινόμενοι.—ἐκ μὲν τοίνυν τούτων δόξειεν ἂν τὸ κατʼ ἐπιθυμίαν ἑκούσιον εἶναι, ἐκ δὲ τῶνδε τοὐναντίον. ἅπαν γὰρ ὃ ἑκών τις πράττει, βουλόμενος πράττει, καὶ ὃ βούλεται, ἑκών. βούλεται δʼ οὐθεὶς ὃ οἴεται εἶναι κακόν. ἀλλὰ μὴν ὁ ἀκρατευόμενος οὐχ ἃ βούλεται ποιεῖ· τὸ γὰρ παρʼ ὃ οἴεται βέλτιστον εἶναι πράττειν διʼ ἐπιθυμίαν ἀκρατεύεσθαι ἐστίν. ὥστε ἅμα συμβήσεται τὸν αὐτὸν ἑκόντα καὶ ἄκοντα πράττειν· τοῦτο δʼ ἀδύνατον. ἔτι δʼ ὁ ἐγκρατὴς δικαιοπραγήσει, καὶ μᾶλλον τῆς ἀκρασίας. ἡ γὰρ ἐγκράτεια ἀρετή, ἡ δʼ ἀρετὴ δικαιοτέρους ποιεῖ. ἐγκρατεύεται δʼ ὅταν πράττῃ παρὰ τὴν ἐπιθυμίαν κατὰ τὸν λογισμόν. ὥστʼ εἰ τὸ μὲν δικαιοπραγεῖν ἑκούσιον, ὥσπερ καὶ τὸ ἀδικεῖν (ἄμφω γὰρ δοκεῖ ταῦτα ἑκούσια εἶναι, καὶ ἀνάγκη, εἰ θάτερον ἑκούσιον, καὶ θάτερον), τὸ δὲ παρὰ τὴν ἐπιθυμίαν ἀκούσιον, ἅμα ἄρα ὁ αὐτὸς τὸ αὐτὸ πράξει ἑκὼν καὶ ἄκων. ὁ δʼ αὐτὸς λόγος καὶ περὶ θυμοῦ. ἀκρασία γὰρ καὶ ἐγκράτεια καὶ θυμοῦ δοκεῖ εἶναι, ὥσπερ καὶ ἐπιθυμίας· καὶ τὸ παρὰ τὸν θυμὸν λυπηρόν, καὶ βίαιον ἡ κάθεξις, ὥστʼ εἰ τὸ βίαιον ἀκούσιον, τὸ κατὰ τὸν θυμὸν ἑκούσιον ἂν εἴη πᾶν. ἔοικε δὲ καὶ Ἡράκλειτος λέγειν εἰς τὴν ἰσχὺν τοῦ θυμοῦ βλέψας ὅτι λυπηρὰ ἡ κώλυσις αὐτοῦ· "χαλεπὸν γάρ" φησι "θυμῷ μάχεσθαι· ψυχῆς γὰρ ὠνεῖται." εἰ δʼ ἀδύνατον τὸ αὐτὸν ἑκόντα καὶ ἄκοντα πράττειν ἅμα τὸ κατὰ τὸ αὐτὸ τοῦ πράγματος, μᾶλλον ἑκούσιον τὸ κατὰ βούλησιν τοῦ κατʼ ἐπιθυμίαν καὶ θυμόν. τεκμήριον δέ· πολλὰ γὰρ πράττομεν ἑκόντες ἄνευ ὀργῆς καὶ ἐπιθυμίας. λείπεται ἄρα, εἰ τὸ βουλόμενον καὶ ἑκούσιον ταὐτό, σκέψασθαι. φαίνεται δὲ καὶ τοῦτο ἀδύνατον. ὑπόκειται γὰρ ἡμῖν καὶ δοκεῖ ἡ μοχθηρία ἀδικωτέρους ποιεῖν, ἡ δʼ ἀκρασία μοχθηρία τις φαίνεται· συμβήσεται δὲ τοὐναντίον. βούλεται μὲν γὰρ οὐθεὶς ἃ οἴεται εἶναι κακά, πράττει δʼ ὅταν γίνηται ἀκρατής· εἰ οὖν τὸ μὲν ἀδικεῖν ἑκούσιον, τὸ δʼ ἑκούσιον τὸ κατὰ βούλησιν, ὅταν ἀκρατὴς γένηται, οὐκέτι ἀδικήσει, ἀλλʼ ἔσται δικαιότερος ἢ πρὶν γενέσθαι ἀκρατής. τοῦτο δʼ ἀδύνατον.
1223b358. Bölüm
İsteyerek yapılanın isteğe göre davranmak, istemeyerek yapılanın da isteğe aykırı davranmak olmadığı açıktır. İsteyerek yapılanın prohairesis'e göre davranmak olmadığı da şuradan anlaşılır. Dilemeye uygun olanın istemeyerek yapılmadığı gösterilmişti;
ὅτι μὲν τοίνυν οὐκ ἔστι τὸ ἑκούσιον τὸ κατὰ ὄρεξιν πράττειν, οὐδʼ ἀκούσιον τὸ παρὰ τὴν ὄρεξιν, φανερόν· ὅτι δʼ οὐδὲ κατὰ προαίρεσιν, πάλιν ἐκ τῶνδε δῆλον. τὸ μὲν γὰρ κατὰ βούλησιν ὡς οὐκ ἀκούσιον ἀπεδείχθη,
1224a hatta dilenen her şey isteyerek de yapılır (gösterilen yalnızca, dilemeden de isteyerek davranılabileceğiydi). Oysa pek çok şeyi dileyerek ama ansızın yaparız, hiç kimse ise hiçbir şeyi ansızın tercih etmez.
İsteyerek yapılan zorunlu olarak şu üç şeyden birine bağlıysa —isteğe, prohairesis'e ya da düşünceye— ve bunlardan ikisine bağlı olmadığına göre, geriye isteyerek yapılanın bir biçimde düşünerek davranmakta yattığı kalıyor. Şimdi akıl yürütmeyi biraz daha ilerletip isteyerek ve istemeyerek yapılanı belirleme işimizi tamamlayalım. Bir şeyi zorla yapmak ya da zorla yapmamak, söylediklerimizle yakından ilgili görünüyor; çünkü zorla yapılanın istemeyerek yapıldığını, istemeyerek yapılan her şeyin de zorla yapıldığını söyleriz. Dolayısıyla önce zoru incelemeliyiz: ne olduğunu, isteyerek ve istemeyerek yapılanla nasıl bir ilişkisi bulunduğunu. Eylemlerde zorla olan ile zorunlu olan, yani zor ile zorunluluk, isteyerek olana ve iknaya karşıt görünür.
Genel olarak zordan ve zorunluluktan cansız şeylerde de söz ederiz: taşın yukarıya, ateşin aşağıya zorla ve zorlanarak gittiğini söyleriz. Bunlar tabiatça sahip oldukları kendi yönelimlerine göre hareket ettiklerinde zorla hareket ettikleri söylenmez, ama isteyerek hareket ettikleri de söylenmez; bu karşıtlığın bir adı yoktur. Bu yönelime aykırı hareket ettiklerinde ise zorla deriz. Canlılarda da öyledir: hayvanların, dışarıdan bir şey onları içlerindeki yönelime aykırı olarak hareket ettirdiğinde, pek çok şeyi zorla yaptıklarını ve pek çok şeye zorla uğradıklarını görürüz. Cansız şeylerde ilke tektir, canlılarda ise birden fazladır; çünkü istek ile logos her zaman uyuşmaz. Bu yüzden öteki hayvanlarda zorla olan, cansız şeylerde olduğu gibi yalındır (çünkü onlarda isteğe zıt bir logos yoktur, istekle yaşarlar). İnsanda ise ikisi birden bulunur, hem de belli bir yaştan sonra, yani ona eylemde bulunmayı yakıştırdığımız yaşta. Çünkü çocuğun ya da hayvanın eylemde bulunduğunu söylemeyiz; bunu ancak artık akıl yürüterek davranan kişi için söyleriz.
Zorla olan her şey acı verici görünür; kimse bir şeyi hem zorla hem sevinerek yapmaz. Kendine hâkim olan ve nefsine hâkim olamayan kişi konusunda en büyük tartışmanın çıkması da bundandır. Çünkü her biri kendi içinde zıt yönelimler taşıyarak davranır. Bu yüzden, derler, kendine hâkim olan kişi kendini hoş arzulardan zorla çekip koparır (karşı yöne çeken isteğe rağmen kendini çekerken acı duyar); nefsine hâkim olamayan da akıl yürütmesine aykırı olarak zorla davranır. Ama bu ikincisi daha az acı çekiyor gibidir; çünkü arzu hoş olana yöneliktir ve kişi ona sevinerek uyar. Dolayısıyla nefsine hâkim olamayan, acı çekmediği için daha çok isteyerek davranır, zorla davranmaz. İkna ise zora ve zorunluluğa karşıttır. Kendine hâkim olan kişi, ikna olduğu şeye doğru kendini götürür; zorla değil, isteyerek ilerler.
