İçeriğe geç
Eudemos'a Etik

Aristoteles · Eudemos'a Etik

III. Kitap

1228a_21. Bölüm

Aretē'lerin birer orta olduğunu, prohairesis'e dayandığını, onlara zıt kötülüklerin bulunduğunu ve bunların neler olduğunu genel olarak söyledik. Şimdi her birini ayrı ayrı ele alarak sırayla konuşalım; önce cesaretten başlayalım.

Cesur kişinin korkularla ilgili olduğu ve cesaretin aretē'lerden biri olduğu hemen herkesçe kabul edilir. Daha önce tabloda cüretle korkuyu birbirine zıt olarak ayırmıştık; gerçekten de bunlar bir bakıma birbirinin karşıtıdır. O hâlde bu melekelere göre adlandırılanların da aynı şekilde birbirinin karşıtı olacağı açıktır: bir yanda korkak (gerekenden çok korkup gerekenden az cüret ettiği için bu adı alır), öbür yanda cüretkâr; çünkü ona da gerekenden az korkup gerekenden çok cüret eden biri olduğu için bu ad verilir. Adı da zaten buradan türemiştir: cüretkâr, adını cüretten alır. Cesaret, korku ve cüret karşısındaki en iyi melekedir. İnsan ne cüretkârlar gibi olmalıdır (onlar bir yanda eksik kalır, öbür yanda aşırıya gider) ne de korkaklar gibi (onlar da aynı şeyi yapar, ama aynı şeylerde değil, tersinden:

1228a_2

ὅτι μὲν οὖν μεσότητές εἰσί τε ἐν ταῖς ἀρεταῖς, καὶ αὗται προαιρετικαί, καὶ αἱ ἐναντίαι κακίαι, καὶ τίνες εἰσὶν αὗται, καθόλου εἴρηται· καθʼ ἑκάστην δὲ λαμβάνοντες λέγωμεν ἐφεξῆς, καὶ πρῶτον εἴπωμεν περὶ ἀνδρείας. σχεδὸν δὴ δοκεῖ πᾶσιν ὅ τʼ ἀνδρεῖος εἶναι περὶ φόβους καὶ ἡ ἀνδρεία μία τῶν ἀρετῶν. διείλομεν δʼ ἐν τῇ διαγραφῇ πρότερον καὶ θράσος καὶ φόβον ἐναντία· καὶ γάρ ἐστί πως ἀντικείμενα ἀλλήλοις. δῆλον οὖν ὅτι καὶ οἱ κατὰ τὰς ἕξεις ταύτας λεγόμενοι ὁμοίως ἀντικείσονται σφίσιν αὐτοῖς, οἷον ὁ δειλὸς (οὗτος γὰρ λέγεται κατὰ τὸ φοβεῖσθαι μᾶλλον ἢ δεῖ καὶ θαρρεῖν ἧττον ἢ δεῖ) καὶ ὁ θρασύς· καὶ γὰρ οὗτος κατὰ τὸ τοιοῦτος εἶναι οἷος φοβεῖσθαι μὲν ἧττον ἢ δεῖ, θαρρεῖν δὲ μᾶλλον ἢ δεῖ. διὸ καὶ παρωνυμιάζεται· ὁ γὰρ θρασὺς παρὰ τὸ θράσος λέγεται παρωνύμως. ὥστʼ ἐπεὶ ἡ ἀνδρεία ἐστὶν ἡ βελτίστη ἕξις περὶ φόβους καὶ θάρρη, δεῖ δὲ μήθʼ οὕτως ὡς οἱ θρασεῖς (τὰ μὲν γὰρ ἐλλείπουσι, τὰ δʼ ὑπερβάλλουσι) μήθʼ οὕτως ὡς οἱ δειλοί (καὶ γὰρ οὗτοι ταὐτὸ ποιοῦσι, πλὴν οὐ περὶ ταὐτὰ ἀλλʼ ἐξ ἐναντίας·

1228b cüret etmede eksik kalır, korkmada aşırıya giderler). Demek ki cesaret, cüretkârlıkla korkaklık arasındaki orta durumdur; çünkü en iyisi budur.

Cesur kişi çoğu zaman korkusuz, korkak ise korkuya yatkın görünür. Korkak çok şeyden de az şeyden de, büyük şeylerden de küçük şeylerden de korkar; hem de şiddetle ve çabucak. Cesur ise tersine, ya hiç korkmaz ya da hafifçe, güçlükle, seyrek olarak ve ancak büyük şeylerden korkar. Cesur pek korkunç şeylere dayanır; korkak ise hafifçe korkunç olanlara bile dayanamaz. Peki cesur kişi neye dayanır? Önce şunu soralım: kendisi için korkunç olan şeylere mi, yoksa başkası için korkunç olanlara mı? Başkası için korkunç olan şeylere dayanıyorsa, kimse bunda büyük bir şey görmez. Kendisi için korkunç olanlara dayanıyorsa, onun için korkunç olan büyük ve çok sayıda şey var demektir. Korkunç şeyler, kime korkunç geliyorsa onda korku uyandırır: çok korkunçsa korku güçlü, hafifçe korkunçsa zayıf olur. Böylece cesur kişinin büyük ve çok sayıda korku duyduğu sonucu çıkar. Oysa tam tersine, cesaretin insanı korkusuz kıldığı, korkusuzluğun da ya hiçbir şeyden ya da az şeyden, hafifçe ve güçlükle korkmak olduğu kabul edilmişti.

Ama belki korkunç olan da, hoş olan ve iyi olan gibi, iki anlamda söylenir. Kimi şeyler mutlak olarak hoş ve iyidir; kimileri ise belli biri için hoş ve iyidir ama mutlak olarak değil, tersine kötü ve tatsızdır: kötü insanlara yarayan şeyler ve çocuklara, çocuk oldukları için hoş gelen şeyler böyledir. Korkunç şeyler de aynı şekilde kimi mutlak olarak, kimi belli biri için korkunçtur. Korkağın, korkak olduğu için korktuğu şeylerin kimi hiç kimseye korkunç gelmez, kimi de ancak hafifçe korkunçtur. İnsanların çoğuna korkunç gelen şeylere, yani insan tabiatına korkunç gelenlere ise mutlak olarak korkunç deriz. Cesur kişi bunlar karşısında korkusuzdur ve bu tür korkunç şeylere dayanır. Bunlar ona bir bakıma korkunçtur, bir bakıma değil: insan olarak korkunçtur, cesur olarak ise ya pek az korkunçtur ya da hiç değildir. Yine de bunlar korkunç şeylerdir, çünkü çoğu insana korkunç gelir. Bu melekenin övülmesi de bu yüzdendir: cesur, güçlü ve sağlıklı kişiye benzer. Bunlar böyle olmalarını, birinin hiçbir zahmetten yıpranmamasına, öbürünün hiçbir aşırılıktan etkilenmemesine borçlu değildir; çoğu insanı, hatta neredeyse herkesi etkileyen şeylerden ya hiç ya da pek az etkilenmelerine borçludur. Hastalıklılar, zayıflar ve korkaklar ise herkesin başına gelen etkilerden de payını alır, üstelik çoğu insandan daha çabuk ve daha çok; öbürleri ise çoğu insanı etkileyen şeylerden ya hiç ya da pek az etkilenir.

Şu güçlük de ortaya atılır: cesur kişi için hiçbir şey korkunç değilse, o hiç korkmayacak mıdır?

1228b

τῷ μὲν γὰρ θαρρεῖν ἐλλείπουσι, τῷ δὲ φοβεῖσθαι ὑπερβάλλουσι), δῆλον ὡς ἡ μέση διάθεσις θρασύτητος καὶ δειλίας ἐστὶν ἀνδρεία· αὕτη γὰρ βελτίστη. δοκεῖ δʼ ὁ ἀνδρεῖος ἄφοβος εἶναι ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, ὁ δὲ δειλὸς φοβητικός, καὶ ὃ μὲν καὶ πολλὰ καὶ ὀλίγα καὶ μεγάλα καὶ μικρὰ φοβεῖσθαι, καὶ σφόδρα καὶ ταχύ, ὃ δὲ τὸ ἐναντίον ἢ οὐ φοβεῖσθαι ἢ ἠρέμα καὶ μόλις καὶ ὀλιγάκις καὶ μεγάλα, καὶ ὃ μὲν ὑπομένει τὰ φοβερὰ σφόδρα, ὃ δὲ οὐδὲ τὰ ἠρέμα. ποῖα οὖν ὑπομένει ὁ ἀνδρεῖος; πρῶτον πότερον τὰ ἑαυτῷ φοβερὰ ἢ τὰ ἑτέρῳ; εἰ μὲν δὴ τὰ ἑτέρῳ φοβερά, οὐθὲν σεμνὸν φαίη ἄν τις εἶναι· εἰ δὲ τὰ αὑτῷ, εἴη ἂν αὐτῷ μεγάλα καὶ πολλὰ φοβερά. φόβου ποιητικὰ ἑκάστῳ ᾧ φοβερά, οἷον εἰ μὲν σφόδρα φοβερά, εἴη ἂν ἰσχυρὸς ὁ φόβος, εἰ δʼ ἠρέμα, ἀσθενής. ὥστε συμβαίνει τὸν ἀνδρεῖον μεγάλους φόβους καὶ πολλοὺς ποιεῖσθαι. ἐδόκει δὲ τοὐναντίον ἡ ἀνδρεία ἄφοβον παρασκευάζειν, τοῦτο δʼ εἶναι ἐν τῷ ἢ μηθὲν ἢ ὀλίγα φοβεῖσθαι, καὶ ἠρέμα καὶ μόλις. ἀλλʼ ἴσως τὸ φοβερὸν λέγεται, ὥσπερ καὶ τὸ ἡδὺ καὶ τὸ ἀγαθόν, διχῶς. τὰ μὲν γὰρ ἁπλῶς, τὰ δὲ τινὶ μὲν καὶ ἡδέα καὶ ἀγαθὰ ἐστίν, ἁπλῶς δʼ οὔ, ἀλλὰ τοὐναντίον φαῦλα καὶ οὐχ ἡδέα, ὅσα τοῖς πονηροῖς ὠφέλιμα καὶ ὅσα ἡδέα τοῖς παιδίοις ᾗ παιδία. ὁμοίως δὲ καὶ τὰ φοβερὰ τὰ μὲν ἁπλῶς ἐστί, τὰ δὲ τινί. ἃ μὲν δὴ δειλὸς φοβεῖται ᾗ δειλός, τὰ μὲν οὐδενί ἐστι φοβερά, τὰ δʼ ἠρέμα· τὰ δὲ τοῖς πλείστοις φοβερά, καὶ ὅσα τῇ ἀνθρωπίνῃ φύσει, ταῦθʼ ἁπλῶς φοβερὰ λέγομεν. ὁ δʼ ἀνδρεῖος πρὸς ταῦτʼ ἔχει ἀφόβως, καὶ ὑπομένει τὰ τοιαῦτα φοβερά, ἃ ἔστι μὲν ὡς φοβερὰ αὐτῷ, ἔστι δʼ ὡς οὔ, ᾗ μὲν ἄνθρωπος, φοβερά, ᾗ δʼ ἀνδρεῖος, οὐ φοβερὰ ἀλλʼ ἢ ἠρέμα ἢ οὐδαμῶς. ἔστι μέντοι φοβερὰ ταῦτα· τοῖς γὰρ πλείστοις φοβερά. διὸ καὶ ἐπαινεῖται ἡ ἕξις· ὥσπερ γὰρ ὁ ἰσχυρὸς καὶ ὑγιεινὸς ἔχει. καὶ γὰρ οὗτοι οὐ τῷ ὑπὸ μηθενὸς ὃ μὲν πόνου τρίβεσθαι, ὃ δʼ ὑπὸ μηδεμιᾶς ὑπερβολῆς, τοιοῦτοι εἰσίν, ἀλλὰ τῷ ὑπὸ τούτων ἀπαθεῖς εἶναι, ἢ ἁπλῶς ἢ ἠρέμα, ὑφʼ ὧν οἱ πολλοὶ καὶ οἱ πλεῖστοι. οἱ μὲν οὖν νοσώδεις καὶ ἀσθενεῖς καὶ δειλοὶ καὶ ὑπὸ τῶν κοινῶν παθημάτων πάσχουσί τι, πλὴν θᾶττόν τε καὶ μᾶλλον ἢ οἱ πολλοί, καὶ ἔτι ὑφʼ ὧν οἱ πολλοὶ πάσχουσιν, ὑπὸ τούτων ἀπαθεῖς ἢ ὅλως ἢ ἠρέμα. ἀπορεῖται δʼ εἰ τῷ ἀνδρείῳ οὐθέν ἐστι φοβερόν, οὐδʼ ἂν φοβηθείη.

1229a Yoksa söylediğimiz anlamda korkmasına hiçbir engel yok mudur? Çünkü cesaret logos'a uymaktır, logos ise güzel olanı seçmeyi buyurur. Bu yüzden korkunç şeylere bu sebeple dayanmayan kişi ya aklını kaçırmıştır ya da cüretkârdır; yalnız güzel olan uğruna korkusuz olan kişi cesurdur. Korkak korkulmaması gereken şeylerden de korkar, cüretkâr cüret edilmemesi gereken şeylere de cüret eder; cesur ise her ikisini de gerektiği yerde yapar ve bu bakımdan ortadadır. Logos neyi buyurursa ona cüret eder, ondan korkar. Logos ise büyük acı veren ve insanı yok eden şeylere, güzel olmadıkça, dayanmayı buyurmaz. Cüretkâr, logos buyurmasa da bunlara cüret eder; korkak, buyursa bile etmez; yalnız cesur, logos buyurduğunda eder.

