İçeriğe geç
Eudemos'a Etik

Aristoteles · Eudemos'a Etik

VIII. Kitap

1246a_21. Bölüm

Şöyle bir soru sorulabilir: her şeyi, tabiatça yöneldiği iş için de başka bir biçimde de kullanmak mümkün müdür; bunu da ya kendi başına ya da araz olarak? Mesela göz görmek için kullanılabilir, ama başka türlü de kullanılabilir: kişi gözünü kaydırıp şaşı bakarak bir şeyi iki görebilir. Bu iki kullanım da gözün göz olmasına dayanır, çünkü göz göz olarak kullanılmaktadır; araz olarak kullanım ise başkadır: gözü satmak ya da yemek gibi. Epistēmē için de durum böyledir: onu hem doğru biçimde hem de hata yapmak için kullanmak mümkündür. Mesela biri isteyerek yanlış yazdığında epistēmē'yi bilgisizlik gibi kullanmış olur; elini ters çevirip kullanan biri gibi. Dansçı kızlar da bazen ayağı el gibi, eli ayak gibi kullanırlar. Eğer bütün aretē'ler epistēmē ise, adaleti de adaletsizlik gibi kullanmak mümkün olurdu; o zaman kişi adaletten hareketle adaletsiz şeyler yaparak haksızlık etmiş olurdu, tıpkı epistēmē'den hareketle bilgisizce şeyler yapılabildiği gibi. Bu imkânsızsa, aretē'lerin epistēmē olmadığı açıktır.

1246a_2

ἀπορήσειε δʼ ἄν τις, εἰ ἔστιν ἑκάστῳ [φίλῳ] χρήσασθαι καὶ ἐφʼ ᾧ πέφυκε καὶ ἄλλως, καὶ τοῦτο ἢ ⟨καθʼ⟩ αὑτὸ ἢ κατὰ συμβεβηκός, οἷον εἰ ὀφθαλμὸς ἰδεῖν ἢ καὶ ἄλλως παριδεῖν διαστρέψαντα, ὥστε δύο τὸ ἓν φανῆναι. αὗται μὲν δὴ ἄμφω ὅτι μὲν ὀφθαλμός· ὅτι ἦν δʼ ὀφθαλμῷ, ἄλλη δὲ κατὰ συμβεβηκός, οἷον εἰ ἦν ἀποδόσθαι ἢ φαγεῖν. ὁμοίως δὴ καὶ ἐπιστήμη· καὶ γὰρ ἀληθῶς καὶ ἁμαρτεῖν, οἷον ὅταν ἑκὼν μὴ ὀρθῶς γράψῃ, ὡς ἀγνοίᾳ δὴ νῦν χρῆσθαι, ὥσπερ μεταστρέψας τὴν χεῖρα· καὶ τῷ ποδί ποτε ὡς χειρὶ καὶ ταύτῃ ὡς ποδὶ χρῶνται ⟨αἱ⟩ ὀρχηστρίδες. εἰ δὴ πᾶσαι αἱ ἀρεταὶ ἐπιστῆμαι, εἴη ἂν καὶ τῇ δικαιοσύνῃ ὡς ἀδικίᾳ χρῆσθαι, ἀδικήσει ἄρα ἀπὸ δικαιοσύνης τὰ ἄδικα πράττων, ὥσπερ καὶ τὰ ἀγνοητικὰ ἀπὸ ἐπιστήμης· εἰ δὲ τοῦτʼ ἀδύνατον, φανερὸν ὅτι οὐκ ἂν εἶεν ἐπιστῆμαι αἱ ἀρεταί.

1246bEpistēmē'den hareketle bilgisizce davranmak mümkün olmasa, yalnızca hata yapmak ve bilgisizlikten yapılanların aynısını yapmak mümkün olsa bile, kişi yine de adaletten hareketle, adaletsizlikten hareket ediyormuş gibi davranmayacaktır. Ama phronēsis bir epistēmē ve doğru bir şey olduğuna göre, onunla da aynı şey olacaktır: phronēsis'ten hareketle akılsızca davranmak ve akılsızın yaptığı hataların aynısını yapmak mümkün olacaktır. Oysa her şeyin, o şey olarak tek bir kullanımı olsaydı, böyle davrananlar da phronēsis'le davranmış olurdu. Öteki epistēmēlerde, onları ters yöne çeviren, onlara hâkim olan başka bir epistēmē'dir. Peki hepsine hâkim olanı ne çevirir? Çünkü artık bu bir epistēmē ya da nous olamaz. Ama aretē de olamaz; çünkü aretē onu kullanır: yönetenin aretē'si yönetilenin aretē'sini kullanır. O hâlde nedir? Yoksa nefsine hâkim olamamanın psykhē'nin akıl dışı kısmının kötülüğü olduğu, nefsine hâkim olamayanın da nous sahibi bir ölçüsüz olduğu söylendiği gibi mi? Ama arzu güçlü olduğunda [aklı] çevirip ona zıt sonuçlar çıkarttırıyorsa, açıktır ki akıl dışı kısımda aretē, logos'ta ise bilgisizlik bulunduğunda da bunlar öteki yöne dönüşecektir. Böylece adaleti adaletsizce ve kötü kullanmak, phronēsis'i de akılsızca kullanmak mümkün olacak; dolayısıyla zıtlarını da [zıt biçimde kullanmak] mümkün olacaktır. Çünkü akıl dışı kısımda bazen ortaya çıkan kötülük, akıl yürüten kısımdaki aretē'yi çevirip bilgisizce davrandırırken, akıl yürüten kısımda bilgisizlik bulunduğunda akıl dışı kısımdaki aretē'nin onu çevirip phronēsis'le ve gerektiği gibi yargıda bulundurmaması tuhaf olurdu; akıl yürüten kısımdaki phronēsis'in de akıl dışı kısımdaki ölçüsüzlüğe itidalle davrandırmaması aynı şekilde tuhaf olurdu. Kendine hâkim olma da tam böyle bir şey gibi görünür. Dolayısıyla bilgisizlikten hareketle de phronēsis'le davranmak mümkün olacaktır. Ama bunlar tuhaftır, hele bilgisizlikten hareketle phronēsis'le davranmak; çünkü bunu başka hiçbir şeyde görmeyiz: mesela ölçüsüzlük hekimliği ya da dil bilgisini ters yöne çevirmez. Bilgisizlik [phronēsis'in] zıttıysa, ölçüsüzlük onu da çevirmez; çünkü çevirme gücü aşırılıkta değil aretē'dedir ve genel olarak kötülük karşısında bu durumda olan aretē'dir. Nitekim adil insanın yapabildiği her şeyi adaletsiz insan da yapabilir ve genel olarak güçsüzlük gücün içinde bulunur. Dolayısıyla açıktır ki phronēsis sahibi olmakla iyi olmak bir arada bulunur ve öteki kısmın o melekeleri de böyledir; Sokrates'in "phronēsis'ten güçlü hiçbir şey yoktur" sözü de doğrudur. Ama onun epistēmē olduğunu söylemesi doğru değildir; çünkü phronēsis bir aretē'dir, epistēmē değildir, başka türden bir bilgidir.