ἀλλὰ μᾶλλον πᾶν ὃ βούλεται καὶ ἑκούσιον (ἀλλʼ ὅτι καὶ μὴ βουλόμενον ἐνδέχεται πράττειν ἑκόντα, τοῦτο δέδεικται μόνον)· πολλὰ δὲ βουλόμενοι πράττομεν ἐξαίφνης, προαιρεῖται δʼ οὐδεὶς οὐδὲν ἐξαίφνης. εἰ δὲ ἀνάγκη μὲν ἦν τριῶν τούτων ἕν τι εἶναι τὸ ἑκούσιον, ἢ κατʼ ὄρεξιν ἢ κατὰ προαίρεσιν ἢ κατὰ διάνοιαν, τούτων δὲ τὰ δύο μὴ ἐστί, λείπεται ἐν τῷ διανοούμενόν πως πράττειν εἶναι τὸ ἑκούσιον. ἔτι δὲ μικρὸν προαγαγόντες τὸν λόγον, ἐπιθῶμεν τέλος τῷ περὶ τοῦ ἑκουσίου καὶ ἀκουσίου διορισμῷ. δοκεῖ γὰρ τὸ βίᾳ καὶ μὴ βίᾳ τι ποιεῖν οἰκεῖα τοῖς εἰρημένοις εἶναι· τό τε γὰρ βίαιον ἀκούσιον, καὶ τὸ ἀκούσιον πᾶν βίαιον εἶναι φαμέν. ὥστε περὶ τοῦ βίᾳ σκεπτέον πρῶτον, τί ἐστι καὶ πῶς ἔχει πρὸς τὸ ἑκούσιον καὶ ἀκούσιον. δοκεῖ δὴ τὸ βίαιον καὶ τὸ ἀναγκαῖον ἀντικεῖσθαι, καὶ ἡ βία καὶ ἡ ἀνάγκη, τῷ ἑκουσίῳ καὶ τῇ πειθοῖ ἐπὶ τῶν πραττομένων. καθόλου δὲ τὸ βίαιον καὶ τὴν ἀνάγκην καὶ ἐπὶ τῶν ἀψύχων λέγομεν· καὶ γὰρ τὸν λίθον ἄνω καὶ τὸ πῦρ κάτω βίᾳ καὶ ἀναγκαζόμενα φέρεσθαι φαμέν. ταῦτα δʼ ὅταν κατὰ τὴν φύσει καὶ τὴν καθʼ αὑτὰ ὁρμὴν φέρηται, οὐ βίᾳ, οὐ μὴν οὐδʼ ἑκούσια λέγεται, ἀλλʼ ἀνώνυμος ἡ ἀντίθεσις. ὅταν δὲ παρὰ ταύτην, βίᾳ φαμέν. ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ ἐμψύχων καὶ ἐπὶ τῶν ζῴων ὁρῶμεν βίᾳ πολλὰ καὶ πάσχοντα καὶ ποιοῦντα, ὅταν παρὰ τὴν ἐν αὐτῷ ὁρμὴν ἔξωθέν τι κινῇ. ἐν μὲν τοῖς ἀψύχοις ἁπλῆ ἡ ἀρχή, ἐν δὲ τοῖς ἐμψύχοις πλεονάζει· οὐ γὰρ ἀεὶ ἡ ὄρεξις καὶ ὁ λόγος συμφωνεῖ. ὥστʼ ἐπὶ μὲν τῶν ἄλλων ζῴων ἁπλοῦν τὸ βίαιον, ὥσπερ ἐπὶ τῶν ἀψύχων (οὐ γὰρ ἔχει λόγον καὶ ὄρεξιν ἐναντίαν, ἀλλὰ τῇ ὀρέξει ζῇ)· ἐν δʼ ἀνθρώπῳ ἔνεστιν ἄμφω, καὶ ἔν τινι ἡλικίᾳ, ᾗ καὶ τὸ πράττειν ἀποδίδομεν. οὐ γάρ φαμεν τὸ παιδίον πράττειν, οὐδὲ τὸ θηρίον, ἀλλὰ τὸν ἤδη διὰ λογισμὸν πράττοντα. δοκεῖ δὴ τὸ βίαιον ἅπαν λυπηρὸν εἶναι, καὶ οὐθεὶς βίᾳ μὲν ποιεῖ, χαίρων δέ. διὸ περὶ τὸν ἐγκρατῆ καὶ τὸν ἀκρατῆ πλείστη ἀμφισβήτησις ἐστίν. ἐναντίας γὰρ ὁρμὰς ἔχων αὐτὸς ἕκαστος αὑτῷ πράττει, ὥσθʼ ὅ τʼ ἐγκρατὴς βίᾳ, φασίν, ἀφέλκει αὑτὸν ἀπὸ τῶν ἡδέων ἐπιθυμιῶν (ἀλγεῖ γὰρ ἀφέλκων πρὸς ἀντιτείνουσαν τὴν ὄρεξιν), ὅ τʼ ἀκρατὴς βίᾳ παρὰ τὸν λογισμόν. ἧττον δὲ δοκεῖ λυπεῖσθαι· ἡ γὰρ ἐπιθυμία τοῦ ἡδέος, ᾗ ἀκολουθεῖ χαίρων, ὥστε ὁ ἀκρατὴς μᾶλλον ἑκὼν καὶ οὐ βίᾳ, ὅτι οὐ λυπηρῶς. ἡ δὲ πειθὼ τῇ βίᾳ καὶ ἀνάγκῃ ἀντιτίθεται. ὁ δʼ ἐγκρατὴς ἐφʼ ἃ πέπεισται ἄγει, καὶ πορεύεται οὐ βίᾳ, ἀλλʼ ἑκών.
1224bArzu ise ikna ederek götürmez, çünkü logos'tan pay almaz. Demek ki yalnız bu kişilerin zorla ve istemeyerek davranıyor göründüğünü ve bunun sebebini, yani cansız şeyler için de söylediğimiz zorla bir tür benzerlik taşımalarını açıklamış olduk. Ama tarife eklenmiş olan kaydı buraya da eklersek, güçlük burada da çözülür. Dışarıdan bir şey bir varlığı içindeki yönelime aykırı olarak hareket ettirdiğinde ya da durdurduğunda zorla deriz; öyle olmadığında zorla demeyiz. Oysa nefsine hâkim olamayanı da kendine hâkim olanı da götüren, kendi içinde bulunan yönelimidir (çünkü ikisinde de her iki yönelim vardır). Dolayısıyla en azından bu bakımdan ikisi de zorla davranmaz, isteyerek davranır; zorlandıkları için davrandıkları da söylenemez. Çünkü yönelime aykırı olarak engelleyen ya da hareket ettiren dış ilkeye zorunluluk deriz; tıpkı birinin başka birinin elini tutup, o kişi hem dilemesiyle hem arzusuyla direndiği hâlde, o elle birine vurması gibi. İlke içeriden geldiğinde ise zor yoktur.
Ayrıca haz da acı da ikisinde birden bulunur. Kendine hâkim olan kişi arzusuna aykırı davranırken o anda acı duyar; ama sonradan fayda göreceği ya da sağlığını koruyarak şimdiden fayda gördüğü için beklentinin verdiği hazla sevinir. Nefsine hâkim olamayan da nefsine yenilip arzuladığı şeyi elde ettiği için sevinir; ama kötü bir şey yaptığını düşündüğünden beklentinin verdiği acıyı duyar. Dolayısıyla ikisinin de zorla davrandığını, her birinin bazen —isteği ya da akıl yürütmesi yüzünden— istemeyerek davrandığını söylemenin bir dayanağı vardır; çünkü bu ikisi birbirinden ayrı olduklarından biri ötekini iter. İnsanlar bunu bütün psykhē'ye de aktarırlar, çünkü psykhē'deki şeylerden birinde böyle bir durum görürler. Bunu parçalar için söylemek mümkündür; ama hem nefsine hâkim olamayanın hem kendine hâkim olanın psykhē'si bir bütün olarak isteyerek davranır. İkisinden hiçbiri zorla davranmaz; zorla davranan, onların içindeki şeylerden biridir. Çünkü ikisine de tabiatça sahibiz. Logos tabiatça bulunur, çünkü büyüme engellenmez ve sakatlanmazsa insanda belirecektir; arzu da tabiatça bulunur, çünkü doğumdan itibaren insana eşlik eder ve onda bulunur. Tabiatça olanı aşağı yukarı şu iki işaretle belirleriz: doğar doğmaz herkese eşlik eden şeylerle ve büyümenin düzgün ilerlemesine izin verildiğinde bizde ortaya çıkan şeylerle; ak saç, yaşlılık ve benzerleri gibi. Dolayısıyla her biri bir bakıma tabiata aykırı davranır; ama mutlak anlamda ikisi de tabiata uygun davranır, yalnız aynı tabiata göre değil.
Nefsine hâkim olamayan ve kendine hâkim olan kişiyle ilgili aporia'lar, demek ki, şunlardır: ikisi birden mi, yoksa yalnız biri mi zorla davranır? Öyleyse ya isteyerek davranmıyorlardır ya da aynı anda hem zorla hem isteyerek davranıyorlardır; zorla yapılan istemeyerek yapılan olduğuna göre de aynı anda hem isteyerek hem istemeyerek davranıyorlardır. Bunlara nasıl karşılık verileceği, söylediklerimizden aşağı yukarı açıktır.
