VII. Kitap
1234b_21. Bölüm
Dostluk üzerine, yani ne olduğu ve nasıl bir şey olduğu, dostun kim olduğu, dostluğun tek bir anlamda mı yoksa birçok anlamda mı söylendiği, birçok anlamdaysa bunların kaç tane olduğu, ayrıca dosta nasıl davranmak gerektiği ve dostlukta adil olanın ne olduğu üzerine yapılacak inceleme, huylarla ilgili güzel ve seçilmeye değer şeylerin hiçbirinden daha az gerekli değildir. Çünkü dostluk kurmak en çok siyaset sanatının işi sayılır; aretē'nin faydalı olduğunu da bu yüzden söylerler, çünkü birbirine haksızlık edenlerin birbirine dost olamayacağını düşünürler. Ayrıca adil ve adaletsiz olanın en çok dostlarla ilişkide söz konusu olduğunu hepimiz söyleriz; aynı adam hem iyi hem dost sayılır; dostluk ahlaki bir meleke sayılır; biri insanların haksızlık etmemesini sağlamak isterse, onları birbirine dost etmesi yeter, çünkü gerçek dostlar birbirine haksızlık etmez. Ama adil olduklarında da haksızlık etmezler; öyleyse adaletle dostluk ya aynı şeydir ya da birbirine yakın şeylerdir. Bunlara ek olarak dostu en büyük iyilerden sayarız, dostsuzluğu ve yalnızlığı ise en korkunç şey; çünkü bütün hayatımız ve isteyerek kurduğumuz bütün beraberlikler dostlarla geçer. Günlerimizi ev halkıyla, akrabalarla ya da arkadaşlarla,
περὶ φιλίας, τί ἐστι καὶ ποῖόν τι, καὶ τίς ὁ φίλος, καὶ πότερον ἡ φιλία μοναχῶς λέγεται ἢ πλεοναχῶς, καὶ εἰ πλεοναχῶς, πόσα ἐστίν, ἔτι δὲ πῶς χρηστέον τῷ φίλῳ καὶ τί τὸ δίκαιον τὸ φιλικόν, ἐπισκεπτέον οὐθενὸς ἧττον τῶν περὶ τὰ ἤθη καλῶν καὶ αἱρετῶν. τῆς τε γὰρ πολιτικῆς ἔργον εἶναι δοκεῖ μάλιστα ποιῆσαι φιλίαν, καὶ τὴν ἀρετὴν διὰ τοῦτό φασιν εἶναι χρήσιμον· οὐ γὰρ ἐνδέχεσθαι φίλους ἑαυτοῖς εἶναι τοὺς ἀδικουμένους ὑπʼ ἀλλήλων. ἔτι τὸ δίκαιον καὶ τὸ ἄδικον περὶ τοὺς φίλους εἶναι μάλιστα πάντες φαμέν, καὶ ὁ αὐτὸς δοκεῖ ἀνὴρ εἶναι καὶ ἀγαθὸς καὶ φίλος, καὶ φιλία ἠθική τις εἶναι ἕξις, καὶ ἐάν τις βούληται ποιῆσαι ὥστε μὴ ἀδικεῖν, ἀλλʼ εἰς φίλους ποιῆσαι· οἱ γὰρ ἀληθινοὶ φίλοι οὐκ ἀδικοῦσιν. ἀλλὰ μὴν καὶ ἐὰν δίκαιοι ὦσιν, οὐκ ἀδικήσουσιν· ἢ ταὐτὸν ἄρα ἢ ἐγγύς τι ἡ δικαιοσύνη καὶ ἡ φιλία. πρὸς δὲ τούτοις τῶν μεγίστων ἀγαθῶν τὸν φίλον εἶναι ὑπολαμβάνομεν, τὴν δὲ ἀφιλίαν καὶ τὴν ἐρημίαν δεινότατον, ὅτι ὁ βίος ἅπας καὶ ἡ ἑκούσιος ὁμιλία μετὰ τούτων· μετʼ οἰκείων γὰρ ἢ μετὰ συγγενῶν ἢ μεθʼ ἑταίρων συνδιημερεύομεν,
1235açocuklarla, anne babayla ya da eşimizle geçiririz. Dostlara karşı özel haklar ve yükümlülükler yalnız bize bağlıdır; başkalarına karşı olanlarsa kanunla konmuştur ve bize bağlı değildir.
Dostluk hakkında birçok aporia vardır. Önce, konuyu dışarıdan alıp daha geniş bir çerçevede konuşanların aporia'ları. Bazılarına göre benzer benzere dosttur; bu yüzden şöyle denmiştir:
Tanrı hep benzeri benzerine götürür.
Ve:
Karga kargayla.
Ve:
Hırsız hırsızı tanır, kurt kurdu.
Tabiat filozofları da bütün tabiatı, benzerin benzere gittiğini ilke alarak düzenlerler. Bu yüzden Empedokles, köpeğin kiremidin üstüne oturduğunu, çünkü kendisine en çok benzeyen şeyin o olduğunu söylemiştir. Bazıları dostu böyle anlatır. Bazıları ise zıttın zıtta dost olduğunu söyler. Çünkü sevilen ve arzulanan şey herkese dosttur; kuru olan da kuruyu değil, ıslağı arzular. Bu yüzden şöyle denmiştir:
Toprak yağmura âşıktır.
Ve:
Her şeyde değişiklik tatlıdır.
Değişiklik ise zıdda doğrudur. Benzer de benzere düşmandır; nitekim
çömlekçi çömlekçiye kin besler,
aynı şeylerle beslenen hayvanlar da birbirine düşmandır. Bu kanılar birbirinden bu kadar uzaktır. Kimine göre benzer dosttur, zıt ise düşman:
Az olan, fazla olana hep düşman kesilir, düşmanlık gününü başlatır.
Ayrıca zıtların yerleri de birbirinden ayrıdır, dostluk ise bir araya getiriyor gibidir. Kimine göre de zıtlar dosttur. Herakleitos,
Keşke çekişme tanrılardan da insanlardan da silinip gitse
diyen şairi kınar; çünkü tiz ve pes olmasaydı uyum olmazdı, birbirinin zıddı olan dişi ve erkek olmadan da canlılar olmazdı.
Dostluk hakkındaki bu iki kanaat fazlasıyla küllîdir ve birbirinden bu kadar ayrıdır. Başka kanaatler ise görünen olgulara daha yakındır ve onlara daha uygundur. Kimine göre kötüler dost olamaz, yalnız iyiler dost olabilir. Kimine göre ise annelerin çocuklarını sevmemesi saçma olurdu (dostluk hayvanlarda bile var görünür; hiç değilse yavrularından önce ölmeyi seçerler). Kimine göre de yalnız faydalı olan dosttur. Bunun işareti, herkesin faydalı olanın peşinden gitmesi, faydasız olanı ise kendi parçası olsa bile atmasıdır. Yaşlı Sokrates de tükürüğü, saçları ve tırnakları örnek göstererek bunu söylerdi: işe yaramayan parçalarımızı atarız, sonunda da insan öldüğünde bedeni;
ἢ τέκνων ἢ γονέων ἢ γυναικός. καὶ τὰ ἴδια δίκαια τὰ πρὸς τοὺς φίλους ἐστὶν ἐφʼ ἡμῖν μόνον, τὰ δὲ πρὸς τοὺς ἄλλους νενομοθέτηται, καὶ οὐκ ἐφʼ ἡμῖν. ἀπορεῖται δὲ πολλὰ περὶ τῆς φιλίας, πρῶτον μὲν ὡς οἱ ἔξωθεν παραλαμβάνοντες καὶ ἐπὶ πλέον λέγοντες· δοκεῖ γὰρ τοῖς μὲν τὸ ὅμοιον τῷ ὁμοίῳ εἶναι φίλον, ὅθεν εἴρηται ὡς αἰεὶ τὸν ὅμοιον ἄγει θεὸς ὡς τὸν ὅμοιον· καὶ γὰρ κολοιὸς παρὰ κολοιόν· ἔγνω δὲ φώρ τε φῶρα, καὶ λύκος λύκον. οἱ δὲ φυσιολόγοι καὶ τὴν ὅλην φύσιν διακοσμοῦσιν ἀρχὴν λαβόντες τὸ τὸ ὅμοιον ἰέναι πρὸς τὸ ὅμοιον, διὸ Ἐμπεδοκλῆς καὶ τὴν κύνʼ ἔφη καθῆσθαι ἐπὶ τῆς κεραμῖδος διὰ τὸ ἔχειν πλεῖστον ὅμοιον. οἳ μὲν οὖν οὕτω τὸ φίλον λέγουσιν· οἳ δὲ τὸ ἐναντίον τῷ ἐναντίῳ φασὶν εἶναι φίλον. τὸ μὲν γὰρ ἐρώμενον καὶ ἐπιθυμητὸν πᾶσιν εἶναι φίλον, ἐπιθυμεῖ δὲ οὐ τὸ ξηρὸν τοῦ ξηροῦ, ἀλλʼ ὑγροῦ, ὅθεν εἴρηται ἐρᾷ μὲν ὄμβρου γαῖα καὶ τὸ μεταβολὴ πάντων γλυκύ. ἡ δὲ μεταβολὴ εἰς τοὐναντίον. τὸ δʼ ὅμοιον ἐχθρὸν τῷ ὁμοίῳ· καὶ γὰρ κεραμεὺς κεραμεῖ κοτέει, καὶ τὰ ἀπὸ τῶν αὐτῶν τρεφόμενα πολέμια ἀλλήλοις ζῷα. αὗται μὲν οὖν αἱ ὑπολήψεις τοσοῦτον διεστᾶσιν. αἳ μὲν γὰρ τὸ ὅμοιον φίλον, τὸ δʼ ἐναντίον πολέμιον, τῷ πλέονι δʼ αἰεὶ πολέμιον καθίσταται τοὔλασσον, ἐχθρᾶς θʼ ἡμέρας κατάρχεται, ἔτι δὲ καὶ οἱ τόποι κεχωρισμένοι τῶν ἐναντίων, ἡ δὲ φιλία δοκεῖ συνάγειν· οἳ δὲ τὰ ἐναντία φίλα, καὶ Ἡράκλειτος ἐπιτιμᾷ τῷ ποιήσαντι ὡς ἔρις ἔκ τε θεῶν καὶ ἀνθρώπων ἀπόλοιτο, οὐ γὰρ ἂν εἶναι ἁρμονίαν μὴ ὄντος ὀξέος καὶ βαρέος, οὐδὲ τὰ ζῷα ἄνευ θήλεως καὶ ἄρρενος ἐναντίων ὄντων. δύο μὲν αὗται δόξαι περὶ φιλίας εἰσί, λίαν τε καθόλου ⟨καὶ⟩ κεχωρισμέναι τοσοῦτον· ἄλλαι δὲ ἤδη ἐγγυτέρω καὶ οἰκεῖαι τῶν φαινομένων. τοῖς μὲν γὰρ οὐκ ἐνδέχεσθαι δοκεῖ τοὺς φαύλους εἶναι φίλους, ἀλλὰ μόνον τοὺς ἀγαθούς· τοῖς δʼ ἄτοπον εἰ μὴ φιλοῦσιν αἱ μητέρες τὰ τέκνα (φαίνεται δὲ καὶ ἐν τοῖς θηρίοις ἐνοῦσα φιλία· προαποθνήσκειν γοῦν αἱροῦνται τῶν τέκνων)· τοῖς δὲ τὸ χρήσιμον δοκεῖ φίλον εἶναι μόνον. σημεῖον δʼ ὅτι καὶ διώκουσι ταῦτα πάντες, τὰ δὲ ἄχρηστα καὶ αὐτοὶ αὑτῶν ἀποβάλλουσιν· ὥσπερ Σωκράτης ὁ γέρων ἔλεγε τὸν πτύελον καὶ τὰς τρίχας καὶ τοὺς ὄνυχας παραβάλλων, καὶ τὰ μόρια ὅτι ῥιπτοῦμεν τὰ ἄχρηστα, καὶ τέλος τὸ σῶμα, ὅταν ἀποθάνῃ·
1235bçünkü ölü işe yaramaz. Ama Mısır'da olduğu gibi, işine yarayanlar onu saklar. Bütün bunlar birbirine aykırı görünür. Çünkü benzer benzere faydasızdır, zıtlık benzerlikten en uzak olandır, zıt da zıdda en faydasız olandır; çünkü zıt zıddı yok eder. Ayrıca kimine göre dost edinmek kolaydır; kimine göre ise dostu tanımak çok nadir görülen bir şeydir ve başa bir talihsizlik gelmeden mümkün değildir (çünkü işleri iyi gidenlerin dostu görünmeyi herkes ister). Kimileri ise talihsizlikte yanlarında kalanlara bile güvenmez; onları, talihsizle beraberlik sürdürerek o yeniden talihli olduğunda dostluğunu kazanmak için aldatan ve rol yapan kimseler sayarlar.
ἄχρηστος γὰρ ὁ νεκρός. οἷς δὲ χρήσιμον, φυλάττουσιν, ὥσπερ ἐν Αἰγύπτῳ. ταῦτα δὴ πάντα δοκεῖ μὲν ὑπεναντία ἀλλήλοις εἶναι. τό τε γὰρ ⟨ὅμοιον⟩ ἄχρηστον τῷ ὁμοίῳ, καὶ ἐναντιότης ὁμοιότητος ἀπέχει πλεῖστον, καὶ τὸ ἐναντίον ἀχρηστότατον τῷ ἐναντίῳ· φθαρτικὸν γὰρ τοῦ ἐναντίου τὸ ἐναντίον. ἔτι δοκεῖ τοῖς μὲν ῥᾴδιον τὸ κτήσασθαι φίλον· τοῖς δὲ σπανιώτατον γνῶναι, καὶ οὐκ ἐνδέχεσθαι ἄνευ ἀτυχίας (τοῖς γὰρ εὖ πράττουσι βούλονται πάντες δοκεῖν φίλοι εἶναι)· οἳ δʼ οὐδὲ τοῖς συνδιαμένουσιν ἐν ταῖς ἀτυχίαις ἀξιοῦσι πιστεύειν, ὡς ἐξαπατῶντας καὶ προσποιουμένους, ἵνα κτήσωνται διὰ τῆς τῶν ἀτυχούντων ὁμιλίας πάλιν εὐτυχούντων φιλίαν.
1235b102. Bölüm
Öyleyse bu konudaki kanaatleri en iyi şekilde açıklayacak, aynı zamanda aporia'ları ve çelişkileri de çözecek bir yol bulmalıyız. Birbirine zıt kanaatlerin ikisinin de makul göründüğü gösterilirse bu sağlanır; çünkü böyle bir açıklama görünen olgularla en iyi uyuşan açıklama olur. Söylenen şey bir bakıma doğru, bir bakıma doğru değilse, karşıt görüşlerin ikisi de ayakta kalabilir.
Sevilen şeyin hoş olan mı yoksa iyi olan mı olduğu da bir aporia'dır. Arzuladığımızı seviyorsak —ki en çok aşk böyledir, çünkü âşık olan herkes daima sever— ve arzu hoş olana yöneliyorsa, bu bakımdan sevilen hoş olandır. Dilediğimizi seviyorsak, sevilen iyi olandır. Oysa hoş olanla iyi olan ayrı şeylerdir.
Bu sorunu ve buna yakın öteki sorunları, şu ilkeden yola çıkarak açıklığa kavuşturmaya çalışmalıyız. İstenen ve dilenen şey ya iyi olandır ya da iyi görünendir. Hoş olanın da istenmesi bu yüzdendir, çünkü o da iyi görünen bir şeydir. Kimi bir şeyin iyi olduğu kanaatindedir; kimine ise, kanaati öyle olmasa bile, o şey iyi görünür. Çünkü hayal ile kanaat psykhē'nin aynı kısmında bulunmaz. Bununla birlikte hem iyinin hem de hoşun sevildiği açıktır.
Bu belirlendikten sonra ikinci bir varsayım kabul etmeliyiz. İyi şeylerin kimi mutlak olarak iyidir, kimi ise mutlak olarak değil, yalnız birisi için iyidir. Mutlak olarak iyi olanlarla mutlak olarak hoş olanlar da aynı şeylerdir. Sağlıklı bir bedene faydalı olanlara beden için mutlak olarak iyi deriz, yalnız hasta bedene faydalı olanlara ise demeyiz; ilaç içmek ve neşter vurulmak gibi. Aynı şekilde beden için mutlak olarak hoş olanlar da sağlıklı ve sapasağlam bir bedene hoş gelenlerdir: karanlıkta değil aydınlıkta görmek gibi; oysa gözü iltihaplı biri için durum tam tersidir. Daha hoş şarap da dili ayyaşlıktan bozulmuş kişiye hoş gelen şarap değildir (onlar şaraba sirke bile katarlar), bozulmamış bir tat hissine hoş gelen şaraptır.
ληπτέος δὴ τρόπος ὅστις ἡμῖν ἅμα τά τε δοκοῦντα περὶ τούτων μάλιστα ἀποδώσει, καὶ τὰς ἀπορίας λύσει καὶ τὰς ἐναντιώσεις. τοῦτο δʼ ἔσται, ἐὰν εὐλόγως φαίνηται τὰ ἐναντία δοκοῦντα· μάλιστα γὰρ ὁμολογούμενος ὁ τοιοῦτος ἔσται λόγος τοῖς φαινομένοις. συμβαίνει δὲ μένειν τὰς ἐναντιώσεις, ἐὰν ἔστι ⟨μὲν⟩ ὡς ἀληθὲς ᾖ τὸ λεγόμενον, ἔστι δʼ ὡς οὔ. ἔχει δʼ ἀπορίαν καὶ πότερον τὸ ἡδὺ ἢ τὸ ἀγαθόν ἐστι τὸ φιλούμενον. εἰ μὲν γὰρ φιλοῦμεν οὗ ἐπιθυμοῦμεν, καὶ μάλιστα ὁ ἔρως τοιοῦτον (οὐθεὶς γὰρ ἐραστὴς ὅστις οὐκ ἀεὶ φιλεῖ) ἡ δὲ ἐπιθυμία τοῦ ἡδέος, ταύτῃ μὲν τὸ φιλούμενον τὸ ἡδὺ, εἰ δὲ ὃ βουλόμεθα, τὸ ἀγαθόν· ἔστι δʼ ἕτερον τὸ ἡδὺ καὶ τὸ ἀγαθόν. περὶ δὴ τούτων καὶ τῶν ἄλλων τῶν συγγενῶν τούτοις πειρατέον διορίσαι, λαβοῦσιν ἀρχὴν τήνδε. τὸ γὰρ ὀρεκτὸν καὶ βουλητὸν ἢ τὸ ἀγαθὸν ἢ τὸ φαινόμενον ἀγαθόν. διὸ καὶ τὸ ἡδὺ ὀρεκτόν· φαινόμενον γάρ τι ἀγαθόν. τοῖς μὲν γὰρ δοκεῖ, τοῖς δὲ φαίνεται κἂν μὴ δοκῇ. οὐ γὰρ ἐν ταὐτῷ τῆς ψυχῆς ἡ φαντασία καὶ ἡ δόξα. ὅτι μέντοι φίλον καὶ τὸ ἀγαθὸν καὶ τὸ ἡδύ, δῆλον. τούτου δὲ διωρισμένου ληπτέον ὑπόθεσιν ἑτέραν. τῶν γὰρ ἀγαθῶν τὰ μὲν ἁπλῶς ἐστιν ἀγαθά, τὰ δὲ τινί, ἁπλῶς δὲ οὔ. καὶ τὰ αὐτὰ ἁπλῶς ἀγαθὰ καὶ ἁπλῶς ἡδέα. τὰ μὲν γὰρ τῷ ὑγιαίνοντί φαμεν σώματι συμφέροντα ἁπλῶς εἶναι σώματι ἀγαθά, τὰ δὲ τῷ κάμνοντι οὔ, οἷον φαρμακείας καὶ τομάς. ὁμοίως δὲ καὶ ἡδέα ἁπλῶς σώματι τὰ τῷ ὑγιαίνοντι καὶ ὁλοκλήρῳ, οἷον τὸ ἐν τῷ φωτὶ ὁρᾶν καὶ οὐ τὸ ἐν τῷ σκότει· καίτοι τῷ ὀφθαλμιῶντι ἐναντίως. καὶ οἶνος ἡδίων οὐχ ὁ τῷ διεφθαρμένῳ τὴν γλῶτταν ὑπὸ οἰνοφλυγίας, ἐπεὶ οὔτε ὄξος παρεγχέουσιν ⟦?⟧, ἀλλὰ τῇ ἀδιαφθόρῳ αἰσθήσει.
1236aPsykhē için de durum aynıdır: hoş olan, çocuklara ve hayvanlara değil, olgunluğa erişmiş insanlara hoş gelendir. Nitekim iki durumu da hatırlayan biri, olgun insana hoş gelenleri seçer. Çocuk ve hayvan olgun insana göre nasılsa, kötü ve akılsız insan da iyi ve aklı başında insana göre öyledir. İyi insanlara hoş gelen, melekelerine uygun olan şeylerdir; bunlar da iyi ve güzel olan şeylerdir.
İyi birçok anlamda söylenir: bir şeye belli bir nitelikte olduğu için iyi deriz, bir başkasına ise faydalı ve işe yarar olduğu için. Hoş olan da öyledir: kimi mutlak olarak hoş ve mutlak olarak iyidir, kimi ise yalnız birisi için hoştur ve iyi görünür. Cansız şeylerde bunların her biri yüzünden bir şeyi seçip sevebildiğimiz gibi, insanı da bunların her biri yüzünden severiz: birini belli bir nitelikte olduğu için, yani aretē'si yüzünden; birini faydalı ve işe yarar olduğu için; birini de hoş olduğu için, yani haz yüzünden. Biri sevildiği kişiyi karşılık olarak sevdiğinde ve iki taraf da bunun bir şekilde farkında olduğunda dost olunur.
Demek ki dostluğun üç türü olmalıdır. Bu dostlukların hepsi ne tek bir anlama göre, ne tek bir cinsin türleri olarak söylenir, ne de büsbütün eşadlıdırlar. Çünkü tek ve ilk bir şeye göre söylenirler; "tıbbî" kelimesi gibi. Tıbbî bir psykhē'den de, tıbbî bir bedenden de, tıbbî bir aletten ve tıbbî bir işten de söz ederiz; ama kelime asıl anlamıyla ilkine aittir. İlk olan, tanımı ötekilerin tanımında yer alan şeydir. Örneğin hekimin kullanacağı alete tıbbî alet denir; ama hekimin tanımında aletin tanımı yer almaz. İlk olan her yerde aranır; fakat küllî olan ilk olduğu için, ilk olanı da küllî sanırlar, bu ise yanlıştır. Bu yüzden dostluk konusunda da görünen olguların hepsini açıklayamazlar. Tek bir tanım hepsine uymadığı için öteki dostlukları dostluk saymazlar; oysa onlar da dostluktur, yalnız aynı şekilde değil. İlk dostluk ötekilere uymayınca —ilk olsaydı küllî de olacağını sandıklarından— ötekilerin dostluk olmadığını söylerler. Oysa dostluğun birçok türü vardır. Bu, söylenenlerden zaten çıkıyordu, çünkü dostluğun üç anlamda söylendiğini belirlemiştik: biri aretē yüzünden, biri fayda yüzünden, biri de haz yüzünden.
Bunlardan fayda yüzünden olan dostluk çoğu insanın dostluğudur. Birbirlerini işe yaradıkları için ve ancak işe yaradıkları sürece severler; atasözlerinde dendiği gibi:
Glaukos, yardımcı adam dosttur, savaştığı sürece.
Atinalılar artık Megaralıları tanımaz.
Haz yüzünden olan dostluk gençlerin dostluğudur, çünkü onlar hazzın farkındadır. Gençlerin dostluğunun çabuk değişmesi de bundandır: yaş ilerledikçe karakterleri değişir, hoşlarına giden şey de onunla birlikte değişir. Aretē'ye göre olan dostluk ise en iyilerin dostluğudur.
ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ ψυχῆς, καὶ οὐχ ἃ τοῖς παιδίοις καὶ τοῖς θηρίοις, ἀλλʼ ἃ τοῖς καθεστῶσιν. ἀμφοτέρων γοῦν μεμνημένοι ταῦθʼ αἱρούμεθα. ὡς δʼ ἔχει παιδίον καὶ θηρίον πρὸς ἄνθρωπον καθεστῶτα, οὕτως ἔχει ὁ φαῦλος καὶ ἄφρων πρὸς τὸν ἐπιεικῆ καὶ φρόνιμον. τούτοις δὲ ἡδέα τὰ κατὰ τὰς ἕξεις· ταῦτα δʼ ἐστὶ τὰ ἀγαθὰ καὶ τὰ καλά. ἐπεὶ οὖν τὰ ἀγαθὰ πλεοναχῶς (τὸ μὲν γὰρ τῷ τοιόνδʼ εἶναι λέγομεν ἀγαθόν, τὸ δὲ τῷ ὠφέλιμον καὶ χρήσιμον), ἔτι δὲ τὸ ἡδὺ τὸ μὲν ἁπλῶς καὶ ἀγαθὸν ἁπλῶς, τὸ δὲ τινὶ καὶ φαινόμενον ἀγαθόν· ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἀψύχων διʼ ἕκαστον τούτων ἐνδέχεται ἡμᾶς αἱρεῖσθαί τι καὶ φιλεῖν, οὕτω καὶ ἄνθρωπον. τὸν μὲν γὰρ ⟨τῷ⟩ τοιόνδε καὶ διʼ ἀρετήν, τὸν δʼ ὅτι ὠφέλιμος καὶ χρήσιμος, τὸν δʼ ὅτι ἡδὺς καὶ διʼ ἡδονήν. φίλος δὴ γίνεται ὅταν φιλούμενος ἀντιφιλῇ, καὶ τοῦτο μὴ λανθάνῃ πως αὐτούς. ἀνάγκη ἄρα τρία φιλίας εἴδη εἶναι, καὶ μήτε καθʼ ἓν ἁπάσας μηδʼ ὡς εἴδη ἑνὸς γένους, μήτε πάμπαν λέγεσθαι ὁμωνύμως. πρὸς μίαν γάρ τινα λέγονται καὶ πρώτην, ὥσπερ τὸ ἰατρικόν. καὶ ⟨γὰρ⟩ ψυχὴν ἰατρικὴν καὶ σῶμα λέγομεν καὶ ὄργανον καὶ ἔργον, ἀλλὰ κυρίως τὸ πρῶτον. πρῶτον δʼ οὗ λόγος ἐν ἡμῖν ὑπάρχει. οἷον ὄργανον ἰατρικὸν, ᾧ ἂν ὁ ἰατρὸς χρήσαιτο· ἐν δὲ τῷ τοῦ ἰατροῦ λόγῳ οὐκ ἔστιν ὁ τοῦ ὀργάνου. ζητεῖται μὲν οὖν πανταχοῦ τὸ πρῶτον· διὰ δὲ τὸ καθόλου εἶναι [τὸ] πρῶτον λαμβάνουσιν καὶ πρῶτον καθόλου, τοῦτο δʼ ἐστὶ ψεῦδος. ὥστε καὶ περὶ τῆς φιλίας οὐ δύνανται πάντʼ ἀποδιδόναι τὰ φαινόμενα. οὐ γὰρ ἐφαρμόττοντος ἑνὸς λόγου οὐκ οἴονται ⟨τὰς⟩ ἄλλας φιλίας εἶναι· αἳ δʼ εἰσὶ μέν, ἀλλʼ οὐχ ὁμοίως εἰσίν· οἳ δʼ ὅταν ἡ πρώτη μὴ ἐφαρμόττῃ, ὡς οὖσαν καθόλου ἄν, εἴπερ ἦν πρώτη, οὐδʼ εἶναι φιλίας τὰς ἄλλας φασίν· ἔστι δὲ πολλὰ εἴδη φιλίας. τῶν γὰρ ῥηθέντων ἦν ἤδη, ἐπειδὴ διώρισται τριχῶς λέγεσθαι τὴν φιλίαν. ἣ μὲν γὰρ διώρισται διʼ ἀρετήν, ἣ δὲ διὰ τὸ χρήσιμον, ἣ δὲ διὰ τὸ ἡδύ. τούτων ἡ μὲν διὰ τὸ χρήσιμόν ἐστιν ἡ [διὰ] τῶν πλείστων φιλία (διὰ γὰρ τὸ χρήσιμοι εἶναι φιλοῦσιν ἀλλήλους, καὶ μέχρι τούτου, ὥσπερ ἡ παροιμία Γλαῦκʼ ἐπίκουρος ἀνὴρ τὸν σοφὸν φίλον ἔσκε μάχηται, οὐκέτι γιγνώσκουσιν Ἀθηναῖοι Μεγαρῆας) ἡ δὲ διʼ ἡδονὴν τῶν νέων (τούτου γὰρ αἴσθησιν ἔχουσιν· διὸ εὐμετάβολος φιλία ἡ τῶν νέων· μεταβαλλόντων γὰρ τὰ ἤθη κατὰ τὰς ἡλικίας μεταβάλλει καὶ τὸ ἡδύ), ἡ δὲ κατʼ ἀρετὴν τῶν βελτίστων.
1236bBundan açıkça çıkıyor ki ilk dostluk, iyi insanların dostluğudur: karşılıklı sevgi ve birbirini karşılıklı seçmek. Sevilen şey, seven için sevgilidir; dost ise sevildiği kişiyi karşılık olarak da seven kimsedir. Bu dostluk yalnız insanlarda bulunur, çünkü prohairesis'in farkında olan yalnız insandır. Öteki dostluklar hayvanlarda da vardır. Faydaya dayanan dostluğun evcil hayvanlarda, hem insana karşı hem de birbirlerine karşı, küçük bir ölçüde bulunduğu görülür; Herodotos'un trokhilos kuşuyla timsah hakkında anlattığı gibi, ya da kâhinlerin kuşların bir arada ya da ayrı ayrı konmasından söz etmeleri gibi.
Kötüler de birbirine hem fayda hem haz yüzünden dost olabilir. Bazıları ise, ilk dostluk onlarda bulunmadığı için, kötülerin dost olamayacağını söyler: kötü kötüye haksızlık eder, haksızlığa uğrayanlar da birbirini sevmez. Oysa kötüler de severler; ama ilk dostlukla değil, çünkü öteki dostlukları kurmalarına hiçbir engel yoktur. Haz yüzünden birbirlerine zarar verseler bile birbirlerine katlanırlar; tıpkı nefsine hâkim olamayanlar gibi. Ama iş dikkatle incelendiğinde, haz yüzünden birbirini sevenler de dost sayılmaz, çünkü bu ilk dostluk değildir: o sağlamdır, bu sağlam değildir. Bu da, söylendiği gibi, bir dostluktur; ama o dostluk değil, ondan türemiş bir dostluktur. Dost kelimesini yalnız o anlamda kullanmak görünen olguları zorlamak olur ve insanı akla aykırı şeyler söylemeye mecbur eder; bütün dostlukları tek bir tanıma göre söylemek ise imkânsızdır. Geriye şu kalıyor: bir bakıma yalnız ilk dostluk dostluktur, bir bakıma hepsi dostluktur. Ama bu, ne eşadlı olmalarından, yani birbirleriyle rastgele bir ilişki içinde bulunmalarından, ne de tek bir türe girmelerinden ileri gelir; daha çok tek bir şeye bağlı olmalarından ileri gelir.
Mutlak olarak iyi olanla mutlak olarak hoş olan, bir engel çıkmadıkça aynı şeydir ve bir arada bulunur. Gerçek dost, yani mutlak anlamda dost, ilk anlamdaki dosttur; böyle biri de kendisi için, kendi uğruna seçilen kişidir. Böyle olması da zorunludur: insan dostu için iyi şeyleri onun uğruna diliyorsa, onun var olmasını da seçmek zorundadır. Gerçek dost mutlak olarak hoştur da; bu yüzden ne türden olursa olsun, dostun hoş olduğu kabul edilir. Ama bu konuyu daha ayrıntılı belirlemek gerekir, çünkü üzerinde durmayı gerektiren bir sorudur: dost olan, insanın kendisi için iyi olan mıdır, yoksa mutlak olarak iyi olan mı? Fiilen sevmek hazla birlikte midir, öyle ki sevilen de hoş olsun, yoksa değil midir? Bu iki soruyu aynı noktada birleştirmek gerekir. Mutlak olarak iyi olmayıp mutlak olarak kötü olan şeylerden, başa gelseler bile, kaçınılır; kişinin kendisi için iyi olmayan şeyin de onunla hiçbir ilgisi yoktur. Aranan şudur: mutlak olarak iyi olan şeylerin kişi için de bu şekilde iyi olması. Çünkü mutlak olarak iyi olan seçilmeye değerdir; ama kişi için seçilmeye değer olan, kendisi için iyi olandır;
φανερὸν δʼ ἐκ τούτων ὅτι ἡ πρώτη φιλία ἡ τῶν ἀγαθῶν ἐστιν ἀντιφιλία καὶ ἀντιπροαίρεσις πρὸς ἀλλήλους. φίλον μὲν γὰρ τὸ φιλούμενον τῷ φιλοῦντι, φίλος δὲ τῷ φιλουμένῳ καὶ ἀντιφιλῶν. αὕτη μὲν οὖν ἐν ἀνθρώποις μόνον ὑπάρχει φιλία (μόνον γὰρ αἰσθάνεται προαιρέσεως)· αἱ δʼ ἄλλαι καὶ ἐν τοῖς θηρίοις, καὶ τὸ χρήσιμον ἐπὶ μικρόν τι φαίνεται ἐνυπάρχον καὶ πρὸς ἄνθρωπον τοῖς ἡμέροις καὶ πρὸς ἄλληλα, οἷον τὸν τροχίλον φησὶν Ἡρόδοτος τῷ κροκοδείλῳ, καὶ ὡς οἱ μάντεις τὰς συνεδρείας καὶ διεδρείας λέγουσιν. καὶ οἱ φαῦλοι ἂν εἶεν φίλοι ἀλλήλοις καὶ διὰ τὸ χρήσιμον καὶ διὰ τὸ ἡδύ. οἳ δʼ ὅτι ἡ πρώτη οὐχ ὑπάρχει αὐτοῖς, οὔ φασι φίλους εἶναι· ἀδικήσει γὰρ ὅ γε φαῦλος τὸν φαῦλον, οἱ δʼ ἀδικούμενοι οὐ φιλοῦσι σφᾶς αὐτούς. οἳ δὲ φιλοῦσι μέν, ἀλλʼ οὐ τὴν πρώτην φιλίαν, ἐπεὶ τάς γε ἑτέρας οὐθὲν κωλύει. διʼ ἡδονὴν γὰρ ὑπομένουσιν ἀλλήλους βλαπτόμενοι, ὡς ἂν ὦσιν ἀκρατεῖς· οὐ δοκοῦσι δʼ οὐδʼ οἱ διʼ ἡδονὴν φιλοῦντες ἀλλήλους φίλοι εἶναι, ὅταν κατʼ ἀκρίβειαν ζητῶσιν, ὅτι οὐχ ἡ πρώτη. ἐκείνη μὲν γὰρ βέβαιος, αὕτη δὲ ἀβέβαιος. ἣ δʼ ἐστὶ μέν, ὥσπερ εἴρηται, φιλία, οὐκ ἐκείνη δέ, ἀλλʼ ἀπʼ ἐκείνης. τὸ μὲν οὖν ἐκείνως μόνον λέγειν τὸν φίλον βιάζεσθαι τὰ φαινόμενα ἐστί, καὶ παράδοξα λέγειν ἀναγκαῖον· καθʼ ἕνα δὲ λόγον πάσας ἀδύνατον. λείπεται τοίνυν οὕτως, ὅτι ἔστι μὲν ὡς μόνη ⟨ἡ⟩ πρώτη φιλία, ἔστι δὲ ὡς πᾶσαι, οὔτε ὡς ὁμώνυμοι καὶ ὡς ἔτυχον ἔχουσαι πρὸς ἑαυτάς, οὔτε καθʼ ἓν εἶδος, ἀλλὰ μᾶλλον πρὸς ἕν. ἐπεὶ δʼ ἁπλῶς ἀγαθὸν καὶ ἁπλῶς ἡδὺ τὸ αὐτὸ καὶ ἅμα, ἂν μή τι ἐμποδίζῃ, ὁ δʼ ἀληθινὸς φίλος καὶ ἁπλῶς ὁ πρῶτος ἐστίν, ἔστι δὲ τοιοῦτος ὁ διʼ αὑτὸν αὐτὸς αἱρετός (ἀνάγκη δʼ εἶναι τοιοῦτον· ὡς γὰρ βούλεταί τις διʼ αὑτὸν εἶναι τἀγαθά, ἀνάγκη καὶ αὐτὸν αἱρεῖσθαι εἶναι), ὁ δʼ ἀληθινὸς φίλος καὶ ἡδύς ἐστιν ἁπλῶς· διὸ δοκεῖ καὶ ὁ ὁπωσοῦν φίλος ἡδύς. ἔτι δὲ διοριστέον περὶ τούτου μᾶλλον· ἔχει ἐπίστασιν, πότερον γὰρ τὸ αὐτῷ ἀγαθὸν ἢ τὸ ἁπλῶς ἀγαθὸν φίλον, καὶ πότερον τὸ κατʼ ἐνέργειαν φιλεῖν μεθʼ ἡδονῆς, ὥστε καὶ τὸ φιλητὸν ἡδύ, ἢ οὔ. ἄμφω γὰρ εἰς ταὐτὸ συνακτέον· τά τε γὰρ μὴ ἁπλῶς ἀγαθὰ ἀλλὰ κακὰ ἁπλῶς τύχῃ φευκτά· καὶ τὸ μὴ αὐτῷ ἀγαθὸν οὐθὲν πρὸς αὐτόν, ἀλλὰ τοῦτʼ ἐστιν ὃ ζητεῖται, τὰ ἁπλῶς ἀγαθὰ οὕτως εἶναι ἀγαθά. ἔστι γὰρ αἱρετὸν μὲν τὸ ἁπλῶς ἀγαθόν, αὐτῷ δὲ τὸ αὑτῷ ἀγαθόν·
1237abu ikisinin uyuşması gerekir. Bunu aretē sağlar; siyaset sanatı da, henüz uyuşmadığı kimselerde uyuşsun diye vardır. İnsan, insan olduğu için buna yatkındır ve yolun başındadır, çünkü mutlak olarak iyi olanlar tabiatça onun için de iyidir; aynı şekilde kadına göre erkek, kabiliyetsize göre kabiliyetli de buna daha yatkındır. Ama yol hoş olandan geçer: güzel olan şeylerin hoş da olması gerekir. Bu ikisi uyuşmadıkça kişi henüz tam anlamıyla erdemli değildir, çünkü içinde nefsine hâkim olamama doğabilir. Nefsine hâkim olamamak, hâllerde iyinin hoşla uyuşmamasıdır.
Öyleyse ilk dostluk aretē'ye göre olduğundan, bu dostlar da mutlak olarak iyi olacaktır. Bu, faydalı oldukları için değil, başka bir anlamda böyledir; çünkü birisi için iyi olanla mutlak olarak iyi olan iki ayrı şeydir. Faydalı olanda nasılsa, melekelerde de öyledir. Mutlak olarak faydalı ve güzel olan bir şeydir, idman yapmak gibi; ilaç kullanmak ise başka bir şeydir. Bu yüzden insanın aretē'si olan meleke de [mutlak olarak iyidir]. Çünkü insanı tabiatça erdemli varlıklardan sayalım: tabiatça erdemli olanın aretē'si mutlak olarak iyidir, öyle olmayanın aretē'si ise yalnız onun için iyidir.
Hoş olanda da durum benzerdir. Burada durup şunları incelemek gerekir: hazsız dostluk olur mu, bunun ne farkı olur, sevmek bu ikisinden hangisinde yatar? Biri iyi olduğu için mi sevilir, hoş olmasa bile, yoksa bu yüzden değil mi? Sevmek iki anlamda söylendiğine göre, fiilen sevmek iyi bir şey olduğu için mi hazdan ayrı görünmez? Şurası açıktır: epistēmē'de yeni yapılan incelemeler ve yeni öğrenilen şeyler en çok verdikleri hazla hissedilir; tanıdık kimseleri yeniden tanımak da öyledir, ve ikisinin açıklaması aynıdır. Nitekim mutlak olarak iyi olan, tabiatça mutlak olarak hoştur; kimin için iyiyse onun için de hoştur. Benzer şeylerin hemen birbirinden hoşlanması ve insana en hoş gelen şeyin insan olması bu yüzdendir. Bu, henüz eksik olan insan için doğruysa, tamamlanmış insan için de doğru olduğu açıktır; erdemli insan ise tamamlanmış insandır. Fiilen sevmek, hazla birlikte, birbirini tanımayı karşılıklı olarak seçmekse, genel olarak ilk dostluğun, mutlak olarak iyi ve hoş olan insanların, iyi ve hoş oldukları için birbirini karşılıklı seçmesi olduğu açıktır. Bu dostluk, böyle bir seçimin kaynaklandığı melekedir. Çünkü dostluğun işi bir fiildir; bu fiil de dışarıda değil, sevenin kendisindedir. Oysa her kuvve dışarıdadır, çünkü ya başka bir şeydedir ya da [bir şeyin] başka olduğu bakımdan ondadır. Sevinç bu yüzden sevmekte bulunur, sevilmekte değil. Sevilmek, sevilebilir olanın fiilidir; sevmek ise dostluğun fiilidir. Sevmek yalnız canlıda bulunur, sevilmek cansızda da; çünkü cansız şeyler de sevilir. Fiilen sevmek, sevileni sevilen olduğu bakımdan kullanmak olduğuna,
ἃ δεῖ συμφωνῆσαι. καὶ τοῦτο ἡ ἀρετὴ ποιεῖ· καὶ ἡ πολιτικὴ ἐπὶ τούτῳ, ὅπως οἷς μήπω ἐστὶ γένηται. εὐθέτως δὲ καὶ πρὸ ὁδοῦ ἄνθρωπος ὤν (φύσει γὰρ αὐτῷ ἀγαθὰ τὰ ἁπλῶς ἀγαθά), ὁμοίως δὲ καὶ ἀνὴρ ἀντὶ γυναικὸς καὶ εὐφυὴς ἀφυοῦς, διὰ τοῦ ἡδέος δὲ ἡ ὁδός· ἀνάγκη εἶναι τὰ καλὰ ἡδέα. ὅταν δὲ τοῦτο διαφωνῇ, οὔπω σπουδαῖον τελέως· ἐνδέχεται γὰρ ἐγγενέσθαι ἀκρασίαν· τῷ γὰρ διαφωνεῖν τἀγαθὸν τῷ ἡδεῖ ἐν τοῖς πάθεσιν ἀκρασία ἐστίν. ὥστʼ ἐπειδὴ ἡ πρώτη φιλία κατʼ ἀρετήν, ἔσονται καὶ αὐτοὶ ἁπλῶς ἀγαθοί. τοῦτο δʼ οὐχ ὅτι χρήσιμοι, ἀλλʼ ἄλλον τρόπον· διχῶς γὰρ ἔχει τὸ τῳδὶ ἀγαθὸν καὶ ἁπλῶς ἀγαθόν. καὶ ὁμοίως ὥσπερ ἐπὶ τοῦ ὠφελίμου, καὶ ἐπὶ τῶν ἕξεων. ἄλλο γὰρ τὸ ἁπλῶς ὠφέλιμον καὶ τὸ καλὸν τοιοῦτον γυμνάζεσθαι πρὸς τὸ φαρμακεύεσθαι. ὥστε καὶ ἡ ἕξις ἡ ἀνθρώπου ἀρετή. ἔστω γὰρ ὁ ἄνθρωπος τῶν φύσει σπουδαίων· ἡ γὰρ τοῦ φύσει σπουδαίου ἀρετὴ ἁπλῶς ἀγαθόν, ἡ δὲ τοῦ μὴ ἐκείνῳ. ὁμοίως δὴ ἔχει καὶ τὸ ἡδύ. ἐνταῦθα γὰρ ἐπιστατέον, καὶ σκεπτέον πότερόν ἐστιν ἄνευ ἡδονῆς φιλία, καὶ τί διαφέρει, καὶ ἐν ποτέρῳ ποτʼ ἐστὶ τὸ φιλεῖν, [καὶ] πότερον ὅτι ἀγαθός, κἂν εἰ μὴ ἡδύς, ἀλλʼ οὐ διὰ τοῦτο, διχῶς δὴ λεγομένου τοῦ φιλεῖν, πότερον ὅτι ἀγαθὸν τὸ κατʼ ἐνέργειαν οὐκ ἄνευ ἡδονῆς φαίνεται. δῆλον δʼ ὅτι ὥσπερ ἐπὶ τῆς ἐπιστήμης αἱ πρόσφατοι θεωρίαι καὶ μαθήσεις αἰσθηταὶ μάλιστα τῷ ἡδεῖ, οὕτω καὶ αἱ τῶν συνήθων ἀναγνωρίσεις, καὶ ὁ λόγος ὁ αὐτὸς ἐπʼ ἀμφοῖν. φύσει γοῦν τὸ ἁπλῶς ἀγαθὸν ἡδὺ ἁπλῶς, καὶ οἷς ἀγαθόν, τούτοις ἡδύ. διὸ εὐθὺς τὰ ὅμοια ἀλλήλοις χαίρει, καὶ ἀνθρώπῳ ἥδιστον ἄνθρωπος. ὥστʼ ἐπεὶ καὶ ἀτελεῖ, δῆλον ὅτι καὶ τελειωθέντι· ὁ δὲ σπουδαῖος τέλειος. εἰ δὲ τὸ κατʼ ἐνέργειαν φιλεῖν μεθʼ ἡδονῆς ἀντιπροαίρεσις τῆς ἀλλήλων γνωρίσεως, δῆλον ὅτι καὶ ὅλως ἡ φιλία ἡ πρώτη ἀντιπροαίρεσις τῶν ἁπλῶς ἀγαθῶν καὶ ἡδέων, ὅτι ἀγαθὰ καὶ ἡδέα. ἔστι δʼ αὕτη ἡ φιλία ἕξις ἀφʼ ἧς ἡ τοιαύτη προαίρεσις. τὸ γὰρ ἔργον αὐτῆς ἐνέργεια, αὕτη δʼ οὐκ ἔξω, ἀλλʼ ἐν αὐτῷ τῷ φιλοῦντι, δυνάμεως δὲ πάσης ἔξω· ἢ γὰρ ἐν ἑτέρῳ ἢ ⟨ᾗ⟩ ἕτερον. διὸ τὸ φιλεῖν χαίρειν, ἀλλʼ οὐ τὸ φιλεῖσθαι ἐστίν. τὸ μὲν γὰρ φιλεῖσθαι φιλητοῦ ἐνέργεια, τὸ δὲ καὶ φιλίας, καὶ τὸ μὲν ἐν ἐμψύχῳ, τὸ δὲ καὶ ἐν ἀψύχῳ· φιλεῖται γὰρ καὶ τὰ ἄψυχα. ἐπεὶ δὲ τὸ φιλεῖν τὸ κατʼ ἐνέργειαν τὸ φιλούμενον [ὅ] ἐστὶ χρῆσθαι ᾗ φιλούμενον,
1237bdost da dostu tarafından müzisyen ya da hekim olduğu için değil, dost olduğu için sevildiğine göre, dostluğa özgü haz, ondan, kendisi olduğu için alınan hazdır. Çünkü dost, dostunu kendisi olduğu için sever, başka biri olduğu için değil. Öyleyse insan dostundan, iyi olduğu için sevinç duymuyorsa, bu ilk dostluk değildir. İyinin verdiği sevince, arazlardan hiçbiri engel olmamalıdır. Peki, çok kötü kokan biri? Ona iyi niyet beslendiği için sevilir, ama onunla birlikte yaşanmaz.
İşte herkesin kabul ettiği ilk dostluk budur; ötekiler hem onun yüzünden dostluk sayılır hem de onun yüzünden dostlukları tartışılır. Dostluğun sağlam bir şey olduğu kabul edilir; sağlam olan ise yalnız bu dostluktur. Sağlam olan, sınanıp karara bağlanmış olandır; yargıyı doğru kılan da çabuk ve kolay olmayan şeylerdir. Güven olmadan sağlam dostluk olmaz; güven de zamansız olmaz. İnsanı denemek gerekir; Theognis'in de dediği gibi:
Ne erkeğin aklını bilebilirsin ne kadının, yük hayvanını dener gibi denemeden önce.
Zaman geçmeden dost da olunmaz; olsa olsa dost olmak istenir, ve böyle bir hâl çoğu zaman fark edilmeden dostluk sanılır. İnsanlar dost olmaya istekli olduklarında, birbirlerine dostların yaptığı bütün hizmetleri yaptıkları için, dost olmayı dilediklerini değil, dost olduklarını sanırlar. Oysa dostlukta da durum başka şeylerdekinden farklı değildir: sağlıklı olmayı dileyen hemen sağlıklı olmadığı gibi, dost olmayı dileyenler de hemen dost olmuş olmaz. Bunun bir işareti şudur: birbirini sınamadan bu şekilde dostluk kuranlar kolayca iftiraya kapılır. Birbirlerini sınadıkları konularda iftiraya kolay kapılmazlar; sınamadıkları konularda ise, iftiracılar inandırıcı işaretler gösterince ikna olurlar. Aynı zamanda bu dostluğun kötüler arasında da bulunmadığı açıktır, çünkü kötü insan herkese karşı güvensiz ve kötü niyetlidir; başkalarını kendisiyle ölçer. İyilerin daha kolay aldatılması da bu yüzdendir, meğer ki tecrübeyle güvenmemeyi öğrenmiş olsunlar. Kötüler ise tabiatça iyi olan şeyleri dosta tercih eder; hiçbiri bir insanı mallardan daha çok sevmez. Öyleyse dost değildirler. Çünkü böylece "dostların malı ortaktır" sözü gerçekleşmez: dost mallara eklenir, mallar dosta değil.