1246b

οὐδʼ εἰ μὴ ἔστιν ἀγνοεῖν ἀπὸ ἐπιστήμης, ἀλλʼ ἁμαρτάνειν μόνον, καὶ τὰ αὐτὰ ⟨ἃ⟩ καὶ ἀπὸ ἀγνοίας ποιεῖν, οὔ τι ἀπὸ δικαιοσύνης γε ὡς ἀπὸ ἀδικίας πράξει· ἀλλʼ ἐπεὶ φρόνησις ἐπιστήμη καὶ ἀληθές τι, τὸ αὐτὸ ποιήσει κἀκείνῃ· ἐνδέχοιτο γὰρ ἂν ἀφρόνως ἀπὸ φρονήσεως, καὶ ἁμαρτάνειν ταὐτὰ ἅπερ ὁ ἄφρων. εἰ δὲ ἁπλῆ ἦν ἑκάστου χρεία ᾗ ἕκαστον, κἂν φρονίμως ἔπραττον οὕτω πράττοντες. ἐπὶ μὲν οὖν ταῖς ἄλλαις ἐπιστήμαις ἄλλη κυρία ποιεῖ τὴν στροφήν· αὐτῆς δὲ τῆς πασῶν κυρίας τίς; οὐ γὰρ ἔτι ἐπιστήμη γε [ἢ νοῦς]. ἀλλὰ μὴν οὐδʼ ἀρετή. χρῆται γὰρ αὐτῇ. ἡ γὰρ τοῦ ἄρχοντος ἀρετὴ τῇ τοῦ ἀρχομένου χρῆται. τίς οὖν ἐστίν; ἢ ὥσπερ λέγεται ἀκρασία κακία τοῦ ἀλόγου τῆς ψυχῆς, καὶ ὡς ἀκόλαστος ὁ ἀκρατὴς ἔχων νοῦν; ἀλλʼ εἰ δή, ἂν ἰσχυρὰ ᾖ ἡ ἐπιθυμία, στρέψει καὶ λογιεῖται τἀναντία ἡ σφι ⟦?⟧, δῆλον ὅτι, κἂν ἐν μὲν τούτῳ ἀρετή, ἐν δὲ τῷ λόγῳ ἄγνοια ᾖ, ἕτεραι μεταποιοῦνται. ὥστε ἔσται δικαιοσύνῃ τὸ δικαίως χρῆσθαι καὶ κακῶς καὶ φρονήσει ἀφρόνως· ὥστε καὶ τἀναντία. ἄτοπον γὰρ εἰ τὴν μὲν ἐν τῷ λογιστικῷ ἀρετὴν μοχθηρία ποτὲ ἐγγενομένη ἐν τῷ ἀλόγῳ στρέψει καὶ ποιήσει ἀγνοεῖν, ἡ δʼ ἀρετὴ ἐν τῷ ἀλόγῳ ἀγνοίας ἐνούσης οὐ στρέψει ταύτην, καὶ ποιήσει φρονίμως κρίνειν καὶ τὰ δέοντα, καὶ πάλιν ἡ φρόνησις ἡ ἐν τῷ λογιστικῷ τὴν ἐν τῷ ἀλόγῳ ἀκολασίαν σωφρόνως πράττειν· ὅπερ δοκεῖ ἡ ἐγκράτεια. ὥστʼ ἔσται καὶ [ἡ] ἀπὸ ἀγνοίας φρονίμως. ἔστι δὲ ταῦτα ἄτοπα, ἄλλως τε καὶ ἀπὸ ἀγνοίας χρῆσθαι φρονίμως, τοῦτο γὰρ ἐπὶ τῶν ἄλλων οὐδεμιᾶς ὁρῶμεν, ὥσπερ τὴν ἰατρικὴν ἢ γραμματικὴν ⟨οὐ⟩ στρέφει ἀκολασία. ἀλλʼ οὖν ὁ τὴν ἄγνοιαν, ἐὰν ᾖ ἐναντία, διὸ τὸ μὴ ἐνεῖναι τὴν ὑπεροχὴν ἀλλὰ τὴν ἀρετήν, ὅλως μᾶλλον ⟦?⟧ εἶναι πρὸς τὴν κακίαν οὕτως ἔχουσαν. καὶ γὰρ ὁ ἄδικος πάντα ⟨ἃ⟩ ὁ δίκαιος δύναται, καὶ ὅλως ἔνεστιν ἐν τῇ δυνάμει ἡ ἀδυναμία. ὥστε δῆλον ὅτι ἅμα φρόνιμοι καὶ ἀγαθαὶ ἐκεῖναι αἱ ἄλλου ἕξεις, καὶ ὀρθῶς τὸ Σωκρατικόν, ὅτι οὐδὲν ἰσχυρότερον φρονήσεως. ἀλλʼ ὅτι ἐπιστήμην ἔφη, οὐκ ὀρθόν· ἀρετὴ γάρ ἐστι καὶ οὐκ ἐπιστήμη, ἀλλὰ γένος ἄλλο γνώς⟨εως⟩.

1246b352. Bölüm

İşlerin iyi gitmesini yalnız phronēsis ve aretē sağlamadığına,

1246b35

ἐπεὶ δʼ οὐ μόνον ἡ φρόνησις ποιεῖ τὴν εὐπραγίαν καὶ ἀρετή,

1247a talihlilerin de işlerinin iyi gittiğini söylediğimize, yani iyi talihin de tıpkı epistēmē gibi işleri iyi götürdüğünü kabul ettiğimize göre, şunu incelemek gerekir: kimi insan tabiatça talihli, kimi tabiatça talihsiz midir, değil midir; bu konuda durum nedir? Talihli insanlar olduğunu görüyoruz: akılsız oldukları hâlde, talihin belirleyici olduğu birçok işte başarılı olurlar; tekhnē'nin bulunduğu ama talihin de büyük payı olduğu işlerde, mesela komutanlıkta ve dümencilikte de öyle. Peki bunlar bir melekeden ötürü mü böyledir, yoksa kendilerinin belli bir yapıda olması sayesinde değil de [başka bir sebeple] mi başarı getiren işleri yaparlar? Bugün insanlar, bazılarının tabiatça böyle olduğunu düşünüyor. Tabiat insanlara belli nitelikler verir ve insanlar doğuştan farklıdır: kimi mavi gözlü, kimi kara gözlüdür, çünkü belli bir yapıda olmaları belli bir özelliğe sahip olmalarını gerektirir; talihliler ile talihsizler de böyledir. Başarılarının phronēsis sayesinde olmadığı açıktır. Çünkü phronēsis akıl dışı değildir; neden öyle davrandığının açıklamasını verebilir. Oysa bunlar neden başarılı olduklarını söyleyemezler (söyleyebilselerdi bu bir tekhnē olurdu). Ayrıca akılsız oldukları da açıktır. Kastedilen, başka konularda akılsız olmaları değildir (bunda tuhaf bir şey yoktur; mesela Hippokrates geometrici olduğu hâlde başka konularda aptal ve akılsız sayılırdı; anlatıldığına göre bir deniz yolculuğunda saflığı yüzünden Byzantion'daki ellide bir vergisini toplayanlara bir yığın altın kaptırmıştı); başarılı oldukları konularda bile akılsız olmalarıdır. Gemi işletmeciliğinde talihli olanlar en usta olanlar değildir; zar atarken nasıl biri hiçbir şey tutturamazken öteki, tabiatça talihli olduğu ölçüde yüksek atarsa, bu da öyledir. Ya da, dedikleri gibi, bir tanrı tarafından sevildikleri ve başarıyı sağlayan şey dışarıdan geldiği içindir. Kötü yapılmış bir gemi çoğu zaman daha iyi yol alır; ama kendisi yüzünden değil, iyi bir dümencisi olduğu için. Talihli kişinin de böyle iyi bir dümencisi, yani daimōn'u vardır. Ama bir tanrının ya da daimōn'un, en iyi ve en çok phronēsis sahibi olanı değil de böyle birini sevmesi tuhaftır. Başarı ya tabiatla, ya nous'la, ya da bir tür koruyucunun gözetimiyle olmak zorundaysa ve son ikisi söz konusu değilse, talihliler tabiat sayesinde talihli olmalıdır. Ama tabiat ya hep aynı şekilde olanın ya da çoğunlukla olanın sebebidir; talih ise bunun tersidir. Hesaba sığmayan biçimde isabet etmek talihten geliyor gibi görünüyorsa ve kişi talih sayesinde talihliyse, sebep hep aynı şeyi ya da çoğunlukla aynı şeyi doğuran türden bir sebep olamaz. Ayrıca kişi belli bir yapıda olduğu için isabet ediyor ya da ıskalıyorsa, mavi gözlü olduğu için keskin göremeyen biri gibi, sebep talih değil tabiattır; bu durumda kişi talihli değil, yaratılıştan yetenekli demektir. Öyleyse talihli dediğimiz kişilerin talih sayesinde öyle olmadığını söylemek gerekir. O hâlde talihli değillerdir;