ἡ δὲ ἐπιθυμία οὐ πείσασα ἄγει· οὐ γὰρ μετέχει λόγου. ὅτι μὲν οὖν δοκοῦσιν οὗτοι μόνοι βίᾳ καὶ ἄκοντες ποιεῖν, καὶ διὰ τίνʼ αἰτίαν, ὅτι καθʼ ὁμοιότητά τινα τοῦ βίᾳ, καθʼ ἣν καὶ ἐπὶ τῶν ἀψύχων λέγομεν, εἴρηται· οὐ μὴν ἀλλʼ εἴ τις προσθῇ τὸ ἐν τῷ διορισμῷ προσκείμενον, κἀκεῖ λύεται τὸ λεχθέν. ὅταν μὲν γάρ τι τῶν ἔξωθεν παρὰ τὴν ἐν αὐτῷ ὁρμὴν κινῇ ἢ ἠρεμίζῃ, βίᾳ φαμέν, ὅταν δὲ μή, οὐ βίᾳ· ἐν δὲ τῷ ἀκρατεῖ καὶ ἐγκρατεῖ ἡ καθʼ αὑτὸν ὁρμὴ ἐνοῦσα ἄγει (ἄμφω γὰρ ἔχει)· ὥστʼ οὐ βίᾳ οὐδέτερος, ἀλλʼ ἑκὼν διά γε ταῦτα πράττοι ἄν, οὐδʼ ἀναγκαζόμενος. τὴν γὰρ ἔξωθεν ἀρχήν, τὴν παρὰ τὴν ὁρμὴν ἢ ἐμποδίζουσαν ἢ κινοῦσαν, ἀνάγκην λέγομεν, ὥσπερ εἴ τις λαβὼν τὴν χεῖρα τύπτοι τινὰ ἀντιτείνοντος καὶ τῷ βούλεσθαι καὶ τῷ ἐπιθυμεῖν· ὅταν δʼ ἔσωθεν ἡ ἀρχή, οὐ βίᾳ. ἔτι καὶ ἡδονὴ καὶ λύπη ἐν ἀμφοτέροις ἔνεστι. καὶ γὰρ ὁ ἐγκρατευόμενος λυπεῖται παρὰ τὴν ἐπιθυμίαν πράττων ἤδη, καὶ χαίρει τὴν ἀπʼ ἐλπίδος ἡδονήν, ὅτι ὕστερον ὠφεληθήσεται, ἢ καὶ ἤδη ὠφελεῖται ὑγιαίνων· καὶ ὁ ἀκρατὴς χαίρει μὲν τυγχάνων ἀκρατευόμενος οὗ ἐπιθυμεῖ, λυπεῖται δὲ τὴν ἀπʼ ἐλπίδος λύπην, οἴεται γὰρ κακὸν πράττειν. ὥστε τὸ μὲν βίᾳ ἑκάτερον φάναι ποιεῖν ἔχει λόγον, καὶ διὰ τὴν ὄρεξιν καὶ διὰ τὸν λογισμὸν ἑκάτερον ἄκοντα ποτὲ πράττειν· κεχωρισμένα γὰρ ὄντα ἑκάτερα ἐκκρούεται ὑπʼ ἀλλήλων. ὅθεν καὶ ἐπὶ τὴν ὅλην μεταφέρουσι ψυχήν, ὅτι τῶν ἐν ψυχῇ τι τοιοῦτον ὁρῶσιν. ἐπὶ μὲν οὖν τῶν μορίων ἐνδέχεται τοῦτο λέγειν· ἡ δʼ ὅλη ἑκοῦσα ψυχὴ καὶ τοῦ ἀκρατοῦς καὶ τοῦ ἐγκρατοῦς πράττει, βίᾳ δʼ οὐδέτερος, ἀλλὰ τῶν ἐν ἐκείνοις τι, ἐπεὶ καὶ φύσει ἀμφότερα ἔχομεν. καὶ γὰρ ὁ λόγος φύσει ὑπάρχει, ὅτι ἐωμένης τῆς γενέσεως καὶ μὴ πηρωθείσης ἐνέσται, καὶ ἡ ἐπιθυμία, ὅτι εὐθὺς ἐκ γενετῆς ἀκολουθεῖ καὶ ἔνεστιν. σχεδὸν δὲ τούτοις δυσὶ τὸ φύσει διορίζομεν, τῷ τε ὅσα εὐθὺς γιγνομένοις ἀκολουθεῖ πᾶσι, καὶ ὅσα ἐωμένης τῆς γενέσεως εὐθυπορεῖν γίγνεται ἡμῖν, οἷον πολιὰ καὶ γῆρας καὶ τἆλλα τὰ τοιαῦτα. ὥστε μὴ κατὰ φύσιν ἑκάτερος πράττει, ἁπλῶς δὲ κατὰ φύσιν ἑκάτερος, οὐ τὴν αὐτήν. αἱ μὲν οὖν περὶ τὸν ἀκρατῆ καὶ ἐγκρατῆ ἀπορίαι ⟨αὗται⟩ περὶ τοῦ βίᾳ πράττειν ἢ ἀμφοτέρους ἢ τὸν ἕτερον, ὥστε ἢ μὴ ἑκόντας ἢ ἅμα βίᾳ καὶ ἑκόντας, εἰ δὲ τὸ βίᾳ ἀκούσιον, ἅμα ἑκόντας καὶ ἄκοντας πράττειν· σχεδὸν δὲ ἐκ τῶν εἰρημένων δῆλον ἡμῖν ὡς ἀπαντητέον.
1225aİnsanların başka bir anlamda da zorla ve zorlanarak davrandıkları söylenir; bu kez logos ile istek arasında bir anlaşmazlık yoktur: hem acı verici hem kötü saydıkları bir şeyi, yapmazlarsa dayak, zincir ya da ölüm onları beklediği için yaptıklarında böyle denir. Bunları zorlandıkları için yaptıklarını söylerler. Yoksa öyle değil de, herkes bunu isteyerek mi yapar? Çünkü yapmamak ve başa gelecek o şeye katlanmak ellerindedir. Belki de bunların bir kısmı için evet, bir kısmı için hayır denebilir. Böyle şeylerin olması ya da olmaması kişinin elindeyse, dilemediği şeyleri yaptığında bile her zaman isteyerek yapar, zorla yapmaz. Elinde değilse bir bakıma zorla yapar, ama mutlak anlamda değil; çünkü yaptığı şeyin kendisini değil, uğruna yaptığı şeyi tercih eder. Bunlar arasında da bir fark vardır. Biri körebede ebeye yakalanmamak için adam öldürse ve bunu zorla, zorlanarak yaptığını söylese gülünç olur. Bunun için, yapmadığı takdirde başına gelecek kötülüğün daha büyük ve daha acı verici olması gerekir. Ancak böyle olduğunda, bir iyilik uğruna ya da daha büyük bir kötülükten kurtulmak için kötü bir şey yapan kişi zorlanarak ve zorla —ya da tabiatına aykırı olarak— davranmış olur, hem de istemeyerek; çünkü bunlar onun elinde değildir.
Bu yüzden pek çokları aşkı da, bazı öfke nöbetlerini ve tabii dürtüleri de istemeyerek yaşanan şeyler sayar, çünkü bunlar güçlüdür, tabiatın üstündedir; tabiatı zorlayacak yapıda oldukları için de onları hoş görürüz. Kişi hafif bir acıdan kaçınmak için değil de şiddetli bir acıdan kaçınmak için davrandığında, genel olarak da haz duymak için değil de acı çekmemek için davrandığında, daha çok zorla ve istemeyerek davranmış görünür. Çünkü kişinin elinde olan —her şey sonunda buna dayanır— tabiatının taşıyabildiği şeydir; tabiatının taşıyamadığı, tabiatça sahip olduğu isteğe ya da akıl yürütmeye ait olmayan şey ise onun elinde değildir. Bu yüzden tanrısal bir esinle coşanların ve kehanette bulunanların, düşünceye ait bir iş yapsalar bile, söylediklerini söylemenin ya da yaptıklarını yapmanın ellerinde olduğunu söylemeyiz. Bunları arzu yüzünden yaptıklarını da söyleyemeyiz. Demek ki bazı düşünceler ve duygular, ya da bu tür düşüncelere ve akıl yürütmelere göre yapılan eylemler bizim elimizde değildir; Philolaos'un dediği gibi, bazı logos'lar bizden güçlüdür.
λέγονται δὲ κατʼ ἄλλον τρόπον βίᾳ καὶ ἀναγκασθέντες πρᾶξαι, οὐ διαφωνοῦντος τοῦ λόγου καὶ τῆς ὀρέξεως, ὅταν πράττωσιν ὃ καὶ λυπηρὸν καὶ φαῦλον ὑπολαμβάνουσιν, ἀλλʼ ἂν μὴ τοῦτο πράττωσι, πληγαὶ ἢ δεσμοὶ ἢ θάνατοι ὦσιν. ταῦτα γάρ φασιν ἀναγκασθέντες πρᾶξαι. ἢ οὔ, ἀλλὰ πάντες ἑκόντες ποιοῦσιν αὐτὸ τοῦτο; ἔξεστι γὰρ μὴ ποιεῖν, ἀλλʼ ἐκεῖνο ὑπομεῖναι τὸ πάθος. ἔτι ἴσως τούτων τὰ μὲν φαίη τις ἂν τὰ δʼ οὔ. ὅσα μὲν γὰρ ἐφʼ αὑτῷ τῶν τοιούτων μὴ ὑπάρξαι ἢ ὑπάρξαι, ἀεὶ ὅσα πράττει ἃ μὴ βούλεται, ἑκὼν πράττει, καὶ οὐ βίᾳ· ὅσα δὲ μὴ ἐφʼ αὑτῷ τῶν τοιούτων, βίᾳ πώς, οὐ μέντοι γʼ ἁπλῶς, ὅτι οὐκ αὐτὸ τοῦτο προαιρεῖται ὃ πράττει, ἀλλʼ οὗ ἕνεκα, ἐπεὶ καὶ ἐν τούτοις ἐστί τις διαφορά. εἰ γὰρ ἵνα μὴ λάβῃ ψηλαφῶν ⟦?⟧ ἀποκτείνοι, γελοῖος ἂν εἴη, εἰ λέγοι ὅτι βίᾳ καὶ ἀναγκαζόμενος, ἀλλὰ δεῖ μεῖζον κακὸν καὶ λυπηρότερον εἶναι, ὃ πείσεται μὴ ποιήσας. οὕτω γὰρ ἀναγκαζόμενος καὶ [μὴ] βίᾳ πράξει, ἢ οὐ φύσει, ὅταν κακὸν ἀγαθοῦ ἕνεκα ἢ μείζονος κακοῦ ἀπολύσεως πράττῃ, καὶ ἄκων γε· οὐ γὰρ ἐφʼ αὑτῷ ταῦτα. διὸ καὶ τὸν ἔρωτα πολλοὶ ἀκούσιον τιθέασιν, καὶ θυμοὺς ἐνίους καὶ τὰ φυσικά, ὅτι ἰσχυρὰ καὶ ὑπὲρ τὴν φύσιν· καὶ συγγνώμην ἔχομεν ὡς πεφυκότα βιάζεσθαι τὴν φύσιν. καὶ μᾶλλον ἂν δόξειε βίᾳ καὶ ἄκων πράττειν, ἵνα μὴ ἀλγῇ ἰσχυρῶς, ἢ ἵνα μὴ ἠρέμα, καὶ ὅλως ἵνα μὴ ἀλγῇ ἢ ἵνα [μὴ] χαίρῃ. τὸ γὰρ ἐφʼ αὑτῷ, εἰς ὃ ἀνάγεται ὅλον, τοῦτʼ ἐστιν ὃ ἡ αὐτοῦ φύσις οἵα τε φέρειν· ὃ δὲ μὴ οἵα τε, μήδʼ ἐστὶ τῆς ἐκείνου φύσει ὀρέξεως ἢ λογισμοῦ, οὐκ ἐφʼ αὑτῷ. διὸ καὶ τοὺς ἐνθουσιῶντας καὶ προλέγοντας, καίπερ διανοίας ἔργον ποιοῦντας, ὅμως οὔ φαμεν ἐφʼ αὑτοῖς εἶναι, οὔτʼ εἰπεῖν ἃ εἶπον, οὔτε πρᾶξαι ἃ ἔπραξαν. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ διʼ ἐπιθυμίαν· ὥστε καὶ διάνοιαί τινες καὶ πάθη οὐκ ἐφʼ ἡμῖν εἰσίν, ἢ πράξεις αἱ κατὰ τὰς τοιαύτας διανοίας καὶ λογισμούς, ἀλλʼ ὥσπερ Φιλόλαος ἔφη εἶναί τινας λόγους κρείττους ἡμῶν.