Demek ki ilk dostluk çok kişiyle kurulmaz, çünkü çok kişiyi sınamak zordur; her biriyle birlikte yaşamak gerekirdi. Dost seçmek de giysi seçmek gibi değildir. Gerçi akıllı insanın her şeyde ikisinden daha iyisini seçmesi gerektiği kabul edilir: uzun zamandır kötüsünü kullanıyor, iyisini ise henüz kullanmamışsa, iyisini seçmelidir. Ama eski bir dostun yerine, daha iyi olsa bile tanımadığı birini seçmemelidir.
ὁ δὲ φίλος φιλούμενον τῷ φίλῳ ᾗ φίλος, ἀλλὰ μὴ ᾗ μουσικὸς ἢ ᾗ ἰατρικός· ἡδονὴ τοίνυν ἡ ἀπʼ αὐτοῦ, ᾗ αὐτός, αὕτη φιλική. αὐτὸν γὰρ φιλεῖ, οὐχ ὅτι ἄλλος. ὥστʼ ἂν μὴ χαίρῃ ᾗ ἀγαθός, οὐχ ἡ πρώτη φιλία. οὐδὲ δεῖ ἐμποδίζειν οὐθὲν τῶν συμβεβηκότων μᾶλλον ἢ τὸ ἀγαθὸν εὐφραίνειν. τί γὰρ σφόδρα δυσώδης λείπεται; ἀγαπᾶται γὰρ τῷ εὐνοεῖν, συζῇ δὲ μή. αὕτη μὲν οὖν ἡ πρώτη φιλία, ἣν πάντες ὁμολογοῦσιν· αἱ δʼ ἄλλαι διʼ αὐτὴν καὶ δοκοῦσι καὶ ἀμφισβητοῦνται. βέβαιον γάρ τι δοκεῖ ἡ φιλία· μόνη δʼ αὕτη βέβαιος. τὸ γὰρ κεκριμένον βέβαιον, τὰ δὲ μὴ ταχὺ γινόμενα μηδὲ ῥᾳδίως [οὐ] ποιεῖ τὴν κρίσιν ὀρθήν. οὐκ ἔστι δʼ ἄνευ πίστεως φιλία βέβαιος· ἡ δὲ πίστις οὐκ ἄνευ χρόνου. δεῖ γὰρ πεῖραν λαβεῖν, ὥσπερ λέγει καὶ Θέογνις· οὐ γὰρ ἂν εἰδείης ἀνδρὸς νόον οὐδὲ γυναικός, πρὶν πειραθείης ὥσπερ ὑποζυγίου. οὐδʼ ἄνευ χρόνου φίλος, ἀλλὰ βούλονται φίλοι, καὶ μάλιστα λανθάνει ἡ τοιαύτη ἕξις ὡς φιλία. ὅταν γὰρ προθύμως ἔχωσι φίλοι εἶναι, διὰ τὸ πάνθʼ ὑπηρετεῖν τὰ φιλικὰ ἀλλήλοις, οἴονται οὐ βούλεσθαι φίλοι, ἀλλʼ εἶναι φίλοι. τὸ δʼ ὥσπερ ἐπὶ τῶν ἄλλων συμβαίνει καὶ ἐπὶ τῆς φιλίας· οὐ γὰρ εἰ βούλονται ὑγιαίνειν, ὑγιαίνουσιν, ὥστʼ οὐδʼ εἰ φίλοι βούλονται, ἤδη καὶ φίλοι εἰσίν. σημεῖον δέ· εὐδιάβλητοι γὰρ οἱ διακείμενοι ἄνευ πείρας τοῦτον τὸν τρόπον· περὶ ὧν μὲν γὰρ πεῖραν δεδώκασιν ἀλλήλοις, οὐκ εὐδιάβλητοι, περὶ ὧν δὲ μή, πεισθεῖεν ἂν ὅταν σύμβολα λέγωσιν οἱ διαβάλλοντες. ἅμα δὲ φανερὸν ὅτι οὐδʼ ἐν τοῖς φαύλοις αὕτη ἡ φιλία· ἄπιστος γὰρ ὁ φαῦλος καὶ κακοήθης πρὸς πάντας· αὑτῷ γὰρ μετρεῖ τοὺς ἄλλους. διὸ εὐεξαπατητότεροί εἰσιν οἱ ἀγαθοί, ἂν μὴ διὰ πεῖραν ἀπιστῶσιν. οἱ δὲ φαῦλοι αἱροῦνται τὰ φύσει ἀγαθὰ ἀντὶ τοῦ φίλου, καὶ οὐθεὶς φιλεῖ μᾶλλον ἄνθρωπον ἢ πράγματα. ὥστʼ οὐ φίλοι. οὐ γὰρ γίνεται οὕτω κοινὰ τὰ φίλων· προσνέμεται γὰρ ὁ φίλος τοῖς πράγμασιν, οὐ τὰ πράγματα τοῖς φίλοις. οὐ γίνεται ἄρʼ ἡ φιλία ἡ πρώτη ἐν πολλοῖς, ὅτι χαλεπὸν πολλῶν πεῖραν λαβεῖν· ἑκάστῳ γὰρ ἂν ἔδει συζῆσαι. οὐδὲ δὴ αἱρετέον ὁμοίως περὶ ἱματίου καὶ φίλου· καίτοι ἐν πᾶσι δοκεῖ τοῦ νοῦν ἔχοντος δυοῖν τὸ βέλτιον αἱρεῖσθαι, καὶ εἰ μὲν τῷ χείρονι πάλαι ἐχρῆτο, τῷ βελτίονι δὲ μηδέπω, τοῦθʼ αἱρετέον, ἀλλʼ οὐκ ἀντὶ τοῦ πάλαι φίλου τὸν ἀγνῶτα εἰ βελτίων·
1238aÇünkü dost sınanmadan olmaz; bir günde de olmaz, zaman gerekir. "Bir kile tuz" sözünün atasözü olması bu yüzdendir. Aynı zamanda dost, senin dostun olacaksa, yalnız mutlak olarak iyi değil, senin için de iyi olmalıdır. İnsan iyi olduğu için mutlak olarak iyidir; başkası için iyi olduğu için de dosttur. Bu ikisi uyuştuğunda hem mutlak olarak iyi hem de dost olur; böylece mutlak olarak iyi olan şey başkası için de iyi olur. Biri mutlak anlamda erdemli olmasa da başkası için iyi olabilir: faydalı olduğu için. Aynı anda birçok kişinin dostu olmaya, sevmenin kendisi de engel olur; çünkü aynı anda birçok kişiye yönelik olarak fiilde bulunmak mümkün değildir.
Bundan açıkça anlaşılıyor ki dostluğun sağlam şeylerden olduğunu söylemek doğrudur, tıpkı saadetin kendine yeten şeylerden olması gibi. Şu söz de doğrudur:
Çünkü sağlam olan tabiattır, servet değil.
Ama tabiat yerine aretē demek çok daha güzel olurdu. Zamanın sevilen kişiyi gösterdiği de söylenir; talihsizlikler de bunu iyi günlerden daha iyi gösterir. Dostların malının ortak olduğu o zaman ortaya çıkar; çünkü yalnız dostlar, iyi ve kötü talihin ilgilendiği tabiatça iyi ve tabiatça kötü şeylerin var olup olmamasındansa insanı seçer. Talihsizlik, gerçekten dost olmayıp fayda yüzünden dost olmuş kimseleri ortaya çıkarır. Zaman ise ikisini de gösterir. Çünkü faydalı dost da çabuk belli olmaz; hoş dost ise daha çabuk belli olur. Ama mutlak olarak hoş olan dost da çabuk belli olmaz. İnsanlar şaraplara ve yiyeceklere benzer: onların hoşluğu hemen kendini gösterir, ama uzun süre geçince hoş olmaktan çıkar ve tatlılığını yitirir; insanlarda da durum aynıdır. Mutlak olarak hoş olan da gayesiyle ve zamanla tarif edilmelidir. Halk da buna katılır, ama yalnız sonuçlara bakarak; nitekim bir içki için de "tatlı" derler. Böyle bir içki, verdiği sonuç yüzünden hoş değildir; ama sürekli içilmediği için başta insanı aldatır.
İlk dostluk, ve ötekilerin onun yüzünden dostluk diye anıldığı dostluk, aretē'ye dayanan ve aretē'nin verdiği haz yüzünden olan dostluktur; daha önce de söylendiği gibi. Öteki dostluklar çocuklarda, hayvanlarda ve kötülerde de görülür. "Akran akranı sevindirir" ve
Kötü kötüye hazla kaynaşmıştır
sözleri buradan gelir. Kötüler de birbirine hoş gelebilir. Kötü oldukları ya da ne iyi ne kötü oldukları için değil; örneğin ikisi de şarkı söylüyorsa ya da biri şarkı meraklısı, öteki şarkıcıysa. Ayrıca herkeste iyi bir şey bulunduğu ve bu bakımdan birbirlerine uydukları için. Bir de birbirlerine işe yarar ve faydalı olabilirler; mutlak olarak değil, ama prohairesis'lerine göre ya da ne iyi ne kötü oldukları bakımından.
οὐ γάρ ἐστιν ἄνευ πείρας οὐδὲ μιᾶς ἡμέρας ὁ φίλος, ἀλλὰ χρόνου δεῖ. διὸ εἰς παροιμίαν ἐλήλυθεν ὁ μέδιμνος τῶν ἁλῶν· ἅμα δὲ δεῖ μὴ μόνον ἁπλῶς ἀγαθὸν εἶναι, ἀλλὰ καὶ σοί, εἰ δὴ φίλος ἔσται σοὶ φίλος. ἀγαθὸς μὲν γὰρ ἁπλῶς ἐστι τῷ ἀγαθὸς εἶναι, φίλος δὲ τῷ ἄλλῳ ἀγαθός, ἁπλῶς ⟨δʼ⟩ ἀγαθὸς καὶ φίλος, ὅταν συμφωνήσῃ ταῦτʼ ἄμφω, ὥστε ὅ ἐστιν ἁπλῶς ἀγαθόν, τὸ τούτου ἄλλῳ, εἰ καὶ μὴ ἁπλῶς μὲν σπουδαίῳ, ἄλλῳ δʼ ἀγαθός, ὅτι χρήσιμος. τὸ δὲ πολλοῖς ἅμα εἶναι φίλον καὶ τὸ φιλεῖν κωλύει· οὐ γὰρ οἷόν τε ἅμα πρὸς πολλοὺς ἐνεργεῖν. ἐκ δὴ τούτων φανερὸν ὅτι ὀρθῶς λέγεται ὅτι ἡ φιλία τῶν βεβαίων, ὥσπερ ἡ εὐδαιμονία τῶν αὐτάρκων. καὶ ὀρθῶς εἴρηται ἡ γὰρ φύσις βέβαιον, οὐ τὰ χρήματα. πολὺ δὲ κάλλιον εἰπεῖν ὅτι ἡ ἀρετὴ τῆς φύσεως, καὶ ὅτι χρόνος λέγεται δεικνύναι τὸν φιλούμενον, καὶ αἱ ἀτυχίαι μᾶλλον τῶν εὐτυχιῶν. τότε γὰρ δῆλον ὅτι κοινὰ ⟨τὰ⟩ τῶν φίλων (οὗτοι γὰρ μόνοι ἀντὶ τῶν φύσει ἀγαθῶν καὶ φύσει κακῶν, περὶ ἃ αἱ εὐτυχίαι καὶ αἱ δυστυχίαι, αἱροῦνται μᾶλλον ἄνθρωπον ἢ τούτων τὰ μὲν εἶναι τὰ δὲ μὴ εἶναι)· ἡ δʼ ἀτυχία δηλοῖ τοὺς μὴ ὄντως ὄντας φίλους, ἀλλὰ διὰ τὸ χρήσιμον τυχόντας. ὁ δὲ χρόνος δηλοῖ ἀμφοτέρους· οὐδὲ γὰρ ὁ χρήσιμος ταχὺ δῆλος, ἀλλʼ ὁ ἡδὺς μᾶλλον. πλὴν οὐδʼ ὁ ἁπλῶς ἡδὺς ταχύ. ὅμοιοι γὰρ οἱ ἄνθρωποι τοῖς οἴνοις καὶ ἐδέσμασιν· ἐκείνων τε γὰρ τὸ μὲν ἡδὺ ταχὺ δηλοῖ, πλείω δὲ χρόνον γινόμενον ἀηδὲς καὶ οὐ γλυκύ, καὶ ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων ὁμοίως. ἔστι γὰρ καὶ τὸ ἁπλῶς ἡδὺ τῷ τέλει ὁριστέον καὶ τῷ χρόνῳ. ὁμολογήσαιεν δʼ ἂν καὶ οἱ πολλοί, ὅτι ἐκ τῶν ἀποβαινόντων μόνον, ἀλλʼ ὥσπερ ἐπὶ τοῦ πόματος καλοῦσι γλύκιον· τοῦτο γὰρ διὰ τὸ ἀποβαῖνον οὐχ ἡδύ, ἀλλὰ διὰ τὸ μὴ συνεχές, ἀλλὰ τὸ πρῶτον ἐξαπατᾷ. ἡ μὲν οὖν πρώτη φιλία, καὶ διʼ ἣν αἱ ἄλλαι λέγονται, ἡ κατʼ ἀρετὴν ἐστί, καὶ διʼ ἡδονὴν τὴν ἀρετῆς, ὥσπερ εἴρηται πρότερον· αἱ δʼ ἄλλαι ἐγγίνονται φιλίαι καὶ ἐν παισὶ καὶ θηρίοις καὶ τοῖς φαύλοις. ὅθεν λέγεται, ἥλιξ ἥλικα τέρπει καὶ κακὸς κακῷ ⟨δὲ⟩ συντέτηκεν ἡδονῇ. ἐνδέχεται γὰρ καὶ ἡδεῖς ἀλλήλοις εἶναι τοὺς φαύλους, οὐχ ᾗ φαῦλοι ἢ μηδέτεροι, ἀλλʼ οἷον ᾠδικοὶ ἄμφω, ἢ ὃ μὲν φιλῳδὸς ὁ δʼ ᾠδικὸς ἐστίν, καὶ ᾗ πάντες ἔχουσιν ἀγαθὸν καὶ ταύτῃ συναρμόττουσιν ἀλλήλοις· ἔτι χρήσιμοι ἂν εἶεν ἀλλήλοις καὶ ὠφέλιμοι, οὐχ ἁπλῶς ἀλλὰ πρὸς τὴν προαίρεσιν, ἢ ⟨ᾗ⟩ οὐδέτεροι.
1238bİyi bir insan da kötü birinin dostu olabilir. Çünkü biri ötekinin prohairesis'ine göre ona faydalı olabilir: kötü insan, erdemlinin sahip olduğu prohairesis'e göre; erdemli ise nefsine hâkim olamayana onun sahip olduğu prohairesis'e göre, kötüye de tabiata uygun olan prohairesis'e göre faydalı olabilir. Erdemli olan ona iyi şeyleri de dileyecektir: kayıtsız olarak mutlak iyileri, şartlı olarak da onun için iyi olanları, yoksulluğun ya da hastalığın ona yaradığı ölçüde. Bunları da mutlak olarak iyi olanlar uğruna diler; tıpkı ilaç içmek gibi: insan ilaç içmeyi kendisi için dilemez, başka bir şey uğruna diler. Ayrıca erdemli olmayanlar birbirlerine hangi şekillerde dost olabiliyorsa, iyi insan da kötüye o şekillerde dost olabilir. Biri, kötü olduğu için değil, ortak bir şeye katıldığı için hoş olabilir; örneğin müzisyense. Ayrıca herkeste iyi bir şey bulunduğu ölçüde; bu yüzden bazıları erdemli biriyle de iyi geçinebilir. Ya da herkese uyum sağlayabildikleri ölçüde; çünkü herkesin iyiden bir payı vardır.
ἐνδέχεται δὲ καὶ τὸν ἐπιεικῆ φαύλῳ εἶναι φίλον. καὶ γὰρ χρήσιμος ἂν εἴη πρὸς τὴν προαίρεσιν, ὁ μὲν φαῦλος πρὸς τὴν ὑπάρχουσαν τῷ σπουδαίῳ, ὃ δὲ τῷ μὲν ἀκρατεῖ πρὸς τὴν ὑπάρχουσαν, τῷ δὲ φαύλῳ πρὸς τὴν κατὰ φύσιν· καὶ βουλήσεται τὰ ἀγαθά, ἁπλῶς μὲν τὰ ἁπλῶς, τὰ δʼ ἐκείνῳ ἐξ ὑποθέσεως, ᾗ πενία συμφέρει ἢ νόσος, ⟨καὶ⟩ ταῦτα τῶν ἁπλῶς ἀγαθῶν ἕνεκα, ὥσπερ καὶ αὐτὸ τὸ φάρμακον πιεῖν· οὐ γὰρ βούλεται, ἀλλὰ τοῦδʼ ἕνεκα βούλεται. ἔτι καθʼ οὓς τρόπους καὶ ἀλλήλοις οἱ μὴ σπουδαῖοι εἶεν ἂν φίλοι. εἴη γὰρ ἂν ἡδὺς οὐχ ᾗ φαῦλος, ἀλλʼ ᾗ τῶν κοινῶν τινος μετέχει, οἷον εἰ μουσικός. ἔτι ᾗ ἔνι τι πᾶσιν ἐπιεικές· διὸ ἔνιοι ὁμιλητικοὶ εἶεν ἂν καὶ σπουδαίῳ. ἢ ᾗ προσαρμόττουσιν ἑκάστῳ· ἔχουσι γάρ τι πάντες τοῦ ἀγαθοῦ.
1238b103. Bölüm
Dostluğun üç türü bunlardır. Bunların hepsinde dostluk bir bakıma eşitliğe göre söylenir; aretē'ye göre dost olanlar da birbirlerine bir bakıma aretē bakımından eşit olarak dosttur. Ama bunlardan başka bir fark daha vardır: üstünlüğe dayanan dostluk; tanrının aretē'sinin insanınkine üstünlüğü gibi. Bu başka bir dostluk türüdür; genel olarak yönetenle yönetilenin dostluğu da öyledir, tıpkı bu ilişkide adaletin de başka türlü olması gibi: adalet burada orantıya göre eşitliktir, sayıca eşitlik değil. Babanın oğula, iyilik edenin iyilik görene ilişkisi bu cinstendir. Bunların kendi aralarında da farklar vardır: babanın oğula ilişkisi bir şeydir, kocanın karısına ilişkisi başka bir şey; bu yönetenle yönetilenin ilişkisidir, öteki ise iyilik edenle iyilik görenin. Bu ilişkilerde karşılık olarak sevilmek ya hiç yoktur ya da aynı ölçüde değildir. Tanrıyı, sevildiği kadar karşılık olarak sevmiyor diye suçlamak gülünç olurdu; yöneteni suçlamak da öyle. Çünkü yönetenin payına düşen sevmek değil, sevilmektir; ya da başka bir şekilde sevmektir. Haz da farklıdır: kendine yeten birinin kendi malından ya da çocuğundan duyduğu haz başka, muhtaç birinin eline geçen şeyden duyduğu haz başkadır. Aynı şekilde fayda için ve haz için dost olanların da kimi eşitliğe, kimi üstünlüğe göre dosttur. Bu yüzden ilişkinin eşitliğe dayandığını sananlar, karşı taraf kendileri kadar faydalı olmaz ve iyilik etmezse şikâyet ederler; hazda da durum böyledir. Bu, aşk ilişkilerinde açıkça görülür; sevgililerin sık sık kavga etmesinin sebebi budur. Âşık, ikisinin istekliliğinin sebebinin aynı olmadığını bilmez. Bu yüzden sevilen, âşığının kavga etmek için bahane bulduğunu söyler; oysa böyle bir sözü ancak âşık olmayan biri söyler. Âşıklar ise sebebin ikisi için de aynı olduğunu sanırlar.
τρία μὲν οὖν εἴδη ταῦτα φιλίας· ἐν πᾶσι δὲ τούτοις κατʼ ἰσότητά πως λέγεται ἡ φιλία. καὶ γὰρ οἱ κατʼ ἀρετὴν φίλοι ἐν ἰσότητί πώς εἰσιν ἀρετῆς φίλοι ἀλλήλοις. ἄλλη δὲ διαφορὰ τούτων ἡ καθʼ ὑπερβολήν, ὥσπερ θεοῦ ἀρετὴ πρὸς ἄνθρωπον. τοῦτο γὰρ ἕτερον εἶδος φιλίας, καὶ ὅλως ἄρχοντος καὶ ἀρχομένου, καθάπερ καὶ τὸ δίκαιον ἕτερον· κατʼ ἀναλογίαν γὰρ ἴσον, κατʼ ἀριθμὸν δʼ οὐκ ἴσον. ἐν τούτῳ τῷ γένει πατὴρ πρὸς υἱὸν καὶ ὁ εὐεργέτης πρὸς τὸν εὐεργετηθέντα. αὐτῶν δὲ τούτων διαφοραὶ εἰσίν· ἄλλη πατρὸς πρὸς υἱὸν καὶ ἀνδρὸς πρὸς γυναῖκα, αὕτη μὲν ὡς ἄρχοντος καὶ ἀρχομένου, ἣ δὲ εὐεργέτου πρὸς εὐεργετηθέντα. ἐν ταύταις δὲ ἢ οὐκ ἔνεστιν ἢ οὐχ ὁμοίως τὸ ἀντιφιλεῖσθαι. γελοῖον γάρ, εἴ τις ἐγκαλοίη τῷ θεῷ, ὅτι οὐχ ὁμοίως τὸ ἀντιφιλεῖσθαι ὡς φιλεῖται, ἢ τῷ ἄρχοντι καὶ ἀρχομένῳ. φιλεῖσθαι γάρ, οὐ φιλεῖν, τοῦ ἄρχοντος, ἢ φιλεῖν ἄλλον τρόπον. καὶ ἡδονὴ διαφέρει οὐδὲν ἥ τε τοῦ αὐτάρκους ἐπὶ τῷ αὑτοῦ κτήματι ἢ παιδί, καὶ τοῦ ἐνδεοῦς ἐπὶ τῷ γινομένῳ. ὡς δʼ αὕτως καὶ ἐπὶ τῶν διὰ τὴν χρῆσιν φίλων καὶ ἐπὶ τῶν διʼ ἡδονὴν οἳ μὲν κατʼ ἰσότητα εἰσίν, οἳ δὲ καθʼ ὑπεροχήν. διὸ καὶ οἱ ἐκείνως οἰόμενοι ἐγκαλοῦσιν, ἐὰν μὴ ὁμοίως χρήσιμοι καὶ εὖ ποιῶσιν, καὶ ἐπὶ τῆς ἡδονῆς. δῆλον δʼ ἐν τοῖς ἐρωτικοῖς· τοῦτο γὰρ αἴτιον τοῦ μάχεσθαι ἀλλήλοις πολλάκις. ἀγνοεῖ γὰρ ὁ ἐρῶν ὅτι οὐχ ὁ αὐτὸς λόγος αὐτοῖς ἐπὶ τὴν προθυμίαν. διὸ εὑρηκέναι νεῖκος ὁ ἐρώμενος· τοιαῦτʼ ἂν οὐκ ἐρῶν λέγοι. οἳ δὲ νομίζουσι τὸν αὐτὸν εἶναι λόγον.
1239a4. Bölüm
Söylendiği gibi dostluğun üç türü vardır: aretē'ye göre, faydaya göre ve hazza göre dostluk. Bunlar da yeniden ikiye ayrılır: kimi eşitliğe, kimi üstünlüğe dayanır. İkisi de dostluktur; ama dost denenler eşitlik içinde olanlardır. Bir yetişkinin bir çocuğa dost olması tuhaf olurdu; oysa onu sever ve ondan sevgi görür. Bazı durumlarda üstün olanın sevilmesi gerekir; o severse, değmeyen birini seviyor diye ayıplanır. Çünkü dostluk, dostların değeriyle ve bir tür eşitlikle ölçülür. Kimileri yaşça eksik oldukları için aynı ölçüde sevilmeyi hak etmez; kimileri de karşı tarafın aretē, soy ya da benzeri başka bir üstünlüğü yüzünden. Üstün olan ise her zaman ya daha az sevmeyi ya da hiç sevmemeyi kendine hak görür; bu hem faydaya, hem hazza, hem de aretē'ye dayanan dostlukta geçerlidir. Üstünlük küçük olduğunda anlaşmazlıkların çıkması doğaldır. Çünkü küçük bir fark bazı yerlerde hiç önem taşımaz, odun tartarken olduğu gibi; altında ise önem taşır. Ama insanlar küçük farkları yanlış değerlendirir: kendi iyileri yakın olduğu için büyük, başkasınınki uzak olduğu için küçük görünür. Fark çok büyük olduğunda ise insanlar, karşılık olarak sevilmeyi ya da aynı ölçüde karşılık görmeyi kendileri de aramazlar; tanrıdan bunu bekleyen biri gibi. Demek ki eşit olduklarında dosttur; karşılık olarak sevmek ise dost olmadan da mümkündür.