1247a

ἀλλὰ φαμὲν καὶ τοὺς εὐτυχεῖς εὖ πράττειν ὡς καὶ τῆς εὐτυχίας [εὖ] ποιούσης εὐπραγίαν καὶ τὰ αὐτὰ τῆς ἐπιστήμης, σκεπτέον ἆρʼ ἐστι φύσει ὃ μὲν εὐτυχὴς ὃ δʼ ἀτυχής, ἢ οὔ, καὶ πῶς ἔχει περὶ τούτων. ὅτι μὲν γάρ εἰσί τινες εὐτυχεῖς ὁρῶμεν. ἄφρονες γὰρ ὄντες κατορθοῦσι πολλά, ἐν οἷς ἡ τύχη κυρία· ἔτι δὲ καὶ ἐν οἷς τέχνη ἐστί, πολὺ μέντοι καὶ τύχης ἐνυπάρχει, οἷον ἐν στρατηγίᾳ καὶ κυβερνητικῇ. πότερον οὖν ἀπό τινος ἕξεως οὗτοί εἰσιν, ἢ οὐ τῷ αὐτοὶ ποιοί τινες εἶναι πρακτικοί εἰσι τῶν εὐτυχημάτων; νῦν μὲν γὰρ οὕτως οἴονται ὡς φύσει τινῶν ὄντων· ἡ δὲ φύσις ποιούς τινας ποιεῖ, καὶ εὐθὺς ἐκ γενετῆς διαφέρουσιν, ὥσπερ οἳ μὲν γλαυκοὶ οἳ δὲ μελανόμματοι τῷ τὸ δεῖν τοιονδὶ ⟨κατὰ τὸ εἶναι τοιονδὶ⟩ ἔχειν, οὕτω καὶ οἱ εὐτυχεῖς καὶ ἀτυχεῖς. ὅτι μὲν γὰρ οὐ φρονήσει κατορθοῦσι, δῆλον. οὐ γὰρ ἄλογος [ἡ] φρόνησις, ἀλλʼ ἔχει λόγον διὰ τί οὕτως πράττει, οἳ δʼ οὐκ ἂν ἔχοιεν εἰπεῖν διὰ τί κατορθοῦσι (τέχνη γὰρ ἂν ἦν)· ἔτι δὲ φανερὸν ⟨ὅτι⟩ ὄντες ἄφρονες, οὐχ ὅτι περὶ ἄλλα (τοῦτο μὲν γὰρ οὐθὲν ἄτοπον· οἷον Ἱπποκράτης γεωμετρικὸς ὤν, ἀλλὰ περὶ τὰ ἄλλα ἐδόκει βλὰξ καὶ ἄφρων εἶναι, καὶ πολὺ χρυσίον πλέων ἀπώλεσεν ὑπὸ τῶν ἐν Βυζαντίῳ πεντηκοστολόγων διʼ εὐήθειαν, ὡς λέγουσιν) ἀλλʼ ὅτι καὶ ἐν οἷς εὐτυχοῦσιν ἄφρονες. περὶ γὰρ ναυκληρίαν οὐχ οἱ δεινότατοι εὐτυχεῖς, ἀλλʼ ὥσπερ ἐν κύβων πτώσει ὃ μὲν οὐδέν, ἄλλος δὲ βάλλει ⟨πολὺ⟩ καθʼ ἣν φύσει ἐστὶν εὐτυχής, ἢ τῷ φιλεῖσθαι, ὥσπερ φασίν, ὑπὸ θεοῦ, καὶ ἔξωθέν τι εἶναι τὸ κατορθοῦν. οἷον πλοῖον κακῶς νεναυπηγημένον ἄμεινον πολλάκις [δὲ] πλεῖ, ἀλλʼ οὐ διʼ αὑτό, ἀλλʼ ὅτι ἔχει κυβερνήτην ἀγαθόν, [ἀλλʼ] οὗτος εὐτυχὴς τὸν δαίμονʼ ἔχει κυβερνήτην ἀγαθόν. ἀλλʼ ἄτοπον θεὸν ἢ δαίμονα φιλεῖν τὸν τοιοῦτον, ἀλλὰ μὴ τὸν βέλτιστον καὶ τὸν φρονιμώτατον. εἰ δὴ ἀνάγκη ἢ φύσει ἢ νόῳ ἢ ἐπιτροπίᾳ τινὶ κατορθοῦν, τὰ δὲ δύο μὴ ἐστί, φύσει ἂν εἶεν οἱ εὐτυχεῖς. ἀλλὰ μὴν ἥ γε φύσις αἰτία ἢ τοῦ ἀεὶ ὡσαύτως ἢ τοῦ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, ἡ δὲ τύχη τοὐναντίον. εἰ μὲν οὖν τὸ παραλόγως ἐπιτυγχάνειν τύχης δοκεῖ εἶναι, ἀλλʼ εἴπερ διὰ τύχην εὐτυχής, οὐκ ἂν τοιοῦτον εἶναι τὸ αἴτιον, οἷον ἀεὶ τοῦ αὐτοῦ ἢ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ. ἔτι εἰ, ὅτι τοιοσδί, ἐπιτυγχάνει ἢ ἀποτυγχάνει, ὥσπερ, ὅτι [ὁ] γλαυκός, οὐκ ὀξὺ ὁρᾷ, οὐ τύχη αἰτία ἀλλὰ φύσις· οὐκ ἄρα ἐστὶν εὐτυχὴς ἀλλʼ οἷον εὐφυής. ὥστε τοῦτʼ ἂν εἴη λεκτέον, ὅτι οὓς λέγομεν εὐτυχεῖς, οὐ διὰ τύχην εἰσίν. οὐκ ἄρα εἰσὶν εὐτυχεῖς·

1247bçünkü talihli, iyi şeylerinin sebebi iyi talih olan kişidir.