Benzerlik yoluyla cesaret denen beş eidos daha vardır; çünkü bunlar da aynı şeylere dayanır, ama aynı sebeplerle değil. Biri vatandaşa yaraşan cesarettir; bu, utanma duygusundan doğar. İkincisi askerin cesaretidir; bu, tecrübeden ve bilgiden doğar, ama Sokrates'in dediği gibi korkunç şeyleri bilmekten değil, korkunç şeylere karşı çareleri bilmekten. Üçüncüsü tecrübesizlikten ve bilgisizlikten doğandır: çocuklar ve deliler bu yüzden kimi zaman üstlerine gelen şeylere dayanır, kimi zaman yılanları ellerine alırlar. Bir başkası umuda dayanır: sık sık başarı kazanmış olanlar da sarhoşlar da tehlikelere bununla dayanır; çünkü şarap insanı umutlu kılar. Bir başkası da akılla tartılmamış bir hâlden, sözgelimi aşktan ya da thymos'tan doğar. Âşık olan korkak olmaktan çok cüretkâr olur ve pek çok tehlikeye göğüs gerer; Metapontion'da tiranı öldüren adam da, Girit'te hakkında efsane anlatılan kişi de böyledir. Öfke ve thymos yüzünden de durum aynıdır, çünkü thymos insanı kendinden geçirir. Yaban domuzlarının cesur sanılması da bundandır, oysa cesur değillerdir: kendilerinden geçtiklerinde böyledirler, geçmediklerinde ise cüretkârlar gibi dengesizdirler. Yine de en tabii olanı thymos'tan doğan cesarettir; çünkü thymos yenilmez bir şeydir, çocukların en iyi dövüşmesi de bu yüzdendir. Vatandaşa yaraşan cesaret ise kanundan doğar. Ama gerçekte bunların hiçbiri cesaret değildir; hepsi yalnızca tehlike anlarında askerleri yüreklendirmeye yarar.

Korkunç şeyler hakkında şimdiye kadar genel olarak konuştuk; ama onları daha ayrıntılı belirlemek daha iyi olur. Genel olarak, korku uyandıran şeylere korkunç denir. Bunlar da yok edici bir acıya yol açacakmış gibi görünen şeylerdir. Çünkü başka türlü bir acı bekleyen kişi belki başka bir acı, başka bir hâl yaşar, ama korku duymaz; sözgelimi hasetçilerin, gıpta edenlerin ya da utananların çektiği türden bir acı çekeceğini önceden gören kişi böyledir. Korku, yalnız tabiatı hayatı ortadan kaldırmak olan acılar gelecekmiş gibi göründüğünde doğar.

1229a

ἢ οὐθὲν κωλύει τὸν εἰρημένον τρόπον; ἡ γὰρ ἀνδρεία ἀκολούθησις τῷ λόγῳ ἐστίν, ὁ δὲ λόγος τὸ καλὸν αἱρεῖσθαι κελεύει. διὸ καὶ ὁ μὴ διὰ τοῦτο ὑπομένων αὐτά, οὗτος ἤτοι ἐξέστηκεν ἢ θρασύς· ὁ δὲ διὰ τὸ καλὸν ἄφοβος καὶ ἀνδρεῖος μόνος. ὁ μὲν οὖν δειλὸς καὶ ἃ μὴ δεῖ φοβεῖται, ὁ δὲ θρασὺς καὶ ἃ μὴ δεῖ θαρρεῖ· ὁ δʼ ἀνδρεῖος ἄμφω ἃ δεῖ, καὶ ταύτῃ μέσος ἐστίν. ἃ γὰρ ἂν ὁ λόγος κελεύῃ, ταῦτα καὶ θαρρεῖ καὶ φοβεῖται. ὁ δὲ λόγος τὰ μεγάλα λυπηρὰ καὶ φθαρτικὰ οὐ κελεύει ὑπομένειν, ἂν μὴ καλὰ ᾖ. ὁ μὲν οὖν θρασύς, καὶ εἰ μὴ κελεύει, ταῦτα θαρρεῖ, ὁ δὲ δειλὸς οὐδʼ ἂν κελεύῃ· ὁ δὲ ἀνδρεῖος μόνος, ἐὰν κελεύῃ. ἔστι δʼ εἴδη ἀνδρείας πέντε λεγόμενα καθʼ ὁμοιότητα· ⟨τὰ⟩ αὐτὰ γὰρ ὑπομένουσιν, ἀλλʼ οὐ διὰ τὰ αὐτά. μία μὲν πολιτική· αὕτη δʼ ἐστὶν ἡ διʼ αἰδῶ οὖσα. δευτέρα ἡ στρατιωτική· αὕτη δὲ διʼ ἐμπειρίαν καὶ τὸ εἰδέναι, οὐχ ὥσπερ Σωκράτης ἔφη τὰ δεινά, ἀλλʼ ὅτι τὰς βοηθείας τῶν δεινῶν. τρίτη δʼ ἡ διʼ ἀπειρίαν καὶ ἄγνοιαν, διʼ ἣν τὰ παιδία καὶ οἱ μαινόμενοι οἳ μὲν ὑπομένουσι τὰ φερόμενα, οἳ δὲ λαμβάνουσι τοὺς ὄφεις. ἄλλη δʼ ἡ κατʼ ἐλπίδα, καθʼ ἣν οἵ τε κατευτυχηκότες πολλάκις ὑπομένουσι τοὺς κινδύνους καὶ οἱ μεθύοντες· εὐέλπιδας γὰρ ποιεῖ ὁ οἶνος. ἄλλη δὲ διὰ πάθος ἀλόγιστον, οἷον διʼ ἔρωτα καὶ θυμόν. ἄν τε γὰρ ἐρᾷ, θρασὺς μᾶλλον ἢ δειλός, καὶ ὑπομένει πολλοὺς κινδύνους, ὥσπερ ὁ ἐν Μεταποντίῳ τὸν τύραννον ἀποκτείνας καὶ ὁ ἐν Κρήτῃ μυθολογούμενος· καὶ διʼ ὀργὴν καὶ θυμὸν ὡσαύτως. ἐκστατικὸν γὰρ ὁ θυμός. διὸ καὶ οἱ ἄγριοι σύες ἀνδρεῖοι δοκοῦσιν εἶναι, οὐκ ὄντες· ὅταν γὰρ ἐκστῶσι, τοιοῦτοι εἰσίν, εἰ δὲ μή, ἀνώμαλοι, ὥσπερ οἱ θρασεῖς. ὅμως δὲ μάλιστα φυσικὴ ἡ τοῦ θυμοῦ· ἀήττητον γὰρ ὁ θυμός, διὸ καὶ οἱ παῖδες ἄριστα μάχονται. διὰ νόμον δὲ ἡ πολιτικὴ ἀνδρεία. κατʼ ἀλήθειαν δὲ οὐδεμία τούτων, ἀλλὰ πρὸς τὰς παρακελεύσεις τὰς ἐν τοῖς κινδύνοις χρήσιμα ταῦτα πάντα. περὶ δὲ τῶν φοβερῶν νῦν μὲν ἁπλῶς εἰρήκαμεν, βέλτιον δὲ διορίσασθαι μᾶλλον. ὅλως μὲν οὖν φοβερὰ λέγεται τὰ ποιητικὰ φόβου. τοιαῦτα δʼ ἐστὶν ὅσα φαίνεται ποιητικὰ λύπης φθαρτικῆς· τοῖς γὰρ ἄλλην τινὰ προσδεχομένοις λύπην ἑτέρα μὲν ἄν τις ἴσως λύπη γένοιτο καὶ πάθος ἕτερον, φόβος δʼ οὐκ ἔσται, οἷον εἴ τις προορῷτο ὅτι λυπήσεται λύπην ἣν οἱ φθονοῦντες λυποῦνται, ἢ τοιαύτην οἵαν οἱ ζηλοῦντες ἢ οἱ αἰσχυνόμενοι. ἀλλʼ ἐπὶ μόναις ταῖς τοιαύταις φαινομέναις ἔσεσθαι λύπαις φόβος γίνεται, ὅσων ἡ φύσις ἀναιρετικὴ τοῦ ζῆν.

1229bBu yüzden kimi insanlar çok yumuşak oldukları hâlde bazı şeyler karşısında cesurdur, kimileri de katı ve dayanıklı oldukları hâlde korkaktır. Hatta cesaretin âdeta kendine özgü alanının, ölüm ve ölümün verdiği acı karşısında belli bir tavır takınmak olduğu düşünülür. Biri sıcağa, soğuğa ve bu türden acılara —ki bunlar tehlikesizdir— logos'un buyurduğu gibi dayanabildiği hâlde, ölüm karşısında, başka bir hâl yüzünden değil de bizzat yok olmanın kendisi yüzünden yumuşak ve korku dolu oluyorsa; bir başkası da ötekilere karşı yumuşak, ölüme karşı ise kayıtsızsa, birincisi korkak, ikincisi cesur sayılır. Çünkü korkunç şeyler arasında yalnız bunlarda, yani bu tür bir yok oluşa yol açacak şey yakındayken, tehlikeden söz edilir. Bir şey yakında göründüğünde de tehlike var gibi görünür.

Demek ki cesur kişinin ilgili olduğunu söylediğimiz korkunç şeyler, yok edici bir acıya yol açacakmış gibi görünen şeylerdir. Ama bunlar uzakta değil yakında görünmeli; büyüklükleri de, gerçekte ya da görünüşte, insana orantılı olmalıdır. Çünkü bazı şeyler her insana zorunlu olarak korkunç görünür ve onu altüst eder. Sıcağın, soğuğun ve başka bazı kuvvetlerin bizi ve insan bedeninin melekelerini aşmasına nasıl hiçbir engel yoksa, psykhē'ye ilişkin hâllerde de durum böyledir.

Korkaklarla cüretkârlar melekeleri yüzünden şeyleri olduğundan başka görür: korkağa korkunç olmayanlar korkunç, hafif olanlar şiddetli görünür; cüretkâra ise tersine, korkunç şeyler cüret edilecek şeyler, şiddetli olanlar hafif görünür; cesura ise her şey en çok gerçekte olduğu gibi görünür. Bu yüzden korkunç şeylere bilgisizlikten dayanan kişi cesur değildir, sözgelimi delilik yüzünden üzerine düşen yıldırımlara dayanan biri. Tehlikenin büyüklüğünü bildiği hâlde thymos yüzünden dayanan da cesur değildir; silahlarını kuşanıp dalgaların üzerine yürüyen Keltler gibi. Genel olarak barbarların cesareti thymos'la karışıktır. Bazıları da başka hazlar yüzünden dayanır; çünkü thymos'un da bir hazzı vardır, zira intikam umuduyla birliktedir. Ama yine de biri ölüme ister bu haz ister başka bir haz yüzünden, isterse daha büyük acılardan kaçmak için katlansın, bunların hiçbirine hakkıyla cesur denemez. Ölmek hoş bir şey olsaydı, ölçüsüzler nefslerine hâkim olamadıkları için sık sık ölürlerdi. Nitekim şimdi de ölmenin kendisi değil ama ölüme yol açan şeyler hoş olduğu için, pek çokları nefslerine hâkim olamayıp bile bile bu şeylere düşer; ne kadar gönüllü ölseler de bunların hiçbiri cesur sayılmaz. Zahmetten kaçmak için ölüme katlananlar da —pek çokları bunu yapar— cesur değildir; Agathon'un dediği gibi:

1229b

διὸ καὶ σφόδρα τινὲς ὄντες μαλακοὶ περὶ ἔνια ἀνδρεῖοι εἰσί, καὶ ἔνιοι σκληροὶ καὶ καρτερικοὶ [καὶ] δειλοί. καὶ δὴ καὶ δοκεῖ σχεδὸν ἴδιον τῆς ἀνδρείας εἶναι τὸ περὶ τὸν θάνατον καὶ τὴν περὶ τούτου λύπην ἔχειν πώς. εἰ γάρ τις εἴη τοιοῦτος οἷος πρὸς ἀλέας καὶ ψύχη καὶ τὰς τοιαύτας λύπας ὑπομενετικός, ὡς ὁ λόγος, ἀκινδύνους οὔσας, πρὸς δὲ τὸν θάνατον καὶ μαλακὸς καὶ περίφοβος, μὴ διʼ ἄλλο τι πάθος ἀλλὰ διʼ αὐτὴν τὴν φθοράν, ἄλλος δὲ πρὸς μὲν ἐκείνας μαλακός, πρὸς δὲ τὸν θάνατον ἀπαθής· ἐκεῖνος μὲν ἂν εἶναι δόξειε δειλός, οὗτος δʼ ἀνδρεῖος. καὶ γὰρ κίνδυνος ἐπὶ τοῖς τοιούτοις λέγεται μόνοις τῶν φοβερῶν, ὅταν πλησίον ᾖ τὸ τῆς τοιαύτης φθορᾶς ποιητικόν. φαίνεται δὲ κίνδυνος, ὅταν πλησίον φαίνηται. τὰ μὲν οὖν φοβερά, περὶ ὅσα φαμὲν εἶναι τὸν ἀνδρεῖον, εἴρηται δὴ ὅτι τὰ φαινόμενα ποιητικὰ λύπης τῆς φθαρτικῆς· ταῦτα μέντοι πλησίον τε φαινόμενα καὶ μὴ πόρρω, καὶ τοσαῦτα τῷ μεγέθει ὄντα ἢ φαινόμενα ὥστʼ εἶναι σύμμετρα πρὸς ἄνθρωπον. ἔνια γὰρ ἀνάγκη παντὶ φαίνεσθαι ἀνθρώπῳ φοβερὰ καὶ διαταράττειν. οὐθὲν γὰρ κωλύει, ὥσπερ θερμὰ καὶ ψυχρά, καὶ τῶν ἄλλων δυνάμεων ἐνίας ὑπὲρ ἡμᾶς εἶναι καὶ τὰς τοῦ ἀνθρωπίνου σώματος ἕξεις· οὕτω καὶ τῶν περὶ τὴν ψυχὴν παθημάτων. οἱ μὲν ⟨οὖν⟩ δειλοὶ καὶ θρασεῖς ἐπιψεύδονται διὰ τὰς ἕξεις· τῷ μὲν γὰρ δειλῷ τά τε μὴ φοβερὰ δοκεῖ φοβερὰ εἶναι καὶ τὰ ἠρέμα σφόδρα, τῷ δὲ θρασεῖ τὸ ἐναντίον τά τε φοβερὰ θαρραλέα καὶ τὰ σφόδρα ἠρέμα, τῷ δʼ ἀνδρείῳ τἀληθῆ μάλιστα. διόπερ οὔτʼ εἴ τις ὑπομένοι τὰ φοβερὰ διʼ ἄγνοιαν, ἀνδρεῖος, οἷον εἴ τις τοὺς κεραυνοὺς ὑπομένοι φερομένους διὰ μανίαν, οὔτʼ εἰ γιγνώσκων ὅσος ὁ κίνδυνος, διὰ θυμόν, οἷον οἱ Κελτοὶ πρὸς τὰ κύματα ὅπλα ἀπαντῶσι λαβόντες, καὶ ὅλως ἡ βαρβαρικὴ ἀνδρεία μετὰ θυμοῦ ἐστίν. ἔνιοι δὲ καὶ διʼ ἄλλας ἡδονὰς ὑπομένουσιν. καὶ γὰρ ὁ θυμὸς ἡδονὴν ἔχει τινά· μετʼ ἐλπίδος γάρ ἐστι τιμωρίας. ἀλλʼ ὅμως οὔτʼ εἰ διὰ ταύτην οὔτʼ εἰ διʼ ἄλλην ἡδονὴν ὑπομένει τις τὸν θάνατον ἢ φυγὴν μειζόνων λυπῶν, οὐδεὶς δικαίως ⟨ἂν⟩ ἀνδρεῖος λέγοιτο τούτων. εἰ γὰρ ἦν ἡδὺ τὸ ἀποθνήσκειν, πολλάκις ἂν διʼ ἀκρασίαν ἀπέθνησκον οἱ ἀκόλαστοι, ὥσπερ καὶ νῦν αὐτοῦ μὲν τοῦ ἀποθνήσκειν οὐκ ὄντος ἡδέος, τῶν ποιητικῶν δʼ αὐτοῦ, πολλοὶ διʼ ἀκρασίαν περιπίπτουσιν εἰδότες, ὧν οὐθεὶς ⟨ἂν⟩ ἀνδρεῖος εἶναι δόξειεν, εἰ καὶ πάνυ ἑτοίμως ἀποθνήσκειν. οὔτʼ εἰ φεύγοντες τὸ πονεῖν, ὅπερ πολλοὶ ποιοῦσιν, οὐδὲ τῶν τοιούτων οὐδεὶς ἀνδρεῖος, καθάπερ καὶ Ἀγάθων φησὶ

1230aÖlümlülerin kötüleri, zahmete yenik düşünce, ölmeyi arzular.

Şairlerin anlattığına göre Kheiron da ölümsüz olduğu hâlde yarasının sızısı yüzünden ölmek için dua etmiştir. Tecrübe sayesinde tehlikelere dayananlar da bunlara benzer; askerlerin çoğu hemen hemen bu şekilde dayanır. Durum, cesareti epistēmē sanan Sokrates'in düşündüğünün tam tersidir. Direğe tırmanmayı bilenler, korkunç şeyleri bildikleri için değil, korkunç şeylere karşı çareleri bildikleri için cüret ederler; insanın daha cüretle mücadele etmesini sağlayan her şey de cesaret değildir. Öyle olsaydı Theognis'e göre güç ve zenginlik de cesaret olurdu:

Çünkü yoksulluğun boyunduruğuna girmiş her adam…

Açıkça görülür ki bazıları korkak oldukları hâlde tecrübe sayesinde dayanır; bunun sebebi, çareleri bildikleri için tehlike olduğunu düşünmemeleridir. Bunun işareti şudur: çare bulamayacaklarını düşündükleri ve korkunç şey artık yakına geldiği zaman dayanamazlar. Ama bu türden bütün cesurlar arasında en çok utanma duygusuyla dayananlar cesur görünür. Homeros, Hektor'un Akhilleus karşısındaki tehlikeye dayandığını anlatırken bunu söyler:

Hektor'u utanç sardı.

ve

İlk Pulydamas yükleyecek bana kınamayı.

Vatandaşa yaraşan cesaret budur. Gerçek cesaret ise ne budur ne de ötekilerden biridir; bunlar ona yalnızca benzer, tıpkı thymos yüzünden darbenin üstüne atılan hayvanların cesaretinin benzemesi gibi. Çünkü insan, korkarken itibarını yitirmemek için yerinde durmamalıdır; öfke yüzünden de, ölmeyeceğini sandığı için ya da kendisini koruyacak güçlere sahip olduğu için de değil; çünkü o zaman hiçbir şeyi korkunç saymayacaktır. Her aretē prohairesis'e dayandığına göre (bunu hangi anlamda söylediğimizi daha önce belirttik: aretē her şeyi bir şey uğruna seçtirir, bu "uğruna" olan da güzel olandır), cesaret de bir aretē olduğu için insanı korkunç şeylere bir şey uğruna dayandıracaktır. Demek ki bilgisizlik yüzünden değil (çünkü cesaret daha çok doğru yargılamayı sağlar), haz yüzünden de değil, güzel olduğu için dayandırır. Nitekim dayanmak güzel değil de delice ise cesur dayanmaz; çünkü o zaman çirkin olur.

1230a

φαῦλοι βροτῶν γὰρ τοῦ πονεῖν ἡσσώμενοι, θανεῖν ἐρῶσιν. ὥσπερ καὶ τὸν Χείρωνα μυθολογοῦσιν οἱ ποιηταὶ διὰ τὴν ἀπὸ τοῦ ἕλκους ὀδύνην εὔξασθαι ἀποθανεῖν ἀθάνατον ὄντα. παραπλησίως δὲ τούτοις καὶ ὅσοι διʼ ἐμπειρίαν ὑπομένουσι τοὺς κινδύνους, ὅνπερ τρόπον σχεδὸν οἱ πλεῖστοι τῶν στρατιωτικῶν ἀνθρώπων ὑπομένουσιν. αὐτὸ γὰρ τοὐναντίον ἔχει ἢ ὡς ᾤετο Σωκράτης, ἐπιστήμην οἰόμενος εἶναι τὴν ἀνδρείαν. οὔτε γὰρ διὰ τὸ εἰδέναι τὰ φοβερὰ θαρροῦσιν οἱ ἐπὶ τοὺς ἱστοὺς ἀναβαίνειν ἐπιστάμενοι, ἀλλʼ ὅτι ἴσασι τὰς βοηθείας τῶν δεινῶν· οὔτε διʼ ὃ θαρραλεώτερον ἀγωνίζονται, τοῦτο ἀνδρεία. καὶ γὰρ ἂν ἡ ἰσχὺς καὶ ὁ πλοῦτος κατὰ Θέογνιν ἀνδρεία εἶεν· πᾶς γὰρ ἀνὴρ πενίῃ δεδμημένος. φανερῶς ⟨δʼ⟩ ἔνιοι δειλοὶ ὄντες ὅμως ὑπομένουσι διʼ ἐμπειρίαν· τοῦτο δέ, ὅτι οὐκ οἴονται κίνδυνον εἶναι· ἴσασι γὰρ τὰς βοηθείας. σημεῖον δέ· ὅταν γὰρ μὴ ἔχειν οἴωνται βοήθειαν, ἀλλʼ ἤδη πλησίον ᾖ τὸ δεινόν, οὐχ ὑπομένουσιν. ἀλλὰ πάντων τῶν τοιούτων ἀνδρείων οἱ διὰ τὴν αἰδῶ ὑπομένοντες μάλιστα φανεῖεν ⟨ἂν⟩ ἀνδρεῖοι, καθάπερ καὶ Ὅμηρος τὸν Ἕκτορά φησιν ὑπομεῖναι τὸν κίνδυνον τὸν πρὸς τὸν Ἀχιλλέα· Ἕκτορα δʼ αἰδὼς εἷλε· ⟨καὶ⟩ Πουλυδάμας μοι πρῶτος ἐλεγχείην ἀναθήσει. καὶ ἐστὶν ἡ πολιτικὴ ἀνδρεία αὕτη. ἡ δʼ ἀληθὴς οὔτε αὕτη οὔτʼ ἐκείνων οὐδεμία, ἀλλὰ ὁμοία μέν, ὥσπερ καὶ ἡ τῶν θηρίων, ἃ διὰ τὸν θυμὸν ὁμόσε τῇ πληγῇ φέρεται. οὔτε γὰρ ὅτι ἀδοξήσει, δεῖ μένειν φοβουμένους, οὔτε διʼ ὀργήν, οὔτε διὰ τὸ μὴ νομίζειν ἀποθανεῖσθαι, ἢ διὰ τὸ δυνάμεις ἔχειν φυλακτικάς· οὐδὲ γὰρ οἰήσεται οὕτω γε φοβερὸν εἶναι οὐθέν. ἀλλʼ ἐπειδὴ πᾶσα ἀρετὴ προαιρετική (τοῦτο δὲ πῶς λέγομεν, εἴρηται πρότερον, ὅτι ἕνεκά τινος πάντα αἱρεῖσθαι ποιεῖ, καὶ τοῦτό ἐστι τὸ οὗ ἕνεκα, τὸ καλόν), δῆλον ὅτι καὶ ἡ ἀνδρεία ἀρετή τις οὖσα ἕνεκά τινος ποιήσει τὰ φοβερὰ ὑπομένειν, ὥστʼ οὔτε διʼ ἄγνοιαν (ὀρθῶς γὰρ μᾶλλον ποιεῖ κρίνειν) οὔτε διʼ ἡδονήν, ἀλλʼ ὅτι καλόν, ἐπεί, ἄν γε μὴ καλὸν ᾖ ἀλλὰ μανικόν, οὐχ ὑπομένει· αἰσχρὸν γάρ.

1230a302. Bölüm

Cesaretin neyle ilgili, hangi şeyler arasında ve neden bir orta olduğu, korkunç şeylerin nasıl bir gücü olduğu, şimdiki inceleme için aşağı yukarı yeterince söylendi. Bundan sonra itidal ve ölçüsüzlük üzerine ayrım yapmaya çalışmalıyız. Ölçüsüz birçok anlamda söylenir. Ölçüsüz karşılığı olan akolastos kelimesi, bir anlamda "yola getirilmemiş", tedavi edilmemiş kişiyi anlatır; tıpkı atmētos kelimesinin "kesilmemiş" olanı anlatması gibi. Bunlardan biri yola getirilebilir, öbürü getirilemez:

1230a30

περὶ ποῖα μὲν οὖν ἐστιν ἡ ἀνδρεία μεσότης καὶ τίνων καὶ διὰ τί, καὶ τὰ φοβερὰ τίνα δύναμιν ἔχει, σχεδὸν εἴρηται κατὰ τὴν παροῦσαν ἔφοδον ἱκανῶς· περὶ δὲ σωφροσύνης καὶ ἀκολασίας μετὰ ταῦτα διελέσθαι πειρατέον. λέγεται δʼ ὁ ἀκόλαστος πολλαχῶς. ὅ τε γὰρ μὴ κεκολασμένος πως μηδʼ ἰατρευμένος, ὥσπερ ἄτμητος ὁ μὴ τετμημένος, καὶ τούτων ὃ μὲν δυνατός, ὃ δʼ ἀδύνατος·

1230b çünkü atmētos hem kesilemeyen şeye hem de kesilebildiği hâlde kesilmemiş olana denir. Akolastos da aynı şekildedir: hem tabiatı gereği yola getirilmeyi kabul etmeyene, hem de tabiatı gereği kabul ettiği hâlde, ölçülü kişinin doğru davrandığı yanlışlar konusunda yola getirilmemiş olana denir; çocuklar böyledir ve onlara bu anlamda ölçüsüz denir. Bir başka anlamda da yola getirilmesi güç olanlara ya da ceza yoluyla hiç düzeltilemeyenlere denir.