1225a309. Bölüm
Demek ki isteyerek ve istemeyerek yapılanı zorla yapılanla ilişkisi bakımından da incelemek gerekiyorduysa, bu konu böylece ayrıştırılmış olsun (isteyerek yapılanı anlamamızı en çok güçleştirenler, zorla davranıyormuş gibi görünüp aslında isteyerek davrananlardır). Bu konu tamamlandığına, isteyerek yapılan da ne istekle ne de prohairesis ile tarif edilebildiğine göre, geriye düşünceye göre olanı tarif etmek kalıyor.
ὥστʼ εἰ τὸ ἑκούσιον καὶ ἀκούσιον καὶ πρὸς τὸ βίᾳ ἔδει σκέψασθαι, τοῦτο μὲν οὕτω διῃρήσθω (οἱ γὰρ μάλιστʼ ἐμποδίζοντες τὸ ἑκούσιον ὡς βίᾳ πράττοντες, ἀλλʼ ἑκόντες)· ἐπεὶ δὲ τοῦτʼ ἔχει τέλος, καὶ οὔτε τῇ ὀρέξει οὔτε τῇ προαιρέσει τὸ ἑκούσιον ὥρισται, λοιπὸν δὴ ὁρίσασθαι τὸ κατὰ τὴν διάνοιαν.
1225bİsteyerek yapılan istemeyerek yapılana zıt görünür. Aynı şekilde, kime, neyle ya da ne uğruna yaptığını bilerek davranmak da, kime, neyle ve ne yaptığını bilmeden, bilgisizlik yüzünden —araz olarak değil, bizzat bilgisizlik yüzünden— davranmaya zıttır. (İnsan bazen karşısındakinin babası olduğunu bilir, ama onu öldürmek için değil kurtarmak için davranır; Pelias'ın kızları gibi. Ya da verdiği şeyin bir içecek olduğunu bilir, ama onu aşk iksiri ya da şarap sanır; oysa o baldıran zehiridir.) Bilgisizlik yüzünden, yani ne yaptığını, neyle ve kime yaptığını bilmeden yapılan istemeyerek yapılmıştır; demek ki bunun zıttı isteyerek yapılmıştır. O hâlde kişi, yapmamak elindeyken bilgisizlik içinde olmadan ve kendisi yüzünden yaptığı her şeyi zorunlu olarak isteyerek yapar; isteyerek yapılan da budur. Bilmeden ve bilmediği için yaptığı şeyleri ise istemeyerek yapar.
Bilmek de tanımak da iki türlüdür: biri epistēmē'ye sahip olmak, öteki onu kullanmak. Bu yüzden epistēmē'ye sahip olup onu kullanmayan kişinin bilmediği bir bakıma haklı olarak söylenebilir, bir bakıma haksız olarak; örneğin onu ihmal yüzünden kullanmadıysa haksız olarak söylenir. Aynı şekilde, kolay ya da zorunlu olan bir bilgiye ihmal, haz ya da acı yüzünden sahip olmayan kişi de, bu bilgiye sahip olmasa bile kınanabilir. Tarife bunları da eklemek gerekir.
δοκεῖ δὴ ἐναντίον εἶναι τὸ ἑκούσιον τῷ ἀκουσίῳ, καὶ τὸ εἰδότα ἢ ὃν ἢ ᾧ ἢ οὗ ἕνεκα (ἐνίοτε γὰρ οἶδε μὲν ὅτι πατήρ, ἀλλʼ οὐχ ἵνα ἀποκτείνῃ, ἀλλʼ ἵνα σώσῃ, ὥσπερ αἱ Πελιάδες, ἤτοι ὡς τοδὶ μὲν πόμα, ἀλλʼ ὡς φίλτρον καὶ οἶνον, τὸ δʼ ἦν κώνειον) τῷ ἀγνοοῦντα καὶ ὃν καὶ ᾧ καὶ ὃ διʼ ἄγνοιαν, μὴ κατὰ συμβεβηκός· τὸ δὲ διʼ ἄγνοιαν, καὶ ὃ καὶ ᾧ καὶ ὅν, ἀκούσιον· τὸ ἐναντίον ἄρʼ ἑκούσιον. ὅσα μὲν οὖν ἐφʼ ἑαυτῷ ὂν μὴ πράττειν πράττει μὴ ἀγνοῶν καὶ διʼ αὑτόν, ἑκούσια ταῦτʼ ἀνάγκη εἶναι, καὶ τὸ ἑκούσιον τοῦτʼ ἐστίν· ὅσα δʼ ἀγνοῶν καὶ διὰ τὸ ἀγνοεῖν, ἄκων. ἐπεὶ δὲ τὸ ἐπίστασθαι καὶ τὸ εἰδέναι διττόν, ἓν μὲν τὸ ἔχειν, ἓν δὲ τὸ χρῆσθαι τῇ ἐπιστήμη, ὁ ἔχων μὴ χρώμενος δὲ ἔστι μὲν ὡς δικαίως ⟨ἂν⟩ ἀγνοῶν λέγοιτο, ἔστι δὲ ὡς οὐ δικαίως, οἷον εἰ διʼ ἀμέλειαν μὴ ἐχρῆτο. ὁμοίως δὲ καὶ μὴ ἔχων τις ψέγοιτο ἄν, εἰ ὃ ῥᾴδιον ἢ ἀναγκαῖον ἦν, μὴ ἔχει διʼ ἀμέλειαν ἢ ἡδονὴν ἢ λύπην. ταῦτʼ οὖν προσδιοριστέον.
1225b1510. Bölüm
İsteyerek ve istemeyerek yapılan bu şekilde belirlenmiş olsun. Bundan sonra prohairesis'ten söz edelim; önce onunla ilgili güçlükleri akıl yürüterek ortaya koyalım. Çünkü insan, prohairesis'in tabiatça hangi cinse girdiği, onu hangi cinse koymak gerektiği ve isteyerek yapılanla tercih edilenin aynı şey olup olmadığı konusunda tereddüde düşebilir. Bazılarının özellikle ileri sürdüğü, araştıran birine de makul görünebilecek görüş, prohairesis'in şu ikisinden biri olduğudur: kanaat ya da istek; çünkü ikisi de ona eşlik ediyor gibi görünür.
İstek olmadığı açıktır. Çünkü öyle olsaydı ya dileme ya arzu ya da thymos olurdu; zira bunlardan birini yaşamadan kimse bir şey istemez. Thymos ve arzu hayvanlarda da bulunur, prohairesis ise bulunmaz. Ayrıca bu ikisine de sahip olanlar pek çok şeyi thymos'suz ve arzusuz tercih ederler; bu duyguların etkisindeyken de tercihte bulunmazlar, dayanıp direnirler. Bundan başka arzu ve thymos her zaman acıyla birliktedir, oysa pek çok şeyi hiç acı duymadan tercih ederiz.
Dileme ile prohairesis de aynı şey değildir. İnsanlar bazı imkânsız şeyleri imkânsız olduklarını bile bile dilerler; örneğin bütün insanlara hükmetmeyi ya da ölümsüz olmayı. Ama imkânsız olduğunu bilen kimse onu tercih etmez; genel olarak mümkün olsa da yapıp yapmamanın kendi elinde olmadığını düşündüğü bir şeyi de tercih etmez. Böylece şu açıktır: tercih edilen şey, zorunlu olarak, kişinin elinde olan şeylerden biridir.
περὶ μὲν οὖν τοῦ ἑκουσίου καὶ ἀκουσίου διωρίσθω τοῦτον τὸν τρόπον· περὶ δὲ προαιρέσεως μετὰ τοῦτο λέγωμεν, διαπορήσαντες πρῶτον τῷ λόγῳ περὶ αὐτῆς. διστάσειε γὰρ ἄν τις ἐν τῷ γένει πέφυκε καὶ ἐν ποίῳ θεῖναι αὐτὴν χρή, καὶ πότερον οὐ ταὐτὸν τὸ ἑκούσιον καὶ τὸ προαιρετὸν ἢ ταὐτὸν ἐστίν. μάλιστα δὲ λέγεται παρά τινων, καὶ ζητοῦντι δόξειε δʼ ἂν δυοῖν εἶναι θάτερον ἡ προαίρεσις, ἤτοι δόξα ἢ ὄρεξις· ἀμφότερα γὰρ φαίνεται παρακολουθοῦντα. ὅτι μὲν οὖν οὐκ ἔστιν ὄρεξις φανερόν. ἢ γὰρ βούλησις ἂν εἴη ἢ ἐπιθυμία ἢ θυμός· οὐθεὶς γὰρ ὀρέγεται μηθὲν πεπονθὼς τούτων. θυμὸς μὲν οὖν καὶ ἐπιθυμία καὶ τοῖς θηρίοις ὑπάρχει, προαίρεσις δʼ οὔ. ἔτι δὲ καὶ οἷς ὑπάρχει ἄμφω ταῦτα, πολλὰ καὶ ἄνευ θυμοῦ καὶ ἐπιθυμίας προαιροῦνται· καὶ ἐν τοῖς πάθεσιν ὄντες οὐ προαιροῦνται, ἀλλὰ καρτεροῦσιν. ἔτι ἐπιθυμία μὲν καὶ θυμὸς ἀεὶ μετὰ λύπης, προαιρούμεθα δὲ πολλὰ καὶ ἄνευ λύπης. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ βούλησις καὶ προαίρεσις ταὐτόν. βούλονται μὲν γὰρ ἔνια [ταὐτὸν] καὶ τῶν ἀδυνάτων εἰδότες, οἷον βασιλεύειν τε πάντων ἀνθρώπων καὶ ἀθάνατοι εἶναι, προαιρεῖται δʼ οὐθεὶς μὴ ἀγνοῶν ὅτι ἀδύνατον, οὐδʼ ὅλως ἃ δυνατὸν μέν, μὴ ἐφʼ αὑτῷ δʼ οἴεται πρᾶξαι ἢ μὴ πρᾶξαι. ὥστε τοῦτο μὲν φανερόν, ὅτι ἀνάγκη τὸ προαιρετὸν τῶν ἐφʼ αὑτῷ τι εἶναι.