Durum buysa, talih diye bir şey hiç olmayacak mı, yoksa olacak ama sebep olmayacak mı? Ama hem var olması hem sebep olması zorunludur. O hâlde bazı kimseler için iyi ya da kötü şeylerin sebebi de olacaktır. Talihi tümden ortadan kaldırıp hiçbir şeyin talihten olmadığını, başka bir sebep varken onu göremediğimiz için talihi sebep saydığımızı mı söylemeliyiz? (Talihi tarif edenlerin onu, sanki belli bir tabiatmış gibi, insan aklının kavrayamadığı bir sebep olarak koymaları bu yüzdendir.) Bu ayrı bir mesele olabilir. Ama bazılarının bir kez talihli olduğunu görüyoruz; neden bir kez daha olmasınlar? Bir kez başardılarsa yine başarırlar; çünkü aynı sebep işler. O hâlde bu talihten değildir. Aynı sonuç sonsuz ve belirsiz [sebeplerden] çıktığında ise, ortada iyi ya da kötü bir şey olacaktır, ama sonsuz oldukları için bunun epistēmē'si olmayacaktır; yoksa bazıları talihli olmayı öğrenebilirdi, ya da Sokrates'in dediği gibi bütün epistēmēler birer iyi talih olurdu. Peki böyle şeylerin birinin başına art arda sık sık gelmesine ne engel olur? Öyle olması gerektiği için değil; zarları hep en şanslı atışla atmak gibi. Peki ne diyeceğiz? Psykhē'de kimi akıl yürütmeden, kimi akıl dışı istekten gelen dürtüler yok mudur, ve bu sonuncular önce gelmez mi? Hoş olana arzu yoluyla yönelen istek tabiattan geliyorsa, [bu istek] her durumda tabiatça iyiye doğru ilerler. Eğer bazıları, şarkı söylemeyi bilmeden iyi şarkı söyleyenler gibi, iyi bir yaratılışa sahipse ve logos olmadan, tabiatın onları yönelttiği yöne dürtülüyorsa; gereken şeyi gerektiği şekilde, gereken yerde ve gerektiği zaman arzuluyorsa, bunlar akılsız ve akıl dışı olsalar bile başarılı olacaklardır; tıpkı öğretmeyi bilmedikleri hâlde iyi şarkı söyleyenler gibi. Talihliler de işte bunlardır: logos olmadan çoğunlukla başarılı olanlar. O hâlde talihliler tabiat sayesinde talihli olabilirler.

Yoksa iyi talih birden çok anlamda mı söylenir? Bazı şeyler dürtüyle ve yapılması tercih edilerek yapılır, bazıları ise öyle değil, tersine yapılır. Birinci durumda, kötü akıl yürüttükleri görünse bile başarılı olduklarını ve talihli olduklarını söyleriz; ikinci durumda da, ellerine geçenden başka bir şeyi ya da daha azını istemiş olsalar bile öyle deriz. Birinciler tabiat sayesinde talihli olabilir; çünkü dürtü ve istek gereken şeye yönelmiş ve başarıya ulaşmıştır, akıl yürütme ise saçmaydı. Bu durumdakilerde akıl yürütme doğru görünmediği hâlde, onun sebebi olan [istek] doğru olduğu için kişiyi kurtarmıştır; ama kimi zaman da kişi arzu yüzünden yine böyle akıl yürütmüş ve talihsizliğe uğramıştır. Peki öteki durumda iyi talih, istek ve arzunun iyi yaratılışına dayanarak nasıl açıklanacak?

1247b

τύχης γάρ, ὅσων αἰτία τύχη ἀγαθὴ ἀγαθῶν. εἰ δʼ οὕτως, πότερον οὐκ ἔσται τύχη ὅλως, ἢ ἔσται μέν, ἀλλʼ οὐκ αἰτία; ἀλλʼ ἀνάγκη καὶ εἶναι καὶ αἰτίαν εἶναι. ἔσται ἄρα καὶ ἀγαθῶν τισιν αἰτία ἢ κακῶν. εἰ δʼ ὅλως ἐξαιρετέον καὶ οὐδὲν ἀπὸ τύχης φατέον γίνεσθαι, ἀλλʼ ἡμεῖς ἄλλης οὔσης αἰτίας διὰ τὸ μὴ ὁρᾶν τύχην εἶναί φαμεν αἰτίαν (διὸ καὶ ὁριζόμενοι τὴν τύχην τιθέασιν αἰτίαν ἄλογον ἀνθρωπίνῳ λογισμῷ, ὡς οὔσης τινὸς φύσεως)· τοῦτο μὲν οὖν ἄλλο πρόβλημʼ ἂν εἴη, ἐπεὶ δὲ ὁρῶμέν τινας ἅπαξ εὐτυχήσαντας, διὰ τί οὐ καὶ πάλιν ἄν; ἀλλὰ διὰ τὸ ἀποκατορθῶσαι ἕν, καὶ πάλιν. τὸ γὰρ αὐτὸ τοῦτʼ αἴτιον. οὐκ ἄρα ἔσται τύχης τοῦτο, ἀλλʼ ὅταν τὸ αὐτὸ ἀποβαίνῃ, ἀπείρων καὶ ἀορίστων, ἔσται μὲν τὸ ἀγαθὸν ἢ κακόν, ἐπιστήμη δʼ οὐκ ἔσται αὐτοῦ [ἢ] διʼ ἀπειρίαν, ἐπεὶ ἐμάνθανον ἄν τινες εὐτυχεῖν, ἢ καὶ πᾶσαι ἂν αἱ ἐπιστῆμαι, ὥσπερ ἔφη Σωκράτης, εὐτυχίαι ἦσαν. τί οὖν κωλύει συμβῆναί τινι ἐφεξῆς τὰ τοιαῦτα πολλάκις, οὐχ ὅτι οὕτως δεῖ, ἀλλʼ οἷον ἂν εἴη τὸ κύβους ἀεὶ μακαρίαν βάλλειν; τί δὲ δή; ἆρʼ οὐκ ἔνεισιν ὁρμαὶ ἐν τῇ ψυχῇ αἱ μὲν ἀπὸ λογισμοῦ, αἱ δὲ ἀπὸ ὀρέξεως ἀλόγου, καὶ πρότεραι αὗται; εἰ γάρ ἐστι φύσει ἡ διʼ ἐπιθυμίαν ἡδέος [καὶ ἡ] ὄρεξις, φύσει γε ἐπὶ τὸ ἀγαθὸν βαδίζοι ἂν πᾶν. εἰ δή τινές εἰσιν εὐφυεῖς ὥσπερ οἱ ᾠδικοὶ ⟦?⟧ οὐκ ἐπιστάμενοι ᾄδειν, οὕτως εὖ πεφύκασι καὶ ἄνευ λόγου ὁρμῶσιν, ἡ φύσις πέφυκε, καὶ ἐπιθυμοῦσι καὶ τούτου καὶ τότε καὶ οὕτως ὡς δεῖ καὶ οὗ δεῖ καὶ ὅτε, οὗτοι κατορθώσουσι, κἂν τύχωσιν ἄφρονες ὄντες καὶ ἄλογοι, ὥσπερ καὶ εὖ ἔσονται οὐ διδασκαλικοὶ ὄντες. οἱ δέ γε τοιοῦτοι εὐτυχεῖς, ὅσοι ἄνευ λόγου κατορθοῦσιν ὡς ἐπὶ τὸ πολύ. φύσει ἄρα οἱ εὐτυχεῖς εἶεν ἄν. ἢ πλεοναχῶς λέγεται ἡ εὐτυχία; τὰ μὲν γὰρ πράττεται ἀπὸ τῆς ὁρμῆς καὶ προελομένων πρᾶξαι, τὰ δʼ οὔ, ἀλλὰ τοὐναντίον. καὶ ἐν ἐκείνοις, ⟨ἐν οἷς⟩ κακῶς λογίσασθαι δοκοῦσι, κατορθοῦντας καὶ εὐτυχῆσαι φαμέν· καὶ πάλιν ἐν τούτοις, εἰ ἐβουλεύοντο ἂν ⟦?⟧ ἢ ἔλαττον ἔλαβον τἀγαθόν. ἐκείνους μὲν τοίνυν εὐτυχεῖν διὰ φύσιν ἐνδέχεται (ἡ γὰρ ὁρμὴ καὶ ὄρεξις οὖσα οὗ ἔδει κατώρθωσεν, ὁ δὲ λογισμὸς ἦν ἠλίθιος· καὶ τοὺς μὲν ἐνταῦθα, ὅταν μὲν λογισμὸς μὴ δοκῶν ὀρθὸς εἶναι, τύχη ⟦?⟧ δʼ αὐτοῦ αἰτία οὖσα, αὐτὴ [δʼ] ὀρθὴ οὖσα ἔσωσεν, ἀλλʼ ἐνίοτε διʼ ἐπιθυμίαν ἐλογίσατο πάλιν οὕτω καὶ ἠτύχησεν)· ἐν δὲ δὴ τοῖς ἑτέροις πῶς ἔσται ἡ εὐτυχία κατʼ εὐφυΐαν ὀρέξεως καὶ ἐπιθυμίας;