İnsanların neden eşitliğe dayanan dostluktan çok üstünlüğe dayanan dostluğu aradığı da açıktır: çünkü böylece hem sevilmek hem üstünlük aynı anda onların olur. Bu yüzden dalkavuk bazılarının gözünde dosttan daha değerlidir; çünkü dalkavukluk ettiği kişiye ikisine birden sahip olduğu izlenimini verir. Şan şeref düşkünleri en çok böyledir, çünkü hayranlık görmek üstünlük içinde olmayı gerektirir. Tabiatça kimi insanlar sevmeye yatkın, kimileri de şan şeref düşkünü olur. Sevmeye yatkın olan, sevilmekten çok sevmekten sevinç duyandır; öteki ise daha çok şan şeref düşkünüdür. Hayranlık görmekten ve sevilmekten sevinen, üstünlüğün dostudur; sevmenin hazzından sevinen ise sevmeye yatkın olandır. Çünkü seven zorunlu olarak fiil hâlindedir; sevilmek ise bir arazdır: insan sevildiğinin farkında olmayabilir, ama sevdiğinin farkında olmaması mümkün değildir. Ayrıca sevmek, sevilmekten çok dostluğa aittir; sevilmek ise sevilebilir olmaya aittir. Bunun bir işareti şudur: dost, ikisi birden mümkün değilse, tanınmaktansa tanımayı seçer. Çocuklarını başkasına evlat olarak veren kadınlar böyle yapar; Antiphon'un Andromakhe'si de öyle. Çünkü tanınmayı istemek insanın kendi uğrunadır, iyilik yapmak için değil, iyilik görmek içindir; tanımak ise iyilik yapmak ve sevmek uğrunadır.
ὥσπερ οὖν εἴρηται, τριῶν ὄντων εἰδῶν φιλίας, κατʼ ἀρετὴν κατὰ τὸ χρήσιμον καὶ κατὰ τὸ ἡδύ, αὗται πάλιν διῄρηνται εἰς δύο· αἳ μὲν γὰρ κατὰ τὸ ἴσον αἳ δὲ καθʼ ὑπεροχὴν εἰσίν. φιλίαι μὲν οὖν ἀμφότεραι, φίλοι δʼ οἱ κατὰ τὴν ἰσότητα· ἄτοπον γὰρ ἂν εἴη εἰ ἀνὴρ παιδίῳ φίλος, φιλεῖ δέ γε καὶ φιλεῖται. ἐνιαχοῦ δὲ φιλεῖσθαι μὲν δεῖ τὸν ὑπερέχοντα, ἐὰν δὲ φιλῇ, ὀνειδίζεται ὡς ἀνάξιον φιλῶν. τῇ γὰρ ἀξίᾳ τῶν φίλων μετρεῖται καί τινι ἴσῳ. τὰ μὲν οὖν διʼ ἡλικίας ἔλλειψιν ἀνάξια ὁμοίως φιλεῖσθαι, τὰ δὲ κατʼ ἀρετὴν ἢ γένος ἢ κατὰ ἄλλην τοιαύτην ὑπεροχήν. ἀεὶ δὲ τὸν ὑπερέχοντα ἢ ἧττον ἢ μὴ φιλεῖν ἀξιοῦν, καὶ ἐν τῷ χρησίμῳ καὶ ἐν τῷ ἡδεῖ καὶ κατʼ ἀρετήν. ἐν μὲν οὖν ταῖς μικραῖς ὑπεροχαῖς εἰκότως γίνονται ἀμφισβητήσεις (τὸ γὰρ μικρὸν ἐνιαχοῦ οὐδὲν ἰσχύει, ὥσπερ ἐν ξύλου σταθμῷ, ἀλλʼ ἐν χρυσίῳ· ἀλλὰ τὸ μικρὸν κακῶς κρίνουσιν· φαίνεται γὰρ τὸ μὲν οἰκεῖον ἀγαθὸν διὰ τὸ ἐγγὺς μέγα, τὸ δʼ ἀλλότριον διὰ τὸ πόρρω μικρόν)· ὅταν δὲ ὑπερβολὴ ᾖ, οὐδʼ αὐτοὶ ἐπιζητοῦσιν ὡς δεῖ ἢ ἀντιφιλεῖσθαι ἢ ὁμοίως ἀντιφιλεῖσθαι, οἷον εἴ τις ἀξιοῖ τὸν θεόν. φανερὸν δὴ ὅτι φίλοι μέν, ὅταν ἐν τῷ ἴσῳ, τὸ ἀντιφιλεῖν δʼ ἔστιν ἄνευ τοῦ φίλους εἶναι. δῆλον δὲ καὶ διὰ τί ζητοῦσι μᾶλλον οἱ ἄνθρωποι τὴν καθʼ ὑπεροχὴν φιλίαν τῆς κατʼ ἰσότητα· ἅμα γὰρ ὑπάρχει οὕτως αὐτοῖς τό τε φιλεῖσθαι καὶ ἡ ὑπεροχή. διὸ ὁ κόλαξ παρʼ ἐνίοις ἐντιμότερος τοῦ φίλου· ἄμφω γὰρ φαίνεσθαι ποιεῖ ὑπάρχειν τῷ κολακευομένῳ. μάλιστα δʼ οἱ φιλότιμοι τοιοῦτοι· τὸ γὰρ θαυμάζεσθαι ἐν ὑπεροχῇ. φύσει δὲ γίνονται οἳ μὲν φιλητικοὶ οἳ δὲ φιλότιμοι. φιλητικὸς δὲ ὁ τῷ φιλεῖν χαίρων μᾶλλον ἢ τῷ φιλεῖσθαι· ἐκεῖνος δὲ φιλότιμος μᾶλλον. ὁ μὲν οὖν χαίρων τῷ θαυμάζεσθαι καὶ φιλεῖσθαι τῆς ὑπεροχῆς φίλος· ὁ δὲ τῇ ἐν τῷ φιλεῖν ἡδονῇ ὁ φιλητικός. ἔνεστι γὰρ ἀνάγκη ἐνεργοῦντα· τὸ μὲν γὰρ φιλεῖσθαι συμβεβηκός· ἔστι γὰρ λανθάνειν φιλούμενον, φιλοῦντα δʼ οὔ. ἔστι δὲ καὶ κατὰ τὴν φιλίαν τὸ φιλεῖν μᾶλλον ἢ τὸ φιλεῖσθαι, τὸ δὲ φιλεῖσθαι κατὰ τὸ φιλητόν. σημεῖον δέ· ἕλοιτʼ ἂν ὁ φίλος μᾶλλον, εἰ μὴ ἐνδέχοιτʼ ἄμφω, γιγνώσκειν ἢ γιγνώσκεσθαι, οἷον ἐν ταῖς ὑποβολαῖς αἱ γυναῖκες ποιοῦσι, καὶ ἡ Ἀνδρομάχη ἡ Ἀντιφῶντος. καὶ γὰρ ἔοικε τὸ μὲν ἐθέλειν γινώσκεσθαι αὑτοῦ ἕνεκα, καὶ τοῦ πάσχειν τι ἀγαθὸν ἀλλὰ μὴ ποιεῖν, τὸ δὲ γινώσκειν τοῦ ποιεῖν καὶ τοῦ φιλεῖν ἕνεκα.
1239bÖlmüşlere sevgisini sürdürenleri de bu yüzden överiz: onlar tanır, ama tanınmazlar.
διὸ καὶ τοὺς ἐμμένοντας τῷ φιλεῖν πρὸς τοὺς τεθνεῶτας ἐπαινοῦμεν· γινώσκουσι γάρ, ἀλλʼ οὐ γινώσκονται.
1239b15. Bölüm
Dostluğun birden çok şekli olduğunu, bu şekillerin kaç tane, yani üç tane olduğunu; sevilmekle karşılık olarak sevilmenin birbirinden farklı olduğunu ve eşitliğe göre dost olanlarla üstünlüğe göre dost olanların da farklı olduğunu söyledik. Ama başta da söylendiği gibi, konuyu dışarıdan alıp genişletenler "dost" kelimesini daha küllî bir anlamda da kullanıyorlar: kimi benzerin dost olduğunu söylüyor, kimi zıddın. Bunların sözü edilen dostluklarla nasıl bir ilişkisi olduğunu da anlatmak gerekir.
Benzer olan hem hoşa hem iyiye bağlanır. Çünkü iyi basittir, kötü ise çok biçimlidir. İyi insan hep kendine benzer ve karakteri değişmez; kötü ve akılsız insan ise sabahla akşam hiç aynı değildir. Bu yüzden kötüler anlaşamazlarsa birbirlerine dost olmaz, ayrılırlar; sağlam olmayan dostluk ise dostluk değildir. Demek ki benzer bu şekilde dosttur, çünkü iyi kendine benzerdir. Bir bakıma da hoşa göre dosttur: benzerlere aynı şeyler hoş gelir, ayrıca her şey tabiatça kendi kendine hoş gelir. Bu yüzden aynı soydan olanlara birbirlerinin sesleri, huyları ve birlikte gün geçirmek en hoş gelen şeylerdir; öteki hayvanlarda da böyledir. Kötülerin de birbirini sevmesi bu şekilde mümkündür: "Kötü kötüye hazla kaynaşmıştır."
Zıt ise zıdda faydalı olduğu için dosttur; çünkü benzer kendi kendine faydasızdır. Bu yüzden efendi köleye, köle efendiye muhtaçtır; kadınla erkek de birbirine. Zıt, faydalı olduğu ölçüde hoş ve arzulanırdır; gayenin kendisi olarak değil, gayeye götüren şey olarak. Çünkü insan arzuladığına kavuştuğunda gayeye ulaşmıştır ve artık zıddını istemez; sıcağın soğuğu, kurunun yaşı istemesi gibi. Zıddın dostluğu da bir bakıma iyiye yönelik bir dostluktur. Çünkü zıtlar orta yüzünden birbirini ister: birbirini tamamlayan iki yarım gibi birbirini isterler, çünkü böylece ikisinden ortada tek bir şey meydana gelir. Ayrıca bu dostluk zıdda ancak araz olarak, ortaya ise kendiliğinden yönelir. Çünkü zıtlar birbirini değil, ortayı ister. Fazla üşüyenler ısınırsa, fazla ısınanlar da serinlerse orta hâle gelir; öteki şeylerde de durum budur. Öyle olmazsa hep arzu içinde kalırlar, orta hâlde bulunmazlar. Ortada olan ise tabiatça hoş olan şeylerden arzusuz bir sevinç duyar; ötekiler ise onları tabiî hâllerinden çıkaran her şeyden sevinç duyar. Bu tür ilişki cansız şeylerde de vardır; ama sevmek, canlılar söz konusu olduğunda ortaya çıkar.
ὅτι μὲν οὖν πλείονες τρόποι φιλίας, καὶ πόσοι τρόποι, ὅτι τρεῖς, καὶ ὅτι τὸ φιλεῖσθαι καὶ ἀντιφιλεῖσθαι καὶ οἱ φίλοι διαφέρουσιν, οἵ τε κατʼ ἰσότητα καὶ οἱ καθʼ ὑπεροχήν, εἴρηται· ἐπεὶ δὲ τὸ φίλον λέγεται καὶ καθόλου μᾶλλον, ὥσπερ καὶ κατʼ ἀρχὰς ἐλέχθη, ὑπὸ τῶν ἔξωθεν συμπαραλαμβανόντων (οἳ μὲν γὰρ τὸ ὅμοιόν φασιν εἶναι φίλον, οἳ δὲ τὸ ἐναντίον), λεκτέον καὶ περὶ τούτων πῶς εἰσι πρὸς τὰς εἰρημένας φιλίας. ἀνάγεται δὲ τὸ μὲν ὅμοιον καὶ εἰς τὸ ἡδὺ καὶ εἰς τὸ ἀγαθόν. τό τε γὰρ ἀγαθὸν ἁπλοῦν, τὸ δὲ κακὸν πολύμορφον· καὶ ὁ ἀγαθὸς μὲν ὅμοιος ἀεὶ καὶ οὐ μεταβάλλεται τὸ ἦθος, ὁ δὲ φαῦλος καὶ ὁ ἄφρων οὐθὲν ἔοικεν ἕωθεν καὶ ἑσπέρας. διὸ ἐὰν μὴ συμβάλλωσιν οἱ φαῦλοι, οὐ φίλοι ἑαυτοῖς, ἀλλὰ διίστανται· ἡ δʼ οὐ βέβαιος φιλία οὐ φιλία. ὥστε οὕτως μὲν τὸ ὅμοιον φίλον, ὅτι ⟨τὸ⟩ ἀγαθὸν ὅμοιον, ἔστι δὲ ὡς καὶ κατὰ τὸ ἡδύ· τοῖς γὰρ ὁμοίοις ταὔθʼ ἡδέα, καὶ ἕκαστον δὲ φύσει αὐτὸ αὑτῷ ἡδύ. διὸ καὶ φωναὶ καὶ αἱ ἕξεις καὶ συνημερεύσεις τοῖς ὁμογενέσιν ἥδισται ἀλλήλοις, καὶ τοῖς ἄλλοις ζῴοις· καὶ ταύτῃ ἐνδέχεται καὶ τοὺς φαύλους ἀλλήλους φιλεῖν. κακὸς κακῷ δὲ συντέτηκεν ἡδονῇ. τὸ δʼ ἐναντίον τῷ ἐναντίῳ φίλον ὡς τὸ χρήσιμον· αὐτὸ γὰρ αὑτῷ τὸ ὅμοιον ἄχρηστον. διὸ δεσπότης δούλου δεῖται καὶ δοῦλος δεσπότου, καὶ γυνὴ καὶ ἀνὴρ ἀλλήλων, καὶ ἡδὺ καὶ ἐπιθυμητὸν τὸ ἐναντίον ὡς χρήσιμον, καὶ οὐχ ὡς ἐν τέλει ἀλλʼ ὡς πρὸς τὸ τέλος. ὅταν γὰρ τύχῃ οὗ ἐπιθυμεῖ, ἐν τῷ τέλει μὲν ἐστίν, οὐκ ὀρέγεται δὲ τοῦ ἐναντίου, οἷον τὸ θερμὸν τοῦ ψυχροῦ καὶ τὸ ξηρὸν τοῦ ὑγροῦ. ἔστι δέ πως καὶ ἡ τοῦ ἐναντίου φιλία τοῦ ἀγαθοῦ. ὀρέγεται γὰρ ἀλλήλων διὰ τὸ μέσον· ὡς σύμβολα γὰρ ὀρέγεται ἀλλήλων διὰ τὸ οὕτω γίνεσθαι ἐξ ἀμφοῖν ἓν μέσον. ἔτι κατὰ συμβεβηκός ἐστι τοῦ ἐναντίου, καθʼ αὑτὸ δὲ τῆς μεσότητος. ὀρέγονται γὰρ οὐκ ἀλλήλων τἀναντία, ἀλλὰ τοῦ μέσου. ὑπερψυχθέντες γάρ, ἐὰν θερμανθῶσιν, εἰς τὸ μέσον καθίστανται, καὶ ὑπερθερμανθέντες, ἐὰν ψυχθῶσιν· ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων. εἰ δὲ μή, ἀεὶ ἐν ἐπιθυμίᾳ, οὐκ ἐν τοῖς μέσοις. ἀλλὰ χαίρει ὁ ἐν τῷ μέσῳ ἄνευ ἐπιθυμίας τοῖς φύσει ἡδέσιν, οἳ δὲ πᾶσι τοῖς ἐξιστᾶσι τῆς φύσει ἕξεως. τοῦτο μὲν οὖν τὸ εἶδος καὶ ἐπὶ τῶν ἀψύχων ἐστίν· τὸ φιλεῖν δὲ γίνεται, ὅταν ᾖ ἐπὶ τῶν ἐμψύχων.
1240aİnsanların bazen kendilerine hiç benzemeyenlerden hoşlanması bu yüzdendir; sert mizaçlıların şakacılardan, tezcanlıların ağırkanlılardan hoşlanması gibi. Çünkü birbirleri sayesinde orta hâle gelirler. Demek ki, söylendiği gibi, zıtlar araz olarak ve iyi yüzünden dosttur.
διὸ ἐνίοτε ἀνομοίοις χαίρουσιν, οἷον αὐστηροὶ εὐτραπέλοις καὶ ὀξεῖς ῥαθύμοις. εἰς τὸ μέσον γὰρ καθίστανται ὑπʼ ἀλλήλων. κατὰ συμβεβηκὸς οὖν, ὥσπερ ἐλέχθη, τὰ ἐναντία φίλα, καὶ διὰ τὸ ἀγαθόν.
1240a16. Bölüm
Dostluğun kaç şekli olduğu; dost, seven ve sevilen denen kimselerin hangi farklara göre böyle adlandırıldığı; hem dost olacak şekilde hem de dost olmaksızın nasıl sevilebildiği söylendi. İnsanın kendi kendisinin dostu olup olmadığı meselesi ise uzun bir incelemeyi gerektirir. Bazılarına göre herkes en çok kendi kendisinin dostudur ve öteki dostlara karşı dostluğu bu ölçüyle değerlendirirler. Oysa dostluk üzerine söylenenlere ve dostlarda bulunduğu düşünülen özelliklere bakılırsa, bunların bir kısmı kendine dostlukla çelişir, bir kısmı da ona benzer görünür. Çünkü bu dostluk bir bakıma, yani benzetme yoluyla vardır; mutlak anlamda ise yoktur. Zira sevmek ve sevilmek, birbirinden ayrı iki şeyde olur. Bu yüzden insanın kendi kendisinin dostu olması, nefsine hâkim olamayanla kendine hâkim olandan söz ederken bir şeyin nasıl isteyerek ya da istemeyerek yapıldığını açıkladığımız anlamdadır: psykhē'nin parçaları birbirine karşı belli bir durumda olduğu için. İnsanın kendine dost ya da düşman olup olmadığı, kendine haksızlık edip edemeyeceği gibi soruların hepsi de buna benzer. Çünkü bütün bunlar iki şeyde, hem de birbirinden ayrı iki şeyde olur. Psykhē bir bakıma iki olduğu ölçüde bunlar bir bakıma onda bulunur; bölünmemiş olduğu ölçüde bulunmaz.
Sevmenin geri kalan şekilleri, insanın kendine karşı tutumundan yola çıkılarak belirlenmiştir; tartışmalarda onları bu şekillere göre incelemek âdetimizdir. Birine iyi şeyleri ya da iyi sandığı şeyleri kendisi için değil, onun hatırı için dileyen kimse dost sayılır. Başka bir anlamda, birinin var olmasını kendisi için değil onun için dileyen kimse, ona iyi şeyler sağlamasa, hele ona varlık vermemiş olsa bile, onu en çok seven kişi gibi görünür. Bir başka anlamda da insan, başka bir şey için değil, sırf birlikteliğin kendisi için birlikte yaşamayı seçtiği kimseyi sever; nitekim babalar çocuklarının var olmasını dilerler ama başkalarıyla birlikte yaşarlar. Bütün bu anlamlar birbiriyle çatışır. Kimi, iyi şeyler kendileri için dilenmedikçe, kimi varlıkları dilenmedikçe, kimi de onlarla birlikte yaşanmadıkça sevildiklerine inanmaz. Ayrıca acı çeken biriyle, başka bir şey için değil, sırf onun için birlikte acı çekmeyi de sevmek sayacağız. Kölelerin efendilerine karşı hâli böyle değildir: onlar, efendileri acı çekerken sertleştiği için üzülürler, efendileri için değil. Annelerin çocuklarına karşı hâli ve yavrularının doğumunda birlikte sancı çeken kuşlarınki ise böyledir. Çünkü dost, acı çeken dostuyla yalnızca birlikte üzülmek değil, mümkün olsa aynı acıyı çekmek de ister; mesela o susamışsa onunla birlikte susamak ister; çünkü [birine] en yakın olmak budur. Sevinç için de aynı şey geçerlidir: başka bir şey için değil, onun için, o sevindiği için sevinmek dostçadır.
πόσα μὲν οὖν εἴδη φιλίας, καὶ τίνες διαφοραὶ καθʼ ἃς λέγονται οἱ τε φίλοι καὶ οἱ φιλοῦντες καὶ οἱ φιλούμενοι, καὶ οὕτως ὥστε φίλοι εἶναι καὶ ἄνευ τούτου, εἴρηται· περὶ δὲ αὐτὸν αὑτῷ φίλον εἶναι ἢ μή, πολλὴν ἔχει ἐπίσκεψιν. δοκεῖ γὰρ ἐνίοις μάλιστα ἕκαστος αὐτὸς αὑτῷ φίλος εἶναι, καὶ τούτῳ χρώμενοι κανόνι κρίνουσι τὴν πρὸς τοὺς ἄλλους φίλους φιλίαν· κατὰ δὲ τοὺς λόγους καὶ τὰ δοκοῦνθʼ ὑπάρχειν τοῖς φίλοις τὰ μὲν ὑπεναντιοῦται, τὰ δʼ ὅμοια φαίνεται ὄντα. ἔστι γάρ πως κατὰ ἀναλογίαν αὕτη ἡ φιλία, ἁπλῶς δʼ οὔ. ἐν δυσὶ γὰρ διῃρημένοις τὸ φιλεῖσθαι καὶ φιλεῖν· διʼ ἃ μᾶλλον οὕτως αὐτὸς αὑτῷ φίλος, ⟨ὡς⟩ ἐπὶ τοῦ ἀκρατοῦς καὶ ἐγκρατοῦς εἴρηται πῶς ἑκὼν ἢ ἄκων, τῷ τὰ μέρη ἔχειν πως πρὸς ἄλληλα τὰ τῆς ψυχῆς, καὶ ὅμοιον τὰ τοιαῦτα πάντα, εἰ φίλος αὐτὸς αὑτῷ καὶ ἐχθρός, καὶ εἰ ἀδικεῖ τις αὐτὸς αὑτόν. πάντα γὰρ ἐν δυσὶ ταῦτα καὶ διῃρημένοις· ᾗ δὴ δύο πως καὶ ἡ ψυχή, ὑπάρχει πως ταῦτα, ᾗ δʼ οὐ διῃρημένα, οὐχ ὑπάρχει. ἀπὸ δὲ τῆς πρὸς αὑτὸν ἕξεως [ὡς] οἱ λοιποὶ τρόποι τοῦ φιλεῖν διωρισμένοι, καθʼ οὓς ἐν τοῖς λόγοις ἐπισκοπεῖν εἰώθαμεν. δοκεῖ γὰρ φίλος εἶναι ὁ βουλόμενός τινι τἀγαθὰ ἢ οἷα οἴεται ἀγαθά, μὴ διʼ αὑτὸν, ἀλλʼ ἐκείνου ἕνεκα· ἄλλον δὲ τρόπον ᾧ τὸ εἶναι βούλεται διʼ ἐκεῖνον καὶ μὴ διʼ αὑτὸν, κἂν εἰ μὴ διανέμων τἀγαθά, μὴ τῷ τὸ εἶναι ⟦?⟧ τούτῳ ἂν δόξειε μάλιστα φιλεῖν· ἄλλον δὲ τρόπον ᾧ συζῆν αἱρεῖται διʼ αὐτὴν τὴν ὁμιλίαν καὶ μὴ διʼ ἕτερόν τι, οἷον οἱ πατέρες τὸ μὲν εἶναι τοῖς τέκνοις, συζῶσι δʼ ἑτέροις. μάχεται δὴ ταῦτα πάντα πρὸς ἄλληλα. οἳ μὲν γὰρ ἂν μὴ τὸ ἑαυτοῖς, οἳ δὲ ἂν μὴ τὸ εἶναι, οἳ δὲ τὸ συζῆν, οὐκ οἴονται φιλεῖσθαι. ἔτι τὸ ἀλγοῦντι συναλγεῖν μὴ διʼ ἕτερόν τι ἀγαπᾶν θήσομεν—οἷον οἱ δοῦλοι πρὸς τοὺς δεσπότας, ὅτι χαλεποὶ ἀλγοῦντες, ἀλλʼ οὐ διʼ αὐτούς, ὥσπερ αἱ μητέρες τοῖς τέκνοις καὶ οἱ συνωδίνοντες ὄρνιθες. βούλεται γὰρ μάλιστά γε οὐ μόνον συλλυπεῖσθαι ὁ φίλος τῷ φίλῳ, ἀλλὰ καὶ τὴν αὐτὴν λύπην, οἷον διψῶντι συνδιψῆν, εἰ ἐνεδέχετο, ὅτι [μὴ] ἐγγύτατα. ὁ δʼ αὐτὸς λόγος καὶ ἐπὶ τοῦ χαίρειν· ⟨τὸ γὰρ χαίρειν⟩ μὴ διʼ ἕτερόν τι, ἀλλὰ διʼ ἐκεῖνον, ὅτι χαίρει, φιλικόν.