1226aAynı şekilde prohairesis'in kanaat olmadığı, genel olarak bir şeyi sanmak da olmadığı açıktır. Çünkü tercih edilen şey, gördüğümüz gibi, kişinin elinde olan şeylerden biriydi; oysa elimizde olmayan pek çok şey hakkında da kanaatimiz vardır, örneğin köşegenin kenarla ortak ölçülü olduğu gibi. Ayrıca prohairesis doğru ya da yanlış olmaz. Elimizde olan ve yapılabilecek şeylere ilişkin, bir şeyi yapmamız ya da yapmamamız gerektiğini düşündüğümüz kanaat de prohairesis değildir. Şu nokta hem kanaat hem dileme için geçerlidir: kimse bir gayeyi tercih etmez, gayeye götüren şeyleri tercih eder. Demek istediğim şu: kimse sağlıklı olmayı tercih etmez, sağlıklı olmak için yürüyüş yapmayı ya da oturmayı tercih eder; mesut olmayı da tercih etmez, mesut olmak için para kazanmayı ya da tehlikeye atılmayı tercih eder. Genel olarak tercih eden kişi her zaman neyi ve ne uğruna tercih ettiğini ortaya koyar: "ne uğruna", uğruna başka bir şeyi tercih ettiği şeydir; "ne" ise başka bir şey uğruna tercih ettiği şeydir. Oysa insan en çok gayeyi diler; sağlıklı olmak ve iyi yaşamak gerektiği kanaatini de taşır. Böylece bunlardan prohairesis'in hem kanaatten hem dilemeden başka bir şey olduğu açıkça görülür; çünkü dilemek de kanaat de en çok gayeye yöneliktir, prohairesis ise öyle değildir.
Prohairesis'in ne dileme ne kanaat ne de genel olarak bir sanı olduğu açıktır. Peki bunlardan farkı nedir ve isteyerek yapılanla ilişkisi nasıldır? Bu açıklığa kavuşunca prohairesis'in ne olduğu da kendiliğinden açıklığa kavuşacaktır. Olabilen ve olmayabilen şeylerin bir kısmı, hakkında müzakere edilebilecek türdendir; bir kısmı hakkında ise müzakere edilemez. Bazı şeyler olabilir de olmayabilir de, ama oluşları bizim elimizde değildir; kimi tabiat yüzünden, kimi başka sebepler yüzünden olur ve bilgisiz olmayan kimse bunlar hakkında müzakereye girişmez. Hakkında yalnız olup olmamanın değil, insanların müzakere etmesinin de mümkün olduğu şeyler ise, yapıp yapmamak elimizde olan şeylerdir. Bu yüzden ne Hindistan'daki işler hakkında ne de dairenin nasıl kareye çevrilebileceği hakkında müzakere ederiz: birincisi elimizde değildir, ikincisi ise hiç yapılabilecek bir şey değildir. Elimizde olan yapılabilir şeylerin de hepsi hakkında müzakere etmeyiz (buradan da prohairesis'in düpedüz kanaat olmadığı anlaşılır); ama tercih edilen ve yapılan şeyler elimizde olan şeylerdendir.
Bu yüzden şu soru sorulabilir: hekimler epistēmē'sine sahip oldukları konular hakkında müzakere ettikleri hâlde, dil bilgisi uzmanları neden etmez? Sebebi şudur: yanılgı iki türlü olur; ya akıl yürütürken ya da işi yaparken his bakımından yanılırız. Hekimlikte iki türlü de yanılmak mümkündür, dil bilgisinde ise yalnız his ve uygulama bakımından;
ὁμοίως δὲ δῆλον ὅτι οὐδὲ δόξα, οὐδʼ ἁπλῶς εἴ τις οἴεταί τι. τῶν γὰρ ἐφʼ αὑτῷ τι ἦν τὸ προαιρετόν, δοξάζομεν δὲ πολλὰ καὶ τῶν οὐκ ὄντων ἐφʼ ἡμῖν, οἷον τὴν διάμετρον σύμμετρον. ἔτι οὐκ ἔστι προαίρεσις ἀληθὴς ἢ ψευδής. οὐδὲ δὴ ἡ τῶν ἐφʼ αὑτῷ ὄντων πρακτῶν δόξα, ᾗ τυγχάνομεν οἰόμενοι δεῖν τι πράττειν ἢ οὐ πράττειν. κοινὸν δὲ περὶ δόξης τοῦτο καὶ βουλήσεως· οὐθεὶς γὰρ τέλος οὐδὲν προαιρεῖται, ἀλλὰ τὰ πρὸς τὸ τέλος· λέγω δʼ οἷον οὐθεὶς ὑγιαίνειν προαιρεῖται, ἀλλὰ περιπατεῖν ἢ καθῆσθαι τοῦ ὑγιαίνειν ἕνεκεν, οὐδʼ εὐδαιμονεῖν, ἀλλὰ χρηματίζεσθαι ἢ κινδυνεύειν τοῦ εὐδαιμονεῖν ἕνεκα· καὶ ὅλως δηλοῖ ἀεὶ προαιρούμενος τί τε καὶ τίνος ἕνεκα προαιρεῖται, ἔστι δὲ τὸ μὲν τίνος, οὗ ἕνεκα προαιρεῖται ἄλλο, τὸ δὲ τί, ὃ προαιρεῖται ἕνεκα ἄλλου. βούλεται δέ γε μάλιστα τὸ τέλος, καὶ δοξάζει δεῖν καὶ ὑγιαίνειν καὶ εὖ πράττειν. ὥστε φανερὸν διὰ τούτων ὅτι ἄλλο καὶ δόξης καὶ βουλήσεως. βούλεσθαι μὲν ⟨γὰρ⟩ καὶ δόξα μάλιστα τοῦ τέλους, προαίρεσις δʼ οὐκ ἔστιν. ὅτι μὲν οὖν οὐκ ἔστιν οὔτε βούλησις οὔτε δόξα οὔθʼ ὑπόληψις ἁπλῶς ἡ προαίρεσις, δῆλον· τί δὲ διαφέρει τούτων, καὶ πῶς ἔχει πρὸς τὸ ἑκούσιον; ἅμα δὲ δῆλον ἔσται, καὶ τί ἐστι προαίρεσις. ἔστι δὴ τῶν δυνατῶν καὶ εἶναι καὶ μὴ τὰ μὲν τοιαῦτα ὥστε ἐνδέχεσθαι βουλεύσασθαι περὶ αὐτῶν· περὶ ἐνίων δʼ οὐκ ἐνδέχεται. τὰ μὲν γὰρ δυνατὰ μέν ἐστι καὶ εἶναι καὶ μὴ εἶναι, ἀλλʼ οὐκ ἐφʼ ἡμῖν αὐτῶν ἡ γένεσις ἐστίν, ἀλλὰ τὰ μὲν διὰ φύσιν τὰ δὲ διʼ ἄλλας αἰτίας γίνεται, περὶ ὧν οὐδεὶς ἂν ἐγχειρήσειε βουλεύεσθαι μὴ ἀγνοῶν· περὶ ὧν δʼ ἐνδέχεται μὴ μόνον τὸ εἶναι καὶ μή, ἀλλὰ καὶ τὸ βουλεύσασθαι τοῖς ἀνθρώποις, ταῦτα δʼ ἐστὶν ὅσα ἐφʼ ἡμῖν ἐστι πρᾶξαι ἢ μὴ πρᾶξαι. διὸ οὐ βουλευόμεθα περὶ τῶν ἐν Ἰνδοῖς, οὐδὲ πῶς ἂν ὁ κύκλος τετραγωνισθείη. τὰ μὲν γὰρ οὐκ ἐφʼ ἡμῖν· τὸ δʼ ὅλως οὐ πρακτόν ἀλλʼ οὐδὲ περὶ τῶν ἐφʼ ἡμῖν πρακτῶν περὶ ἁπάντων (ᾗ καὶ δῆλον ὅτι οὐδὲ δόξα ἁπλῶς ἡ προαίρεσις ἐστίν)· τὰ δὲ προαιρετὰ καὶ πρακτὰ τῶν ἐφʼ ἡμῖν ὄντων ἐστίν. διὸ καὶ ἀπορήσειεν ἄν τις, τί δή ποθʼ οἱ μὲν ἰατροὶ βουλεύονται περὶ ὧν ἔχουσι τὴν ἐπιστήμην, οἱ δὲ γραμματικοὶ οὔ; αἴτιον δʼ ὅτι διχῇ γινομένης τῆς ἁμαρτίας (ἢ γὰρ λογιζόμενοι ἁμαρτάνομεν ἢ κατὰ τὴν αἴσθησιν αὐτὸ δρῶντες) ἐν μὲν τῇ ἰατρικῇ ἀμφοτέρως ἐνδέχεται ἁμαρτεῖν, ἐν δὲ τῇ γραμματικῇ κατὰ τὴν αἴσθησιν καὶ πρᾶξιν,
1226b bunu da incelemeye kalkışsalar sonsuza kadar giderler.
Prohairesis ne kanaattir ne de dileme; ne bunlardan biri ne de ikisi birden (çünkü kimse ansızın tercih etmez, ama insanlar ansızın davranır ve diler gibi görünür). Öyleyse ikisinden oluşan bir şeydir, çünkü tercih edende bunların ikisi de bulunur. Ama bunlardan nasıl oluştuğunu incelemek gerekir. Bunu bir ölçüde adın kendisi de gösterir. Çünkü prohairesis bir seçmedir, ama düpedüz seçme değil, bir şeyi ötekinden önce tutarak seçmedir; bu da inceleme ve müzakere olmadan mümkün değildir. Bu yüzden prohairesis müzakereye dayanan bir kanaatten doğar.