1248aBuradaki iyi talih ve talih iki türlü müdür; yoksa oradaki ile aynı mıdır, ya da birden çok iyi talih mi vardır? Bazılarının bütün epistēmēlere ve doğru akıl yürütmelere aykırı olarak talihli olduğunu gördüğümüze göre, iyi talihin sebebinin başka bir şey olduğu açıktır. Peki gereken şeyi gerektiği zaman arzulayan o [istek], ki insan aklı onun sebebi olamaz, iyi talih midir, değil midir? Bu büsbütün hesapsız değildir; arzu da [salt] tabiî değildir, bir şey tarafından bozulabilir. [Bu durumdaki kişi] talihli görünür, çünkü talih akla aykırı şeylerin sebebidir ve bu da akla aykırıdır (epistēmē'ye ve küllî olana aykırıdır); ama anlaşılan bu talihten değildir, yalnızca bu yüzden öyle görünür. Dolayısıyla bu akıl yürütme, insanların tabiatça talihli olduğunu göstermez; talihli görünenlerin hepsinin talih sayesinde başarılı olmadığını, bazılarının tabiat sayesinde başarılı olduğunu gösterir. Talihin hiçbir şeyin sebebi olmadığını da göstermez; yalnızca sebebi sanıldığı her şeyin sebebi olmadığını gösterir. Ama şu soru sorulabilir: gereken şeyi gerektiği zaman arzulamanın kendisinin sebebi talih midir? Böyle olursa her şeyin sebebi talih olmaz mı? Çünkü düşünmenin ve düşünüp taşınmanın da sebebi talih olacaktır. Kişi düşünüp taşınmadan önce, düşünüp taşınmaya da düşünüp taşınarak karar vermiş değildir; bir başlangıç vardır. Düşünmeden önce de düşünmeyi düşünmüş değildir; yoksa bu sonsuza kadar giderdi. O hâlde düşünmenin ilkesi nous değildir, düşünüp taşınmanın ilkesi de düşünüp taşınma değildir. Talihten başka ne kalır? Böylece her şey talihten olacaktır. Yoksa dışında başka bir ilke bulunmayan bir ilke mi vardır ve bu ilke, böyle olduğu için böyle bir şey yapabilir mi? Aranan şey şudur: psykhē'deki hareketin ilkesi nedir? Açıktır ki, nasıl evrende tanrı varsa, psykhē'de de öyledir. Çünkü içimizdeki ilahî olan her şeyi bir şekilde harekete geçirir. Logos'un ilkesi logos değil, ondan üstün bir şeydir. Peki epistēmē'den ve nous'tan üstün olan, tanrıdan başka ne olabilir? Aretē ise nous'un aracıdır. Eskilerin söylediği de bu yüzdendir: hangi yöne dürtülseler, akıl dışı oldukları hâlde başarılı olanlara talihli denir ve düşünüp taşınmak onların işine yaramaz. Çünkü onlarda nous'tan ve düşünüp taşınmaktan üstün bir ilke vardır (ötekilerde logos vardır, bunlarda ise o yoktur) ve ilahî bir esin vardır; ama düşünüp taşınmaya güçleri yetmez. Çünkü akıl dışı oldukları hâlde isabet ederler. Phronēsis sahibi ve bilge olanların kehanetinin de çabuk olduğu söylenir ve bu kehaneti logos'a dayanan kehanetten ayırmak gerekir. Bazıları onu tecrübe yoluyla, bazıları da inceleme alışkanlığıyla kullanır; bu güçler ise tanrıya dayanır. O, geleceği de şimdiyi de iyi görür, logos'un çekildiği kişilerde bile. Melankoliklerin doğru rüya görmesi de bu yüzdendir. Çünkü logos çekildiğinde ilke daha güçlü olur gibi görünür;

1248a

ἀλλὰ μὴν ἡ ἐνταῦθα εὐτυχία καὶ τύχη διττή, κἀκεῖ ἡ αὐτή, ἢ πλείους αἱ εὐτυχίαι. ἐπεὶ δʼ ὁρῶμεν παρὰ πάσας τὰς ἐπιστήμας καὶ τοὺς λογισμοὺς τοὺς ὀρθοὺς εὐτυχοῦντας τινάς, δῆλον ὅτι ἕτερον ἄν τι εἴη τὸ αἴτιον τῆς εὐτυχίας. ἐκείνη δὲ πότερον [ἡ] εὐτυχία ἢ οὐκ ἔστιν, ἣ ἐπεθύμησεν ὧν ἔδει καὶ ὅτε ἔδει ⟦τούτου⟧ λογισμὸς ἀνθρώπινος οὐκ ἂν τούτου εἴη. οὐ γὰρ δὴ πάμπαν ἀλόγιστον τοῦτο, οὐδὲ φυσική ἐστιν ἡ ἐπιθυμία, ἀλλὰ διαφθείρεται ὑπὸ τινός. εὐτυχεῖν μὲν οὖν δοκεῖ, ὅτι ἡ τύχη τῶν παρὰ λόγον αἰτία, τοῦτο δὲ παρὰ λόγον (παρὰ γὰρ τὴν ἐπιστήμην καὶ τὸ καθόλου)· ἀλλʼ, ὡς ἔοικεν, οὐκ ἀπὸ τύχης, ἀλλὰ δοκεῖ διὰ τοῦτο. ὥσθʼ οὗτος μὲν ὁ λόγος οὐ δείκνυσιν ὅτι φύσει εὐτυχεῖν, ἀλλʼ ὅτι οὐ πάντες οἱ δοκοῦντες εὐτυχεῖν διὰ τύχην κατορθοῦσιν, ἀλλὰ διὰ φύσιν· οὐδʼ ὅτι οὐδέν ἐστι τύχη αἰτία οὐθενὸς δείκνυσιν, ἀλλʼ οὐ τῶν πάντων ὧν δοκεῖ. τοῦτο μέντʼ ἂν ἀπορήσειέ τις, ἆρʼ αὐτοῦ τούτου τύχη αἰτία, τοῦ ἐπιθυμῆσαι οὗ δεῖ καὶ ὅτε δεῖ. ἢ οὕτως γε πάντων ἔσται; καὶ γὰρ τοῦ νοῆσαι καὶ βουλεύσασθαι· οὐ γὰρ δὴ ἐβουλεύσατο βουλευσάμενος, καὶ τοῦτʼ ἐβουλεύσατο, ἀλλʼ ἔστιν ἀρχή τις, οὐδʼ ἐνόησε νοήσας πρότερον ⟨ἢ⟩ νοῆσαι, καὶ τοῦτο εἰς ἄπειρον. οὐκ ἄρα τοῦ νοῆσαι ὁ νοῦς ἀρχή, οὐδὲ τοῦ βουλεύσασθαι βουλή. τί οὖν ἄλλο πλὴν τύχη; ὥστʼ ἀπὸ τύχης ἅπαντα ἔσται. ἢ ἔστι τις ἀρχὴ ἧς οὐκ ἔστιν ἄλλη ἔξω, αὕτη δὲ [διὰ τί] τοιαύτη τῷ εἶναι τὸ τοιοῦτο δύναται ποιεῖν; τὸ δὲ ζητούμενον τοῦτʼ ἐστί, τίς ἡ τῆς κινήσεως ἀρχὴ ἐν τῇ ψυχῇ. δῆλον δὴ ὥσπερ ἐν τῷ ὅλῳ θεός, [καὶ] κἀν ἐκείνῳ. κινεῖ γάρ πως πάντα τὸ ἐν ἡμῖν θεῖον· λόγου δʼ ἀρχὴ οὐ λόγος, ἀλλά τι κρεῖττον· τί οὖν ἂν κρεῖττον καὶ ἐπιστήμης εἴη καὶ νοῦ πλὴν θεός; ἡ γὰρ ἀρετὴ τοῦ νοῦ ὄργανον· καὶ διὰ τοῦτο, ὃ οἱ πάλαι ἔλεγον, εὐτυχεῖς καλοῦνται οἳ ἂν ὁρμήσωσι, κατορθοῦσιν ἄλογοι ὄντες, καὶ βουλεύεσθαι οὐ συμφέρει αὐτοῖς. ἔχουσι γὰρ ἀρχὴν τοιαύτην ἣ κρείττων τοῦ νοῦ καὶ τῆς βουλεύσεως ʽοἳ δὲ τὸν λόγον· τοῦτο δʼ οὐκ ἔχουσἰ καὶ ἐνθουσιασμόν, τοῦτο δʼ οὐ δύνανται. ἄλογοι γὰρ ὄντες ἐπιτυγχάνουσι· καὶ τούτων φρονίμων καὶ σοφῶν ταχεῖαν εἶναι τὴν μαντικήν, καὶ μόνον οὐ ⟦?⟧ τὴν ἀπὸ τοῦ λόγου δεῖ ἀπολαβεῖν, ἀλλʼ οἳ μὲν διʼ ἐμπειρίαν, οἳ δὲ διὰ συνήθειάν τε ἐν τῷ σκοπεῖν χρῆσθαι· τῷ θεῷ δὲ αὗται. τοῦτο καὶ εὖ ὁρᾷ καὶ τὸ μέλλον καὶ τὸ ὄν, καὶ ὧν ἀπολύεται ὁ λόγος οὗτος. διὸ οἱ μελαγχολικοὶ καὶ εὐθυόνειροι. ἔοικε γὰρ ἡ ἀρχὴ ἀπολυομένου τοῦ λόγου ἰσχύειν μᾶλλον·