1240bDostluk hakkında şunlar da söylenir: "eşitlik dostluktur" ve gerçek dostlar tek bir psykhē'dir. Bunların hepsi tek kişiye geri götürülebilir. Çünkü insan kendine iyi şeyleri işte bu şekilde diler: kimse kendine başka bir şey için ya da minnet beklediği için iyilik etmez. Kendine yaptığı iyiliği, tek kişi olduğu için, dile de getirmez; zira sevdiğini açıkça gösteren kimse, sevmekten çok sevilmek istiyor görünür. Dostun varlığını her şeyden çok dilemek, onunla birlikte yaşamak, birlikte sevinmek, birlikte acı çekmek; evet, tek psykhē olmak, birbiri olmadan yaşayamamak, birlikte ölmek de aynı şekilde tek kişiye götürülür. Çünkü tek kişinin hâli budur; belki insan kendi kendisiyle de düşüp kalkar. Bütün bunlar iyi insanda, kendi kendisine karşı bulunur. Kötü insanda ise, mesela nefsine hâkim olamayanda, iç uyumsuzluğu vardır. İnsanın kendi kendisinin düşmanı olabileceği de bu yüzden düşünülür; ama insan tek ve bölünmez olduğu ölçüde kendisi için arzulanacak biridir. İyi insan, yani aretē'ye dayanan dost böyledir; çünkü kötü insan tek değil, çoktur; aynı gün içinde başka biri olur, kararsızdır. Demek ki insanın kendine dostluğu da iyi insanın dostluğuna geri götürülür. Çünkü bir bakıma kendine benzediği, tek ve kendi kendisi için iyi olduğu ölçüde, kendi kendisinin dostudur ve kendisi için arzulanacak biridir. İnsan tabiatça böyledir; kötü insan ise tabiata aykırıdır. İyi insan, nefsine hâkim olamayan gibi o anda kendine sövmez; pişmanlığa yatkın olan gibi sonraki hâliyle öncekine, yalancı gibi önceki hâliyle sonrakine de sövmez. Genel olarak, sofistlerin "Koriskos" ile "iyi Koriskos"u birbirinden ayırması gibi bir ayrım yapmak gerekirse, şu açıktır: ikisinde de aynı ölçüde iyilik vardır; çünkü insanlar kendilerini gerçekten suçladıklarında kendilerini öldürürler. Oysa herkes kendini iyi sayar. Mutlak anlamda iyi olan kimse ise, söylendiği gibi, kendi kendisinin dostu olmaya da çalışır; çünkü içinde, tabiatça birbirine dost olmak isteyen ve birbirinden koparılması imkânsız iki şey vardır. Bu yüzden insanlarda herkes kendi kendisinin dostu sayılır, öteki hayvanlarda ise böyle sayılmaz; mesela at kendi kendisine [...], demek ki kendisinin dostu değildir. Küçük çocuklar da öyle sayılmaz; ancak prohairesis sahibi olduklarında öyle sayılırlar, çünkü nous ancak o zaman arzuyla uyuşmamaya başlar. İnsanın kendine dostluğu akrabalık dostluğuna benzer: ikisini de çözmek insanın elinde değildir; aralarında anlaşmazlık çıksa bile akrabalar yine akrabadır, insan da yaşadıkça yine tek kişidir.
ἔτι τὰ τοιάδε λέγεται περὶ τῆς φιλίας, ὡς ἰσότης φιλότης, καὶ [μὴ] μίαν ψυχὴν εἶναι τοὺς ἀληθῶς φίλους. ἅπαντα ταῦτα ἐπαναφέρεται πρὸς τὸν ἕνα. καὶ γὰρ βούλεται τἀγαθὰ αὐτῷ τοῦτον τὸν τρόπον. οὐθεὶς γὰρ αὐτὸς αὑτὸν εὖ ποιεῖ διά τι ἕτερον, οὐδὲ χάριτος. οὐδὲ λέγει ὅτι ἐποίησεν ᾗ εἷς· δοκεῖ γὰρ φιλεῖσθαι βούλεσθαι ὁ δῆλον ποιῶν ὅτι φιλεῖ, ἀλλʼ οὐ φιλεῖν. καὶ τὸ εἶναι μάλιστα καὶ τὸ συζῆν καὶ τὸ συγχαίρειν καὶ τὸ συναλγεῖν, καὶ μία δὴ ψυχή, καὶ τὸ μὴ δύνασθαι ἄνευ ἀλλήλων μηδὲ ζῆν, ἀλλὰ συναποθνήσκειν.— οὕτω γὰρ ἔχει ὁ εἷς, καὶ ἴσως ὁμιλεῖ αὐτὸς αὑτῷ.—πάντα δὲ ταῦτα τῷ ἀγαθῷ ὑπάρχει πρὸς αὑτόν. ἐν γὰρ τῷ πονηρῷ διαφωνεῖ, οἷον ἐν τῷ ἀκρατεῖ. καὶ διὰ τοῦτο δοκεῖ καὶ ἐχθρὸν ἐνδέχεσθαι αὐτὸν αὑτῷ εἶναι· ᾗ δʼ εἷς καὶ ἀδιαίρετος, ὀρεκτὸς αὐτὸς αὑτοῦ. τοιοῦτος ὁ ἀγαθὸς καὶ ὁ κατʼ ἀρετὴν φίλος, ἐπεὶ ὅ γε μοχθηρὸς οὐχ εἷς ἀλλὰ πολλοί, καὶ τῆς αὐτῆς ἡμέρας ἕτερος καὶ ἔμπληκτος. ὥστε καὶ ἡ αὐτοῦ πρὸς αὑτὸν φιλία ἀνάγεται πρὸς τὴν τοῦ ἀγαθοῦ. ὅτι γάρ πῃ ὁμοιοῖ καὶ εἷς καὶ αὐτὸς αὑτῷ ἀγαθός, ταύτῃ αὐτὸς αὑτῷ φίλος καὶ ὀρεκτός· φύσει δὲ τοιοῦτος, ἀλλʼ ὁ πονηρὸς παρὰ φύσιν. ὁ δʼ ἀγαθὸς οὔθʼ ἅμα λοιδορεῖται ἑαυτῷ, ὥσπερ ὁ ἀκρατής, οὔτε ὁ ὕστερος τῷ πρότερον, ὥσπερ ὁ μεταμελητικός, οὔτε ὁ ἔμπροσθεν τῷ ὕστερον, ὥσπερ ὁ ψεύστης. ὅλως τε εἰ δεῖ ὥσπερ οἱ σοφισταὶ διορίζουσιν, ὥσπερ τὸ Κορίσκος καὶ Κορίσκος σπουδαῖος. δῆλον γὰρ ὡς τὸ αὐτὸ πόσον ⟦?⟧ σπουδαῖον αὐτῶν, ἐπεὶ ὅταν ἐγκαλέσωσιν αὑτοῖς, ἀποκτιννύασιν αὑτούς· ἀλλὰ δοκεῖ πᾶς αὐτὸς αὑτῷ ἀγαθός. ζητεῖ δὲ ὁ ἁπλῶς ὢν ἀγαθὸς εἶναι καὶ αὐτὸς αὑτῷ φίλος, ὥσπερ εἴρηται, ὅτι δύʼ ἔχει ἐν αὑτῷ ἃ φύσει βούλεται εἶναι φίλα καὶ διασπάσαι ἀδύνατον. διὸ ἐπʼ ἀνθρώπου μὲν δοκεῖ ἕκαστος αὐτὸς αὑτῷ φίλος, ἐπὶ δὲ τῶν ἄλλων ζῴων ⟨οὔ⟩, οἷον ἵππος αὐτὸς αὑτῷ […] , οὐκ ἄρα φίλος. ἀλλʼ οὐδὲ τὰ παιδία, ἀλλʼ ὅταν ἤδη ἔχῃ προαίρεσιν· ἤδη γὰρ τότε διαφωνεῖ ὁ νοῦς πρὸς τὴν ἐπιθυμίαν. ἔοικε δʼ ἡ φιλία ἡ πρὸς αὑτὸν τῇ κατὰ συγγένειαν· οὐθέτερον γὰρ ἐφʼ αὑτοῖς λῦσαι, ἀλλὰ κἂν διαφέρωνται, ὅμως οὗτοι μὲν ἔτι συγγενεῖς, ὃ δὲ ἔτι εἷς, ἕως ἂν ζῇ.
1240b357. Bölüm
Sevmenin kaç anlamda söylendiği ve bütün dostlukların ilk dostluğa geri götürüldüğü, söylenenlerden açıktır.
ποσαχῶς μὲν οὖν τὸ φιλεῖν λέγεται, καὶ ὅτι πᾶσαι αἱ φιλίαι ἀνάγονται πρὸς τὴν πρώτην, δῆλον ἐκ τῶν εἰρημένων·
1241aGönül birliğini (ὁμόνοια) ve iyi niyeti (εὔνοια) de incelemek bu araştırmaya uygun düşer. Bazılarına göre bunlar aynı şeydir, bazılarına göre de biri öteki olmadan olmaz. İyi niyet dostluktan ne büsbütün başka bir şeydir ne de onunla aynıdır. Dostluk üç türe ayrıldığına göre, iyi niyet ne fayda dostluğunda ne de haz dostluğunda bulunur. Çünkü biri ötekine, kendisine faydalı olduğu için iyi şeyler dilerse, bunu onun için değil kendisi için dilemiş olur; oysa iyi niyet, dostluk gibi, iyi niyet besleyenin kendisi için değil, iyi niyet beslenen kimse için var gibi görünür. İyi niyet haz dostluğunda bulunsaydı, cansız şeylere de iyi niyet beslerdik. Demek ki iyi niyetin ahlakî dostlukla ilgili olduğu açıktır. Ama iyi niyetli kimse yalnızca dilemekle kalır, dost ise dilediğini yapar da. İyi niyet dostluğun başlangıcıdır: her dost iyi niyetlidir, ama her iyi niyetli dost değildir. Yalnızca iyi niyet besleyen kimse dostluğa yeni başlayan birine benzer; bu yüzden iyi niyet dostluğun başlangıcıdır, kendisi değil.
Dostların gönül birliği içinde olduğu, gönül birliği içinde olanların da dost olduğu düşünülür. Ama dostluğa özgü gönül birliği her konuda değil, gönül birliği içinde olanların yapabileceği işlerde ve birlikte yaşamaya katkısı olan şeylerde olur. Yalnızca düşüncede ya da yalnızca istekte de olmaz; çünkü insanı harekete geçiren şey zıt şeyleri arzulayabilir, nitekim nefsine hâkim olamayanda düşünce ile istek birbirine uymaz. Hem prohairesis'te hem arzuda birlik olmak gerekir. Gönül birliği iyi insanlar arasında olur; kötüler ise aynı şeyleri seçip aynı şeyleri arzuladıklarında birbirlerine zarar verirler. Gönül birliği de, dostluk gibi, tek anlamda söylenmiyor görünür: ilk ve asıl olanı tabiatça erdemlidir, bu yüzden kötüler bu anlamda gönül birliği içinde olamaz; ötekinde ise kötüler de, aynı şeyler hakkında aynı prohairesis'e ve aynı arzuya sahip olduklarında gönül birliği içinde olurlar. Ama aynı şeyleri, istedikleri şey ikisine birden düşebilecek şekilde istemeleri gerekir. Çünkü ikisine birden düşemeyecek bir şey isterlerse kavga ederler; gönül birliği içinde olanlar ise kavga etmez. Gönül birliği, yönetmek ve yönetilmek konusunda aynı prohairesis'e sahip olunduğunda vardır: her birinin değil, aynı kişinin yönetmesi konusunda. Gönül birliği, vatandaşlar arasındaki dostluktur.
οἰκεῖον δὲ τῇ σκέψει θεωρῆσαι καὶ περὶ ὁμονοίας καὶ εὐνοίας. δοκεῖ γὰρ τοῖς μὲν εἶναι ταὐτά, τοῖς δʼ οὐκ ἄνευ ἀλλήλων. ἔστι δʼ ἡ εὔνοια τῆς φιλίας οὔτε πάμπαν ἕτερον οὔτε ταὐτόν. διῃρημένης γὰρ τῆς φιλίας κατὰ τρεῖς τρόπους, οὔτʼ ἐν τῇ χρησίμῃ οὔτʼ ἐν τῇ καθʼ ἡδονὴν ἐστίν. εἴτε γὰρ ὅτι χρήσιμον, βούλεται αὐτῷ τἀγαθά, οὐ διʼ ἐκεῖνον ἀλλὰ διʼ αὑτὸν βούλοιτʼ ἄν, δοκεῖ δὲ ὥσπερ […] καὶ ἡ εὔνοια οὐκ αὐτοῦ εὔνοια τοῦ εὐνοϊζομένου εἶναι, ἀλλὰ τοῦ ᾧ εὐνοεῖ· εἰ δὴ ἦν ἐν τῇ τοῦ ἡδέος φιλίᾳ, κἂν τοῖς ἀψύχοις εὐνόουν. ὥστε δῆλον ὅτι περὶ τὴν ἠθικὴν φιλίαν ἡ εὔνοια ἐστίν. ἀλλὰ τοῦ μὲν εὐνοοῦντος βούλεσθαι μόνον ἐστί, τοῦ δὲ φίλου καὶ πράττειν ἃ βούλεται. ἔστι γὰρ ἡ εὔνοια ἀρχὴ φιλίας· ὁ μὲν γὰρ φίλος πᾶς εὔνους, ὁ δʼ εὔνους οὐ πᾶς φίλος. ἀρχομένῳ γὰρ ἔοικεν ὁ εὐνοῶν μόνον, διὸ ἀρχὴ φιλίας, ἀλλʼ οὐ φιλία. δοκοῦσι γὰρ οἵ τε φίλοι ὁμονοεῖν καὶ οἱ ὁμονοοῦντες φίλοι εἶναι. ἔστι δʼ οὐ περὶ πάντα ἡ ὁμόνοια ἡ φιλική, ἀλλὰ περὶ τὰ πρακτὰ τοῖς ὁμονοοῦσι, καὶ ὅσα εἰς τὸ συζῆν συντείνει, οὔτε μόνον κατὰ διάνοιαν ἢ κατὰ ὄρεξιν (ἔστι γὰρ τἀναντία τὸ κινοῦν ἐπιθυμεῖν, ὥσπερ ἐν τῷ ἀκρατεῖ διαφωνεῖ τοῦτο), οὐ δεῖ κατὰ τὴν προαίρεσιν ὁμονοεῖν καὶ κατὰ τὴν ἐπιθυμίαν. ἐπὶ δὲ τῶν ἀγαθῶν ἡ ὁμόνοια· οἵ γε φαῦλοι ταῦτα προαιρούμενοι καὶ ἐπιθυμοῦντες βλάπτουσιν ἀλλήλους. ἔοικε δὲ καὶ ἡ ὁμόνοια οὐχ ἁπλῶς λέγεσθαι, ὥσπερ οὐδʼ ἡ φιλία· ἀλλʼ ἣ μὲν πρώτη καὶ φύσει σπουδαία, διὸ οὐκ ἔστι τοὺς φαύλους ὁμονοεῖν, ἑτέρα δὲ καθʼ ἣν καὶ οἱ φαῦλοι ὁμονοοῦσιν, ὅταν τῶν αὐτῶν τὴν προαίρεσιν καὶ τὴν ἐπιθυμίαν ἔχωσιν. οὕτω δὲ δεῖ τῶν αὐτῶν ὀρέγεσθαι, ὥστε ἐνδέχεσθαι ἀμφοτέροις ὑπάρχειν οὗ ὀρέγονται. ἂν γὰρ τοιούτου ὀρέγωνται, ὃ μὴ ἐνδέχεται ἀμφοῖν, μαχοῦνται· οἱ ὁμονοοῦντες δʼ οὐ μαχοῦνται. ἔστι δʼ ἡ ὁμόνοια, ὅταν περὶ τοῦ ἄρχειν καὶ ἄρχεσθαι ἡ αὐτὴ προαίρεσις ᾖ, μὴ τοῦ ἑκάτερον, ἀλλὰ τοῦ τὸν αὐτόν. καὶ ἔστιν ἡ ὁμόνοια φιλία πολιτική.
1241a308. Bölüm
Gönül birliği ve iyi niyet hakkında bu kadarı yeter. Şu da bir aporia'dır: İyilik yapanlar iyilik ettikleri kimseleri, iyilik görenlerin kendilerine iyilik edenleri sevdiğinden neden daha çok sever? Adil olanın bunun tersi olduğu düşünülür. Bunun, faydadan ve insanın kendi çıkarından ileri geldiği sanılabilir: birinin alacağı vardır, öteki ise borcunu ödemek zorundadır. Ama mesele yalnızca bu değildir; bu, tabiî bir şeydir de. Çünkü fiil daha çok tercih edilecek şeydir.
περὶ μὲν οὖν ὁμονοίας καὶ εὐνοίας εἰρήσθω τοσαῦτα· ἀπορεῖται δὲ διὰ τί μᾶλλον φιλοῦσιν οἱ ποιήσαντες εὖ τοὺς παθόντας ἢ οἱ παθόντες εὖ τοὺς ποιήσαντας. δοκεῖ δὲ δίκαιον εἶναι τοὐναντίον. τοῦτο δʼ ὑπολάβοι μὲν ἄν τις διὰ τὸ χρήσιμον καὶ τὸ αὐτῷ ὠφέλιμον συμβαίνειν· τῷ μὲν γὰρ ὀφείλεται, τὸν δʼ ἀποδοῦναι δεῖ. οὐκ ἔστι δὲ τοῦτο μόνον, ἀλλὰ καὶ φυσικόν. ἡ γὰρ ἐνέργεια αἱρετώτερον,
1241bEser de fiille aynı hükümdedir; iyilik gören kimse ise iyilik yapanın eseri gibidir. Hayvanlarda da yavrulara karşı bir gayret, hem doğurmaya hem de doğanı korumaya yönelik bir çaba bu yüzden vardır. Gerçekten de babalar çocuklarını, çocuklarının onları sevdiğinden daha çok sever (anneler de babalardan daha çok); çocuklar da sırası gelince kendi çocuklarını, kendilerini dünyaya getirenlerden daha çok sever; çünkü en iyi şey fiildir. Anneler babalardan daha çok sever, çünkü çocukları daha çok kendi eserleri sayarlar: insanlar bir şeyin kimin eseri olduğunu, harcanan zahmete göre belirler; anne ise doğumda daha çok acı çeker.
τὸν αὐτὸν δὲ λόγον ἔχει τὸ ἔργον καὶ ἡ ἐνέργεια, ὁ δʼ εὖ παθὼν ὥσπερ ἔργον τοῦ εὖ ποιήσαντος. διὸ καὶ ἐν τοῖς ζῴοις ἡ περὶ τὰ τέκνα σπουδὴ ἐστί, καὶ τοῦ γεννῆσαι καὶ ⟨τὰ⟩ γεννώμενα σῴζειν. καὶ φιλοῦσι δὴ μᾶλλον οἱ πατέρες τὰ τέκνα (καὶ αἱ μητέρες τῶν πατέρων) ἢ φιλοῦνται· καὶ οὗτοι πάλιν τὰ αὑτῶν ἢ τοὺς γεννήσαντας, διὰ τὸ τὴν ἐνέργειαν εἶναι τὸ ἄριστον· καὶ αἱ μητέρες τῶν πατέρων, ὅτι μᾶλλον οἴονται αὑτῶν εἶναι ἔργον τὰ τέκνα· τὸ γὰρ ἔργον τῷ χαλεπῷ διορίζουσι, πλείω δὲ λυπεῖται περὶ τὴν γένεσιν μήτηρ.
1241b59. Bölüm
İnsanın kendine dostluğu ve birden çok kişi arasındaki dostluk hakkındaki ayrımlar bu kadar olsun. Adil olanın bir tür eşitlik olduğu, dostluğun da eşitlikte bulunduğu düşünülür; tabii "eşitlik dostluktur" sözü boşuna söylenmiyorsa. Bütün yönetim biçimleri de adaletin bir şeklidir; çünkü her biri bir ortaklıktır, her ortak şey de adalet sayesinde ayakta durur. Öyleyse dostluğun kaç şekli varsa adaletin ve ortaklığın da o kadar şekli vardır; bunların hepsi birbirine komşudur, farkları da birbirine yakındır. Psykhē'nin bedene, zanaatkârın aletine, efendinin köleye karşı durumu aynı olduğundan, bunlar arasında ortaklık yoktur. Çünkü bunlar iki değildir; biri birdir, öteki ise o birin bir parçasıdır. İyi de her birine ayrı ayrı bölünmez; ikisinin iyisi, uğruna var oldukları o bire aittir. Beden doğuştan gelen bir alettir; köle, efendinin ondan ayrılabilen bir parçası ve aleti gibidir; alet de cansız bir köle gibidir. Öteki ortaklıklar şehrin ortaklıklarının birer parçasıdır; mesela phratria üyelerinin ya da dinî ayin topluluklarının ortaklıkları, yahut para kazanmaya yönelik ortaklıklar. Bütün yönetim biçimleri, hem doğru olanlar hem de sapkın olanlar, ev halkı arasında bir arada bulunur (çünkü burada da müzikteki armonilerde olduğu gibidir): babanın yönetimi krallık, karı ile kocanınki aristokrasi, kardeşlerinki politeia'dır; bunların sapkın biçimleri de tiranlık, oligarşi ve demokrasidir. Demek ki adaletin de bu kadar şekli vardır.
Eşitliğin bir kısmı sayıya, bir kısmı orana göre olduğundan, adaletin, dostluğun ve ortaklığın da buna göre şekilleri olacaktır. Demokratik ortaklık ve arkadaşlık dostluğu sayıya göredir, çünkü aynı ölçüyle ölçülür; en iyisi olan aristokratik ortaklık ve krallık ise orana göredir. Çünkü üstün olanla aşağıda kalan için adil olan aynı şey değil, orantılı olandır. Baba ile çocuk arasındaki dostluk da böyledir; ortaklıklarda da durum aynıdır.
καὶ περὶ μὲν φιλίας τῆς πρὸς αὑτὸν καὶ τῆς ἐν πλείοσι διωρίσθω τὸν τρόπον τοῦτον· δοκεῖ δὲ τό τε δίκαιον εἶναι ἴσον τι καὶ ἡ φιλία ἐν ἰσότητι, εἰ μὴ μάτην λέγεται ἰσότης [ἡ] φιλότης. αἱ δὲ πολιτεῖαι πᾶσαι δικαίου τι εἶδος· κοινωνία γάρ, τὸ δὲ κοινὸν πᾶν διὰ τοῦ δικαίου συνέστηκεν, ὥστε ὅσα εἴδη φιλίας, καὶ δικαίου καὶ κοινωνίας, καὶ πάντα ταῦτα σύνορα ἀλλήλοις, καὶ ἐγγὺς ἔχει τὰς διαφοράς. ἐπεὶ δʼ ὁμοίως ἔχει ψυχὴ πρὸς σῶμα καὶ τεχνίτης πρὸς ὄργανον καὶ δεσπότης πρὸς δοῦλον, τούτων μὲν οὐκ ἔστι κοινωνία. οὐ γὰρ δύʼ ἐστίν, ἀλλὰ τὸ μὲν ἕν, τὸ δὲ τοῦ ἑνός [οὐδέν]. οὐδὲ διαιρετὸν τὸ ἀγαθὸν ἑκατέρῳ, ἀλλὰ τὸ ἀμφοτέρων τοῦ ἑνὸς οὗ ἕνεκα ἐστίν. τό τε γὰρ σῶμά ἐστιν ὄργανον σύμφυτον, καὶ τοῦ δεσπότου ὁ δοῦλος ὥσπερ μόριον καὶ ὄργανον ἀφαιρετόν, τὸ δʼ ὄργανον ὥσπερ δοῦλος ἄψυχος. αἱ δʼ ἄλλαι κοινωνίαι εἰσὶν [ἢ] μόριον τῶν τῆς πόλεως κοινωνιῶν, οἷον ἡ τῶν φρατέρων ἢ τῶν ὀργίων, ἢ αἱ χρηματιστικαὶ ἔτι πολιτεῖαι. αἱ δὲ πολιτεῖαι πᾶσαι ἐν οἰκείοις συνυπάρχουσι, καὶ αἱ ὀρθαὶ καὶ αἱ παρεκβάσεις (ἔστι γὰρ τὸ αὐτὸ ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἁρμονιῶν καὶ τῶν ἐν ταῖς πολιτείαις)· βασιλικὴ μὲν ἡ τοῦ γεννήσαντος, ἀριστοκρατικὴ δʼ ἡ ἀνδρὸς καὶ γυναικός, πολιτεία δʼ ἡ τῶν ἀδελφῶν· παρέκβασις δὲ τούτων τυραννὶς ὀλιγαρχία δῆμος. καὶ τὰ δίκαια δὴ τοσαῦτα. ἐπεὶ δὲ τὸ ἴσον τὸ μὲν κατʼ ἀριθμὸν τὸ δὲ κατʼ ἀναλογίαν, καὶ τοῦ δικαίου εἴδη ἔσται καὶ τῆς φιλίας καὶ τῆς κοινωνίας. κατʼ ἀριθμὸν μὲν γὰρ ἡ ⟨δημοκρατικὴ⟩ κοινωνία καὶ ἡ ἑταιρικὴ φιλία, τῷ γὰρ αὐτῷ ὅρῳ μετρεῖται· κατʼ ἀναλογίαν δὲ ἡ ἀριστοκρατικὴ ἀρίστη καὶ βασιλική. οὐ γὰρ ταὐτὸν δίκαιον τῷ ὑπερέχοντι καὶ ὑπερεχομένῳ, ἀλλὰ τὸ ἀνάλογον. καὶ ἡ φιλία δὲ ὁμοίως πατρὸς καὶ παιδός, καὶ ἐν ταῖς κοινωνίαις ὁ αὐτὸς τρόπος.
