İçeriğe geç

Kavram

Politikē (πολιτική)

Yunanca
πολιτική (τέχνη / ἐπιστήμη) (politikē) · πολιτικός (politikos) · βασιλική (basilikē) · πολιτεία (politeia)
Latince
ars civilis, scientia politica; civilis vir, rector rei publicae
Almanca
Staatskunst, politische Kunst; der Staatsmann
Fransızca
l'art politique, la science politique; l'homme politique
İngilizce
political art, statesmanship
Türkçe
devlet adamlığı (politikē) / devlet adamı (politikos) / krallık tekhnē'si (basilikē)

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik Atina dilinde politikos "kent işleriyle uğraşan, halk önünde konuşan kişi"dir; ta politika "kamu işleri". Sofistler (Protagoras 318e–319a) politikē tekhnē'yi öğretebileceklerini ileri sürer: "evini ve kentini en iyi yönetmeyi". Platon bu gündelik anlamı bir epistēmē adına dönüştürür. Devlet Adamı'nda Yabancı, epistēmē'leri eyleme dönük / bilmeye dönük diye böler ve devlet adamlığını, krallığı, efendiliği ve ev yöneticiliğini tek bir bilmeye dönük, buyurucu epistēmē'de birleştirir (258b–259d). Kronos mythos'u tanrısal çobanı insan devlet adamından ayırır (274e–276e); dokumacılık örneği (279a–283b) krallık tekhnē'sinin asıl işini "örmek" olarak belirler. 291a–303d'de devlet düzenlerinin geleneksel sayımı reddedilir: doğru düzen yalnızca yöneticilerin gerçekten epistēmē sahibi olduğu düzendir; ötekiler onun "taklitleri"dir (293e, 297c). Yasa ikinci en iyi yoldur ("ikinci sefer", 300c), çünkü tek tek durumların benzemezliği karşısında hep aynı şeyi söyler (294a–c). 303e–305e'de hitabet, komutanlık ve yargıçlık, devlet adamlığına hizmet eden ama kendileri yönetmeyen epistēmē'ler olarak ayrılır: "gerçekten var olan krallık tekhnē'si kendisi eylemde bulunmamalı, eylemde bulunabilenleri yönetmelidir" (305d). Son tanım: bütün bunları yöneten, yasalara ve kentteki her şeye özen gösteren ve "her şeyi en doğru biçimde birlikte dokuyan" epistēmē (305e); işi, yiğit ve ölçülü doğaları bir kumaş gibi örmektir (306a–311c).

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 5. yy Protagoras (Platon'un aktarımıyla) öğretilebilir politikē tekhnē; aidōs ve dikē'nin herkese dağıtılması Protagoras 319a, 322b–d
MÖ 5.–4. yy Sokrates (Ksenophon) basilikē tekhnē = bilen yöneticinin sanatı Memorabilia II 1.17, IV 2.11, III 9.10
MÖ 4. yy Platon yönetimin bir epistēmē olması; doğru düzen ve taklitleri; yasanın ikinci sıraya düşmesi; krallık dokumacılığı Devlet Adamı 258b–311c; Gorgias 464b; Devlet IV 428b–d; Yasalar IV 713c–715d
MÖ 4. yy Aristoteles politikē = en buyurucu (arkhitektonikē) pratik bilgi; phronēsis'in bir türü Nikomakhos'a Etik I 2 1094a26–b11; VI 8 1141b23–33; Politika I 1
MÖ 1. yy Cicero rector rei publicae, prudentia civilis De re publica II 51, V 5–6
20. yy H. Arendt; L. Strauss Platon'da praxis'in poiēsis'e (yapma, zanaat) indirgenmesi eleştirisi / "politik felsefe"nin kurucusu The Human Condition §31; What is Political Philosophy?

Dönüşüm: Gündelik "kent işleriyle uğraşan" → sofistlerde öğretilebilir bir beceri → Platon'da tek bir buyurucu epistēmē (bilen kralın dokumacılığı) → Aristoteles'te pratik bilginin (phronēsis) mimari biçimi → modern "politika" (iktidar ve kurumlar alanı). Değer işareti: Platon'da politikē bilginin adıdır ve bilgi yoksa ad düşer (303c: öteki devlet düzenlerinin yöneticileri "devlet adamı değil, iç çekişme çıkaranlar"); modern kullanımda sözcük tam da o bilgi iddiasından arınmıştır.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca πολιτική (τέχνη / ἐπιστήμη); πολιτικός; βασιλική; πολιτεία polis "kent" → politēs "yurttaş" → politikos "kente, yurttaşa ilişkin; kent işlerinde usta"; dişil politikē tekhnē ya da epistēmē sözcüğü düşürülerek ad olur ("kent işleri tekhnē'si"). politeia "yurttaşlık, kentin düzeni, anayasa". Platon'da: Euthydemos 291b–292e (krallık tekhnē'si), Gorgias 464b–465c (yasa koyuculuk ve adalet = politikē'nin iki parçası), Protagoras 319a–322d (politikē aretē öğretilebilir mi), Sofist 216c–217a, Devlet Adamı 258b–311c (bütün diyalog), Devlet IV 428b–429a.
Latince ars civilis; scientia politica; rector rei publicae Cicero De re publica II 51, V 5–6 rector et gubernator civitatis; Ortaçağ Latincesinde Aristoteles çevirileriyle politica.
Almanca / Fransızca Staatskunst, der Staatsmann / l'art politique, l'homme politique Schleiermacher Staatskunst, der Staatsmann; Diès (Budé) la science royale, le politique; İng. Rowe expertise of the statesman, Skemp statesmanship.
İngilizce political art, statesmanship