1248btıpkı körlerin, görünür şeylere yönelik [yetiden] kurtuldukları için hatırlama yetileri daha güçlü olduğundan daha iyi hatırlamaları gibi. Açıktır ki iki tür iyi talih vardır: biri ilahîdir (talihli kişinin tanrı sayesinde başarılı olduğu bu yüzden düşünülür), öteki tabiattandır. Biri dürtüsüne uyarak başarıya ulaşır, öteki dürtüsüne rağmen; ikisi de akıl dışıdır. İlki daha sürekli bir iyi talihtir, ikincisi ise sürekli değildir.

1248b

καὶ ὥσπερ οἱ τυφλοὶ μνημονεύουσι μᾶλλον ἀπολυθέντες τοῦ πρὸς τοῖς ὁρατοῖς, τῷ ἐρρωμενέστερον εἶναι τὸ μνημονεῦον. φανερὸν δὴ ὅτι δύο εἴδη εὐτυχίας, ἣ μὲν θεία (διὸ καὶ δοκεῖ ὁ εὐτυχὴς διὰ θεὸν κατορθοῦν) ⟨ἣ δὲ φύσει⟩. οὗτος δέ ἐστιν ὁ κατὰ τὴν ὁρμὴν διορθωτικός, ὁ δʼ ἕτερος ὁ παρὰ τὴν ὁρμήν· ἄλογοι δʼ ἀμφότεροι. καὶ ἣ μὲν συνεχὴς εὐτυχία μᾶλλον, αὕτη δὲ οὐ συνεχής.

1248b53. Bölüm

Aretē'lerin her biri hakkında tek tek daha önce konuşuldu. Bunların her birinin ne yapabildiğini ayrı ayrı belirlediğimize göre, onlardan oluşan aretē'yi, daha önce kalokagathia, yani “güzel ve iyi insan olmak” adını verdiğimiz aretē'yi de ayrıntılı olarak incelemeliyiz. Bu adı gerçekten hak edecek kişinin tek tek bütün aretē'lere sahip olması gerektiği açıktır; zaten başka hiçbir şeyde durum başka türlü olamaz. Kimse bedeni bütün olarak sağlıklıyken hiçbir parçası sağlıklı olmayan biri olamaz; tersine, bütün parçaların, ya da çoğunun ve en önemlilerinin, bütünle aynı durumda olması zorunludur.

İyi olmak ile güzel ve iyi olmak arasındaki fark yalnız adlarda değildir, şeylerin kendisindedir. Bütün iyiler arasında bazıları gayedir; bunlar kendi uğruna tercih edilen şeylerdir. Bunlardan da kendi uğruna var olup hepsi övülmeye değer olanlar güzeldir. Bunlar, hem kendileri hem de kendilerinden doğan eylemler övülen şeylerdir: adalet böyledir, hem kendisi hem eylemleri övülür; itidalli insanlar da böyledir, çünkü itidal de övülür. Ama sağlık övülmez, çünkü onun eseri de övülmez; güçlü bir şekilde yapılan iş de övülmez, çünkü güç de övülmez. Bunlar iyidir ama övülmez. Bunun öteki şeylerde de böyle olduğu istikra ile aynı şekilde görülür.

İyi insan, tabiatça iyi olan şeylerin kendisi için de iyi olduğu insandır. Uğrunda kavga edilen ve en büyük iyiler sayılan şeyler, yani şeref, zenginlik, bedenin aretē'leri, iyi talihin getirdikleri ve iktidar, tabiatça iyidir; ama bazı insanlara melekeleri yüzünden zarar verebilirler. Akılsız, adaletsiz ya da ölçüsüz biri bunları kullanmaktan hiçbir yarar görmez; tıpkı hastanın sağlıklı insanın yiyeceğiyle beslenmekten, güçsüz ve sakat birinin de sağlam ve eksiksiz bir insanın süsleriyle donanmaktan yarar görmeyeceği gibi. Güzel ve iyi insan ise iyiler arasından güzel olanlara kendi uğurlarına sahip olduğu ve güzel işleri kendi uğurlarına yaptığı için böyle anılır. Güzel olanlar da aretē'ler ve aretē'den doğan işlerdir.

Bir de siyasi bir meleke vardır; Lakonların sahip olduğu ya da onlara benzeyen başkalarının sahip olabileceği türden bir meleke. Bu meleke şöyledir: bazıları aretē'ye sahip olmak gerektiğini düşünür, ama tabiatça iyi olan şeyler uğruna.