Ölçüsüzlük birçok anlamda söylense de bunların bazı hazlar ve acılarla ilgili olduğu açıktır; ölçüsüzler hem birbirlerinden hem de ötekilerden, bunlar karşısında belli bir durumda bulunmalarıyla ayrılırlar. Ölçüsüzlük adını mecazen nasıl kullandığımızı daha önce anlatmıştık. Duyarsızlık yüzünden aynı hazlar karşısında kıpırdamayanlara kimisi "duyarsız" der, kimisi onları başka adlarla anar. Bu hâl pek bilinen, yaygın bir şey değildir; çünkü herkes daha çok öbür yönde yanılır, bu tür hoş şeylere yenik düşmek ve onları hissetmek de herkesin tabiatında vardır. Böyle olanlar en çok komedi yazarlarının sahneye çıkardığı kaba köylülere benzer; bunlar makul ve zorunlu olan ölçüde bile hoş şeylere yaklaşmazlar.

Ölçülü kişi hazlarla ilgili olduğuna göre, bazı arzularla da ilgili olması zorunludur. Hangileriyle ilgili olduğunu kavramalıyız. Ölçülü kişi bütün arzular ve bütün hoş şeyler konusunda ölçülü değildir; yaygın kanaate göre iki duyulur şeyle, tadılanla ve dokunulanla, gerçekte ise yalnız dokunulanla ilgilidir. Çünkü aşk arzusu taşımadan güzel şeyleri görmekten duyulan hazla ya da çirkin şeyleri görmenin verdiği acıyla, uyumlu ve uyumsuz sesleri işitmekle, ayrıca güzel ve kötü kokulardan alınan koku hazlarıyla ölçülü kişinin ilgisi yoktur. Nitekim bunlardan etkilendiği ya da etkilenmediği için kimseye ölçüsüz denmez. Biri güzel bir heykeli, bir atı ya da bir insanı seyrederken, ya da şarkı söyleyen birini dinlerken, ne yemek ne içmek ne de sevişmek istese, yalnızca güzel şeyleri seyretmek ve şarkı söyleyenleri dinlemek istese, ölçüsüz sayılmaz; tıpkı Sirenlerin yanında büyülenenlerin sayılmayacağı gibi. Ölçülülük ve ölçüsüzlük, öteki hayvanların da yalnız onlara karşı duyarlı olduğu, onlardan haz ve acı duyduğu bu iki duyulur şeyle, tadılanlarla ve dokunulanlarla ilgilidir. Öteki duyulurların hoş şeyleri karşısında ise hayvanların hemen hepsi aynı şekilde duyarsız görünür,

1230b

ἄτμητον γὰρ τό τε μὴ δυνάμενον τμηθῆναι καὶ τὸ δυνατὸν μὲν μὴ τετμημένον δέ. τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ τὸ ἀκόλαστον. καὶ γὰρ τὸ μὴ πεφυκὸς δέχεσθαι κόλασιν, καὶ τὸ πεφυκὸς μὲν μὴ κεκολασμένον δὲ περὶ ἁμαρτίας, περὶ ἃς ὀρθοπραγεῖ ὁ σώφρων, ὥσπερ οἱ παῖδες· κατὰ ταύτην γὰρ ἀκόλαστοι λέγονται τὴν ἀκολασίαν. ἔτι δʼ ἄλλον τρόπον οἱ δυσίατοι καὶ οἱ ἀνίατοι πάμπαν διὰ κολάσεως. πλεοναχῶς δὲ λεγομένης τῆς ἀκολασίας, ὅτι μὲν περὶ ἡδονάς τινας καὶ λύπας εἰσί, φανερόν, καὶ ὅτι ἐν τῷ περὶ ταύτας διακεῖσθαί πως καὶ ἀλλήλων διαφέρουσι καὶ τῶν ἄλλων· διεγράψαμεν δὲ πρότερον πῶς τὴν ἀκολασίαν ὀνομάζοντες μεταφέρομεν. τοὺς δὲ ἀκινήτως ἔχοντας διʼ ἀναισθησίαν πρὸς τὰς αὐτὰς ἡδονὰς οἳ μὲν καλοῦσιν ἀναισθήτους, οἳ δὲ ἄλλοις ὀνόμασι τοιούτους προσαγορεύουσιν. ἔστι δʼ οὐ πάνυ γνώριμον τὸ πάθος οὐδʼ ἐπιπόλαιον διὰ τὸ πάντας ἐπὶ θάτερον ἁμαρτάνειν μᾶλλον καὶ πᾶσιν εἶναι σύμφυτον τὴν τῶν τοιούτων ἡδέων ἧτταν καὶ αἴσθησιν. μάλιστα δʼ εἰσὶ τοιοῦτοι, οἵους οἱ κωμῳδοδιδάσκαλοι παράγουσιν ἀγροίκους, οἳ οὐδὲ τὰ μέτρια καὶ τὰ ἀναγκαῖα πλησιάζουσι τοῖς ἡδέσιν. ἐπεὶ δʼ ὁ σώφρων ἐστὶ περὶ ἡδονάς, ἀνάγκη καὶ περὶ ἐπιθυμίας τινὰς αὐτὸν εἶναι. δεῖ δὴ λαβεῖν περὶ τίνας. οὐ γὰρ περὶ πάσας οὐδὲ περὶ ἅπαντα τὰ ἡδέα ὁ σώφρων σώφρων ἐστίν, ἀλλὰ τῇ μὲν δόξῃ περὶ δύο τῶν αἰσθητῶν, περί τε τὸ γευστὸν καὶ τὸ ἁπτόν, τῇ δʼ ἀληθείᾳ περὶ τὸ ἁπτόν· περὶ γὰρ τὴν διὰ τῆς ὄψεως ἡδονὴν τῶν καλῶν ἄνευ ἐπιθυμίας ἀφροδισίων, ἢ λύπην τῶν αἰσχρῶν, καὶ περὶ τὴν διὰ τῆς ἀκοῆς τῶν εὐαρμόστων ἢ ἀναρμόστων, ἔτι δὲ πρὸς τὰς διʼ ὀσφρήσεως, τάς τε ἀπὸ εὐωδίας καὶ τὰς ἀπὸ δυσωδίας, οὐκ ἔστιν ὁ σώφρων. οὐδὲ γὰρ ἀκόλαστος οὐδεὶς λέγεται τῷ πάσχειν ἢ μὴ πάσχειν. εἰ γοῦν τις ἢ καλὸν ἀνδριάντα θεώμενος ἢ ἵππον ἢ ἄνθρωπον, ἢ ἀκροώμενος ᾄδοντος, μὴ βούλοιτο μήτε ἐσθίειν μήτε πίνειν μήτε ἀφροδισιάζειν, ἀλλὰ τὰ μὲν καλὰ θεωρεῖν τῶν δʼ ᾀδόντων ἀκούειν, οὐκ ἂν δόξειεν ἀκόλαστος εἶναι, ὥσπερ οὐδʼ οἱ κηλούμενοι παρὰ ταῖς Σειρῆσιν. ἀλλὰ περὶ τὰ δύο τῶν αἰσθητῶν ταῦτα, περὶ ἅπερ καὶ τἆλλα θηρία μόνον τυγχάνει αἰσθητικῶς ἔχοντα, καὶ χαίροντα καὶ λυπούμενα, περὶ τὰ γευστὰ καὶ ἁπτά. περὶ δὲ τὰ τῶν ἄλλων αἰσθητῶν ἡδέα σχεδὸν ὁμοίως ἅπαντα φαίνεται ἀναισθήτως διακείμενα,

1231a sözgelimi uyum ya da güzellik karşısında. Çünkü güzel şeyleri seyretmekten ya da uyumlu sesleri dinlemekten, sözü edilmeye değer hiçbir şekilde etkilenmezler; meğer ki olağanüstü bir durum söz konusu olsun. Güzel ya da kötü kokular karşısında da etkilenmezler; oysa hislerinin hepsi daha keskindir. Kokular arasında da yalnız araz olarak hoşlarına gidenlerden zevk alırlar, kendiliklerinden hoş olanlardan değil. Kendiliğinden hoş olmayan kokular derken, umutla ya da hatırlayarak zevk aldığımız kokuları kastediyorum, sözgelimi yemeklerin ve içeceklerin kokularını; bunlardan başka bir haz yüzünden, yemenin ya da içmenin hazzı yüzünden zevk alırız. Kendiliğinden hoş olanlar ise sözgelimi çiçeklerin kokularıdır. Stratonikos'un, kimi şeylerin güzel, kimilerinin hoş koktuğunu söylemesi bu yüzden yerindedir. Hayvanlar tadılan şeylerde de her hazza düşkün değildir: dilin ucuyla duyulanlara değil, gırtlakla duyulanlara düşkündürler; bu hâl de tatmaktan çok dokunmaya benzer. Boğazına düşkün olanların, Eryksis oğlu Philoksenos gibi, dillerinin uzun olmasını değil de gırtlaklarının turna gırtlağı gibi olmasını dilemeleri bundandır. Dolayısıyla, kabaca söylemek gerekirse, ölçüsüzlüğü dokunulan şeylerle ilgili saymalıyız. Ölçüsüz de aynı şekilde bu türden hazlarla ilgilidir. Ayyaşlık, oburluk, şehvet düşkünlüğü, boğaz düşkünlüğü ve bunun gibi her şey sözü edilen hislerle ilgilidir; ölçüsüzlüğün ayrıldığı kısımlar da bunlardır. Görme, işitme ya da koklama hazlarında aşırıya giden kimseye ise ölçüsüz denmez; bu kusurları kınarız ama ayıplamayız. Genel olarak, insanlara kendine hâkim denmeyen bütün konularda da böyledir: bu konularda nefsine hâkim olamayanlar ne ölçüsüzdür ne de ölçülü.

Duyarsız, ya da ona hangi ad verilmesi gerekiyorsa, hemen herkesin paylaşması ve zevk alması zorunlu olan şeylerde bile eksik kalacak durumda olandır; aşırıya giden ise ölçüsüzdür. Çünkü herkes bunlardan tabiatça zevk alır ve bunlara arzu duyar; yine de ölçüsüz değildir, öyle de anılmaz (çünkü elde ettiğinde gerekenden çok sevinmekte, elde edemediğinde gerekenden çok üzülmekte aşırıya gitmez), hissiz de değildir (çünkü sevinmekte ya da üzülmekte eksik kalmaz, daha çok aşırıya gider).

Bu konularda aşırılık ve eksiklik olduğuna göre, bir orta da olduğu açıktır; en iyi meleke de budur ve ikisine de zıttır. Öyleyse itidal, ölçüsüzün ilgili olduğu şeylerdeki en iyi meleke olduğuna göre, sözü edilen duyulurların hoş şeyleriyle ilgili orta itidal olacaktır; bu da ölçüsüzlükle duyarsızlık arasındaki ortadır. Aşırılık ölçüsüzlüktür,

1231a

οἷον περὶ εὐαρμοστίαν ἢ κάλλος. οὐθὲν γάρ, ὅ τι καὶ ἄξιον λόγου, φαίνεται πάσχοντα αὐτῇ τῇ θεωρίᾳ τῶν καλῶν ἢ τῇ ἀκροάσει τῶν εὐαρμόστων, εἰ μή τί που συμβέβηκε τερατῶδες· ἀλλʼ οὐδὲ πρὸς τὰ εὐώδη ἢ δυσώδη· καίτοι τάς γε αἰσθήσεις ὀξυτέρας ἔχουσι πάσας. ἀλλὰ καὶ τῶν ὀσμῶν ταύταις χαίρουσιν ὅσαι κατὰ συμβεβηκὸς εὐφραίνουσιν, ἀλλὰ μὴ καθʼ αὑτάς. λέγω δὲ ⟨μὴ⟩ καθʼ αὑτάς, αἷς ἢ ἐλπίζοντες χαίρομεν ἢ μεμνημένοι, οἷον ὄψων καὶ ποτῶν (διʼ ἑτέραν γὰρ ἡδονὴν ταύταις χαίρομεν, τὴν τοῦ φαγεῖν ἢ πιεῖν), καθʼ αὑτὰς δὲ οἷον αἱ τῶν ἀνθῶν εἰσίν. διὸ ἐμμελῶς ἔφη Στρατόνικος τὰς μὲν καλὸν ὄζειν τὰς δὲ ἡδύ. ἐπεὶ καὶ τῶν περὶ τὸ γευστὸν οὐ περὶ πᾶσαν ἡδονὴν ἐπτόηται τὰ θηρία, οὐδʼ ὅσων τῷ ἄκρῳ τῆς γλώττης ἡ αἴσθησις, ἀλλʼ ὅσων τῷ φάρυγγι, καὶ ἔοικεν ἁφῇ μᾶλλον ἢ γεύσει τὸ πάθος. διὸ οἱ ὀψοφάγοι οὐκ εὔχονται τὴν γλῶτταν ἔχειν μακρὰν ἀλλὰ τὸν φάρυγγα γεράνου, ὥσπερ Φιλόξενος ὁ Ἐρύξιδος. ὥστε περὶ τὰ ἁπτόμενα, ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν, θετέον τὴν ἀκολασίαν. ὁμοίως δὲ καὶ ὁ ἀκόλαστος περὶ τὰς τοιαύτας ἐστίν. οἰνοφλυγία γὰρ καὶ γαστριμαργία καὶ λαγνεία καὶ ὀψοφαγία καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα περὶ τὰς εἰρημένας ἐστὶν αἰσθήσεις, εἰς ἅπερ μόρια ἡ ἀκολασία διαιρεῖται. περὶ δὲ τὰς διʼ ὄψεως ἢ ἀκοῆς ἢ ὀσφρήσεως ἡδονὰς οὐθεὶς λέγεται ἀκόλαστος, ἐὰν ὑπερβάλλῃ, ἀλλʼ ἄνευ ὀνείδους τὰς ἁμαρτίας ψέγομεν ταύτας, καὶ ὅλως περὶ ὅσα μὴ λέγονται ἐγκρατεῖς· οἱ δʼ ἀκρατεῖς οὐκ εἰσὶν ἀκόλαστοι οὐδὲ σώφρονες. ἀναίσθητος μὲν οὖν, ἢ ὅπως δεῖ ὀνομάζειν, ὁ οὕτως ἔχων ὥστε καὶ ἐλλείπειν ὅσων ἀνάγκη κοινωνεῖν ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ πάντας καὶ χαίρειν· ὁ δʼ ὑπερβάλλων ἀκόλαστος. πάντες γὰρ τούτοις φύσει τε χαίρουσι, καὶ ἐπιθυμίας λαμβάνουσι, καὶ οὐκ εἰσὶν οὐδὲ λέγονται ἀκόλαστοι (οὐ γὰρ ὑπερβάλλουσι τῷ χαίρειν μᾶλλον ἢ δεῖ τυγχάνοντες καὶ λυπεῖσθαι μᾶλλον ἢ δεῖ μὴ τυγχάνοντες), οὐδʼ ἀνάλγητοι (οὐ γὰρ ἐλλείπουσι τῷ χαίρειν ἢ λυπεῖσθαι, ἀλλὰ μᾶλλον ὑπερβάλλουσιν). ἐπεὶ δʼ ἔστιν ὑπερβολὴ καὶ ἔλλειψις περὶ αὐτά, δῆλον ὅτι καὶ μεσότης, καὶ βελτίστη αὕτη ἡ ἕξις, καὶ ἀμφοῖν ἐναντία. ὥστʼ εἰ σωφροσύνη ἡ βελτίστη ἕξις, περὶ ἃ ὁ ἀκόλαστος, ἡ περὶ τὰ ἡδέα τὰ εἰρημένα τῶν αἰσθητῶν μεσότης σωφροσύνη ἂν εἴη, μεσότης οὖσα ἀκολασίας καὶ ἀναισθησίας· ἡ δʼ ὑπερβολὴ ἀκολασία·