1242a10. Bölüm
Akrabalık dostluğu, arkadaşlık dostluğu ve ortaklık dostluğu, yani vatandaşlık dostluğu denen dostluklardan söz edilir. Akrabalık dostluğunun birçok şekli vardır: biri kardeşler arasındaki gibidir, biri de baba ile oğullar arasındaki gibidir. (Bu dostluk hem orana göre olabilir, babanınki gibi, hem sayıya göre, kardeşlerinki gibi; kardeşlerinki arkadaşlık dostluğuna yakındır, gerçi burada da büyükler yaşlarından ötürü bir ayrıcalık isterler.) Vatandaşlık dostluğu ise faydaya, hem de her şeyden çok faydaya dayanır. Çünkü insanlar kendi kendilerine yetmedikleri için bir araya gelmiş görünürler; gerçi birlikte yaşamak için de bir araya gelirlerdi. Yalnızca vatandaşlık dostluğu ve onun sapkın biçimi dostluk olmakla kalmaz, insanlar bunlarda dost olarak ortaklık da kurarlar; ötekiler ise üstünlüğe dayanır. Adalet en çok faydaya dayanan dostlukta bulunur, çünkü vatandaşlar arasındaki adalet budur. Testere ile tekhnē'nin bir araya gelişi ise başkadır: ortak bir şey için değil (çünkü bunlar alet ile psykhē gibidir), onu kullanan için bir araya gelirler. Gerçi aletin de, görülecek işe göre hakkı olan bir bakım gördüğü olur; çünkü o iş için vardır. Matkap olmanın da iki yönü vardır; daha asıl olanı fiildir, yani delmek. Beden ve köle de, daha önce söylendiği gibi, bu türdendir.
Dostla nasıl düşüp kalkmak gerektiğini araştırmak, bir tür adaleti araştırmaktır. Zaten genel olarak bütün adalet dosta karşıdır. Çünkü adil olan belli kimseler, yani ortaklar arasında söz konusudur; dost da bir ortaktır: kimi soyun, kimi hayatın ortağı. Çünkü insan yalnız siyasi değil, aynı zamanda ev kuran bir canlıdır; öteki hayvanlar gibi ara sıra rastgele bir dişi ya da erkekle çiftleşmez. İnsan yalnız başına yaşayan değil, tabiatça akraba olduğu kimselerle ortaklık kuran bir canlıdır. Bu yüzden şehir olmasa bile bir ortaklık ve bir tür adalet olurdu; ev de bir tür dostluktur. Efendi ile köle arasındaki ilişki, tekhnē ile aletler ve psykhē ile beden arasındaki ilişkinin aynısıdır. Bunlar ne dostluktur ne adalet, yalnızca onlara benzer bir şeydir; tıpkı sağlıklı olanın adil olmayıp ona benzemesi gibi. Karı ile koca arasındaki dostluk fayda dostluğu ve ortaklıktır. Baba ile oğul arasındaki dostluk, tanrının insana, iyilik yapanın iyilik görene, genel olarak tabiatça yönetenin tabiatça yönetilene karşı dostluğuyla aynıdır. Kardeşlerin birbirine dostluğu ise her şeyden çok arkadaşlık dostluğudur, yani eşitliğe dayanan dostluk:
Onun karşısında piç sayılmadım ben; ikimizin de babası aynı diye anıldı: efendim Zeus.
Bu sözler eşitlik arayanların ağzından söylenir.
λέγονται δὲ φιλίαι συγγενικὴ ἑταιρικὴ κοινωνικὴ ἡ λεγομένη πολιτική. ἔστι μὲν συγγενικὴ πολλὰ ἔχουσα εἴδη, ἣ μὲν ὡς ἀδελφῶν, ἣ δʼ ὡς πατρὸς καὶ υἱῶν (καὶ γὰρ κατʼ ἀναλογίαν, οἷον ἡ πατρική, καὶ κατʼ ἀριθμόν, οἷον ἡ τῶν ἀδελφῶν· ἐγγὺς γὰρ αὕτη τῆς ἑταιρικῆς· ἐπιλαμβάνουσι γὰρ καὶ ἐνταῦθα πρέσβειον)· ἡ δὲ πολιτικὴ συνέστηκε μὲν κατὰ τὸ χρήσιμον καὶ μάλιστα. διὰ γὰρ τὸ μὴ αὐταρκεῖν δοκοῦσι συνελθεῖν, ἐπεὶ συνῆλθόν γʼ ἂν καὶ τοῦ συζῆν χάριν. μόνη δʼ ἡ πολιτικὴ καὶ ἡ παρʼ αὐτὴν παρέκβασις οὐ μόνον φιλίαι, ἀλλὰ καὶ ὡς φίλοι κοινωνοῦσιν· αἱ δʼ ἄλλαι καθʼ ὑπεροχήν. μάλιστα δὲ δίκαιον τὸ ἐν τῇ τῶν χρησίμων φιλίᾳ, διὰ τὸ τοῦτʼ εἶναι τὸ πολιτικὸν δίκαιον. ἄλλον γὰρ τρόπον συνῆλθον πρίων καὶ τέχνη, οὐχ ἕνεκα κοινοῦ τινος (οἷον γὰρ ὄργανον καὶ ψυχή) ἀλλὰ τοῦ χρωμένου ἕνεκεν. συμβαίνει δὲ καὶ τοῦτο ὄργανον ἐπιμελείας τυγχάνειν, ἧς δίκαιον πρὸς τὸ ἔργον· ἐκείνου γὰρ ἕνεκεν ἐστίν. καὶ τὸ τρυπάνῳ εἶναι διττόν, ὧν τὸ κυριώτερον ἡ ἐνέργεια, ἡ τρύπησις. καὶ ἐν τούτῳ τῷ εἴδει σῶμα καὶ δοῦλος, ὥσπερ εἴρηται πρότερον. τὸ δὴ ζητεῖν πῶς δεῖ τῷ φίλῳ ὁμιλεῖν, τὸ ζητεῖν δίκαιόν τι ἐστίν. καὶ γὰρ ὅλως τὸ δίκαιον ἅπαν πρὸς φίλον. τό τε γὰρ δίκαιόν τισι καὶ κοινωνοῖς, καὶ ὁ φίλος κοινωνός, ὃ μὲν γένους, ὃ δὲ βίου. ὁ γὰρ ἄνθρωπος οὐ μόνον πολιτικὸν ἀλλὰ καὶ οἰκονομικὸν ζῷον, καὶ οὐχ ὥσπερ τἆλλά ποτε συνδυάζεται καὶ τῷ τυχόντι [καὶ] θήλει καὶ ἄρρενι ἀλλʼ ⟦ἰδίᾳ οὐ μοναυλικόν⟧, ἀλλὰ κοινωνικὸν ἄνθρωπος ζῷον πρὸς οὓς φύσει συγγένεια ἐστίν· καὶ κοινωνία τοίνυν καὶ δίκαιόν τι, καὶ εἰ μὴ πόλις εἴη· οἰκία δʼ ἐστί τις φιλία. δεσπότου μὲν οὖν καὶ δούλου ἥπερ καὶ τέχνης καὶ ὀργάνων καὶ ψυχῆς καὶ σώματος, αἱ δὲ τοιαῦται οὔτε φιλίαι οὔτε δικαιοσύναι, ἀλλʼ ἀνάλογον, ὥσπερ καὶ τὸ ὑγιεινὸν οὐ δίκαιον, ἀλλʼ ἀνάλογον· γυναικὸς δὲ καὶ ἀνδρὸς φιλία ὡς χρήσιμον καὶ κοινωνία· πατρὸς δὲ καὶ υἱοῦ ἡ αὐτὴ ἥπερ θεοῦ πρὸς ἄνθρωπον καὶ τοῦ εὖ ποιήσαντος πρὸς τὸν παθόντα καὶ ὅλως τοῦ φύσει ἄρχοντος πρὸς τὸν φύσει ἀρχόμενον· ἣ δὲ τῶν ἀδελφῶν πρὸς ἀλλήλους ἑταιρικὴ μάλιστα ἡ κατʼ ἰσότητα. / οὐ γάρ τι νόθος τῷδʼ ἀπεδείχθην· / ἀμφοῖν δὲ πατὴρ αὑτὸς ἐκλήθη / Ζεὺς ἐμὸς ἄρχων. ταῦτα γὰρ ὡς τὸ ἴσον ζητούντων λέγεται.
1242bBu yüzden dostluğun, yönetim biçiminin ve adaletin ilk başlangıçları ve kaynakları evdedir.
Dostluk üç türlüdür: aretē'ye, faydaya ve hazza dayanan. Bunların her birinin de iki farklı biçimi vardır: her biri ya üstünlüğe ya eşitliğe dayanır; bunlarla ilgili adaletin ne olduğu da çıkan anlaşmazlıklardan bellidir. Üstünlüğe dayanan dostlukta orantılı olan istenir, ama iki taraf bunu aynı şekilde istemez. Üstün olan orantıyı tersine çevirerek ister: kendisi aşağıdakine göre neyse, aşağıdakinden gelenin de kendisinden gelene göre öyle olmasını ister; yöneticinin yönetilene karşı durduğu gibi durur. Bunu elde edemezse, hiç değilse sayıca eşit olanı ister. Öteki ortaklıklarda da durum böyledir: insanlar eşitliğe kimi zaman sayıca, kimi zaman oranca ortak olurlar. Sayıca eşit para koymuşlarsa, sayıca eşit pay alırlar; eşit koymamışlarsa, koydukları orana göre pay alırlar. Aşağıda kalan ise orantıyı tersine çevirir ve terimleri çaprazlama eşleştirir. Böyle olunca üstün olan zararlı çıkıyor, dostluk ve ortaklık da onun için bir angaryaya dönüşüyor gibi görünebilir. Öyleyse eşitliği başka bir şeyle sağlamak, orantıyı onunla kurmak gerekir. Bu da şereftir; tabiatça yönetene ve tanrıya, yönetilen karşısında düşen de budur. Kazanç şerefle denkleştirilmelidir.
Eşitliğe dayanan dostluk vatandaşlık dostluğudur. Vatandaşlık dostluğu faydaya dayanır: şehirler birbirinin dostu olduğu gibi vatandaşlar da öyledir. "Atinalılar artık Megaralıları tanımıyor" denildiği gibi, vatandaşlar da birbirine faydalı olmaktan çıkınca birbirlerini artık tanımazlar; dostlukları peşin alışveriştir. Burada da yöneten ve yönetilen vardır; ama bu ne tabiattan gelen yönetimdir ne de krallık yönetimi, sırayla yönetmektir. Amacı da tanrının yaptığı gibi iyilik etmek değil, iyiden ve angaryadan herkese eşit pay düşmesidir. Vatandaşlık dostluğu eşitliğe dayanmak ister. Fayda dostluğunun iki şekli vardır: biri kanunî, öteki ahlakî. Vatandaşlık dostluğu, alıcılar ve satıcılar gibi, eşitliğe ve verilen şeye bakar. "Dosta da ücret [kararlaştırılır]" sözü bundan söylenmiştir. Bu vatandaşlık dostluğu bir sözleşmeye dayanıyorsa kanunîdir; taraflar işi birbirlerinin insafına bırakıyorlarsa, ahlakî dostluk, arkadaşlık dostluğu olmak ister. Şikâyetler en çok bu dostlukta çıkar; sebebi de bunun tabiata aykırı olmasıdır. Çünkü faydaya dayanan dostluk ile aretē'ye dayanan dostluk ayrı şeylerdir. Bunlar ise ikisine birden aynı anda sahip olmak isterler: faydadan ötürü birbirleriyle düşüp kalkarlar,
διὸ ἐν οἰκίᾳ πρῶτον ἀρχαὶ καὶ πηγαὶ φιλίας καὶ πολιτείας καὶ δικαίου. ἐπεὶ δὲ φιλίαι τρεῖς, κατʼ ἀρετήν, κατὰ τὸ χρήσιμον, κατὰ τὸ ἡδύ, τούτων δὲ ἑκάστης δύο διαφοραί (ἣ μὲν γὰρ καθʼ ὑπεροχὴν ἣ δὲ κατʼ ἰσότητά ἐστιν ἑκάστη αὐτῶν, τὸ δὲ δίκαιον τὸ περὶ αὐτὰς ἐκ τῶν ἀμφισβητησάντων δῆλον), ἐν μὲν τῇ καθʼ ὑπεροχὴν ἀξιοῦται τὸ ἀνάλογον, ἀλλʼ οὐχ ὡσαύτως, ἀλλʼ ὁ μὲν ὑπερέχων ἀνεστραμμένως τὸ ἀνάλογον, ὡς αὐτὸς πρὸς τὸν ἐλάττω, οὕτω τὸ παρὰ τοῦ ἐλάττονος γινόμενον πρὸς τὸ παρʼ αὐτοῦ, διακείμενος ὥσπερ ἄρχων πρὸς ἀρχόμενον· εἰ δὲ μὴ τοῦτο, ἀλλὰ τὸ ἴσον κατʼ ἀριθμὸν ἀξιοῖ. καὶ γὰρ δὴ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων κοινωνιῶν οὕτω συμβαίνει. ὁτὲ μὲν γὰρ ἀριθμῷ τοῦ ἴσου μετέχουσιν, ὁτὲ δὲ λόγῳ. εἰ μὲν γὰρ ἴσον ἀριθμῷ εἰσήνεγκον ἀργύριον, ἴσον καὶ τῷ ἴσῳ ἀριθμῷ διαλαμβάνουσιν, εἰ δὲ μὴ ἴσον, ἀνάλογον. ὁ δʼ ὑπερεχόμενος τοὐναντίον στρέφει τὸ ἀνάλογον, καὶ κατὰ διάμετρον συζεύγνυσιν. δόξειε δʼ ἂν οὕτως ἐλαττοῦσθαι ὁ ὑπερέχων καὶ λειτουργία ἡ φιλία καὶ ἡ κοινωνία. δεῖ ἄρα τινὶ ἑτέρῳ ἀνισάσαι καὶ ποιῆσαι ἀνάλογον. τοῦτο δʼ ἐστὶν ἡ τιμή, ὅπερ καὶ τῷ ἄρχοντι φύσει καὶ θεῷ πρὸς τὸ ἀρχόμενον. δεῖ δὲ ἰσασθῆναι τὸ κέρδος πρὸς τὴν τιμήν. ἡ δὲ κατʼ ἴσα φιλία ἐστὶν ἡ πολιτική. ἡ δὲ πολιτική ἐστι μὲν κατὰ τὸ χρήσιμον, καὶ ὥσπερ αἱ πόλεις ἀλλήλαις φίλαι, οὕτω καὶ οἱ πολῖται, καὶ ὁμοίως / οὐκέτι γιγνώσκουσιν Ἀθηναῖοι Μεγαρῆας καὶ οἱ πολῖται, ὅταν μὴ χρήσιμοι ἀλλήλοις, ἀλλʼ ἐκ χειρὸς εἰς χεῖρα ἡ φιλία· ἔστι δὲ ἐνταῦθα καὶ ἄρχον καὶ ἀρχόμενον οὔτε τὸ φυσικὸν οὔτε τὸ βασιλικόν, ἀλλὰ τὸ ἐν τῷ μέρει, οὐδὲ τούτου ἕνεκα ὅπως εὖ ποιῇ ὁ θεός, ἀλλʼ ἵνα ἴσον ᾖ τοῦ ἀγαθοῦ καὶ τῆς λειτουργίας. κατʼ ἰσότητα δὴ βούλεται εἶναι ἡ πολιτικὴ φιλία. ἔστι δὲ τῆς χρησίμου φιλίας εἴδη δύο, ἣ μὲν νομικὴ ἣ δʼ ἠθική. βλέπει δʼ ἡ μὲν πολιτικὴ εἰς τὸ ἴσον καὶ εἰς τὸ πρᾶγμα, ὥσπερ οἱ πωλοῦντες καὶ οἱ ὠνούμενοι. διὸ εἴρηται / μισθὸς ἀνδρὶ φίλῳ. ὅταν μὲν οὖν καθʼ ὁμολογίαν ⟨ᾖ⟩ ἡ πολιτικὴ αὕτη φιλία, [καὶ] νομική· ὅταν δʼ ἐπιτρέπωσιν αὐτοῖς, ἠθικὴ βούλεται εἶναι φιλία καὶ ἑταιρική. διὸ μάλιστα ἔγκλημα ἐν ταύτῃ τῇ φιλίᾳ· αἴτιον δʼ ὅτι παρὰ φύσιν. ἕτεραι γὰρ φιλίαι ἡ κατὰ τὸ χρήσιμον καὶ ἡ κατὰ τὴν ἀρετήν· οἳ δʼ ἀμφότερα βούλονται ἅμα ἔχειν, καὶ ὁμιλοῦσι μὲν τοῦ χρησίμου ἕνεκα,
1243a ama makul insanlarmış gibi dostluklarını ahlakî kılarlar; bu yüzden birbirlerine güvendiklerini göstermek için onu kanunî yapmazlar.
Genel olarak, üç dostluk içinde şikâyetlerin en çoğu fayda dostluğunda çıkar. (Aretē şikâyete yer bırakmaz; hazza dayanan dostlar alacaklarını alıp verecekleri verip ayrılırlar; faydaya dayananlar ise kanuna uygun ve arkadaşça davranmadıkça hemen dağılmazlar.) Yine de fayda dostluğunun kanunî olanı şikâyete yer bırakmaz. Kanunî dostlukta hesap parayla kapatılır (çünkü eşitlik parayla ölçülür), ahlakî dostlukta ise karşılık gönüllü verilir. Bu yüzden bazı yerlerde, böyle dostça ilişki kuranların gönüllü yaptıkları alışverişler için dava açılamayacağına dair bir kanun vardır; doğrusu da budur. Çünkü iyi insanlar arasında hak davası gütmek tabiata uygun değildir; bunlar da iyi ve güvenilir insanlar olarak alışveriş yaparlar. Bu dostlukta, taraflar birbirlerine kanuna değil ahlaka dayanarak güvendiklerinde, iki taraf için de şikâyetler belirsizdir: her biri neyi şikâyet edecek? Adil olana nasıl hüküm vermek gerektiği konusunda da bir aporia vardır: yapılan hizmetin kendisine bakıp ne kadar olduğuna mı, yoksa hizmet görene ne değerde olduğuna mı bakmalı? Çünkü Theognis'in dediği olabilir:
Senin için, ey tanrıça, bu küçük bir şey; benim için büyük.
Tersi de olabilir; hikâyedeki gibi: "Senin için oyun olan, benim için ölüm." Şikâyetler, söylendiği gibi, buradan doğar. Biri, muhtaç olan birine yaptığı için ya da buna benzer bir sebeple büyük bir hizmette bulunduğunu düşünerek karşılık bekler; hizmetin kendisine neye mal olduğunu değil, ötekinin işine ne kadar yarayabildiğini öne sürer. Öteki ise tersine, bunun kendisine ne kadar yaradığını değil, ötekine neye mal olduğunu öne sürer. Bazen de taraflar yer değiştirerek anlaşmazlığa düşer: biri bundan kendisine ne kadar az şey çıktığını, öteki bunun kendisine ne kadar büyük bir şeye mal olduğunu söyler. Mesela biri tehlikeye atılarak ötekine bir drahmi değerinde fayda sağladıysa, biri tehlikenin büyüklüğünü, öteki paranın miktarını öne sürer. Borç para geri ödenirken de böyledir; orada da anlaşmazlık bu konuda çıkar: taraflar baştan açıkça kararlaştırmamışlarsa, biri paranın o zamanki, öteki şimdiki değerini ister. Vatandaşlık dostluğu sözleşmeye ve verilen şeye, ahlakî dostluk ise prohairesis'e bakar. Bu yüzden adil olan daha çok budur; dostluğa yakışan adalet de budur. Kavganın sebebi, ahlakî dostluğun daha güzel, fayda dostluğunun ise daha zorunlu olmasıdır. İnsanlar işe ahlakî dostlar olarak, aretē yüzünden dost olanlar gibi başlarlar; ama özel çıkarlarından biri karşılarına dikilince, başka türlü insanlar oldukları ortaya çıkar. Çünkü çoğu insan güzel olanın peşine ancak eli bollaşınca düşer; daha güzel olan dostluğun peşine de öyle.
ἠθικὴν δὲ ποιοῦσιν ὡς ἐπιεικεῖς, διὸ ὡς πιστεύοντες οὐ νομικὴν ποιοῦσιν. ὅλως μὲν γὰρ ἐν τῇ χρησίμῃ τῶν τριῶν πλεῖστα ἐγκλήματα (ἡ μὲν γὰρ ἀρετὴ ἀνέγκλητον, οἱ δʼ ἡδεῖς ἔχοντες καὶ δόντες ἀπαλλάττονται· οἱ δὲ χρήσιμοι οὐκ εὐθὺς διαλύονται, ἂν μὴ νομικῶς καὶ ἑταιρικῶς προσφέρωνται)· ὅμως δὲ τῆς χρησίμου ἡ νομικὴ ἀνέγκλητος. ἔστι δʼ ἡ μὲν νομικὴ διάλυσις πρὸς νόμισμα (μετρεῖται γὰρ τούτῳ τὸ ἴσον), ἡ δʼ ἠθικὴ ἑκούσιος. διὸ ἐνιαχοῦ νόμος ἐστὶ τοῖς οὕτως ὁμιλοῦσι φιλικῶς μὴ εἶναι δίκας τῶν ἑκουσίων συναλλαγμάτων, ὀρθῶς· τοῖς γὰρ ἀγαθοῖς οὐ πέφυκε δίκαιον εἶναι, οἳ δʼ ὡς ἀγαθοὶ καὶ πιστοὶ συναλλάττουσιν. ἔστι δὲ ἐν ταύτῃ τῇ φιλίᾳ τὰ ἐγκλήματα ἀμφιβάλλοντα αὐτοῖς ἀμφότερα, πῶς ἑκάτερος ἐγκαλεῖ, ὅταν ἠθικῶς ἀλλὰ μὴ νομικῶς πιστεύσωσιν. καὶ ἔχει δὴ ἀπορίαν ποτέρως δεῖ κρίνειν τὸ δίκαιον, πότερα πρὸς τὸ πρᾶγμα βλέποντα τὸ ὑπηρετηθὲν, πόσον, ἢ ποῖον ἦν τῷ πεπονθότι. ἐνδέχεται γὰρ ὅπερ λέγει Θέογνις· / σοὶ μὲν τοῦτο, θεά, σμικρόν, ἐμοὶ δὲ μέγα. ἐνδέχεται δὲ καὶ τοὐναντίον γενέσθαι, ὥσπερ ἐν τῷ λόγῳ, σοὶ μὲν παιδιὰν τοῦτʼ εἶναι, ἐμοὶ δὲ θάνατον. ἐντεῦθεν δʼ εἴρηται τὰ ἐγκλήματα. ὃ μὲν γὰρ ἀξιοῖ ἀντιπαθεῖν ὡς μέγα ὑπηρετήσας, ὅτι δεομένῳ ἐποίησεν, ἤ τι ἄλλο τοιοῦτο, λέγων πρὸς τὴν ἐκείνου ὠφέλειαν πόσον ἠδύνατο, ἀλλʼ οὐ τί ἦν αὐτῷ· ὃ δὲ τοὐναντίον ὅσον ἐκείνῳ, ἀλλʼ οὐχ ὅσον αὐτῷ. ὁτὲ δὲ καὶ μεταλαμβάνων καὶ ἀμφιβάλλει. ὃ μὲν γὰρ ὅσον αὐτῷ μικρὸν ἀπέβη, ὃ δʼ ὅσον αὐτῷ μέγα ἐδύνατο, οἷον εἰ κινδυνεύσας δραχμῆς ἄξιον ὠφέλησεν, ὃ μὲν τὸ τοῦ κινδύνου μέγεθος ὃ δὲ τὸ τοῦ ἀργυρίου, ὥσπερ ἐν τῇ τῶν νομισμάτων ἀποδόσει. καὶ γὰρ ἐνταῦθα περὶ τούτων ἡ ἀμφισβήτησις· ὃ μὲν γὰρ ἀξιοῖ πῶς τότʼ ἦν, ὃ δὲ πῶς νῦν, ἂν μὴ διείπωνται. ἡ μὲν οὖν πολιτικὴ βλέπει εἰς τὴν ὁμολογίαν καὶ εἰς τὸ πρᾶγμα, ἡ δʼ ἠθικὴ εἰς τὴν προαίρεσιν. ὥστε καὶ δίκαιον τοῦτο μᾶλλον ἐστί, καὶ δικαιοσύνη φιλική. αἴτιον δὲ τοῦ μάχεσθαι, διότι καλλίων μὲν ἡ ἠθικὴ φιλία, ἀναγκαιοτέρα δὲ ἡ χρησίμη. οἳ δʼ ἄρχονται μὲν ὡς οἱ ἠθικοὶ φίλοι καὶ διʼ ἀρετὴν ὄντες· ὅταν δʼ ἄντικρυς ᾖ τι τῶν ἰδίων, δῆλοι γίνονται ὅτι ἕτεροι ἦσαν. ἐκ περιουσίας γὰρ διώκουσιν οἱ πολλοὶ τὸ καλόν· διὸ καὶ τὴν καλλίω φιλίαν.