1248b5

κατὰ μέρος μὲν οὖν περὶ ἑκάστης ἀρετῆς εἴρηται πρότερον· ἐπεὶ δὲ χωρὶς διείλομεν τὴν δύναμιν αὐτῶν, καὶ περὶ τῆς ἀρετῆς διαρθρωτέον τῆς ἐκ τούτων, ἣν ἐκαλοῦμεν ἤδη καλοκἀγαθίαν. ὅτι μὲν οὖν ἀνάγκη τὸν ταύτης ἀληθῶς τευξόμενον τῆς προσηγορίας ἔχειν τὰς κατὰ μέρος ἀρετάς, φανερόν. οὐδὲ γὰρ ἐπὶ τῶν ἄλλων οὐθενὸς οἷόν τʼ ἄλλως ἔχειν. οὐθεὶς γὰρ ὅλον μὲν τὸ σῶμα ὑγιαίνει, μέρος δʼ οὐθέν, ἀλλʼ ἀναγκαῖον πάντα ἢ τὰ πλεῖστα καὶ κυριώτατα τὸν αὐτὸν ἔχειν τρόπον τῷ ὅλῳ. ἔστι δὴ τὸ ἀγαθὸν εἶναι καὶ τὸ καλὸν κἀγαθὸν οὐ μόνον κατὰ τὰ ὀνόματα, ἀλλὰ καθʼ αὑτὰ ἔχοντα διαφοράν. τῶν γὰρ ἀγαθῶν πάντων τέλη ἐστίν, ἃ αὐτὰ αὑτῶν ἕνεκά ἐστιν αἱρετά. τούτων δὲ καλά, ὅσα διʼ αὑτὰ ὄντα πάντα ἐπαινετὰ ἐστίν. ταῦτα γάρ ἐστιν ἀφʼ ὧν αἵ τε πράξεις εἰσὶν ἐπαινεταὶ καὶ αὐτὰ ἐπαινετά, δικαιοσύνη καὶ αὐτὴ καὶ αἱ πράξεις, καὶ οἱ σώφρονες· ἐπαινετὴ γὰρ καὶ ἡ σωφροσύνη. ἀλλʼ οὐχ ὑγίεια ἐπαινετόν· οὐδὲ γὰρ τὸ ἔργον· οὐδὲ τὸ ἰσχυρῶς· οὐδὲ γὰρ ἡ ἰσχύς. ἀλλʼ ἀγαθὰ μέν, ἐπαινετὰ δʼ οὔ. ὁμοίως δὲ τοῦτο δῆλον καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων διὰ τῆς ἐπαγωγῆς. ἀγαθὸς μὲν οὖν ἐστιν ᾧ τὰ φύσει ἀγαθά ἐστιν ἀγαθά. τὰ γὰρ περιμάχητα καὶ μέγιστα εἶναι δοκοῦντα ἀγαθά, τιμὴ καὶ πλοῦτος καὶ σώματος ἀρεταὶ καὶ εὐτυχίαι καὶ δυνάμεις, ἀγαθὰ μὲν φύσει ἐστίν, ἐνδέχεται δʼ εἶναι βλαβερά τισι διὰ τὰς ἕξεις. οὔτε γὰρ ἄφρων οὔτʼ ἄδικος ἢ ἀκόλαστος ὢν οὐδὲν ἂν ὀνήσειε χρώμενος αὐτοῖς, ὥσπερ οὐδʼ ὁ κάμνων τῇ τοῦ ὑγιαίνοντος τροφῇ χρώμενος οὐδʼ ὁ ἀσθενὴς καὶ ἀνάπηρος τοῖς τοῦ ὑγιοῦς καὶ τοῖς τοῦ ὁλοκλήρου κόσμοις. καλὸς δὲ κἀγαθὸς τῷ τῶν ἀγαθῶν τὰ καλὰ ὑπάρχειν αὐτῷ διʼ αὑτὰ καὶ τῷ πρακτικὸς εἶναι τῶν καλῶν καὶ αὑτῶν ἕνεκα. καλὰ δʼ ἐστὶν αἵ τε ἀρεταὶ καὶ τὰ ἔργα τὰ ἀπὸ τῆς ἀρετῆς. ἔστι δέ τις ἕξις πολιτική, οἵαν οἱ Λάκωνες ἔχουσιν ἢ ἄλλοι τοιοῦτοι ἔχοιεν ἄν. αὕτη δʼ ἐστὶν ἕξις τοιαύτη. εἰσὶ γὰρ οἳ οἴονται τὴν ἀρετὴν δεῖν μὲν ἔχειν, ἀλλὰ τῶν φύσει ἀγαθῶν ἕνεκεν.

1249aBu yüzden bunlar iyi insanlardır (çünkü tabiatça iyi olan şeyler onlar için iyidir), ama kalokagathia'ya sahip değillerdir: güzel şeyleri kendi uğurlarına edinmiş değillerdir. Güzel ve iyi insanlar ise güzel şeyleri kendi uğurlarına tercih ederler; üstelik yalnız bunlar değil, tabiatça güzel olmayıp tabiatça iyi olan şeyler de onlar için güzeldir. Çünkü insanların uğruna eyledikleri ve tercih ettikleri şey güzel olduğunda, o şeyler de güzel olur; bu yüzden güzel ve iyi insan için tabiatça iyi olan şeyler güzeldir. Adil olan güzeldir; adil olan ise layık olana göre olandır, bu insan da bunlara layıktır. Yakışan da güzeldir; bu insana da zenginlik, soyluluk, iktidar gibi şeyler yakışır. Böylece güzel ve iyi insan için yararlı olan şeyler de güzeldir. Çoğu insanda ise bu ikisi birbirini tutmaz: mutlak olarak iyi olan şeyler onlar için iyi değildir, iyi insan içinse iyidir. Güzel ve iyi insan için ise bunlar ayrıca güzeldir, çünkü o pek çok güzel eylemi kendi uğurlarına yapmıştır. Aretē'lere dışarıdaki iyiler uğruna sahip olmak gerektiğini düşünen kişi ise güzel işleri yalnız arazî olarak yapar. Demek ki kalokagathia tam aretē'dir.

Hazzın da ne tür bir şey olduğu ve hangi anlamda iyi olduğu söylendi; mutlak olarak hoş olan şeylerin güzel, mutlak olarak iyi olan şeylerin de hoş olduğu da söylendi. Ama haz ancak eylemde doğar. Bu yüzden gerçekten mesut olan insan en hoş hayatı da yaşayacaktır; insanların bunu beklemesi boşuna değildir.

Hekimin, bir beden için neyin sağlıklı olup neyin olmadığını kendisine bakarak yargıladığı bir ölçütü vardır; her şeyin ne ölçüye kadar yapılması gerektiğini, bu ölçüde yapıldığında sağlığın yerinde olduğunu, daha az ya da daha çok yapıldığında artık olmadığını da ona bakarak belirler. Aynı şekilde iyi insan için de, tabiatça iyi olup övülmeye değer olmayan şeylerle ilgili eylemlerde ve tercihlerde, gerek melekenin gerek tercih etmenin ve kaçınmanın bir ölçütü olmalıdır.