Gaye hakkında kimse müzakere etmez; gaye herkes için önceden konmuştur. Müzakere, ona götüren şeyler hakkındadır: şu mu yoksa bu mu gayeye katkıda bulunur, ya da buna karar verildiyse nasıl gerçekleşecek? Oluşun ilkesini kendimize kadar geri götürünceye dek hepimiz bunu müzakere ederiz. Hiç kimse hazırlanmadan ve neyin daha kötü neyin daha iyi olduğunu müzakere etmeden tercihte bulunmuyorsa, müzakere de elimizde olan, olabilen ve olmayabilen, gayeye götüren şeyler hakkındaysa, açıktır ki prohairesis kişinin elinde olan şeylere yönelik, müzakereye dayanan bir istektir. Çünkü tercih ettiğimiz her şeyi müzakere ederiz, ama müzakere ettiğimiz her şeyi tercih etmeyiz. "Müzakereye dayanan" derken, ilkesi ve sebebi müzakere olan, yani müzakere etmiş olmaktan ötürü istekte bulunan isteği kastediyorum. Bu yüzden prohairesis ne öteki hayvanlarda bulunur ne her yaşta ne de insanın her hâlinde; çünkü onlarda müzakere etmek de, "niçin"i kavramak da yoktur. Bir şeyin yapılması ya da yapılmaması gerektiği kanaatini taşımaya pek çok kimse için hiçbir engel yoktur; ama bunu akıl yürüterek yapmak artık öyle değildir. Çünkü psykhē'nin müzakere eden parçası, bir tür sebebi gözeten parçasıdır. "Ne uğruna" sebeplerden biridir: "niçin" de bir sebeptir, bir şeyin uğruna var olduğu ya da meydana geldiği şeye de sebep deriz. Örneğin biri alacağını tahsil etmek için yürüyorsa, yürümesinin sebebi alacağın tahsilidir. Bu yüzden önüne hiçbir hedef konmamış olanlar müzakere etmezler.
Dolayısıyla bir şeyi yapmak ya da yapmamak kişinin elindeyken, onu bilgisizlik yüzünden değil kendisi yüzünden yapan ya da yapmayan kişi bunu isteyerek yapar ya da yapmaz; böyle şeylerin pek çoğunu ise müzakere etmeden ve önceden düşünmeden yaparız. O hâlde tercih edilen her şey zorunlu olarak isteyerek yapılır, ama isteyerek yapılan her şey tercih edilmiş değildir; prohairesis'e göre yapılan her şey isteyerek yapılır, ama isteyerek yapılanların hepsi prohairesis'e göre yapılmaz. Buradan aynı zamanda, zarar veren eylemlerin bir kısmını isteyerek, bir kısmını istemeyerek, bir kısmını da tasarlayarak işlenmiş sayan kanun koyucuların doğru bir ayrım yaptıkları da anlaşılır.
περὶ ἧς ἂν σκοπῶσιν, εἰς ἄπειρον ἥξουσιν. ἐπειδὴ οὖν οὔτε δόξα οὔτε βούλησίς ἐστι προαίρεσίς ἐστιν ὡς ἑκάτερον, οὐδʼ ἄμφω (ἐξαίφνης γὰρ προαιρεῖται μὲν οὐθείς, δοκεῖ δὲ πράττειν καὶ βούλονται)· ὡς ἐξ ἀμφοῖν ἄρα. ἄμφω γὰρ ὑπάρχει τῷ προαιρουμένῳ ταῦτα. ἀλλὰ πῶς ἐκ τούτων σκεπτέον; δηλοῖ δέ πως καὶ τὸ ὄνομα αὐτό. ἡ γὰρ προαίρεσις αἵρεσις μὲν ἐστίν, οὐχ ἁπλῶς δέ, ἀλλʼ ἑτέρου πρὸ ἑτέρου· τοῦτο δὲ οὐχ οἷόν τε ἄνευ σκέψεως καὶ βουλῆς. διὸ ἐκ δόξης βουλευτικῆς ἐστιν ἡ προαίρεσις. περὶ μὲν δὴ τοῦ τέλους οὐδεὶς βουλεύεται, ἀλλὰ τοῦτο κεῖται πᾶσι, περὶ δὲ τῶν εἰς τοῦτο τεινόντων, πότερον τόδε ἢ τόδε συντείνει, ἢ δεδογμένου τοῦτο πῶς ἔσται. βουλευόμεθα δὲ τοῦτο πάντες, ἕως ἂν εἰς ἡμᾶς ἀναγάγωμεν τῆς γενέσεως τὴν ἀρχήν. εἰ δὴ προαιρεῖται μὲν μηθεὶς μὴ παρασκευασάμενος μηδὲ βουλευσάμενος, εἰ χεῖρον ἢ βέλτιον, βουλεύεται δὲ ὅσα ἐφʼ ἡμῖν ἐστι τῶν δυνατῶν καὶ εἶναι καὶ μὴ τῶν πρὸς τὸ τέλος, δῆλον ὅτι ἡ προαίρεσις μέν ἐστιν ὄρεξις τῶν ἐφʼ αὑτῷ βουλευτική. ἅπαντες γὰρ βουλευόμεθα ἃ καὶ προαιρούμεθα, οὐ μέντοι γε ἃ βουλευόμεθα, πάντα προαιρούμεθα. λέγω δὲ βουλευτικήν, ἧς ἀρχὴ καὶ αἰτία βούλευσίς ἐστι, καὶ ὀρέγεται διὰ τὸ βουλεύσασθαι. διὸ οὔτε ἐν τοῖς ἄλλοις ζῴοις ἐστὶν ἡ προαίρεσις, οὔτε ἐν πάσῃ ἡλικίᾳ, οὔτε πάντως ἔχοντος ἀνθρώπου. οὐδὲ γὰρ τὸ βουλεύσασθαι, οὐδʼ ὑπόληψις τοῦ διὰ τί· ἀλλὰ δοξάσαι μὲν εἰ ποιητέον ἢ μὴ ποιητέον οὐθὲν κωλύει πολλοῖς ὑπάρχειν, τὸ δὲ διὰ λογισμοῦ οὐκέτι. ἔστι γὰρ βουλευτικὸν τῆς ψυχῆς τὸ θεωρητικὸν αἰτίας τινός. ἡ γὰρ οὗ ἕνεκα μία τῶν αἰτιῶν ἐστίν· τὸ μὲν γὰρ διὰ τί αἰτία· οὗ δʼ ἕνεκά ἐστιν ἢ γίγνεταί τι, τοῦτʼ αἴτιόν φαμεν εἶναι, οἷον τοῦ βαδίζειν ἡ κομιδὴ τῶν χρημάτων, εἰ τούτου ἕνεκα βαδίζει. διὸ οἷς μηθεὶς κεῖται σκοπός, οὐ βουλευτικοί. ὥστʼ ἐπεὶ τὸ μὲν ἐφʼ αὑτῷ ὂν ἢ πράττειν ἢ μὴ πράττειν, ἐάν τις πράττῃ ἢ ἀπρακτῇ διʼ αὑτὸν καὶ μὴ διʼ ἄγνοιαν, ἑκὼν πράττει ἢ ἀπρακτεῖ, πολλὰ δὲ τῶν τοιούτων πράττομεν οὐ βουλευσάμενοι οὐδὲ προνοήσαντες, ἀνάγκη τὸ μὲν προαιρετὸν ἅπαν ἑκούσιον εἶναι, τὸ δʼ ἑκούσιον μὴ προαιρετόν, καὶ τὰ μὲν κατὰ προαίρεσιν πάντα ἑκούσια εἶναι, τὰ δʼ ⟦ἑκούσια⟧ μὴ πάντα κατὰ προαίρεσιν. ἅμα δʼ ἐκ τούτων φανερὸν καὶ ὅτι καλῶς διορίζονται οἳ τῶν παθημάτων τὰ μὲν ἑκούσια τὰ δʼ ἀκούσια τὰ δʼ ἐκ προνοίας νομοθετοῦσιν·
1227a Bu ayrımı tam bir kesinlikle yapmasalar da hakikate bir yerinden dokunurlar. Ama bunları adil olan şeyleri incelerken ele alacağız. Prohairesis'in ne düpedüz dileme ne de kanaat olduğu açıktır; o, müzakerenin sonunda bir sonuca varan kanaat ve istektir.
Müzakere eden kişi her zaman bir şey uğruna müzakere eder; müzakere edenin her zaman bir hedefi vardır ve neyin işe yarayacağını ona bakarak inceler. Bu yüzden gaye hakkında kimse müzakere etmez. Gaye, kuramsal epistēmē'lerdeki varsayımlar gibi, bir ilke ve varsayımdır (bunlardan baştaki tartışmalarda kısaca, Analitikler'de ise ayrıntılı olarak söz edilmiştir). Gayeye götüren şeyler üzerine inceleme ise, ister tekhnē ile ister tekhnē olmadan yapılsın, herkeste vardır; örneğin savaşıp savaşmamayı müzakere edenlerde olduğu gibi. Bundan önce gelen ise daha çok "ne yüzünden" olandır, yani "ne uğruna" olan: zenginlik, haz ya da uğruna bir şey yapılan başka herhangi bir şey. Çünkü müzakere eden kişi, gayeden yola çıkarak durumu incelemişse, ya gayeye katkıda bulunan şeyi kendine nasıl ulaştıracağını ya da gayeye ulaşmak için kendisinin ne yapabileceğini müzakere eder.
Gaye tabiatça her zaman iyidir; insanların ayrıntıda müzakere ettiği de bu iyidir. Örneğin hekim ilaç verip vermemeyi, komutan ordugâhını nereye kuracağını müzakere edebilir; bunlar için gaye iyidir, yani düpedüz en iyi olandır. Tabiata aykırı olarak ve bir bozulma sonucunda ise gaye iyi olan değil, iyi görünendir. Bunun sebebi şudur: var olan şeylerin bir kısmını tabiatça yöneldikleri şeyden başkası için kullanmak mümkün değildir; görme duyusu gibi. Çünkü görmenin konusu olmayan bir şeyi görmek, işitmenin konusu olmayan bir şeyi işitmek mümkün değildir. Oysa bir epistēmē ile, o epistēmē'nin konusu olmayan bir şeyi de yapmak mümkündür. Çünkü aynı epistēmē sağlığın da hastalığın da epistēmē'si olsa bile bunlara aynı biçimde ilişkin değildir: birine tabiata uygun olarak, ötekine tabiata aykırı olarak ilişkindir. Dileme de aynı şekilde tabiatça iyiye yöneliktir, tabiata aykırı olarak ise kötüye de yönelir; insan tabiatça iyiyi diler, tabiata aykırı olarak ve bozulma sonucunda kötüyü de diler.