1243bBöylece bu durumlarda nasıl karar vermek gerektiği açıktır. Taraflar ahlakî dostlarsa, prohairesis'lerinin eşit olup olmadığına bakılmalıdır; biri ötekinden başka hiçbir şey istememelidir. Faydaya dayanan dostlar, yani vatandaşlık dostluğu içinde olanlarsa, bir sözleşme yapsalardı neyin kendilerine yararı olacaktıysa ona bakılmalıdır. Biri şöyle, öteki böyle derse, karşı dava açmak güzel düşmez; insanın güzel sözler söylemesi gerekir; öteki taraf için de aynı şey geçerlidir. Ama ahlakî dostlar olarak bir şey kararlaştırmamış olduklarından, birinin hakemlik etmesi gerekir ve iki taraftan hiçbiri, rol yaparak hakemi aldatmamalıdır. Öyleyse her biri payına düşene razı olmalıdır. Ahlakî dostluğun prohairesis'e dayandığı şuradan bellidir: biri büyük iyilikler görüp de gücü yetmediği için karşılığını tam veremese, ama gücü yettiğince verse, iyi etmiş olur; tanrı da kurbanları gücümüz yettiğince almaya razıdır. Ama satıcı, alıcı daha fazlasını veremeyeceğini söylerse bununla yetinmez; borç veren de yetinmez.
Aynı düzlemde olmayan dostluklarda birçok şikâyet çıkar ve adil olanı görmek kolay değildir. Çünkü aynı düzlemde olmayan şeyleri tek bir ölçüyle ölçmek zordur; âşıklar arasında olan da budur. Biri ötekinin peşine, birlikte yaşanacak hoş biri olarak düşer; öteki ise onu kimi zaman faydalı biri olarak arar. Aşk bitince biri değişir, öteki de değişir; o zaman neyin karşılığında ne verildiğinin hesabını yaparlar. Python ile Pammenes de böyle anlaşmazlığa düşmüştü; öğretmenle öğrenci de böyle düşer (çünkü epistēmē ile para tek bir ölçüyle ölçülmez); hekim Herodikos ile kendisine az ücret ödeyen hastası, kithara eşliğinde şarkı söyleyen ozan ile kral da böyle düşmüştü. Kral ozanla hoş biri olduğu için, ozan da kralla faydalı biri olduğu için düşüp kalkıyordu. Kral, karşılığını ödemesi gerekince kendini hoş taraf yerine koydu ve şöyle dedi: "O şarkı söyleyerek beni nasıl sevindirdiyse, ben de ona söz vererek onu öyle sevindirdim." Yine de burada bile nasıl karar verileceği açıktır: burada da tek bir şeyle ölçmek gerekir, ama sabit bir ölçüyle değil, bir oranla. Orantılı olanla ölçmek gerekir; vatandaşlar arasındaki ortaklık da böyle ölçülür. Ayakkabıcı, işleri orantıya göre denkleştirilmezse çiftçiyle nasıl ortaklık kurabilir? Aynı düzlemde olmayanlar için de ölçü orantılı olandır. Mesela biri bilgelik verdiğini, öteki de ona para verdiğini ileri sürerek şikâyet ediyorsa, önce bilgeliğin zenginliğe oranına, sonra her birinin, sahip olduğuna göre ne verdiğine bakılmalıdır. Biri azın yarısını vermişse, öteki ise çoğun küçük bir parçasını bile vermemişse, haksızlık edenin bu ikincisi olduğu açıktır. Ama burada da işin başında bir anlaşmazlık çıkabilir: biri faydalı oldukları için bir araya geldiklerini, öteki ise öyle olmadığını, başka türden bir dostluk içinde olduklarını söyleyebilir.
ὥστε φανερὸν πῶς διαιρετέον περὶ τούτων. εἰ μὲν γὰρ ἠθικοὶ φίλοι, εἰς τὴν προαίρεσιν βλεπτέον εἰ ἴση, καὶ οὐθὲν ἄλλο ἀξιωτέον θατέρῳ παρὰ θατέρου· εἰ δʼ ὡς χρήσιμοι καὶ πολιτικοί, ὡς ἂν ἐλυσιτέλει ὁμολογοῦσιν· ἂν δʼ ὃ μὲν φῇ ὧδε ὃ δὲ ἐκείνως, οὐ καλὸν μὲν ἀντιποιῆσαι, δέον τοὺς καλοὺς λέγειν λόγους, ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ θατέρου, ἀλλʼ ἐπεὶ οὐ διείποντο ὡς ἠθικῶς, δεῖ κρίνειν τίνα, μηδʼ ὑποκρινόμενον μηδέτερον αὐτῶν ἐξαπατᾶν. ὥστε δεῖ στέργειν αὐτὸν τὴν τύχην. ὅτι δʼ ἐστὶν ἡ ἠθικὴ κατὰ προαίρεσιν, δῆλον, ἐπεὶ κἂν εἰ μεγάλα παθὼν μὴ ἀποδῴη διʼ ἀδυναμίαν, ἀλλʼ ὡς ἠδύνατο, καλῶς· καὶ ὁ θεὸς ἀνέχεται κατὰ δύναμιν λαμβάνων τὰς θυσίας. ἀλλὰ τῷ πωλοῦντι οὐχ ἱκανῶς ἕξει, ἂν μὴ φήσῃ δύνασθαι πλέον δοῦναι, οὐδὲ τῷ δανείσαντι. πολλὰ ἐγκλήματα γίνεται ἐν ταῖς φιλίαις τοῖς μὴ κατʼ εὐθυωρίαν, καὶ τὸ δίκαιον ἰδεῖν οὐ ῥᾴδιον. χαλεπὸν γὰρ μετρῆσαι ἑνὶ τῷδε τὸ μὴ κατʼ εὐθυωρίαν, οἷον συμβαίνει ἐπὶ τῶν ἐρωτικῶν. ὃ μὲν γὰρ διώκει ὡς [τὸν] ἡδὺν ἐπὶ τὸ συζῆν, ὃ δʼ ἐκεῖνον ἐνίοτε ὡς χρήσιμον· ὅταν δὲ παύσηται τοῦ ἐρᾶν, ἄλλου γινομένου ἄλλος γίνεται, καὶ τότε λογίζονται παντί τινος, καὶ ὡς Πύθων καὶ Παμμένης διεφέροντο καὶ ὡς διδάσκαλος καὶ μαθητής (ἐπιστήμη γὰρ καὶ χρήματα οὐχ ἑνὶ μετρεῖται), καὶ ὡς Ἡρόδικος ὁ ἰατρὸς πρὸς τὸν ἀποδιδόντα μικρὸν τὸν μισθόν, καὶ ὡς ὁ κιθαρῳδὸς καὶ ὁ βασιλεύς. ὃ μὲν γὰρ ὡς ἡδεῖ, ὃ δʼ ὡς χρησίμῳ ὡμίλει· ὃ δʼ ἐπεὶ ἔδει ἀποδιδόναι, αὐτὸν αὑτὸν ὡς ἡδὺν ἐποίησεν, καὶ ἔφη, ὥσπερ ἐκεῖνον ᾄσαντα εὐφρᾶναι, οὕτω καὶ αὐτὸς ὑποσχόμενος ἐκείνῳ. ὅμως δὲ φανερὸν καὶ ἐνταῦθα πῶς γνωριστέον· ἑνὶ μὲν γὰρ μετρητέον καὶ ἐνταῦθʼ, ἀλλʼ οὐχ ὅρῳ, ἀλλὰ λόγῳ· τῷ ἀνάλογον γὰρ μετρητέον, ὥσπερ καὶ ἡ πολιτικὴ μετρεῖται κοινωνία. πῶς γὰρ κοινωνήσει γεωργῷ σκυτοτόμος, εἰ μὴ τῷ ἀνάλογον ἰσασθήσεται τὰ ἔργα; τοῖς δὲ μὴ κατʼ εὐθυωρίαν τὸ ἀνάλογον μέτρον, οἷον εἰ ὃ μὲν σοφίαν δοῦναι ἐγκαλεῖ, ὃ δʼ ἐκείνῳ ἀργύριον, τῇ σοφίᾳ πρὸς τὸ πλούσιον, εἶτα τί δοθὲν πρὸς ἑκάτερον. εἰ γὰρ ὃ μὲν τοῦ ἐλάττονος ἥμισυ ἔδωκεν, ὃ δὲ τοῦ μείζονος μὴ πολλοστὸν μέρος, δῆλον ὅτι οὗτος ἀδικεῖ. ἔστι δὲ κἀνταῦθα ἐν ἀρχῇ ἀμφισβήτησις, ἂν φῇ ὃ μὲν ὡς χρησίμους συνελθεῖν αὐτούς, ὃ δὲ μή, ἀλλʼ ὡς κατʼ ἄλλην τινὰ φιλίαν.
1244a11. Bölüm
İyi olan, yani aretē'ye dayalı dost konusunda da şunu incelemek gerekir: faydalı şeylerle hizmet edip yardım etmek ona mı gerekir, yoksa iyiliğe karşılık verebilecek güçte olana mı? Bu, dosta mı yoksa erdemli insana mı daha çok iyilik etmek gerektiği sorusuyla aynı sorudur. Dost aynı zamanda erdemliyse iş belki pek zor değildir; yeter ki kişi birini büyütüp ötekini küçültmesin, yani onun dostluğunu abartıp iyiliğini hafife almasın. Ama dost erdemli değilse birçok güçlük çıkar: mesela biri eskiden öyleydi ama artık olmayacak, öteki ise olacak ama henüz değil; ya da biri öyle olmuştu ama şimdi değil, öteki şimdi öyle ama ne eskiden öyleydi ne de ileride olacak. Bu sonuncusu daha da çetindir. Euripides'in şu dizelerinde de bir doğruluk payı yok mu:
Sözlere hakça ücret olarak söz alırsın; iş sunan ise karşılığında iş alır.
Babaya da her şey verilmez; anneye verilmesi gereken başka şeyler de vardır, oysa baba daha üstündür. Zeus'a da her kurban sunulmaz; bütün onurlar onun değildir, yalnız bazıları. O hâlde belki bazı şeyler faydalı olana, başka şeyler de iyi olana verilmelidir. Mesela biri sana yiyecek ve zorunlu ihtiyaçlarını veriyor diye onunla birlikte yaşamak da gerekmez; birlikte yaşadığın kişiye de, onun değil faydalı olanın verdiği şeyleri vermek gerekmez. Bunu yapıp, gerekmediği hâlde her şeyi sevgililerine verenler hiçbir değere layık değildir.
Dostluk üzerine tartışmalarda verilen tariflerin hepsi bir bakıma dostluğa aittir, ama aynı dostluğa değil. Faydalı dosta, onun için iyi olanı dilemek uyar; iyilik etmiş olana da, olması gerektiği gibi olan dosta da bu uyar (çünkü dostluğun bu tarifi hangi dostluğu kastettiğini belirtmez). Bir başka dosta onun var olmasını dilemek, bir başkasına onunla birlikte yaşamak uyar; hazza dayalı dosta da onunla birlikte üzülüp birlikte sevinmek. Bu tariflerin hepsi bir tür dostluğa göre söylenir, ama hiçbiri tek bir dostluğa bakarak söylenmez. Bu yüzden tarifler çoktur ve her biri tek bir dostluğun tarifiymiş gibi görünür, ama öyle değildir; dostun var olmasına yönelik prohairesis de buna bir örnektir. Çünkü üstün olan ve iyilik etmiş olan da, kendi eseri olan kişinin var olmasını diler; varlığını borçlu olduğumuz kişiye de karşılık vermek gerekir. Ama onunla değil, hoş olanla birlikte yaşarız.
Dostlardan bazıları birbirine haksızlık eder. Çünkü asıl sevdikleri şeylerdir; o şeylere sahip olanı sevmezler. O kişileri de bu yüzden severler; tıpkı insanın şarabı hoş olduğu için, serveti de faydalı olduğu için seçmesi gibi. [Böyle biri daha zengin birini bulunca onu seçer,] çünkü o daha faydalıdır. Bu yüzden, biri azın yerine çoğu seçtiğinde nasıl ona kızılmazsa, buna da kızmamak gerekir. Ama [terk edilenler] şikâyet eder; çünkü önce hoş ya da faydalı olanı aramışken, şimdi onda iyi insanı ararlar.
περὶ δὲ τοῦ ἀγαθοῦ καὶ κατʼ ἀρετὴν φίλου, σκεπτέον πότερον δεῖ ἐκείνῳ τὰ χρήσιμα ὑπηρετεῖν καὶ βοηθεῖν ἢ τῷ ἀντιποιοῦντι καὶ δυναμένῳ. τοῦτο δὲ τὸ αὐτὸ πρόβλημα ἐστί, πότερον τὸν φίλον ἢ τὸν σπουδαῖον εὖ ποιητέον μᾶλλον. ἂν μὲν γὰρ ⟨ὁ⟩ φίλος καὶ σπουδαῖος, ἴσως οὐ λίαν χαλεπόν, ἂν μή τις τὸ μὲν αὐξήσῃ τὸ δὲ ταπεινώσῃ, φίλον μὲν σφόδρα ποιῶν, ἐπιεικῆ δὲ ἠρέμα· εἰ δὲ μή, πολλὰ προβλήματα γίνεται, οἷον εἰ ὃ μὲν ἦν, οὐκ ἔσται δέ, ὃ δὲ ἔσται, οὔπω δέ, ἢ ὃ μὲν ἐγένετο, ἔστι δʼ οὔ, ὃ δὲ ἔστιν, οὐκ ἦν δὲ οὐδὲ ἔσται, ἀλλʼ ἐκεῖνο ἐργωδέστερον. μὴ γάρ τι λέγει Εὐριπίδης, ποιήσας· λόγων δίκαιον μισθὸν ἂν λόγους φέροις, / ἔργον δʼ ἐκεῖνος ἔργον ⟨ὃς⟩ παρέσχετο. καὶ οὐ πάντα δεῖ τῷ πατρί, ἀλλʼ ἔστιν ἄλλʼ ἃ δεῖ τῇ μητρί· καίτοι βελτίων ὁ πατήρ. οὐδὲ γὰρ τῷ Διὶ πάντα θύεται, οὐδʼ ἔχει πάσας τὰς τιμὰς ἀλλὰ τινάς· ἴσως οὖν ἔστιν ἃ δεῖ τῷ χρησίμῳ, ἄλλα δὲ τῷ ἀγαθῷ. οἷον οὐχ εἰ σῖτον δίδωσι καὶ τὰ ἀναγκαῖα, καὶ συζῆν τούτῳ δεῖ· οὐδʼ ᾧ τοίνυν τὸ συζῆν, τούτῳ ἃ μὴ οὗτος δίδωσιν, ἀλλὰ χρήσιμος. ἀλλʼ οἳ τοῦτο ποιοῦντες τούτῳ πάντα τῷ ἐρωμένῳ διδόασιν οὐ δέον, οὐδενός εἰσιν ἄξιοι. καὶ οἱ ἐν τοῖς λόγοις ὅροι τῆς φιλίας πάντες μέν πώς εἰσι φιλίας, ἀλλʼ οὐ τῆς αὐτῆς. τῷ μὲν γὰρ χρησίμῳ τὸ βούλεσθαι τὰ κείνῳ ἀγαθὰ καὶ τῷ εὖ ποιήσαντι καὶ τῷ ὁποῖος δεῖ (οὐ γὰρ ἐπισημαίνει οὗτος ὁ ὁρισμὸς τῆς φιλίας), ἄλλῳ δὲ τὸ εἶναι καὶ ἄλλῳ τὸ συζῆν, τῷ δὲ καθʼ ἡδονὴν τὸ συναλγεῖν καὶ συγχαίρειν· πάντες δʼ οὗτοι οἱ ὅροι κατὰ φιλίαν μὲν λέγονται τινά, οὐ πρὸς μίαν δʼ οὐδείς. διὸ πολλοὶ εἰσί, καὶ ἕκαστος μιᾶς εἶναι δοκεῖ φιλίας, οὐκ ὤν, οἷον ἡ τοῦ εἶναι προαίρεσις. καὶ γὰρ ὁ καθʼ ὑπεροχὴν καὶ ποιήσας εὖ βούλεται τῷ ἔργῳ τῷ αὑτοῦ ὑπάρχειν, καὶ τῷ δόντι τὸ εἶναι δεῖ καὶ ἀνταποδιδόναι, ἀλλὰ συζῆν οὐ τούτῳ, ἀλλὰ τῷ ἡδεῖ. ἀδικοῦσιν οἱ φίλοι ἀλλήλους ἔνιοι· τὰ γὰρ πράγματα μᾶλλον, ἀλλʼ οὐ φιλοῦσι τὸν ἔχοντα· διὸ φιλεῖ κἀκείνους οἷον διότι ἡδὺς τὸν οἶνον εἵλετο, καὶ ὅτι χρήσιμος τὸν πλοῦτον εἵλετο· χρησιμώτερος γάρ. διὸ ⟨οὐ⟩ δεῖ ἀγανακτεῖν, ὥσπερ ἂν εἰ μᾶλλον εἵλετο ἀντὶ ἥττονος. οἳ δʼ ἐγκαλοῦσιν· ἐκεῖνον γὰρ νῦν ζητοῦσι τὸν ἀγαθόν, πρότερον ζητήσαντες τὸν ἡδὺν ἢ τὸν χρήσιμον.
1244b12. Bölüm
Kendine yeterlilik ile dostluğu da, birinin gücünün ötekininkiyle nasıl bir ilişki içinde olduğu bakımından incelemek gerekir. Çünkü şöyle bir soru sorulabilir: her bakımdan kendine yeten biri varsa, onun bir dostu olacak mı? Dost bir eksiklik yüzünden aranıyorsa, aretē sahibi kişi mesut olduğuna göre iyi insan da en çok kendine yeten kişi olacaksa, ona dost ne gerek? Kendine yeten kişinin ne faydalı şeylere, ne onu neşelendirecek şeylere, ne de birlikte yaşamaya ihtiyacı vardır; kendi kendisine arkadaşlık etmeye yeter. Bu en çok tanrı örneğinde açıktır: hiçbir şeye muhtaç olmayan tanrının dosta da ihtiyacı olmayacağı, ihtiyaç duymadığı bir şeye de sahip olmayacağı ortadadır. Dolayısıyla en mesut insan da dosta en az ihtiyaç duyacaktır; ancak kendine yetmesinin imkânsız olduğu ölçüde ihtiyaç duyar. Öyleyse en iyi yaşayanın dostlarının en az sayıda olması ve giderek azalması zorunludur; böyle biri dost edinmeye hevesli olmaz, yalnız faydalı dostları değil, birlikte yaşamak için seçilmeye değer olanları bile önemsemez. Ama o zaman da, dostun kullanılmak ya da yarar sağlamak için değil, yalnız aretē yüzünden dost olduğu açık görünecektir. Çünkü hiçbir şeye muhtaç olmadığımızda herkes, keyfini birlikte süreceği kişileri arar; kendisine iyilik edecek olanlardan çok, iyilik edeceği kişileri arar. Kendimize yettiğimizde, muhtaç olduğumuz zamandan daha iyi yargıda bulunuruz; birlikte yaşamaya değer dostlara da en çok o zaman ihtiyaç duyarız.
Bu güçlük üzerine şunu incelemek gerekir: acaba bir yanı doğru söylenirken öbür yanı, yapılan benzetme yüzünden gözden mi kaçıyor? Fiil hâlindeki yaşamanın ne olduğunu ve onun gaye olduğunu kavrarsak bu açıklığa kavuşur. Açıktır ki yaşamak, hissetmek ve bilmektir; dolayısıyla birlikte yaşamak da birlikte hissetmek ve birlikte bilmektir. Kendini hissetmek ve kendini bilmek ise herkes için en çok seçilmeye değer şeydir; bu yüzden herkeste yaşama isteği doğuştan vardır, çünkü yaşamayı bir tür bilme saymak gerekir. Şimdi biri bilmeyi ayırıp onu kendi başına ve kişiye ait olmayan bir şey hâline getirse (kitapta yazıldığı biçimiyle bu gözden kaçar, ama gerçekte gözden kaçmayabilir), bunun, kişinin kendisi yerine bir başkasının bilmesinden hiçbir farkı kalmaz; bu da kendisi yerine bir başkasının yaşamasına benzer. Kendini hissetmenin ve bilmenin daha çok seçilmeye değer olması bu yüzden yerindedir. Çünkü akıl yürütürken iki şeyi birlikte koymak gerekir: yaşamanın seçilmeye değer olduğunu ve iyinin seçilmeye değer olduğunu; bunlardan da, böyle bir tabiata sahip olmanın onlar için aynı şekilde seçilmeye değer olduğu sonucu çıkar.
σκεπτέον δὲ καὶ περὶ αὐταρκείας καὶ φιλίας, πῶς ἔχουσι πρὸς τὰς ἀλλήλων δυνάμεις. ἀπορήσειε γὰρ ἄν τις πότερον, εἴ τις εἴη κατὰ πάντα αὐτάρκης, ἔσται τούτῳ φίλος. εἰ κατʼ ἔνδειαν ζητεῖται φίλος καὶ ἔσται ἀγαθὸς αὐταρκέστατος, εἰ ὁ μετʼ ἀρετῆς εὐδαίμων, τί ἂν δέοι φίλου; οὔτε γὰρ τῶν χρησίμων δεῖσθαι αὐτάρκους οὔτε τῶν εὐφρανούντων οὔτε τοῦ συζῆν· αὐτὸς γὰρ αὑτῷ ἱκανὸς συνεῖναι. μάλιστα δὲ τοῦτο φανερὸν ἐπὶ θεοῦ· δῆλον γὰρ ὡς οὐδενὸς προσδεόμενος οὐδὲ φίλου δεήσεται, οὐδʼ ἔσται αὐτῷ οὔτε μηθὲν δεσπότου ⟦?⟧. ὥστε καὶ ἄνθρωπος ὁ εὐδαιμονέστατος ἥκιστα δεήσεται φίλου, ἀλλʼ ἢ καθʼ ὅσον ἀδύνατον εἶναι αὐτάρκη. ἀνάγκη ἄρα ἐλαχίστους εἶναι φίλους τῷ ἄριστα ζῶντι, καὶ ἀεὶ ἐλάττους γίνεσθαι, καὶ μὴ σπουδάζειν ὅπως ὦσι φίλοι, ἀλλʼ ὀλιγωρεῖν μὴ μόνον τῶν χρησίμων, ἀλλὰ καὶ εἰς τὸ συζῆν αἱρετῶν. ἀλλὰ μὴν καὶ τότε φανερὸν ἂν εἶναι δόξειεν ὡς οὐ χρήσεως ἕνεκα ὁ φίλος οὐδʼ ὠφελείας, ἀλλὰ διʼ ἀρετὴν φίλος μόνος. ὅταν γὰρ μηθενὸς ἐνδεεῖς ὦμεν, τότε τοὺς συναπλαυσομένους ζητοῦσι πάντες, καὶ τοὺς εὖ πεισομένους μᾶλλον ἢ τοὺς ποιήσοντας. ἀμείνω δʼ ἔχομεν κρίσιν αὐτάρκεις ὄντες ἢ μετʼ ἐνδείας, ὅτε μάλιστα τῶν συζῆν ἀξίων δεόμεθα φίλων. περὶ δὲ τῆς ἀπορίας ταύτης σκεπτέον, μή ποτε τὸ μέν τι λέγεται καλῶς, τὸ δὲ λανθάνει διὰ τὴν παραβολήν. δῆλον δὲ λαβοῦσι τί τὸ ζῆν τὸ κατʼ ἐνέργειαν, καὶ ὡς τέλος. φανερὸν οὖν ὅτι τὸ αἰσθάνεσθαι καὶ τὸ γνωρίζειν, ὥστε καὶ τὸ συζῆν τὸ συναισθάνεσθαι καὶ τὸ συγγνωρίζειν ἐστίν. ἔστι δὲ τὸ αὑτοῦ αἰσθάνεσθαι καὶ τὸ αὑτὸν γνωρίζειν αἱρετώτατον ἑκάστῳ, καὶ διὰ τοῦτο τοῦ ζῆν πᾶσιν ἔμφυτος ἡ ὄρεξις· τὸ γὰρ ζῆν δεῖ τιθέναι γνῶσιν τινά. εἰ οὖν τις ἀποτέμοι καὶ ποιήσειε τὸ γινώσκειν αὐτὸ καθʼ αὑτὸ καὶ μὴ (ἀλλὰ τοῦτο μὲν λανθάνει, ὥσπερ ἐν τῷ λόγῳ γέγραπται, τῷ μέντοι πράγματι ἔστι μὴ λανθάνειν), οὐθὲν ἂν διαφέροι ἢ τὸ γινώσκειν ἄλλον ἀνθʼ αὑτοῦ· τὸ δʼ ὅμοιον τοῦ ζῆν ἀνθʼ αὑτοῦ ἄλλον. εὐλόγως δὴ τὸ ἑαυτοῦ αἰσθάνεσθαι καὶ γνωρίζειν αἱρετώτερον. δεῖ γὰρ ἅμα συνθεῖναι δύο ἐν τῷ λόγῳ, ὅτι τε τὸ ζῆν [καὶ] αἱρετόν, καὶ ὅτι τὸ ἀγαθόν, καὶ ἐκ τούτων ὅτι τὸ αὐτὸ τοῖς ὑπάρχειν τὴν τοιαύτην φύσιν.