1231b eksiklik ise ya adsızdır ya da sözü edilen adlarla anılır. Hazların cinsini, ileride kendine hâkim olma ve nefsine hâkim olamama hakkında konuşurken daha kesin olarak ayıracağız.

1231b

ἡ δʼ ἔλλειψις ἤτοι ἀνώνυμος ἢ τοῖς εἰρημένοις ὀνόμασι προσαγορευομένη. ἀκριβέστερον δὲ περὶ τοῦ γένους τῶν ἡδονῶν ἔσται διαιρετέον ἐν τοῖς λεγομένοις ὕστερον περὶ ἐγκρατείας καὶ ἀκρασίας.

1231b13. Bölüm

Yumuşak huyluluk ve sertlik hakkında da aynı yolla düşünmeliyiz. Yumuşak huylu kişinin de thymos'tan doğan acıyla, ona karşı belli bir tavır takınması bakımından ilgili olduğunu görüyoruz. Tabloda öfkeli, sert ve vahşi olanın (bunların hepsi aynı yapıya aittir) karşısına kölece ruhlu ve akılsız olanı koymuştuk. İnsanlar bu adları en çok, thymos'ları gereken şeylerde bile kabarmayan, kolayca hakarete katlanan ve küçümsenmeye boyun eğenlere verir. Çünkü thymos dediğimiz bu acıyı çabuk duymanın karşıtı güç duymak, şiddetle duymanın karşıtı hafifçe duymak, uzun süre duymanın karşıtı kısa süre duymaktır. Öteki konularda söylediğimiz gibi burada da aşırılık ve eksiklik vardır: sert kişi bu hâli daha çabuk, daha şiddetle ve daha uzun süre yaşayan, gerekmediği zaman, gerekmediği kişilere ve pek çok şeye öfkelenendir; kölece ruhlu ise bunun tersidir. Öyleyse bu dengesizliğin bir ortası da olduğu açıktır. O iki meleke de yanlış olduğuna göre, aralarındaki orta melekenin makbul olduğu ortadadır: bu melekeye sahip olan ne erken davranır ne geç kalır, ne öfkelenmemesi gerekenlere öfkelenir ne de öfkelenmesi gerekenlere öfkelenmeden durur. Böylece yumuşak huyluluk bu hâllerle ilgili en iyi meleke olduğuna göre, o da bir orta olacaktır; yumuşak huylu kişi de sert ile kölece ruhlunun ortasındadır.

1231b1

τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον ληπτέον καὶ περὶ πραότητος καὶ χαλεπότητος· καὶ γὰρ τὸν πρᾶον περὶ λύπην τὴν ἀπὸ θυμοῦ γιγνομένην ὁρῶμεν ὄντα, τῷ πρὸς ταύτην ἔχειν πώς. διεγράψαμεν δὲ καὶ ἀντεθήκαμεν τῷ ὀργίλῳ καὶ χαλεπῷ καὶ ἀγρίῳ (πάντα γὰρ τὰ τοιαῦτα τῆς αὐτῆς ἐστι διαθέσεως) τὸν ἀνδραποδώδη καὶ τὸν ἀνόητον. σχεδὸν γὰρ ταῦτα μάλιστα καλοῦσι τοὺς μηδʼ ἐφʼ ὅσοις δεῖ κινουμένους τὸν θυμόν, ἀλλὰ προπηλακιζομένους εὐχερῶς καὶ ταπεινοὺς πρὸς τὰς ὀλιγωρίας. ἔστι γὰρ ἀντικείμενον τῷ μὲν ταχὺ τὸ μόλις, τῷ δʼ ἠρέμα τὸ σφόδρα, τῷ δὲ πολὺν χρόνον τὸ ὀλίγον λυπεῖσθαι ταύτην τὴν λύπην ἣν καλοῦμεν θυμόν. ἐπεὶ δʼ ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων εἴπομεν, καὶ ἐνταῦθʼ ἐστὶν ὑπερβολὴ καὶ ἔλλειψις (ὁ μὲν γὰρ χαλεπὸς τοιοῦτος ἐστίν, ὁ καὶ θᾶττον καὶ μᾶλλον πάσχων καὶ πλείω χρόνον καὶ ὅτʼ οὐ δεῖ καὶ ὁποίοις οὐ δεῖ καὶ ἐπὶ πολλοῖς, ὁ δʼ ἀνδραποδώδης τοὐναντίον), δῆλον ὅτι ἔστι τις καὶ ὁ μέσος τῆς ἀνισότητος. ἐπεὶ οὖν ἡμαρτημέναι ἀμφότεραι αἱ ἕξεις ἐκεῖναι, φανερὸν ὅτι ἐπιεικὴς ἡ μέση τούτων ἕξις· οὔτε γὰρ προτερεῖ οὔθʼ ὑστερίζει οὔτε οἷς οὐ δεῖ ὀργίζεται οὔτε οἷς δεῖ οὐκ ὀργίζεται. ὥστʼ ἐπεὶ καὶ πραότης ἡ βελτίστη ἕξις περὶ ταῦτα τὰ πάθη ἐστίν, εἴη καὶ ἡ πραότης μεσότης τις, καὶ ὁ πρᾶος μέσος τοῦ χαλεποῦ καὶ τοῦ ἀνδραποδώδους.

1231b254. Bölüm

Gönül büyüklüğü, ihtişam ve cömertlik de birer ortadır. Cömertlik, mal edinme ve elden çıkarmayla ilgilidir. Her edinmeden gerekenden çok sevinen, her elden çıkarmadan gerekenden çok üzülen cimridir; ikisini de gerekenden az yaşayan savurgandır; ikisini de gerektiği gibi yaşayan cömerttir. "Gerektiği gibi" derken, burada da başka yerlerde de, "doğru logos'un gösterdiği gibi" demek istiyorum. Bu ikisi aşırılık ve eksiklikte olduğuna göre, uçların bulunduğu yerde bir orta da bulunduğuna, bu orta en iyisi olduğuna, en iyi olan da her şeyde eidos bakımından tek olduğuna göre, cömertliğin de mal edinme ve elden çıkarma konusunda savurganlıkla cimrilik arasında bir orta olması zorunludur. Malı da, mal kazanma sanatını da iki anlamda söyleriz. Biri bir mülkün kendi başına kullanımıdır,

1231b25

ἔστι δὲ καὶ ἡ μεγαλοψυχία καὶ ἡ μεγαλοπρέπεια καὶ ἡ ἐλευθεριότης μεσότητες. ἡ μὲν ἐλευθεριότης περὶ χρημάτων κτῆσιν καὶ ἀποβολήν. ὁ μὲν γὰρ κτήσει μὲν πάσῃ μᾶλλον χαίρων ἢ δεῖ, ἀποβολῇ δὲ πάσῃ λυπούμενος μᾶλλον ἢ δεῖ ἀνελεύθερος, ὁ δʼ ἀμφότερα ἧττον ἢ δεῖ ἄσωτος, ὁ δʼ ἄμφω ὡς δεῖ ἐλευθέριος. τοῦτο δὲ λέγω τὸ ὡς δεῖ, καὶ ἐπὶ τούτων καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων, τὸ ὡς ὁ λόγος ὁ ὀρθός. ἐπεὶ δʼ ἐκεῖνοι μέν εἰσιν ἐν ὑπερβολῇ καὶ ἐλλείψει, ὅπου δὲ ἔσχατα εἰσί, καὶ μέσον, καὶ τοῦτο βέλτιστον, ἓν δὲ περὶ ἕκαστον τῷ εἴδει τὸ βέλτιστον· ἀνάγκη καὶ τὴν ἐλευθεριότητα μεσότητα εἶναι ἀσωτίας καὶ ἀνελευθερίας περὶ χρημάτων κτῆσιν καὶ ἀποβολήν. διχῶς δὲ τὰ χρήματα λέγομεν καὶ τὴν χρηματιστικήν. ἣ μὲν γὰρ καθʼ αὑτὸ χρῆσις τοῦ κτήματος ἐστίν,

1232a sözgelimi bir ayakkabının ya da bir giysinin; öbürü ise araz olarak kullanımıdır, ama ayakkabıyı tartı ağırlığı yerine kullanmak gibi değil, satmak ya da kiraya vermek gibi: bu durumda da ayakkabı kullanılmış olur. Para düşkünü, sikkeye düşkün olan kişidir; sikke ise araz olarak kullanma yerine geçen bir edinme aracıdır. Cimri ile savurgan, mal kazanmanın bu araz olan yoluyla ilgili olabilir; çünkü cimri tabiata uygun kazançta da artışın peşine düşer. Savurgan zorunlu ihtiyaçlarında bile darda kalır; cömert ise artanı verir. Bunların da daha çok ya da daha az olmaya göre, kısımlarda farklılaşan eidos'ları olduğu söylenir. Sözgelimi cimriliğin eidos'ları eli sıkılık, pintilik ve kirli kazanç düşkünlüğüdür: eli sıkı vermemekte, kirli kazanç düşkünü ne olursa olsun almakta, pinti de küçük şeyler için fazlasıyla çekişmekte cimridir; cimrilik yüzünden haksızlık eden ise hilekâr ve dolandırıcıdır. Savurganlığın da aynı şekilde eidos'ları vardır: düzensiz harcayan har vurup harman savurandır, hesap yapmanın verdiği sıkıntıya katlanamayan ise hesapsızdır.

1232a

οἷον ὑποδήματος ἢ ἱματίου, ἣ δὲ κατὰ συμβεβηκὸς μέν, οὐ μέντοι οὕτως ὡς ἂν εἴ τις σταθμῷ χρήσαιτο τῷ ὑποδήματι, ἀλλʼ οἷον ἡ πώλησις καὶ ἡ μίσθωσις· χρῆται γὰρ ὑποδήματι. ὁ δὲ φιλάργυρος ὁ περὶ τὸ νόμισμά ἐστιν ἐσπουδακώς, τὸ δὲ νόμισμα τῆς κτήσεως ἀντὶ τῆς κατὰ συμβεβηκὸς χρήσεως ἐστίν· ὁ δʼ ἀνελεύθερος ἂν εἴη καὶ ἄσωτος περὶ τὸν κατὰ συμβεβηκὸς τρόπον τοῦ χρηματισμοῦ, καὶ γὰρ ἐπὶ τοῦ κατὰ φύσιν χρηματισμοῦ τὴν αὔξησιν διώκει· ὁ δʼ ἄσωτος ἐλλείπει τῶν ἀναγκαίων· ὁ δʼ ἐλευθέριος τὴν περιουσίαν δίδωσιν. αὐτῶν δὲ τούτων εἴδη λέγονται διαφέροντα τῷ μᾶλλον καὶ ἧττον περὶ μόρια, οἷον ἀνελεύθερος φειδωλὸς καὶ κίμβιξ καὶ αἰσχροκερδής, φειδωλὸς μὲν ἐν τῷ μὴ προΐεσθαι, αἰσχροκερδὴς δʼ ἐν τῷ ὁτιοῦν προσίεσθαι, κίμβιξ δὲ ὁ σφόδρα περὶ μικρὰ διατεινόμενος, παραλογιστὴς δὲ καὶ ἀποστερητὴς ὁ ἄδικος κατʼ ἀνελευθερίαν. καὶ τοῦ ἀσώτου ὡσαύτως λαφύκτης μὲν ὁ ἐν τῷ ἀτάκτως ἀναλίσκειν, ἀλόγιστος δὲ ὁ ἐν τῷ μὴ ὑπομένειν τὴν ἀπὸ λογισμοῦ λύπην.

