Kavram
koinonia
- Yunanca
- κοινωνία
- Latince
- communitas / societas / communio
- Almanca
- Gemeinschaft / Teilhabe
- Fransızca
- communauté / communion
- İngilizce
- community, communion
- Türkçe
- ortaklık (koinōnia)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik Yunancada koinōnia ticari ortaklığı, evlilik birliğini, bir işe ya da törene katılmayı adlandırır. Platon'da üç katmanda felsefileşir: (1) siyasal: kent, ihtiyaçların karşılıklı giderildiği bir ortaklıktır (Devlet II 369c–371b); Devlet V'te bekçiler arasında kadınların, çocukların, evlerin ve ortak sofraların ortaklığı en büyük iyinin sebebi sayılır (449c–466d); (2) duygusal-bedensel: haz ve acı ortaklığı kenti birbirine bağlar, parmaktaki acıyı bütün bedenin duyması gibi (462b–d); (3) ontolojik: Phaidon 100d'de güzel şeylerin güzelle ilişkisi için önerilen adlardan biri, Sofist 251d–259a'da cinslerin (varlık, devinim, duruş, aynı, başka) birbirine karışma gücü (dynamis koinōnias).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| Klasik | Platon, Gorgias 507e–508a | Gök ile yeri, tanrılarla insanları ortaklık, dostluk ve düzen bir arada tutar | Gorgias |
| Klasik | Platon, Phaidon 100d | Güzel şeylerin güzel ile ilişkisi için "bulunuş (parousia) ya da ortaklık (koinōnia)" | Phaidon |
| Klasik | Platon, Devlet V 449c–466d | Bekçilerde kadınlar ve çocuklar ortaklığı; haz ve acı ortaklığı | Devlet |
| Klasik | Platon, Sofist 251d–259a | Cinslerin ortaklığı (koinōnia tōn genōn); logos'un olanağı | Sofist |
| Klasik | Aristoteles, Politika I 1252a; II 1261a–1264b | Kent (polis) bir koinōnia politikē'dir; Platon'un kadınlar ve çocuklar ortaklığı eleştirisi ("aşırı birlik kenti yok eder") | |
| Hristiyan | Pavlus, 1. Korintliler 10:16 | Ekmek ve şarapta Mesih'in bedenine ortaklık (communio) |
Dönüşüm: Ticari ve ailevi ortaklıktan siyasal birliğin adına (Aristoteles'te polis tanımının cinsi), oradan ontolojik ilişkiye (Sofist) ve Hristiyan ayinsel paylaşmaya. Devlet V'teki radikal ortaklık, Aristoteles'le birlikte olumsuz değer kazanır: fazla birlik çokluğu, dolayısıyla kenti ortadan kaldırır.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ἡ κοινωνία (hē koinōnia) | koinos (ortak) → koinōnos (ortak, pay sahibi) → koinōnein (ortak olmak, pay almak) → koinōnia. Fiil tamlayan hâliyle "bir şeye ortak olmak", yönelme hâliyle "biriyle ortaklık etmek" anlamı verir. Platon'da ilk kez teknik olmayan biçimde Gorgias 507e (gök ve yer ortaklıkla bir arada durur), belirsiz bir ilişki adı olarak Phaidon 100d'de geçer. |
| Latince | communitas / societas / communio | Cicero societas (siyasal-hukuki birlik) ile karşılar; Hristiyan Latincesinde communio ayinsel "paylaşma" olur. |
| Almanca / Fransızca | Gemeinschaft, Teilhabe / communauté, communion | Schleiermacher Devlet V için "Gemeinschaft"; Sofist'te "Gemeinschaft der Gattungen". |
| İngilizce | community, communion |
Türkçe karşılığı
ortaklık (koinōnia).
Devlet V'teki "kadınlar ve çocuklar ortaklığı"nı "komünizm" diye okumak onu mülkiyet düzenine indirger; oysa Platon'un gerekçesi ekonomik değil psikolojiktir: amaç "benim" ve "benim değil" sözlerinin hep birlikte söylenmesi, kentin tek bir insan gibi acı ve haz duymasıdır (462b–e). "Topluluk" dersem kurulmuş bir birliği; "ortaklık" dersem bir şeyi paylaşma etkinliğini öne çıkarırım. Sofist'te aynı sözcüğün cinslerin birbirine karışabilmesi (koinōnia tōn genōn) için kullanılması, siyasal ve ontolojik anlamlar arasında bir köprü kurulup kurulmadığı sorusunu açık tutar.
Çeviride kullanımı
Platon çevirisinde κοινωνία = "ortaklık (koinōnia)"; κοινωνεῖν = "ortak olmak / ortaklık etmek". Not ilk kez Devlet V 449c'de bağlandı; önceki kararlar: Phaidon 100d, Sofist 248a–259a.
Atıf ve kaynak notu
Sözcük Platon'a aittir; ama "Platon komünizmi" deyişi modern bir geriye yansıtmadır. Platon'da ortaklık yalnızca bekçiler ve yardımcılar içindir, çiftçiler ve zanaatçılar özel mülke ve aileye sahiptir; ortaklığın gerekçesi de eşitlik değil, kentin birliği ve bekçilerin iç kargaşadan (stasis) uzak kalmasıdır (464d–465b). Sofist'teki "cinslerin ortaklığı" ile Devlet V'teki siyasal ortaklık arasındaki bağ Platon'da açıkça kurulmaz; iki kullanımı tek bir öğreti gibi okumak yorumcunun işidir.
İlgili kavramlar
- societas (Latince karşılık)
- methexis (ortaklık ile pay almak aynı ilişki mi?)
- politike (kent bir ortaklık mıdır; birliğin sınırı nerede?)
- genos (Sofist'te cinslerin ortaklığı)
- eros (458d "erōs'un zorunlulukları" ve evliliklerin düzenlenmesi)
- holon (parça–bütün: parmaktaki acı ve bütün beden, 462c–d)
- vita socialis
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: ortaklık, koinonia, ortaklıkları, ortaklığın, ortaklığına, ortak işlerde
Metinlerde işaretlendiği yerler
16 yer · 5 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.