1249a

διὸ ἀγαθοὶ μὲν ἄνδρες εἰσί (τὰ γὰρ φύσει μὲν ἀγαθὰ αὐτοῖς ἐστίν), καλοκἀγαθίαν δὲ οὐκ ἔχουσιν. οὐ γὰρ ὑπάρχει αὐτοῖς τὰ καλὰ διʼ αὑτά, καὶ προαιροῦνται καλοὶ κἀγαθοὶ, καὶ οὐ μόνον ταῦτα, ἀλλὰ καὶ τὰ μὴ καλὰ μὲν φύσει ὄντα, ἀγαθὰ δὲ φύσει ὄντα τούτοις καλά. καλὰ γάρ ἐστιν ὅταν, οὗ ἕνεκα πράττουσι καὶ αἱροῦνται, καλὰ ᾖ, διότι τῷ καλῷ κἀγαθῷ καλά ἐστι τὰ φύσει ἀγαθά. καλὸν γὰρ τὸ δίκαιον· τοῦτο δὲ τὸ κατʼ ἀξίαν· ἄξιος δʼ οὗτος τούτων. καὶ τὸ πρέπον καλόν· πρέπει δὲ ταῦτα τούτῳ, πλοῦτος εὐγένεια δύναμις. ὥστε τῷ καλῷ κἀγαθῷ καὶ αὐτὰ τὰ συμφέροντα καὶ καλά ἐστι· τοῖς δὲ πολλοῖς διαφωνεῖ τοῦτο. οὐ γὰρ τὰ ἁπλῶς ἀγαθὰ κἀκείνοις ἀγαθὰ ἐστί, τῷ δʼ ἀγαθῷ ἀγαθά. τῷ δὲ ⟨καλῷ⟩ κἀγαθῷ καὶ καλά. πολλὰς γὰρ καὶ καλὰς πράξεις διʼ αὑτὰς ἔπραξεν. ὁ δʼ οἰόμενος τὰς ἀρετὰς ἔχειν δεῖν ἕνεκα τῶν ἐκτὸς ἀγαθῶν, κατὰ τὸ συμβεβηκὸς τὰ καλὰ πράττει. ἔστιν οὖν καλοκἀγαθία ἀρετὴ τέλειος. καὶ περὶ ἡδονῆς δʼ εἴρηται ποῖόν τι καὶ πῶς ἀγαθόν, καὶ ὅτι τά τε ἁπλῶς ἡδέα καὶ καλὰ καὶ τὰ [τε] ἁπλῶς ἀγαθὰ ἡδέα. οὐ γίνεται δὲ ἡδονὴ μὴ ἐν πράξει· διὰ τοῦτο ὁ ἀληθῶς εὐδαίμων καὶ ἥδιστα ζήσει, καὶ τοῦτο οὐ μάτην οἱ ἄνθρωποι ἀξιοῦσιν. ἐπεὶ δʼ ἐστί τις ὅρος καὶ τῷ ἰατρῷ, πρὸς ὃν ἀναφέρων κρίνει τὸ ὑγιεινὸν σώματι καὶ μή, καὶ πρὸς ὃν μέχρι ποσοῦ ποιητέον ἕκαστον καὶ εὖ ὑγιαῖνον, εἰ δὲ ἔλαττον ἢ πλέον, οὐκέτι· οὕτω καὶ τῷ σπουδαίῳ περὶ τὰς πράξεις καὶ αἱρέσεις τῶν φύσει μὲν ἀγαθῶν οὐκ ἐπαινετῶν δὲ δεῖ τινα εἶναι ὅρον καὶ τῆς ἕξεως καὶ τῆς αἱρέσεως καὶ [περὶ] φυγῆς

1249bBu ölçüt servetin çokluğu ve azlığı ile talihin getirdikleri için de geçerlidir. Daha önce “logos'un dediği gibi” denmişti. Ama bu, beslenme konusunda birinin “tıbbın ve onun logos'unun dediği gibi” demesine benzer: doğrudur ama açık değildir. Öteki alanlarda olduğu gibi burada da insan yöneten şeye bakarak yaşamalı, melekesini de yönetenin fiiline göre düzenlemelidir; tıpkı kölenin efendisine, her şeyin de kendine düşen yönetici ilkeye bakarak yaşaması gibi. İnsan da tabiatça yöneten ve yönetilen bir kısımdan meydana geldiğine göre, her biri kendi yönetici ilkesine göre yaşamalıdır. Ama bu ilke iki türlüdür: tıp bir anlamda yönetici ilkedir, sağlık başka bir anlamda; tıp sağlık için vardır. Seyreden kısım için de durum böyledir. Çünkü tanrı buyruk vererek yöneten değildir; o, phronēsis'in uğruna buyruk verdiği şeydir (“uğruna olan şey” iki anlamlıdır; bu başka bir yerde ayırt edilmiştir); zira o hiçbir şeye muhtaç değildir.

Öyleyse tabiatça iyi olan şeyleri, beden, servet, dostlar ya da öteki iyiler olsun, tercih etmenin ve edinmenin hangi yolu tanrıyı seyretmeyi en çok sağlıyorsa, o yol en iyisidir ve bu ölçüt en güzel ölçüttür; eksiklik ya da aşırılık yüzünden tanrıya hizmet etmeyi ve onu seyretmeyi engelleyen yol ise kötüdür. Bu psykhē için de böyledir ve psykhē'nin en iyi ölçütü şudur: psykhē'nin logos'tan yoksun kısmını, böyle bir kısım olarak, olabildiğince az hissetmek.

Kalokagathia'nın ölçütünün ne olduğu ve mutlak olarak iyi olan şeylerin hedefinin ne olduğu böylece söylenmiş olsun.

1249b

⟨καὶ περὶ⟩ χρημάτων πλήθους καὶ ὀλιγότητος καὶ τῶν εὐτυχημάτων. ἐν μὲν οὖν τοῖς πρότερον ἐλέχθη τὸ ὡς ὁ λόγος· τοῦτο δʼ ἐστὶν ὥσπερ ἂν εἴ τις ἐν τοῖς περὶ τὴν τροφὴν εἴπειεν ὡς ἡ ἰατρικὴ καὶ ὁ λόγος ταύτης. τοῦτο δʼ ἀληθὲς μέν, οὐ σαφὲς δέ. δεῖ δὴ ὥσπερ καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις πρὸς τὸ ἄρχον ζῆν, καὶ πρὸς τὴν ἕξιν κατὰ τὴν ἐνέργειαν τὴν τοῦ ἄρχοντος, οἷον δοῦλον πρὸς δεσπότου καὶ ἕκαστον πρὸς τὴν ἑκάστου καθήκουσαν ἀρχήν. ἐπεὶ δὲ καὶ ἄνθρωπος φύσει συνέστηκεν ἐξ ἄρχοντος καὶ ἀρχομένου, καὶ ἕκαστον ἂν δέοι πρὸς τὴν ἑαυτῶν ἀρχὴν ζῆν (αὕτη δὲ διττή· ἄλλως γὰρ ἡ ἰατρικὴ ἀρχὴ καὶ ἄλλως ἡ ὑγίεια· ταύτης δὲ ἕνεκα ἐκείνη)· οὕτω δʼ ἔχει κατὰ τὸ θεωρητικόν. οὐ γὰρ ἐπιτακτικῶς ἄρχων ὁ θεός, ἀλλʼ οὗ ἕνεκα ἡ φρόνησις ἐπιτάττει (διττὸν δὲ τὸ οὗ ἕνεκα· διώρισται δʼ ἐν ἄλλοις), ἐπεὶ κεῖνός γε οὐθενὸς δεῖται. ἥτις οὖν αἵρεσις καὶ κτῆσις τῶν φύσει ἀγαθῶν ποιήσει μάλιστα τὴν τοῦ θεοῦ θεωρίαν, ἢ σώματος ἢ χρημάτων ἢ φίλων ἢ τῶν ἄλλων ἀγαθῶν, αὕτη ἀρίστη, καὶ οὗτος ὁ ὅρος κάλλιστος· ἥτις δʼ ἢ διʼ ἔνδειαν ἢ διʼ ὑπερβολὴν κωλύει τὸν θεὸν θεραπεύειν καὶ θεωρεῖν, αὕτη δὲ φαύλη. ἔχει δὲ τοῦτο τῇ ψυχῇ, καὶ οὗτος τῆς ψυχῆς ὅρος ἄριστος, τὸ ἥκιστα αἰσθάνεσθαι τοῦ ἀλόγου μέρους τῆς ψυχῆς, ᾗ τοιοῦτον. τις μὲν οὖν ὅρος τῆς καλοκἀγαθίας, καὶ τίς ὁ σκοπὸς τῶν ἁπλῶς ἀγαθῶν, ἔστω εἰρημένον.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…