1232a155. Bölüm

Gönül büyüklüğüne gelince, onun kendine has özelliğini büyük gönüllü kişilere atfedilen niteliklerden yola çıkarak belirlemeliyiz. Bazı şeyler birbirine komşu ve benzer oldukları için, aralarındaki mesafe epey açılmış olsa bile farkları bir noktaya kadar gözden kaçar; gönül büyüklüğünde de aynı şey olur. Bu yüzden birbirinin zıddı olan kişiler bazen aynı sıfata hak iddia eder: savurgan cömert, dikbaşlı ağırbaşlı, gözü kara da cesur olduğunu öne sürer. Çünkü bunlar aynı şeylerle ilgilidir ve bir yere kadar komşudurlar; nitekim cesur da gözü kara da tehlikelere göğüs gerer, ama biri bir türlü, öbürü başka türlü. Aradaki fark da işte bu yüzden çok büyüktür. Büyük gönüllü (megalopsykhos) dediğimiz kişiye bu adı, psykhē'sinde ve gücünde bir büyüklük varmış gibi düşünerek veririz. Bu yüzden hem ağırbaşlıya hem de ihtişamlı kişiye benzer görünür; nitekim bütün aretē'lere eşlik ediyor gibidir. Çünkü iyilerin büyüğünü ve küçüğünü doğru ayırt etmek övgüye değer bir şeydir. Büyük sayılan iyiler de, bu tür şeyler konusunda en üstün melekeye sahip olanın peşine düştüğü ve hoş bulduğu şeylerdir. Gönül büyüklüğü ise en üstün melekedir. Her alandaki aretē, o alanda daha büyük olanı ve daha küçük olanı doğru ayırt eder, tam da phronēsis sahibi kişinin ve aretē'nin buyuracağı gibi. Dolayısıyla bütün aretē'ler gönül büyüklüğüne eşlik eder, ya da gönül büyüklüğü bütün aretē'lere.

Küçümseyici olmak da büyük gönüllüye has sayılır. Her aretē, insanı logos'a aykırı olarak büyük görülen şeyleri küçümseyen biri yapar:

1232a15

περὶ δὲ μεγαλοψυχίας ἐκ τῶν τοῖς μεγαλοψύχοις ἀποδιδομένων δεῖ διορίσαι τὸ ἴδιον. ὥσπερ γὰρ καὶ τὰ ἄλλα ⟨ἃ⟩ κατὰ τὴν γειτνίασιν καὶ ὁμοιότητα μέχρι του λανθάνει πόρρω προϊόντα, καὶ περὶ τὴν μεγαλοψυχίαν ταὐτὸ συμβέβηκεν. διὸ ἐνίοτε οἱ ἐναντίοι τοῦ αὐτοῦ ἀντιποιοῦνται, οἷον ὁ ἄσωτος τῷ ἐλευθερίῳ καὶ ὁ αὐθάδης τῷ σεμνῷ καὶ ὁ θρασὺς τῷ ἀνδρείῳ· εἰσὶ γὰρ καὶ περὶ ταὐτὰ καὶ ὅμοροι μέχρι τινός, ὥσπερ ὁ ἀνδρεῖος ὑπομενετικὸς κινδύνων καὶ ὁ θρασύς, ἀλλʼ ὃ μὲν ὧδε ὃ δʼ ὧδε· ταῦτα δὲ διαφέρει πλεῖστον. λέγομεν δὲ τὸν μεγαλόψυχον κατὰ τὴν τοῦ ὀνόματος προσηγορίαν, ὥσπερ ἐν μεγέθει τινὶ ψυχῆς καὶ δυνάμεως. ὥστε καὶ τῷ σεμνῷ καὶ τῷ μεγαλοπρεπεῖ ὅμοιος εἶναι δοκεῖ, ὅτε καὶ πάσαις ταῖς ἀρεταῖς ἀκολουθεῖν φαίνεται. καὶ γὰρ τὸ ὀρθῶς κρῖναι τὰ μεγάλα καὶ μικρὰ τῶν ἀγαθῶν ἐπαινετόν. δοκεῖ δὲ ταῦτʼ εἶναι μεγάλα, ἃ διώκει ὁ τὴν κρατίστην ἔχων ἕξιν περὶ τὰ τοιαῦτʼ εἶναι ἡδέα. ἡ δὲ μεγαλοψυχία κρατίστη· κρίνει δʼ ἡ περὶ ἕκαστον ἀρετὴ τὸ μεῖζον καὶ τὸ ἔλαττον ὀρθῶς, ἅπερ ὁ φρόνιμος ἂν κελεύσειε καὶ ἡ ἀρετή, ὥστε ἕπεσθαι αὐτῇ πάσας τὰς ἀρετάς, ἢ αὐτὴν ἕπεσθαι πάσαις. ἔτι δοκεῖ μεγαλοψύχου εἶναι τὸ καταφρονητικὸν εἶναι. ἑκάστη δʼ ἀρετὴ καταφρονητικοὺς ποιεῖ τῶν παρὰ τὸν λόγον μεγάλων,

1232bsözgelimi cesaret tehlikeleri küçümsetir (çünkü cesur, tehlikeyi büyük bir şey saymayı çirkin bulur; kalabalığın her türlüsü de korkutucu değildir), ölçülü kişi büyük ve çok sayıdaki hazları, cömert de parayı küçümser. Ama bu küçümseme en çok büyük gönüllüye has sayılır, çünkü o az şeyi ciddiye alır, ciddiye aldıkları da büyük şeylerdir; başka biri öyle sandığı için de ciddiye almaz. Büyük gönüllü bir adam, rastgele birçok kişinin ne düşündüğünden çok, tek bir değerli insanın ne düşündüğünü önemser. Antiphon da, mahkûm edildikten sonra savunmasını öven Agathon'a böyle konuşmuştu. Kayıtsızlık da büyük gönüllüye en çok has olan hâl sayılır. Öte yandan insanların ciddiye aldığı şeylerden, yani şeref, hayat ve zenginlikten, şeref dışında hiçbirini umursamadığı sanılır. Şerefi kırıldığında ve lâyık olmayan birinin buyruğu altına girdiğinde üzülür; en çok da şerefe kavuştuğunda sevinir.

Bu bakımdan çelişkili görünebilir: hem şerefle en çok ilgilenmek hem de çoğunluğun kanaatini küçümsemek birbiriyle bağdaşmaz gibidir. Bunu ayrım yaparak açıklamamız gerekir. Şerefin küçüğü ve büyüğü iki bakımdan ayrılır: ya rastgele birçok kişiden ya da sözü edilmeye değer kişilerden gelmesine göre; bir de neye karşılık verildiğine göre. Çünkü şerefi büyük yapan yalnız şeref verenlerin sayısı ya da niteliği değil, şerefin kendisinin de değerli olmasıdır. Gerçekte makamlar ve öteki iyiler de ancak gerçekten büyük oldukları ölçüde değerli ve ciddiye alınmaya lâyıktır; bu yüzden büyüklük olmadan hiçbir aretē olmaz. Dediğimiz gibi, her aretē'nin insanı kendi alanında büyük gönüllü yaptığı da bu yüzden düşünülür. Yine de öteki aretē'lerin yanında ayrı, tek bir gönül büyüklüğü vardır; bu aretē'ye sahip olana da özel anlamda büyük gönüllü dememiz gerekir. İyilerin bir kısmı şeref getiren iyilerdir, bir kısmı ise daha önce ayırdığımız türdendir; şeref getiren iyilerin de bir kısmı gerçekten büyük, bir kısmı küçüktür; insanlardan bazıları da bunlara lâyıktır ve kendini lâyık görür. Büyük gönüllüyü işte bu kişiler arasında aramalıyız. Burada zorunlu olarak dört türlü fark vardır. İnsan büyük şeylere lâyık olup kendini de onlara lâyık görebilir; küçük şeylere, ancak o ölçüdeki şeylere lâyık olup kendini de onlara lâyık görebilir; bir de bu ikisinin her birinin tersi vardır: biri, küçük şeylere lâyıkken kendini şeref getiren büyük iyilere lâyık görecek türden biridir; öbürü ise büyük şeylere lâyıkken kendini küçük şeylere lâyık görür. Küçük şeylere lâyıkken kendini büyük şeylere lâyık gören yerilir (çünkü lâyık olduğundan fazlasını elde etmek akılsızca ve çirkin bir şeydir); bu tür iyilere sahip olmaya lâyık kılan niteliklere sahip olduğu hâlde kendini onlara lâyık görmeyen de yerilir.

1232b

οἷον ἀνδρεία κινδύνων (μέγα γὰρ οἴεται εἶναι τῶν αἰσχρῶν, καὶ πλῆθος οὐ πᾶν φοβερόν), καὶ σώφρων ἡδονῶν μεγάλων καὶ πολλῶν, καὶ ἐλευθέριος χρημάτων. μεγαλοψύχου δὲ δοκεῖ τοῦτο διὰ τὸ περὶ ὀλίγα σπουδάζειν, καὶ ταῦτα μεγάλα, καὶ οὐχ ὅτι δοκεῖ ἑτέρῳ τινί, καὶ μᾶλλον ἂν φροντίσειεν ἀνὴρ μεγαλόψυχος, τί δοκεῖ ἑνὶ σπουδαίῳ ἢ πολλοῖς τοῖς τυγχάνουσιν, ὥσπερ Ἀντιφῶν ἔφη πρὸς Ἀγάθωνα κατεψηφισμένος τὴν ἀπολογίαν ἐπαινέσαντα. καὶ τὸ ὀλίγωρον τοῦ μεγαλοψύχου μάλιστʼ εἶναι πάθος ἴδιον. πάλιν περὶ τιμῆς καὶ τοῦ ζῆν καὶ πλούτου, περὶ ὧν σπουδάζειν δοκοῦσιν οἱ ἄνθρωποι, οὐθὲν φροντίζειν περὶ τῶν ἄλλων πλὴν περὶ τιμῆς. καὶ λυπηθήσοιτʼ ἂν ἀτιμαζόμενος καὶ ἀρχόμενος ὑπὸ ἀναξίου. καὶ χαίρει μάλιστα τυγχάνων. οὕτω μὲν οὖν δόξειεν ἂν ἐναντίως ἔχειν· τῷ γὰρ εἶναί τε μάλιστα περὶ τιμὴν καὶ καταφρονητικὸν εἶναι τῶν πολλῶν [καὶ] δόξης οὐχ ὁμολογεῖσθαι. δεῖ δὴ τοῦτο διορίσαντας εἰπεῖν. ἔστι γὰρ τιμὴ καὶ μικρὰ καὶ μεγάλη διχῶς. ἢ γὰρ τῷ ὑπὸ πολλῶν τῶν τυχόντων ἢ τῷ ὑπὸ τῶν ἀξίων λόγου, καὶ πάλιν τῷ ἐπὶ τίνι ἡ τιμὴ διαφέρει. μεγάλη γὰρ οὐ τῷ πλήθει τῶν τιμώντων οὐδὲ τῷ ποιῷ μόνον, ἀλλὰ καὶ τῷ τιμίαν εἶναι· τῇ ἀληθείᾳ δὲ καὶ ἀρχαὶ καὶ τἆλλα ἀγαθὰ τίμια καὶ ἄξια σπουδῆς ταῦτα ὅσα μεγάλα ἀληθῶς ἐστίν, ὥστε καὶ ἀρετὴ οὐδεμία ἄνευ μεγέθους· διὸ δοκοῦσι μεγαλοψύχους ποιεῖν ἑκάστη, περὶ ὅ ἐστιν ἑκάστη αὐτῶν, ὥσπερ εἴπομεν. ἀλλʼ ὅμως ἐστί τις παρὰ τὰς ἄλλας ἀρετὰς μία μεγαλοψυχία, ὥσπερ καὶ ἰδίᾳ μεγαλόψυχον τοῦτον λεκτέον τὸν ἔχοντα ταύτην. ἐπεὶ δʼ ἐστὶν ἔνια τῶν ἀγαθῶν τὰ μὲν τίμια τὰ δʼ ὡς διωρίσθη πρότερον, τῶν τοιούτων ἀγαθῶν δὲ τὰ μὲν μεγάλα κατʼ ἀλήθειαν τὰ δὲ μικρά, καὶ τούτων ἔνιοι ἄξιοι καὶ ἀξιοῦσιν αὑτούς, ἐν τούτοις ζητητέος ὁ μεγαλόψυχος. τετραχῶς δʼ ἀνάγκη διαφέρειν. ἔστι μὲν γὰρ ἄξιον εἶναι μεγάλων καὶ ἀξιοῦν ἑαυτὸν τούτων, ἔστι δὲ μικρὰ καὶ ἄξιόν τινα τηλικούτων καὶ ἀξιοῦν ἑαυτὸν τούτων, ἔστι δʼ ἀνάπαλιν πρὸς ἑκάτερα αὐτῶν· ὃ μὲν γὰρ ἂν εἴη τοιοῦτος οἷος ἄξιος ὢν μικρῶν μεγάλων ἀξιοῦν ἑαυτὸν τῶν ἐντίμων ἀγαθῶν, ὃ δὲ ἄξιος ὢν μεγάλων ἀξιοίη ἂν μικρῶν ἑαυτόν. ὁ μὲν οὖν ἄξιος μικρῶν, μεγάλων δʼ ἀξιῶν ἑαυτὸν ψεκτός (ἀνόητον γὰρ καὶ οὐ καλὸν τὸ παρὰ τὴν ἀξίαν τυγχάνειν), ψεκτὸς δὲ καὶ ὅστις ἄξιος ὢν ὑπαρχόντων αὐτῷ τῶν τοιούτων μετέχειν μὴ ἀξιοῖ ἑαυτόν·

1233aGeriye bu ikisinin zıddı kalır: büyük şeylere lâyık olup kendini de onlara lâyık gören, yani kendini olması gerektiği gibi değerlendiren kişi. Övülen ve bu ikisinin ortasında bulunan odur. Gönül büyüklüğü, şerefin ve şeref getiren öteki iyilerin seçilmesi ve kullanılması konusunda en iyi durumdur; büyük gönüllüye atfettiğimiz de budur, faydalı şeylerle ilgilenmesi değil. Aynı zamanda bu orta, ortaların en çok övülenidir. Öyleyse gönül büyüklüğünün de bir orta olduğu açıktır. Zıtlarından, tablomuzda gösterdiğimiz gibi, lâyık olmadığı hâlde kendini büyük iyilere lâyık görmeye yönelen şişkinliktir (büyük şeylere lâyık olmadıkları hâlde kendilerini lâyık sananlara şişkin deriz); lâyık olduğu hâlde kendini büyük şeylere lâyık görmemeye yönelen ise gönül küçüklüğüdür (çünkü haklı olarak lâyık görülmesini sağlayacak niteliklere sahip olduğu hâlde kendini büyük hiçbir şeye lâyık görmeyen kişi küçük gönüllü sayılır). Demek ki gönül büyüklüğünün şişkinlikle gönül küçüklüğü arasında bir orta olması zorunludur.