Ama her şeyin yozlaşması ve bozulması rastgele bir yöne doğru olmaz, zıtlara ve onların arasındakilere doğru olur; çünkü bunların dışına çıkmak mümkün değildir. Nitekim yanılgı da rastgele şeylere doğru olmaz; zıtları olan şeylerde zıtlara doğru olur, zıtlar arasında da epistēmē bakımından zıt olanlara doğru. O hâlde hem yanılgının hem de prohairesis'in ortadan zıtlara doğru gitmesi zorunludur (ortanın zıtları ise fazla ve azdır). Bunun sebebi hoş olan ile acı verici olandır. Çünkü durum öyledir ki psykhē'ye hoş olan iyi, daha hoş olan daha iyi; acı verici olan kötü, daha acı verici olan daha kötü görünür.
εἰ γὰρ καὶ μὴ διακριβοῦσιν, ἀλλʼ ἅπτονταί γέ πῃ τῆς ἀληθείας. ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων ἐροῦμεν ἐν τῇ περὶ τῶν δικαίων ἐπισκέψει· ἡ δὲ προαίρεσις ὅτι οὔτε ἁπλῶς βούλησις οὔτε δόξα ἐστί, δῆλον, ἀλλὰ δόξα τε καὶ ὄρεξις, ὅταν ἐκ τοῦ βουλεύσασθαι συμπερανθῶσιν. ἐπεὶ δὲ βουλεύεται ἀεὶ ὁ βουλευόμενος ἕνεκα τινός, καὶ ἐστὶ σκοπός τις ἀεὶ τῷ βουλευομένῳ πρὸς ὃν σκοπεῖ τὸ συμφέρον, περὶ μὲν τοῦ τέλους οὐθεὶς βουλεύεται, ἀλλὰ τοῦτʼ ἐστιν ἀρχὴ καὶ ὑπόθεσις, ὥσπερ ἐν ταῖς θεωρητικαῖς ἐπιστήμαις ὑποθέσεις (εἴρηται δὲ περὶ αὐτῶν ἐν μὲν τοῖς ἐν ἀρχῇ βραχέως, ἐν δὲ τοῖς ἀναλυτικοῖς διʼ ἀκριβείας), περὶ δὲ τῶν πρὸς τὸ τέλος φερόντων ἡ σκέψις καὶ μετὰ τέχνης καὶ ἄνευ τέχνης πᾶσιν ἐστίν, οἷον εἰ πολεμῶσιν ἢ μὴ πολεμῶσιν τοῦτο βουλευομένοις. ἐκ προτέρου δὲ μᾶλλον ἔσται τὸ διʼ ὅ, τοῦτʼ ἐστι τὸ οὗ ἕνεκα, οἷον πλοῦτος ἢ ἡδονὴ ἤ τι ἄλλο τοιοῦτον ὃ τυγχάνει οὗ ἕνεκα. βουλεύεται γὰρ ὁ βουλευόμενος, εἰ ἀπὸ τοῦ τέλους ἔσκεπται, ⟨ἢ⟩ ὅ τι ἐκεῖ συντείνει ὅπως εἰς αὑτὸν ἀγάγῃ, ἢ αὐτὸς δύναται πρὸς τὸ τέλος. τὸ δὲ τέλος ἐστὶ φύσει μὲν ἀεὶ ἀγαθόν, καὶ περὶ οὗ κατὰ μέρος βουλεύονται, οἷον ἰατρὸς βουλεύσαιτο ἂν εἰ δῴη φάρμακον, καὶ στρατηγὸς ποῦ στρατοπεδεύσηται, οἷς ἀγαθὸν τὸ τέλος τὸ ἁπλῶς ἄριστον ἐστίν· παρὰ φύσιν δὲ καὶ διαστροφὴν οὐ τὸ ἀγαθόν, ἀλλὰ τὸ φαινόμενον ἀγαθόν. αἴτιον δʼ ὅτι τῶν ὄντων τὰ μὲν οὐκ ἔστιν ἐπʼ ἄλλῳ χρήσασθαι ἢ πρὸς ἃ πέφυκεν, οἷον ὄψει· οὐ γὰρ οἷόν τʼ ἰδεῖν οὗ μή ἐστιν ὄψις, οὐδʼ ἀκοῦσαι οὗ μή ἐστιν ἀκοή· ἀλλʼ ἀπὸ ἐπιστήμης ποιῆσαι καὶ οὗ μή ἐστιν ἡ ἐπιστήμη. οὐ γὰρ ὁμοίως τῆς ὑγιείας ἡ αὐτὴ ἐπιστήμη καὶ νόσου, ἀλλὰ τῆς μὲν κατὰ φύσιν τῆς δὲ παρὰ φύσιν. ὁμοίως δὲ καὶ ἡ βούλησις φύσει μὲν τοῦ ἀγαθοῦ ἐστί, παρὰ φύσιν δὲ καὶ τοῦ κακοῦ, καὶ βούλεται φύσει μὲν τὸ ἀγαθόν, παρὰ φύσιν δὲ καὶ διαστροφὴν καὶ τὸ κακόν. ἀλλὰ μὴν ἑκάστου γε φθορὰ καὶ διαστροφὴ οὐκ εἰς τὸ τυχόν, ἀλλʼ εἰς τὰ ἐναντία καὶ τὰ μεταξύ. οὐ γὰρ ἔστιν ἐκβῆναι ἐκ τούτων, ἐπεὶ καὶ ἡ ἀπάτη οὐκ εἰς τὰ τυχόντα γίνεται, ἀλλʼ εἰς τὰ ἐναντία ὅσοις ἐστὶν ἐναντία, καὶ εἰς ταῦτα τῶν ἐναντίων ἃ κατὰ τὴν ἐπιστήμην ἐναντία ἐστίν. ἀνάγκη ἄρα καὶ τὴν ἀπάτην καὶ τὴν προαίρεσιν ἀπὸ τοῦ μέσου ἐπὶ τὰ ἐναντία γίνεσθαι (ἐναντία δὲ τῷ μέσῳ [καὶ] τὸ πλέον καὶ τὸ ἔλαττον).—αἴτιον δὲ τὸ ἡδὺ καὶ τὸ λυπηρόν· οὕτω γὰρ ἔχει ὥστε τῇ ψυχῇ φαίνεσθαι τὸ μὲν ἡδὺ ἀγαθὸν καὶ τὸ ἥδιον ἄμεινον, καὶ τὸ λυπηρὸν κακὸν καὶ τὸ λυπηρότερον χεῖρον.
1227bBuradan da aretē ile kötülüğün hazlar ve acılarla ilgili olduğu açıktır. Çünkü bunlar tercih edilen şeylerle ilgilidir; prohairesis de iyi ve kötüyle, ya da iyi ve kötü görünenle ilgilidir; haz ve acı da tabiatça böyle şeylerdir.
O hâlde, ahlaki aretē'nin kendisi bir tür orta olduğuna ve bütünüyle hazlar ve acılarla ilgili bulunduğuna, kötülük de aşırılık ve eksiklikte olup aretē ile aynı şeylerle ilgili olduğuna göre, ahlaki aretē zorunlu olarak, hoş ve acı verici şeylerde bize göre orta olanı tercih eden bir meleke olmalıdır; yani bir insanın sevinmesine ya da üzülmesine bakılarak karakterce nasıl biri olduğunun söylendiği şeylerde. Çünkü tatlıya ya da acı tatlara düşkün olan kişi için karakterce şöyle ya da böyle biri denmez.
ὥστε καὶ ἐκ τούτων δῆλον ὅτι περὶ ἡδονὰς καὶ λύπας ἡ ἀρετὴ καὶ ἡ κακία. περὶ μὲν γὰρ τὰ προαιρετὰ τυγχάνουσιν οὖσαι, ἡ δὲ προαίρεσις περὶ τὸ ἀγαθὸν καὶ κακὸν καὶ τὰ φαινόμενα, τοιαῦτα δὲ φύσει ἡδονὴ καὶ λύπη. ἀνάγκη τοίνυν, ἐπειδὴ ἡ ἀρετὴ μὲν ἡ ἠθικὴ αὐτή τε μεσότης τίς ἐστι καὶ περὶ ἡδονὰς καὶ λύπας πᾶσα, ἡ δὲ κακία ἐν ὑπερβολῇ καὶ ἐλλείψει καὶ περὶ ταὐτὰ τῇ ἀρετῇ, τὴν ἀρετὴν εἶναι τὴν ἠθικὴν ἕξιν προαιρετικὴν μεσότητος τῆς πρὸς ἡμᾶς ἐν ἡδέσι καὶ λυπηροῖς, καθʼ ὅσα ποῖός τις λέγεται τὸ ἦθος, ἢ χαίρων ἢ λυπούμενος· ὁ γὰρ φιλόγλυκυς ἢ φιλόπικρος οὐ λέγεται ποῖός τις τὸ ἦθος.
1227b1011. Bölüm
Bunlar belirlendikten sonra şunu soralım: aretē prohairesis'i yanılmaz ve gayeyi doğru mu kılar, yani kişinin uğruna tercihte bulunması gereken şeyi tercih etmesini mi sağlar; yoksa bazılarının düşündüğü gibi logos'u mu doğru kılar? Ama bu kendine hâkim olmadır, çünkü kendine hâkim olma logos'u bozmaz. Oysa aretē ile kendine hâkim olma ayrı şeylerdir. Bunlardan daha sonra söz edeceğiz. Aretē'nin logos'u doğru kıldığını düşünenlerin bu kanıya varmasının sebebi şudur: kendine hâkim olma böyle bir şeydir, kendine hâkim olma da övgüye değer şeylerdendir.