Türkçe karşılığı

devlet adamlığı (politikē); devlet adamı (politikos); krallık tekhnē'si (basilikē). devlet adamlığı: diyaloğun Türkçe adıyla ("Devlet Adamı") ve bir tekhnē/epistēmē adı olarak iş gördüğü bağlamla uyumlu; "-lık" eki tekhnē adlarını ("dokumacılık", "dümencilik") Türkçede aynı biçimde türettiği için Yabancı'nın koşut bölmelerini izler. siyaset: Arapça sāsa "at eğitmek, yönetmek" kökü ilginç biçimde Platon'un sürü/arabacı imgesine yakındır, ama gündelik Türkçede parti siyasetini çağrıştırır ve tekhnē/epistēmē vurgusunu yitirir. politika: modern, "strateji, taktik" anlamına kaymış. devlet: kent (polis) ile modern ulus-devlet arasındaki uçurumu örter — bu çekince bilerek kabul edildi (bkz. acik-uclar Sofist 216c). basilikē "krallık tekhnē'si": Yabancı 259c–d'de politikē ile özdeşleştirir; "kraliyet" saray kurumunu çağrıştırdığı için reddedildi.

"Siyaset" dersen politikē'yi iktidar mücadelesinin, çıkar ve ikna sanatının adı olarak okumaya zemin hazırlarsın; oysa Devlet Adamı'nın bütün yükü, bunun tam tersini — iktidarın biçimine (bir, az, çok; zorla, gönüllü; yazılı, yazısız; zengin, yoksul) değil, bir epistēmē'ye bağlı olduğunu — göstermektir (292c, 293c). "Devlet adamlığı" dersen bunu bir kişinin sahip olduğu uzmanlık olarak, dokumacılık ya da dümencilik gibi bir tekhnē adı olarak duyurursun; bedeli, polis'in yüz yüze topluluk niteliğinin modern "devlet" sözcüğünde kaybolmasıdır. Seçim devlet adamlığı (politikē): Platon'un tezinin çekirdeğine, yani yönetimin bir bilgi türü olduğu iddiasına sadık kalır.

Çeviride kullanımı

Platon çevirisinde πολιτική = devlet adamlığı (politikē); πολιτικός = devlet adamı (politikos); βασιλική = krallık (tekhnē'si / epistēmē'si) (basilikē); πολιτεία = devlet düzeni (politeia); τὰ πολιτικά = devlet işleri / kent işleri (politika). Devlet düzenlerinin adları ad olarak tartışıldığı için transliterasyonla: monarkhia (tek kişi yönetimi), tyrannis, aristokratia, oligarkhia, dēmokratia (Devlet Adamı 291d–303b). Devlet VIII'de aynı karar uygulanacak.

Atıf ve kaynak notu

politikē sözcüğü Platon'dan önce de vardır, ama onu bilmeye dönük, buyurucu tek bir epistēmē olarak kuran ve basilikē, despotikē, oikonomikē ile özdeşleştiren kurgu Platoncudur (Devlet Adamı 259b–c) — Aristoteles Politika I 1 1252a7–16'da bu özdeşliği açıkça eleştirir. "Politik felsefe" ya da "siyaset bilimi" adları sonrakilerin yansıtmasıdır; Platon'un diyaloğunda politikē bir disiplin değil, bir kişinin (bilen devlet adamının) sahip olduğu tekhnē'dir. "Filozof-kral" formülü Devlet V 473c–d'ye aittir; Devlet Adamı felsefeden söz etmez, "bilen kral"dan söz eder — ikisini özdeşleştirmek yorumdur.

İlgili kavramlar

  • civitas: Latince civitas, Augustinus'ta "uyum içindeki insan topluluğu" (De civitate Dei I 15).
  • res publica (Latince karşılığı)
  • Devlet Adamı — 292c–297c: yönetimin tanımı epistēmē ise, yasaya ve yönetilenlerin rızasına ne yer kalır? "Yasasız yönetmek" sorunu ve ikinci sefer olarak yasa (297e, 300c).
  • Devlet Adamı — 303e–305e: devlet adamlığının hitabet, komutanlık ve yargıçlıkla ilişkisi; eylemde bulunmayan, tam zamanı (kairos) bilen yönetim — metron.
  • Sofist — 216c–217a: sofist, devlet adamı ve filozof üçlüsü; üçüncü diyalog (Filozof) hiç yazılmadı.
  • tekhne · episteme · nomos · phronesis · paradeigma · mimesis · arete · sophist
  • populus: Cicero'nun ve Augustinus'un "halk" tarifi (Latince not).

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: siyaset, politikē, siyaset sanatı, politeia, Siyaset tekhnē'si, siyaset tekhnē'sinden

Metinlerde işaretlendiği yerler

20 yer · 16 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.