Ayırdığımız dört kişiden dördüncüsü ne büsbütün yerilecek biridir ne de büyük gönüllüdür, çünkü büyüklük taşıyan hiçbir şeyle ilgili değildir: ne büyük şeylere lâyıktır ne de kendini onlara lâyık görür; bu yüzden büyük gönüllünün zıddı da değildir. Gerçi küçük şeylere lâyıkken kendini küçük şeylere lâyık görmek, büyük şeylere lâyıkken kendini büyük şeylere lâyık görmenin zıddı gibi görünebilir. Ama onun zıddı değildir, çünkü kınanacak biri değildir (logos'un buyurduğu gibi davranmaktadır); tabiatı bakımından da büyük gönüllüyle aynıdır (ikisi de kendilerini lâyık oldukları şeylere lâyık görür). Bu kişi büyük gönüllü de olabilirdi, çünkü neye lâyıksa kendini ona lâyık görecektir. Küçük gönüllü ise şeref bakımından büyük iyilere lâyık kılan niteliklere sahip olduğu hâlde kendini bunlara lâyık görmüyorsa, küçük şeylere lâyık olsaydı ne yapardı? Ya kendini büyük şeylere lâyık görüp şişkin olurdu ya da kendini daha da azına lâyık görürdü. Bu yüzden yerleşik bir yabancı (metoikos) kendini yönetmeye lâyık görmeyip boyun eğerse, kimse ona küçük gönüllü demez; ama soylu biri, yönetmeyi büyük bir şey saydığı hâlde kendini buna lâyık görmezse, ona küçük gönüllü denir.

1233a

λείπεται δὲ ἐνταῦθα ἐναντίος τούτοις ἀμφοτέροις, ὅστις ὢν ἄξιος μεγάλων ἀξιοῖ αὐτὸς ἑαυτὸν τούτων, καὶ τοιοῦτός ἐστιν οἷος ἀξιοῦν ἑαυτόν. οὗτος ἐπαινετὸς καὶ μέσος τούτων. ἐπεὶ οὖν περὶ τιμῆς αἵρεσιν καὶ χρῆσιν καὶ τῶν ἄλλων ἀγαθῶν τῶν ἐντίμων ἀρίστη ἐστὶ διάθεσις ἡ μεγαλοψυχία, καὶ τοῦτʼ ἀποδίδομεν, καὶ οὐ περὶ τὰ χρήσιμα, τῷ μεγαλοψύχῳ, ἅμα δὲ καὶ ἡ μεσότης αὕτη ἐπαινετωτάτη· δῆλον ὅτι καὶ ἡ μεγαλοψυχία μεσότης ἂν εἴη, τῶν δʼ ἐναντίων, ὥσπερ διεγράψαμεν, ἡ μὲν ἐπὶ τὸ ἀξιοῦν ἑαυτὸν ἀγαθῶν μεγάλων ἀνάξιον ὄντα χαυνότης (τοὺς τοιούτους γὰρ χαύνους λέγομεν, ὅσοι μεγάλων οἴονται ἄξιοι εἶναι οὐκ ὄντες), ἡ δὲ περὶ τὸ ἄξιον ὄντα μὴ ἀξιοῦν ἑαυτὸν μεγάλων μικροψυχία (μικροψύχου γὰρ εἶναι δοκεῖ, ὅστις ὑπαρχόντων διʼ ἃ δικαίως ἂν ἠξιοῦτο, μὴ ἀξιοῖ μηθενὸς μεγάλου ἑαυτόν), ὥστʼ ἀνάγκη καὶ τὴν μεγαλοψυχίαν εἶναι μεσότητα χαυνότητος καὶ μικροψυχίας. ὁ δὲ τέταρτος τῶν διορισθέντων οὔτε πάμπαν ψεκτὸς οὔτε μεγαλόψυχος, περὶ οὐδὲν ἔχ⟨ον⟩ ὢν μέγεθος· οὔτε γὰρ ἄξιος οὔτε ἀξιοῖ μεγάλων, διὸ οὐκ ἐναντίος. καίτοι δόξειεν ἂν ἐναντίον εἶναι τῷ μεγάλων ἀξίῳ ὄντι μεγάλων τὸ μικρῶν ὄντα ἄξιον ⟨μικρῶν⟩ ἀξιοῦν ἑαυτόν. οὐκ ἔστι δʼ ἐναντίος οὔτε τῷ μὴ μεμπτὸς εἶναι (ὡς γὰρ ὁ λόγος κελεύει, ἔχει)· καὶ ὁ αὐτός ἐστι τῇ φύσει τῷ μεγαλοψύχῳ (ὧν γὰρ ἄξιοι, τούτων ἀξιοῦσιν αὑτοὺς ἄμφω)· καὶ ὃ μὲν γένοιτʼ ἂν μεγαλόψυχος (ἀξιώσει γὰρ ὧν ἐστιν ἄξιος), ὁ δὲ μικρόψυχος, ὃς ὑπαρχόντων αὐτῷ μεγάλων κατὰ τιμὴν ἀγαθῶν οὐκ ἀξιοῖ, τί ἂν ἐποίει, εἰ μικρῶν ἄξιος ἦν; εἰ γὰρ [ἂν] μεγάλων ἀξιῶν χαῦνος ἦν, ἢ ἐλαττόνων ἔτι. διὸ καὶ οὐθεὶς ἂν εἴποι μικρόψυχον, εἴ τις μέτοικος ὢν ἄρχειν μὴ ἀξιοῖ ἑαυτόν, ἀλλʼ ὑπείκει· ἀλλʼ εἴ τις εὐγενὴς ὢν καὶ ἡγούμενος μέγα εἶναι τὸ ἄρχειν.

1233a306. Bölüm

İhtişamlı kişi de, mecazen konuşmuyorsak, rastgele bir eylem ve prohairesis'le değil, harcamayla ilgilidir; harcama olmadan ihtişam olmaz. Çünkü yaraşan şey bir süslemededir; süsleme ise sıradan harcamalardan değil, zorunlu olanı aşan harcamadan doğar. Öyleyse büyük bir harcamada yaraşan büyüklüğü seçen, bu türden bir ortayı ve bundan doğan hazzı isteyen kişi ihtişamlıdır. Ölçüyü kaçırıp daha büyüğüne yönelenin bir adı yoktur; yine de bazılarının zevksiz ve gösteriş budalası dediği kişilere bir yakınlığı vardır.

1233a30

ἔστι δὲ καὶ ὁ μεγαλοπρεπὴς οὐ περὶ τὴν τυχοῦσαν πρᾶξιν καὶ προαίρεσιν, ἀλλὰ τὴν δαπάνην, εἰ μή που κατὰ μεταφορὰν λέγομεν· ἄνευ δὲ δαπάνης μεγαλοπρέπεια οὐκ ἔστιν. τὸ μὲν γὰρ πρέπον ἐν κόσμῳ ἐστίν, ὁ δὲ κόσμος οὐκ ἐκ τῶν τυχόντων ἀναλωμάτων, ἀλλʼ ἐν ὑπερβολῇ τῶν ἀναγκαίων ἐστίν. ὁ δὴ ἐν μεγάλῃ δαπάνῃ τοῦ πρέποντος μεγέθους προαιρετικός, καὶ τῆς τοιαύτης μεσότητος καὶ ἐπὶ τῇ τοιαύτῃ ἡδονῇ ὀρεκτικός, μεγαλοπρεπής. ὁ δʼ ἐπὶ τὸ μεῖζον καὶ παρὰ μέλος, ἀνώνυμος· οὐ μὴν ἀλλʼ ἔχει τινὰ γειτνίασιν, οὓς καλοῦσί τινες ἀπειροκάλους καὶ σαλάκωνας.

1233bSözgelimi zengin biri, sevgili çocuğunun düğününe harcama yaparken, Agathos Daimōn adına toplanan bir içki derneğini ağırlayan birinin yapacağı türden bir hazırlığı kendine yaraşır bulursa, bu kişi hasistir. Öte yandan sıradan konukları o şekilde, düğün ağırlar gibi ağırlayan kişi, bunu ne itibar uğruna ne de imkânı elverdiği için yapıyorsa, gösteriş budalasına benzer. Değerine uygun ve logos'un gösterdiği gibi davranan ise ihtişamlıdır; çünkü yaraşan, değere uygun olandır; değere aykırı hiçbir şey yaraşmaz. Yaraşan şey hem harcamanın kendisine yaraşmalıdır (çünkü yaraşan, değere uygun olana yaraşandır), hem konusuna (sözgelimi bir kölenin düğününde yaraşan bir şeydir, sevgilinin düğününde başka bir şey), hem de harcayanın kendisine: harcamanın o büyüklükte ve o nitelikte olması ona uygun düşmelidir. Nitekim Themistokles'in Olympia'ya gönderdiği törensel heyetin, daha önceki düşük konumu yüzünden ona yaraşmadığı, ama Kimon'a yaraşacağı düşünülürdü. Değerle ilişkisi rastgele olan ise bunlardan hiçbiri değildir. Cömertlikte de durum aynıdır: ne cömert ne de cimri olan biri vardır.

1233b

οἷον εἰ εἰς γάμον δαπανῶν τις τοῦ ἀγαπητοῦ, πλούσιος ὤν, δοκεῖ πρέπειν ἑαυτῷ τοιαύτην κατασκευὴν οἷον ἀγαθοδαιμονιστὰς ἑστιῶντι, οὗτος μὲν μικροπρεπής, ὁ δὲ τοιούτους δεχόμενος ἐκείνως μὴ δόξης χάριν μηδὲ διʼ ἐξουσίαν ὅμοιος τῷ σαλάκωνι, ὁ δὲ κατʼ ἀξίαν καὶ ὡς ὁ λόγος, μεγαλοπρεπής· τὸ γὰρ πρέπον κατʼ ἀξίαν ἐστίν· οὐθὲν γὰρ πρέπει τῶν παρὰ τὴν ἀξίαν. δεῖ δὲ πρέπον εἶναι (καὶ γὰρ τοῦ πρέποντος κατʼ ἀξίαν καὶ πρέπον) καὶ περὶ ὃ (οἷον περὶ οἰκέτου γάμον ἕτερον τὸ πρέπον καὶ περὶ ἐρωμένου) καὶ αὐτῷ, εἴπερ ἐπὶ τοσοῦτον ἢ τοιοῦτον, οἷον τὴν θεωρίαν οὐκ ᾤετο Θεμιστοκλεῖ πρέπειν, ἣν ἐποιήσατο Ὀλυμπίαζε, διὰ τὴν προϋπάρξασαν ταπεινότητα, ἀλλὰ Κίμωνι. ὁ δʼ ὅπως ἔτυχεν ἔχων πρὸς τὴν ἀξίαν [ὃ] οὐθεὶς τούτων. καὶ ἐπʼ ἐλευθεριότητος ὡσαύτως· ἔστι γάρ τις οὔτʼ ἐλευθέριος οὔτʼ ἀνελεύθερος.

1233b157. Bölüm

Huyla ilgili övülen ve yerilen öteki özelliklerin de aşağı yukarı her biri ya bir aşırılık ya bir eksiklik ya da bir ortadır; ama bunlar hâllere ait ortalardır. Hasetçi ile başkasının kötü hâline sevinen kişi bunun örneğidir. Adlarını aldıkları melekelere göre haset, iyi durumda olmayı hak edenlerin iyi durumu karşısında acı duymaktır. Başkasının kötü hâline sevinen kişinin aynı konudaki hâlinin ise bir adı yoktur, ama bu hâle sahip olan kişi bellidir: hak edilmemiş talihsizliklere sevinmeye yatkındır. Bunların ortasında nemesis duyan kişi vardır. Eskilerin nemesis dediği şey, hak edilmemiş talihsizlikler ve talihler karşısında acı duymak, hak edilmiş olanlara ise sevinmektir. Nemesis'i bir tanrıça saymaları da bu yüzdendir.