Önce bir güçlüğü ortaya koyarak konuşalım. Hedefin doğru olup ona götüren şeylerde yanılmak mümkündür; hedefte yanılıp ona götüren şeylerde doğru gitmek de mümkündür; ikisinde birden yanılmak da. Peki aretē hedefi mi belirler, yoksa hedefe götüren şeyleri mi? Biz hedefi belirlediğini kabul ediyoruz, çünkü hedefin ne kıyası ne de logos'u vardır; tersine, hedef bir ilke gibi varsayılmış olsun. Nitekim hekim sağlıklı olmak gerekip gerekmediğini değil, yürüyüş yapmanın gerekip gerekmediğini inceler; beden eğitimcisi de formda olmanın gerekip gerekmediğini değil, güreşip güreşmemeyi inceler. Aynı şekilde başka hiçbir tekhnē de gaye hakkında inceleme yapmaz. Kuramsal epistēmē'lerde varsayımlar nasıl ilkeyse, üretici epistēmē'lerde de gaye öyle ilke ve varsayımdır. Şu bedenin sağlıklı olması gerektiğine göre, bu gerçekleşecekse şunun bulunması zorunludur; tıpkı orada, üçgenin açıları iki dik açıya eşitse şunun olmasının zorunlu olduğu gibi. Düşünmenin ilkesi gayedir, eylemin ilkesi ise düşünmenin vardığı son noktadır.
O hâlde her doğruluğun sebebi ya logos ya da aretē ise ve logos değilse, gaye aretē sayesinde doğru olur, gayeye götüren şeyler değil. Gaye "ne uğruna" olandır; çünkü her prohairesis bir şeyin prohairesis'idir ve bir şey uğrunadır. Uğruna davranılan şey ortadır; kişinin bu şey uğruna tercihte bulunmasının sebebi de aretē'dir. Ama prohairesis bu şeye değil, bu şey uğruna yapılanlara yöneliktir. Gaye uğruna yapılması gereken şeyleri tutturmak başka bir yetinin işidir;
τούτων δὲ διωρισμένων, λέγωμεν πότερον ἡ ἀρετὴ ἀναμάρτητον ποιεῖ τὴν προαίρεσιν καὶ τὸ τέλος ὀρθόν, οὕτως ὥστε οὗ ἕνεκα δεῖ προαιρεῖσθαι, ἢ ὥσπερ δοκεῖ τισί, τὸν λόγον. ἔστι δὲ τοῦτο ἐγκράτεια· αὕτη γὰρ οὐ διαφθείρει τὸν λόγον. ἔστι δʼ ἀρετὴ καὶ ἐγκράτεια ἕτερον. λεκτέον δʼ ὕστερον περὶ αὐτῶν, ἐπεὶ ὅσοις γε δοκεῖ τὸν λόγον ὀρθὸν παρέχειν ἡ ἀρετή, τοῦτο αἴτιον. ἡ μὲν ⟨γὰρ⟩ ἐγκράτεια τοιοῦτον, τῶν ἐπαινετῶν δʼ ἡ ἐγκράτεια. λέγομεν δὲ προαπορήσαντες. ἔστι γὰρ τὸν μὲν σκοπὸν ὀρθὸν εἶναι, ἐν δὲ τοῖς πρὸς τὸν σκοπὸν διαμαρτάνειν· ἔστι δὲ τὸν μὲν σκοπὸν ἡμαρτῆσθαι, τὰ δὲ πρὸς ἐκεῖνον περαίνοντα ὀρθῶς ἔχειν, καὶ μηδέτερον. πότερον δʼ ἡ ἀρετὴ ποιεῖ τὸν σκοπὸν ἢ τὰ πρὸς τὸν σκοπόν; τιθέμεθα δὴ ὅτι τὸν σκοπόν, διότι τούτου οὐκ ἔστι συλλογισμὸς οὐδὲ λόγος. ἀλλὰ δὴ ὥσπερ ἀρχὴ τοῦτο ὑποκείσθω. οὔτε γὰρ ἰατρὸς σκοπεῖ εἰ δεῖ ὑγιαίνειν ἢ μή, ἀλλʼ εἰ περιπατεῖν ἢ μή, οὔτε ὁ γυμναστικὸς εἰ δεῖ εὖ ἔχειν ἢ μή, ἀλλʼ εἰ παλαῖσαι ἢ μή. ὁμοίως δʼ οὐδʼ ἄλλη οὐδεμία περὶ τοῦ τέλους· ὥσπερ γὰρ ταῖς θεωρητικαῖς αἱ ὑποθέσεις ἀρχαί, οὕτω καὶ ταῖς ποιητικαῖς τὸ τέλος ἀρχὴ καὶ ὑπόθεσις. ἐπειδὴ δεῖ τόδε ὑγιαίνειν, ἀνάγκη τοδὶ ὑπάρξαι, εἰ ἔσται ἐκεῖνο, ὥσπερ ἐκεῖ, εἰ ἔστι τὸ τρίγωνον δύο ὀρθαί, ἀνάγκη τοδὶ εἶναι. τῆς μὲν οὖν νοήσεως ἀρχὴ τὸ τέλος, τῆς δὲ πράξεως ἡ τῆς νοήσεως τελευτή. εἰ οὖν πάσης ὀρθότητος ἢ ὁ λόγος ἢ ἡ ἀρετὴ αἰτία, εἰ μὴ ὁ λόγος, διὰ τὴν ἀρετὴν ἂν ὀρθὸν εἴη τὸ τέλος, ἀλλʼ οὐ τὰ πρὸς τὸ τέλος. τέλος δʼ ἐστὶ τὸ οὗ ἕνεκα. ἔστι γὰρ πᾶσα προαίρεσις τινὸς καὶ ἕνεκα τινός. οὗ μὲν οὖν ἕνεκα τὸ μέσον ἐστίν, οὗ αἰτία ἡ ἀρετὴ τῷ προαιρεῖσθαι οὗ ἕνεκα. ἔστι μέντοι ἡ προαίρεσις οὐ τούτου, ἀλλὰ τῶν τούτου ἕνεκα. τὸ μὲν οὖν τυγχάνειν τούτων ἄλλης δυνάμεως, ὅσα ἕνεκα τοῦ τέλους δεῖ πράττειν·
1228a prohairesis'in gayesinin doğru olmasının sebebi ise aretē'dir. Bu yüzden birinin nasıl biri olduğuna prohairesis'ine bakarak karar veririz; yani ne yaptığına değil, ne uğruna yaptığına bakarak. Aynı şekilde kötülük de prohairesis'i zıt şeyler uğruna yaptırır.
Güzel şeyleri yapmak ve çirkin şeyleri yapmamak elindeyken biri bunun tersini yapıyorsa, onun iyi bir insan olmadığı açıktır. Dolayısıyla kötülüğün de aretē'nin de isteyerek olması zorunludur; çünkü kötü şeyleri yapmak için hiçbir zorunluluk yoktur. Kötülüğün kınanması, aretē'nin övülmesi de bu yüzdendir; çünkü istemeyerek yapılan çirkin ve kötü şeyler kınanmaz, istemeyerek yapılan iyi şeyler de övülmez; kınanan ve övülen, isteyerek yapılanlardır. Ayrıca herkesi yaptığı işlerden çok prohairesis'ine bakarak överiz ve kınarız; oysa aretē'nin fiili daha çok seçilmeye değerdir, çünkü insanlar kötü şeyleri zorlanarak da yaparlar, ama kimse onları tercih etmez. Bir de prohairesis'in nasıl olduğunu görmek kolay olmadığından, birinin nasıl biri olduğuna işlerinden bakarak karar vermek zorunda kalırız. Demek ki fiil daha çok seçilmeye değer, prohairesis ise daha çok övülmeye değer. Bu sonuçlar hem koyduğumuz ilkelerden çıkar hem de görünen olgularla uyuşur.
τοῦ δὲ τὸ τέλος ὀρθὸν εἶναι τῆς προαιρέσεως [οὗ] ἡ ἀρετὴ αἰτία. καὶ διὰ τοῦτο ἐκ τῆς προαιρέσεως κρίνομεν ποῖός τις· τοῦτο δʼ ἐστὶ τὸ τίνος ἕνεκα πράττει, ἀλλʼ οὐ τί πράττει. ὁμοίως δὲ καὶ ἡ κακία τῶν ἐναντίων ἕνεκα ποιεῖ τὴν προαίρεσιν. εἰ δή τις, ἐφʼ αὑτῷ ὂν πράττειν μὲν τὰ καλὰ ἀπρακτεῖν δὲ τὰ αἰσχρά, τοὐναντίον ποιεῖ, δῆλον ὅτι οὐ σπουδαῖός ἐστιν οὗτος ὁ ἄνθρωπος. ὥστʼ ἀνάγκη τήν τε κακίαν ἑκούσιον εἶναι καὶ τὴν ἀρετήν· οὐδεμία γὰρ ἀνάγκη τὰ μοχθηρὰ πράττειν. διὰ ταῦτα καὶ ψεκτὸν ἡ κακία καὶ ἡ ἀρετὴ ἐπαινετόν· τὰ γὰρ ἀκούσια αἰσχρὰ καὶ κακὰ οὐ ψέγεται οὐδὲ τὰ ἀγαθὰ ἐπαινεῖται, ἀλλὰ τὰ ἑκούσια. ἔτι πάντας ἐπαινοῦμεν καὶ ψέγομεν εἰς τὴν προαίρεσιν βλέποντες μᾶλλον ἢ εἰς τὰ ἔργα· καίτοι αἱρετώτερον ἡ ἐνέργεια τῆς ἀρετῆς, ὅτι πράττουσι μὲν φαῦλα καὶ ἀναγκαζόμενοι, προαιρεῖται δʼ οὐδείς. ἔτι διὰ τὸ μὴ ῥᾴδιον εἶναι ἰδεῖν τὴν προαίρεσιν ὁποία τις, διὰ ταῦτα ἐκ τῶν ἔργων ἀναγκαζόμεθα κρίνειν ποῖός τις. αἱρετώτερον μὲν οὖν ἡ ἐνέργεια, ἐπαινετώτερον δʼ ἡ προαίρεσις. ἔκ τε τῶν κειμένων οὖν συμβαίνει ταῦτα, καὶ ἔτι ὁμολογεῖται τοῖς φαινομένοις.