1245aKarşıtlar dizisinde iki sütundan biri hep seçilmeye değer olanların safındaysa, bilinen ve hissedilen de, kısaca söylersek, sınırlı tabiattan pay aldığı için o saftadır. Dolayısıyla kendini hissetmeyi dilemek, kendisinin belli bir türden olmasını dilemek demektir. Ama biz hissedilen ve bilinen olmayı kendiliğimizden değil, hissetmede ya da bilmede bu yetilere katılarak kazanırız (çünkü hisseden, hissettiği yoldan ve hissettiği şey bakımından kendisi de hissedilir hâle gelir; bilen de bilinir hâle gelir). Bu yüzden insan hep yaşamak ister, çünkü hep bilmek ister; bu da kendisinin bilinen olmayı istemesidir.
Birlikte yaşamayı seçmek, üzerinde düşünenlere ilk bakışta bir bakıma saflık gibi görünebilir. Önce, diğer hayvanlarla ortak olan şeylerde, mesela birlikte yemek ya da birlikte içmekte durum böyledir: konuşmayı çıkarırsan, bunların yan yana ya da ayrı ayrı yapılması ne fark eder? Rastgele bir konuşmaya ortak olmak da yine öyledir. Üstelik kendine yeten dostlar arasında ne öğretmek ne öğrenmek mümkündür: kişi öğreniyorsa kendisi olması gerektiği gibi değildir, öğretiyorsa dostu öyle değildir; oysa dostluk benzerliktir. Ama yine de [birlikte yaşamanın seçildiği] açıkça görülür; iyi şeyleri dostlarla paylaşmak hepimize daha hoş gelir. Herkes kendine düşen ve gücünün yettiği en iyi şeyi paylaşır: kimisi bedensel hazzı, kimisi müzik dinlemeyi, kimisi felsefeyi. Dostla bir arada olmak da gerekir. "Uzaktaki dostlar bir yüktür" denmesi bu yüzdendir; demek ki bu [birlikte yaşama] gerçekleştiğinde birbirinden ayrı düşmemek gerekir. Aşkın dostluğa benzer görünmesi de buradandır: âşık birlikte yaşamayı ister, ama en çok gereken bakımdan değil, his bakımından.
Demek ki akıl yürütme, güçlüğü irdelerken o sonuçlara varıyor; ama olgular başka türlü cereyan ediyor gibi görünüyor. Öyleyse güçlüğü ortaya atan bizi bir şekilde yanıltıyor demektir. Doğruyu şuradan başlayarak incelemeliyiz. Dost, atasözünün dediği gibi, "başka bir Herakles", başka bir ben olmak ister. Ama [dostta aranan özellikler] dağınıktır ve hepsinin tek bir kişide toplanması zordur: tabiat bakımından en yakın akraba, beden bakımından bir başkası, psykhē bakımından bir başkası benzerdir; bunlarda da kısım kısım, biri bir yönden, öteki başka yönden. Yine de dost, insanın kendisinden ayrılmış ikinci bir kendisi olmak ister. Öyleyse dostu hissetmek, zorunlu olarak bir bakıma kendini hissetmektir; dostu bilmek de bir bakıma kendini bilmektir. Bu yüzden dostla birlikte bayağı hazları da tatmak ve onunla birlikte yaşamak hoştur ve bu yerindedir (çünkü bu sırada onu da her zaman hissederiz); ama daha ilahî hazları paylaşmak daha da hoştur. Sebebi şudur: insanın kendini daha üstün bir iyilik içinde seyretmesi her zaman daha hoştur.
εἰ οὖν ἐστιν ἀεὶ τῆς τοιαύτης συστοιχίας ἡ ἑτέρα ἐν τῇ τοῦ αἱρετοῦ τάξει, καὶ τὸ γνωστὸν καὶ τὸ αἰσθητόν ἐστιν ὡς ὅλως εἰπεῖν τῷ κοινωνεῖν τῆς ὡρισμένης φύσεως· ὥστε τὸ αὑτοῦ βούλεσθαι αἰσθάνεσθαι τὸ αὑτὸν εἶναι τοιονδὶ βούλεσθαι ἐστίν. ἐπεὶ οὖν οὐ κατʼ αὐτούς ἐσμεν ἕκαστον τούτων, ἀλλὰ κατὰ μετάληψιν τῶν δυνάμεων ἐν τῷ αἰσθάνεσθαι ἢ γνωρίζειν (αἰσθανόμενος μὲν γὰρ αἰσθητὸς γίνεται ταύτῃ καὶ κατὰ τοῦτο, καθὰ πρότερον αἰσθάνεται, καὶ ᾗ καὶ οὗ, γνωστὸς δὲ γινώσκων)· ὥστε διὰ τοῦτο καὶ ζῆν ἀεὶ βούλεται, ὅτι βούλεται ἀεὶ γνωρίζειν, τοῦτο δὲ ὅτι αὐτὸς εἶναι τὸ γνωστόν. τὸ δὴ συζῆν αἱρεῖσθαι δόξειε μὲν ἂν εἶναι σκοπουμένοις πως εὔηθες (ἐπὶ τῶν κοινῶν πρῶτον καὶ τοῖς ἄλλοις ζῴοις, οἷον τοῦ συνεσθίειν ἢ τοῦ συμπίνειν· τί γὰρ διαφέρει τὸ πλησίον οὖσι ταῦτα συμβαίνειν ἢ χωρίς, ἂν ἀφέλῃς τὸν λόγον; ἀλλὰ μὴν καὶ τοῦ λόγου κοινωνεῖν τοῦ τυχόντος ἕτερον τοιοῦτον· ἅμα τε οὔτε διδάσκειν οὔτε μανθάνειν τοῖς αὐταρκέσι φίλοις οἷόν τε· μανθάνων μὲν γὰρ αὐτὸς οὐκ ἔχει ὡς δεῖ, διδάσκοντος δʼ ὁ φίλος, ἡ δʼ ὁμοιότης φιλία)· ἀλλὰ μὴν φαίνεταί γε, καὶ πάντες ἥδιον τῶν ἀγαθῶν μετὰ τῶν φίλων κοινωνοῦμεν, καθʼ ὅσον ἐπιβάλλει ἕκαστον καὶ οὗ δύναται ἀρίστου, ἀλλὰ τούτων τῷ μὲν ἡδονῆς σωματικῆς, τῷ δὲ θεωρίας μουσικῆς, τῷ δὲ φιλοσοφίας. καὶ τὸ ἅμα δεῖ εἶναι τῷ φίλῳ. διό φησι "μόχθος οἱ τηλοῦ φίλοι", ὥστʼ οὐ δεῖ γενέσθαι ἀπʼ ἀλλήλων τούτου γινομένου. ὅθεν καὶ ὁ ἔρως δοκεῖ φιλίᾳ ὅμοιον εἶναι· τοῦ γὰρ συζῆν ὀρέγεται ὁ ἐρῶν, ἀλλʼ οὐχ ᾗ μάλιστα δεῖ, ἀλλὰ κατʼ αἴσθησιν. ὁ μὲν τοίνυν λόγος ἐκεῖνά φησι διαπορῶν, τὸ δʼ ἔργον οὕτω φαίνεται γινόμενον, ὥστε δῆλον ὅτι παρακρούεταί πως ἡμᾶς ὁ διαπορῶν. σκεπτέον ἔνθεν τἀληθές. ὁ γὰρ φίλος βούλεται εἶναι, ὥσπερ ἡ παροιμία φησίν, ἄλλος Ἡρακλῆς, ἄλλος αὐτός. διέσπασται δὲ καὶ χαλεπὸν τὰ ἐφʼ ἑνὸς γενέσθαι· ἀλλὰ κατὰ μὲν τὴν φύσιν τὸ συγγενέστατον, κατὰ δὲ τὸ σῶμα ὅμοιος ἕτερος, ἄλλος δὲ κατὰ τὴν ψυχήν, καὶ τούτων κατὰ μόριον ἕτερος ἕτερον. ἀλλʼ οὐθέν τε ἧττον βούλεται ὥσπερ αὐτὸς διαιρετὸς εἶναι ὁ φίλος. τὸ οὖν τοῦ φίλου αἰσθάνεσθαι τὸ αὑτοῦ πως ἀνάγκη αἰσθάνεσθαι εἶναι, καὶ τὸ ⟨τὸν φίλον γνωρίζειν τὸ⟩ αὑτόν πως γνωρίζειν. ὥστε καὶ τὰ φορτικὰ μὲν συνήδεσθαι καὶ συζῆν τῷ φίλῳ ἡδὺ εὐλόγως (συμβαίνει γὰρ ἐκείνου ἅμα αἴσθησις ἀεί), μᾶλλον δὲ τὰς θειοτέρας ἡδονάς. αἴτιον δʼ ὅτι ἀεὶ ἥδιον ἑαυτὸν θεωρεῖν ἐν τῷ βελτίονι ἀγαθῷ.
1245bBu [iyilik] kimi zaman bir hâl, kimi zaman bir eylem, kimi zaman da başka bir şeydir. Kişi kendisinin iyi yaşamasını istediği gibi dostunun da iyi yaşamasını istiyorsa, birlikte yaşamak da birlikte iş görmekse, ortaklık en çok gaye olan şeylerde olur. Bu yüzden birlikte seyretmek ve birlikte şölen yapmak gerekir; ama beslenme ve zorunlu ihtiyaçlar için değil: böyle bir araya gelişler arkadaşlık değil, düpedüz keyif sürmek gibi görünür. Herkes, ulaşabildiği gaye neyse onun içinde birlikte yaşamak ister; buna imkân yoksa, dostlarına iyilik etmeyi ve onlardan iyilik görmeyi her şeyden çok tercih eder. Demek ki birlikte yaşamak gerektiği, herkesin bunu her şeyden çok istediği ve en mesut, en iyi insanın da en çok böyle olduğu açıktır. Akıl yürütmeye göre böyle görünmemesi de, bu akıl yürütme doğru şeyler söylediği hâlde, yerinde bir sonuçtu. Çünkü benzetme doğrudur, ama kuruluş biçimine bakarak çözüme ulaşılmaz. Tanrı dosta ihtiyaç duyacak türden olmadığı için, ona benzeyenin de öyle olmasını bekleriz. Oysa bu akıl yürütmeye göre erdemli insan düşünmeyecek de; çünkü tanrının iyi hâli böyle değildir, kendisinden başka bir şeyi düşünmeyecek kadar üstündür. Sebebi şudur: bizim iyi hâlimiz başkasına bağlıdır; onun ise iyi hâli kendisidir.
Hem çok dost aramamız ve dilememiz, hem de "çok dostu olanın hiç dostu yoktur" dememiz; ikisi de doğru söylenir. Çok kişiyle birlikte yaşamak ve birlikte hissetmek mümkün olsaydı, bunu olabildiğince çok kişiyle yapmak en çok seçilmeye değer şey olurdu; ama bu çok zor olduğundan, birlikte hissetme fiilinin daha az kişi arasında gerçekleşmesi zorunludur. Böylece çok dost edinmek zor olmakla kalmaz (çünkü sınamak gerekir), edinilmiş dostlarla ilişkiyi yürütmek de zordur.
Sevdiğimizin kimi zaman uzakta olup iyi durumda olmasını, kimi zaman da bizimle aynı şeyleri paylaşmasını isteriz; birlikte olmayı istemek de dostluğa yakışır. Hem birlikte hem iyi durumda olmak mümkünse herkes bunu seçer; mümkün değilse durum Herakles'in annesininki gibidir: o belki de oğlunun, yanında kalıp Eurystheus'a ırgatlık etmesindense tanrı olmasını tercih ederdi. Fırtınaya yakalandığında kendisine Dioskurlar'ı yardıma çağırmasını öğütleyen kişiyle alay eden Lakonyalı da buna benzer bir şey söylemiş olmalı. Seven kişiye, sevdiğini sıkıntılarına ortak etmemek; sevilen kişiye de bunlara ortak olmayı istemek yakışır gibi görünür; ve ikisi de yerindedir. Çünkü dost için hiçbir şey dostunu görememek kadar acı verici olmamalıdır; ama [seven] kendi çıkarını seçmemesi gerektiğini düşünür. Bu yüzden dostlarını ortak olmaktan alıkoyarlar: kendilerinin sıkıntı çekmesi yeter; kendi çıkarını kollayan, dostu acı çekerken kendi sevincini seçen biri gibi görünmek istemezler.
τοῦτο δʼ ἐστὶν ὁτὲ μὲν πάθος, ὁτὲ δὲ πρᾶξις, ὁτὲ δὲ ἕτερόν τι. εἰ δʼ αὐτὸν εὖ ζῆν, καὶ οὕτω καὶ τὸν φίλον, ἐν δὲ τῷ συζῆν συνεργεῖν, ἡ κοινωνία τῶν ἐν τέλει μάλιστά γε. διὸ ⟨δεῖ⟩ συνθεωρεῖν καὶ συνευωχεῖσθαι, οὐ τὰ διὰ τροφὴν καὶ τὰ ἀναγκαῖα· ⟦οὐχ⟧ αἱ τοιαῦται ὁμιλίαι δοκοῦσιν εἶναι, ἀλλὰ ἀπολαύσεις. ἀλλʼ ἕκαστος οὗ δύναται τυγχάνειν τέλους, ἐν τούτῳ βούλεται συζῆν· εἰ δὲ μή, καὶ ποιεῖν εὖ καὶ πάσχειν ὑπὸ τῶν φίλων αἱροῦνται μάλιστα. ὅτι μὲν τοίνυν καὶ δεῖ συζῆν, καὶ ὅτι μάλιστα βούλονται πάντες, καὶ ὅτι ὁ εὐδαιμονέστατος καὶ ἄριστος μάλιστα τοιοῦτος, φανερόν· ὅτι δὲ κατὰ τὸν λόγον οὐκ ἐφαίνετο, καὶ τοῦτʼ εὐλόγως συνέβαινε λέγοντος ἀληθῆ. κατὰ τὴν σύνθεσιν γὰρ τῆς παραβολῆς ἀληθοῦς οὔσης ἡ λύσις ⟨οὐκ⟩ ἔστιν. ὅτι γὰρ ὁ θεὸς οὐ τοιοῦτος οἷος δεῖσθαι φίλου, καὶ τὸν ὅμοιον ἀξιοῦμεν. καίτοι κατὰ τοῦτον τὸν λόγον οὐδὲ νοήσει ὁ σπουδαῖος· οὐ γὰρ οὕτως ὁ θεὸς εὖ ἔχει, ἀλλὰ βέλτιον ἢ ὥστε ἄλλο τι νοεῖν παρʼ αὐτὸς αὑτόν. αἴτιον δʼ ὅτι ἡμῖν μὲν τὸ εὖ καθʼ ἕτερον, ἐκείνῳ δὲ αὐτὸς αὑτοῦ τὸ εὖ ἐστίν. καὶ τὸ ζητεῖν ἡμῖν καὶ εὔχεσθαι πολλοὺς φίλους, ἅμα δὲ λέγειν ὡς οὐθεὶς φίλος ᾧ πολλοὶ φίλοι, ἄμφω λέγεται ὀρθῶς. ἐνδεχομένου γὰρ πολλοῖς συζῆν ἅμα καὶ συναισθάνεσθαι ὡς πλείστοις αἱρετώτατον· ἐπεὶ δὲ χαλεπώτατον, ἐν ἐλάττοσιν ἀνάγκη τὴν ἐνέργειαν τῆς συναισθήσεως εἶναι, ὥστʼ οὐ μόνον χαλεπὸν τὸ πολλοὺς κτήσασθαι (πείρας γὰρ δεῖ), ἀλλὰ καὶ οὖσι χρήσασθαι. καὶ ὁτὲ μὲν ἀπεῖναι εὖ πράττοντα τὸν φιλούμενον βουλόμεθα, ὁτὲ δὲ μετέχειν τῶν αὐτῶν, καὶ τὸ ἅμα βούλεσθαι εἶναι φιλικόν. ἐνδεχομένου μὲν γὰρ ἅμα καὶ εὖ, τοῦτο πάντες αἱροῦνται· μὴ ἐνδεχομένου δέ, ἀλλʼ ὥσπερ τὸν Ἡρακλῆ ἴσως ἂν ἡ μήτηρ εἵλετο θεὸν εἶναι μᾶλλον ἢ μετʼ αὐτῆς ὄντα τῷ Εὐρυσθεῖ θητεύειν. ὁμοίως γὰρ ἂν εἴπειεν καὶ ὃν ὁ Λάκων ἔσκωψεν, ἐπεί τις ἐκέλευσεν αὐτὸν χειμαζόμενον ἐπικαλέσασθαι τοὺς Διοσκόρους. δοκεῖ δὲ τοῦ μὲν φιλοῦντος τὸ ἀπείργειν εἶναι τῆς συμμεθέξεως τῶν χαλεπῶν, τοῦ δὲ φιλουμένου τὸ βούλεσθαι συμμετέχειν, καὶ ταῦτα ἀμφότερα συμβαίνει εὐλόγως. δεῖ γὰρ τῷ φίλῳ μηθὲν εἶναι οὕτω λυπηρὸν ὡς ⟨μὴ⟩ ἰδεῖν τὸν φίλον· δοκεῖ δὲ δεῖν αἱρεῖσθαι μὴ τὸ αὑτοῦ. διὸ κωλύουσι συμμετέχειν· ἱκανοὶ γὰρ αὐτοὶ κακοπαθοῦντες, ἵνα μὴ φαίνωνται τὰ αὑτῶν σκοποῦντες καὶ αἱρεῖσθαι τὸ χαίρειν λυπουμένου τοῦ φίλου.
1246aBir de, kötülükleri tek başına taşımayınca yük hafifler. Hem iyi durumda olmak hem birlikte olmak seçilmeye değer olduğuna göre, daha az bir iyilikle birlikte olmanın, daha büyük bir iyilikle ayrı olmaktan bir bakıma daha çok tercih edileceği açıktır. Ama birlikte olmanın ne kadar ağır bastığı belli olmadığından, insanlar burada ayrılığa düşer. Kimisi her şeye birlikte ortak olmanın dostluğa yakıştığını düşünür; nitekim aynı yemeği yiyerek birlikte sofraya oturmanın daha hoş olduğunu söylerler. Kimisi ise bunu istemez; çünkü iş uç noktalara götürülürse, çok kötü durumda birlikte olmakla çok iyi durumda ayrı olmak arasında [ikincisinin seçileceğini] herkes kabul eder. Talihsizlikler konusunda da buna yakın bir durum vardır. Kimi zaman, bir şey yapamayacaklarsa, dostlarımızın uzakta olmasını ve üzülmemelerini isteriz; kimi zaman da yanımızda olmaları en hoş şeydir. Bu çelişki de pek yerindedir. Bu, daha önce söylenenler yüzünden olur. Dostumuzu acı çekerken ya da kötü durumdayken görmekten, tıpkı kendimizi öyle görmekten kaçındığımız gibi, düpedüz kaçınırız; ama dostu görmek, söylenen sebepten ötürü en hoş şeyler kadar hoştur; hele insan kendisi sıkıntı çekerken dostunun sıkıntı çekmediğini görmek. Dolayısıyla bu ikisinden hangisi daha hoşsa, terazi dostun yanımızda olmasını isteyip istememe yönünde o tarafa eğilir. Daha kötü insanlarda da aynı şey olur, hem de aynı sebepten: onlar, kendileri kötü durumdayken dostlarının iyi durumda olmamasını her şeyden çok isterler. Bu yüzden bazen sevgililerini de kendileriyle birlikte ölüme götürürler. Çünkü [sevdikleri iyi durumdayken] kendi kötülüklerini daha çok hissederler; tıpkı bir zamanlar daha iyi durumda olduğunu hatırlayan birinin, hep kötü durumda olduğunu sanan birinden daha çok hissetmesi gibi.
ἔτι δὲ τὸ κουφότεροι εἶναι μὴ μόνοι φέροντες τὰ κακά. ἐπεὶ δʼ αἱρετὸν τό τʼ εὖ καὶ τὸ ἅμα, δῆλον ὅτι τὸ ἅμα εἶναι μετʼ ἐλάττονος ἀγαθοῦ αἱρετώτερόν πως ἢ χωρὶς μετὰ μείζονος. ἐπεὶ δὲ ἄδηλον τὸ πόσον δύναται τὸ ἅμα, ἤδη διαφέρονται καὶ οἴονται τὸ μετέχειν ἅμα πάντων φιλικόν, [καὶ] ὥσπερ συνδειπνεῖν ἅμα φασὶν ἥδιον ταὐτὰ ἔχοντας· οἳ δʼ ἂν μέντοι οὐ βούλονται. ἐπεὶ δʼ εἴ γέ τις ὑπερβολὰς ποιήσει, ὁμολογῶσιν ἅμα κακῶς πράττοντας σφόδρα ἢ εὖ σφόδρα χωρίς ⟦?⟧. παραπλήσιον δὲ τούτῳ καὶ περὶ τὰς ἀτυχίας. ὁτὲ μὲν γὰρ βουλόμεθα τοὺς φίλους ἀπεῖναι οὐδὲ λυπεῖν, ὅταν μηθὲν μέλλωσι ποιήσειν πλέον· ὁτὲ δὲ αὐτοὺς ἥδιστον παρεῖναι. τὸ δὲ τῆς ὑπεναντιώσεως ταύτης καὶ μάλʼ εὔλογον. διὰ γὰρ τὰ προειρημένα τοῦτο συμβαίνει, καὶ ὅτι μὲν τὸ λυπούμενον ἢ ἐν φαύλῃ ὄντα ἕξει τὸν φίλον θεωρεῖν φεύγομεν ἁπλῶς, ὥσπερ καὶ ἡμᾶς αὐτούς, τὸ δʼ ὁρᾶν τὸν φίλον ἡδύ, ὥσπερ ἄλλο τι τῶν ἡδίστων, διὰ τὴν εἰρημένην αἰτίαν, καὶ μὴ κάμνοντα, εἰ αὐτός· ὥστε ὁπότερον ἂν τούτων ᾖ μᾶλλον ἡδύ, ποιεῖ τὴν ῥοπὴν τοῦ βούλεσθαι παρεῖναι ἢ μή. καὶ τοῦτο ἐπὶ τῶν χειρόνων συμβαίνει καὶ διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν γίνεσθαι· μάλιστα γὰρ φιλοτιμοῦνται τοὺς φίλους μὴ πράττειν εὖ μηδʼ εἶναι ἀνάγκαι ⟦?⟧ αὐτοῖς κακῶς. διὸ ἐνίοτε τοὺς ἐρωμένους συναποτιννύασι. μᾶλλον γὰρ τοῦ οἰκείου αἰσθάνεσθαι κακοῦ, ὥσπερ ἂν εἰ καὶ μεμνημένος ὅτι ποτὲ εὖ ἔπραττε μᾶλλον, ἢ εἰ ᾤετο ἀεὶ κακῶς πράττειν.