Utanma duygusu, utanmazlıkla mahcupluğun ortasıdır: hiçbir kanaati umursamayan utanmaz, her kanaatten aynı ölçüde çekinen mahcup, iyi insan görünenlerin kanaatini umursayan ise utanmayı bilen kişidir.

Dostluk, düşmanlıkla dalkavukluğun ortasıdır: her şeyde başkalarının arzularına kolayca uyan dalkavuk, bütün arzulara karşı çıkan geçimsiz kişidir; her hazza ne uyan ne de direnen, en iyi görünene göre davranan ise dosttur.

Ağırbaşlılık, dikbaşlılıkla yaranmacılığın ortasıdır: başkasını hiç hesaba katmadan yaşayan, herkesi küçümseyen dikbaşlı; her şeyi başkasına göre yapan ya da herkesin altında kalan yaranmacı; bunu kimi zaman yapıp kimi zaman yapmayan, değer verilmeye lâyık olanları ise hesaba katan kişi ağırbaşlıdır.

Doğru ve dolaysız kişi, yani her şeyi olduğu gibi söyleyen (authekastos) dedikleri kişi, ironi yapanla palavracının ortasındadır. Çünkü bilmediğinden değil, bilerek kendisi hakkında olduğundan kötüsünü söyleyen ironi yapandır,

1233b15

σχεδὸν δὲ καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστα τῶν περὶ τὸ ἦθος ἐπαινετῶν καὶ ψεκτῶν τὰ μὲν ὑπερβολαὶ τὰ δʼ ἐλλείψεις τὰ δὲ μεσότητές εἰσι παθητικαί. οἷον ὁ φθονερὸς καὶ ἐπιχαιρέκακος. καθʼ ἃς γὰρ ἕξεις λέγονται, ὁ μὲν φθόνος τὸ λυπεῖσθαι ἐπὶ τοῖς κατʼ ἀξίαν εὖ πράττουσιν ἐστίν, τὸ δὲ τοῦ ἐπιχαιρεκάκου πάθος ἐπὶ τὸ αὐτὸ ἀνώνυμον, ἀλλʼ ὁ ἔχων δῆλος, ἐπὶ τὸ χαίρειν ταῖς παρὰ τὴν ἀξίαν κακοπραγίαις. μέσος δὲ τούτων ὁ νεμεσητικός, καὶ ὃ ἐκάλουν οἱ ἀρχαῖοι τὴν νέμεσιν, τὸ λυπεῖσθαι μὲν ἐπὶ ταῖς παρὰ τὴν ἀξίαν κακοπραγίαις καὶ εὐπραγίαις, χαίρειν δʼ ἐπὶ ταῖς ἀξίαις· διὸ καὶ θεὸν οἴονται εἶναι τὴν νέμεσιν. αἰδὼς δὲ μεσότης ἀναισχυντίας καὶ καταπλήξεως· ὁ μὲν γὰρ μηδεμιᾶς φροντίζων δόξης ἀναίσχυντος, ὁ δὲ πάσης ὁμοίως καταπλήξ, ὁ δὲ τῆς τῶν φαινομένων ἐπιεικῶν αἰδήμων. φιλία δὲ μεσότης ἔχθρας καὶ κολακείας· ὁ μὲν γὰρ εὐχερῶς ἅπαντα πρὸς τὰς ἐπιθυμίας ὁμιλῶν κόλαξ, ὁ δὲ πρὸς ἁπάσας ἀντικρούων ἀπεχθητικός, ὁ δὲ μὴ [τε] πρὸς ἅπασαν ἡδονὴν μήτʼ ἀκολουθῶν μήτʼ ἀντιτείνων, ἀλλὰ πρὸς τὸ φαινόμενον βέλτιστον, φίλος. σεμνότης δὲ μεσότης αὐθαδείας καὶ ἀρεσκείας· ὁ μὲν γὰρ μηδὲν πρὸς ἕτερον ζῶν καταφρονητικὸς αὐθάδης, ὁ δὲ πάντα πρὸς ἄλλον ἢ καὶ πάντων ἐλάττων ἄρεσκος, ὁ δὲ τὰ μὲν τὰ δὲ μή, καὶ πρὸς τοὺς ἀξίους οὕτως ἔχων σεμνός. ὁ δὲ ἀληθὴς καὶ ἁπλοῦς, ὃν καλοῦσιν αὐθέκαστον, μέσος τοῦ εἴρωνος καὶ ἀλαζόνος. ὁ μὲν γὰρ ἐπὶ τὰ χείρω καθʼ αὑτοῦ ψευδόμενος μὴ ἀγνοῶν εἴρων,

1234aolduğundan iyisini söyleyen palavracıdır, olduğu gibi söyleyen ise doğru sözlüdür, Homeros'un deyişiyle "aklı başında"dır. Genel olarak biri doğruyu sever, öbürü yalanı.

Nüktedanlık da bir ortadır: nüktedan, şakadan anlamayan kaba kişiyle soytarının ortasındadır. Yemek konusunda titiz kişi oburdan şununla ayrılır: titiz hiçbir şeyi ya da ancak çok azını güçlükle kabul eder, obur ise her şeyi kolayca. Kaba kişinin bayağı soytarıyla ilişkisi de böyledir: biri hiçbir şakayı kabul etmez, ancak güçlükle kabul eder; öbürü ise her şakayı kolayca ve zevkle kabul eder. Gereken ise ikisi de değildir: kimini kabul etmek, kimini etmemek, logos'a göre davranmaktır; nüktedan budur. İspat da öncekilerle aynıdır: böyle bir nüktedanlık (mecazen söylediğimiz değil) en makbul melekedir; orta övülür, uçlar yerilir. Nüktedanlık iki türlüdür: biri gülünç olandan, belli türden olmak şartıyla kendisine yönelik gülünç sözden de hoşlanmaktır (alay da bunlardan biridir); öbürü ise bu türden şeyleri bulup söyleyebilmektir. Bu ikisi birbirinden farklıdır, ama ikisi de ortadır. Nitekim sağlam yargılı birinin hoşlanacağı şakaları, gülünç olan kendisine yönelik olsa bile, bulup söyleyebilen kişi, bayağı ile soğuk kişinin ortasında olacaktır. Bu tarif, söylenen sözün takılınan kişiye, o kişi kim olursa olsun, acı vermemesi tarifinden daha iyidir; çünkü asıl hoşa gitmesi gereken, ortada duran kişidir, doğru yargılayan odur.

Bütün bu ortalar övülür, ama aretē değildir; zıtları da kötülük değildir, çünkü prohairesis olmadan ortaya çıkarlar. Bunların hepsi hâllerin sınıflandırılmasında yer alır, çünkü her biri bir hâldir. Tabiî oldukları için tabiî aretē'lere katkıda bulunurlar; çünkü ileride söyleneceği gibi, her aretē bir bakıma tabiatça, bir bakıma da phronēsis'le birlikte vardır. Haset adaletsizliğe katkıda bulunur (çünkü ondan doğan eylemler başkasına yöneliktir), nemesis adalete, utanma duygusu da itidale; itidali bu cinse koyarak tarif etmeleri de bu yüzdendir. Doğru sözlü ile yalancıdan da biri sağduyulu, öbürü akılsızdır.

Orta, uçlara, uçların birbirine olduğundan daha zıttır,

1234a

ὁ δʼ ἐπὶ τὰ βελτίω ἀλαζών, ὁ δʼ ὡς ἔχει, ἀληθὴς καὶ καθʼ Ὅμηρον πεπνυμένος· καὶ ὅλως ὃ μὲν φιλαλήθης, ὃ δὲ φιλοψευδής. ἔστι δὲ καὶ ἡ εὐτραπελία μεσότης, καὶ ὁ εὐτράπελος μέσος τοῦ ἀγροίκου καὶ δυστραπέλου καὶ τοῦ βωμολόχου. ὥσπερ γὰρ περὶ τροφὴν ὁ σικχὸς τοῦ παμφάγου διαφέρει τῷ ὃ μὲν μηθὲν ἢ ὀλίγα καὶ χαλεπῶς προσίεσθαι, ὃ δὲ πάντα εὐχερῶς, οὕτω καὶ ὁ ἄγροικος ἔχει πρὸς τὸν φορτικὸν καὶ βωμολόχον· ὃ μὲν γὰρ οὐθὲν γελοῖον ἀλλὰ χαλεπῶς προσίεται, ὃ δὲ πάντα εὐχερῶς καὶ ἡδέως. δεῖ δʼ οὐδέτερον, ἀλλὰ τὰ μὲν τὰ δὲ μή, καὶ κατὰ τὸν λόγον· οὗτος δʼ εὐτράπελος. ἡ δʼ ἀπόδειξις ἡ αὐτή· ἥ τε γὰρ εὐτραπελία ἡ τοιαύτη, καὶ μὴ ἣν μεταφέροντες λέγομεν, ἐπιεικεστάτη ἕξις, καὶ ἡ μεσότης ἐπαινετή, τὰ δʼ ἄκρα ψεκτά. οὔσης δὲ διττῆς τῆς εὐτραπελίας (ἣ μὲν γὰρ ἐν τῷ χαίρειν ἐστι τῷ γελοίῳ καὶ τῷ εἰς αὐτόν, ἐὰν ᾖ τοιονδί, ὧν ἓν καὶ τὸ σκῶμμα ἐστίν, ἣ δʼ ἐν τῷ δύνασθαι τοιαῦτα πορίζεσθαι), ἕτεραι μέν εἰσιν ἀλλήλων, ἀμφότεραι μέντοι μεσότητες. καὶ γὰρ τὸν δυνάμενον τοιαῦτα πορίζεσθαι ἐφʼ ὅσοις ἡσθήσεται ⟨ὁ⟩ εὖ κρίνων, κἂν εἰς αὐτὸν ᾖ τὸ γελοῖον, μέσος ἔσται τοῦ φορτικοῦ καὶ τοῦ ψυχροῦ. ὁ δʼ ὅρος οὗτος βελτίων ἢ τὸ ⟨μὴ⟩ λυπηρὸν εἶναι τὸ λεχθὲν τῷ σκωπτομένῳ ὄντι ὁποιῳοῦν· μᾶλλον γὰρ δεῖ τῷ ἐν μεσότητι ὄντι ἀρέσκειν· οὗτος γὰρ κρίνει εὖ. πᾶσαι δʼ αὗται αἱ μεσότητες ἐπαινεταὶ μέν, οὐκ εἰσὶ δʼ ἀρεταί, οὐδʼ αἱ ἐναντίαι κακίαι· ἄνευ προαιρέσεως γάρ. ταῦτα δὲ πάντʼ ἐστὶν ἐν ταῖς τῶν καθημάτων διαιρέσεσιν· ἕκαστον γὰρ αὐτῶν πάθος τι ἐστίν. διὰ δὲ τὸ φυσικὰ εἶναι εἰς τὰς φυσικὰς συμβάλλεται ἀρετάς· ἔστι γάρ, ὥσπερ λεχθήσεται ἐν τοῖς ὕστερον, ἑκάστη πως ἀρετὴ καὶ φύσει καὶ ἄλλως μετὰ φρονήσεως. ὁ μὲν οὖν φθόνος εἰς ἀδικίαν συμβάλλεται (πρὸς γὰρ ἄλλον αἱ πράξεις αἱ ἀπʼ αὐτοῦ) καὶ ἡ νέμεσις εἰς δικαιοσύνην, ἡ αἰδὼς εἰς σωφροσύνην, διὸ καὶ ὁρίζονται ἐν τῷ γένει τούτῳ τὴν σωφροσύνην· ὁ δʼ ἀληθὴς καὶ ψευδὴς ὃ μὲν ἔμφρων, ὃ δʼ ἄφρων. ἔστι δʼ ἐναντιώτερον τοῖς ἄκροις τὸ μέσον ἢ ἐκεῖνα ἀλλήλοις,

çünkü orta hiçbiriyle bir arada bulunmaz, uçlar ise çoğu zaman bir arada bulunur: aynı kişiler bazen hem gözü kara hem korkak, kimi bakımdan savurgan kimi bakımdan cimri olur; genel olarak da kötü yönde dengesizdirler. Bu dengesizlik iyi yönde olduğunda ise orta kişiler ortaya çıkar, çünkü uçlar bir bakıma ortada bulunur.

Uçların ortaya karşı zıtlığı iki uçta aynı ölçüde değilmiş gibi görünür; zıtlık kimi zaman aşırılık, kimi zaman eksiklik bakımından daha büyüktür. Bunun sebepleri önce söylenen iki sebeptir: azlık (sözgelimi hoş şeylere karşı duyarsız olanların azlığı) ve daha çok hangi yönde hata ediyorsak o yönün daha zıt sayılması. Üçüncüsü de daha benzer olanın daha az zıt görünmesidir; gözü karalığın yürekliliğe, savurganlığın cömertliğe karşı durumu böyledir.

Övgüye değer öteki aretē'ler hakkında söylenecekler aşağı yukarı söylendi; şimdi adalet hakkında konuşmalıyız.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…