Aristoteles · Nikomakhos'a Etik
IV. Kitap
1119b_21. Bölüm
Sırada cömertlik hakkında konuşalım. Cömertlik paraya ilişkin orta gibi görünür; çünkü cömert insan harpteki işlerde, itidalli insanın övüldüğü alanlarda ya da yargılamalarda değil, para verip almakta, daha çok da vermekte övülür. Para derken değeri sikkeyle ölçülen her şeyi kastediyoruz. Müsriflik ve cimrilik de paraya ilişkin aşırılıklar ve eksikliklerdir. Cimriliği her zaman parayla gerektiğinden fazla uğraşanlara yakıştırırız; müsrifliği ise kimi zaman başka kusurlarla karıştırarak yükleriz: nefsine hâkim olamayanlara ve itidalsizliklerine bol para dökenlere de müsrif deriz. Bu yüzden müsrifler insanların en kötüsü sayılır; çünkü aynı anda birçok kötülük taşırlar. Ama bu adı yerinde almış değillerdir; çünkü “müsrif” (asōtos) sözü tek bir kötülüğü olan kişiyi, mal varlığını telef edeni anlatmak ister.
λέγωμεν δʼ ἑξῆς περὶ ἐλευθεριότητος. δοκεῖ δὴ εἶναι ἡ περὶ χρήματα μεσότης· ἐπαινεῖται γὰρ ὁ ἐλευθέριος οὐκ ἐν τοῖς πολεμικοῖς, οὐδʼ ἐν οἷς ὁ σώφρων, οὐδʼ αὖ ἐν ταῖς κρίσεσιν, ἀλλὰ περὶ δόσιν χρημάτων καὶ λῆψιν, μᾶλλον δʼ ἐν τῇ δόσει. χρήματα δὲ λέγομεν πάντα ὅσων ἡ ἀξία νομίσματι μετρεῖται. ἔστι δὲ καὶ ἡ ἀσωτία καὶ ἡ ἀνελευθερία περὶ χρήματα ὑπερβολαὶ καὶ ἐλλείψεις· καὶ τὴν μὲν ἀνελευθερίαν προσάπτομεν ἀεὶ τοῖς μᾶλλον ἢ δεῖ περὶ χρήματα σπουδάζουσι, τὴν δʼ ἀσωτίαν ἐπιφέρομεν ἐνίοτε συμπλέκοντες· τοὺς γὰρ ἀκρατεῖς καὶ εἰς ἀκολασίαν δαπανηροὺς ἀσώτους καλοῦμεν. διὸ καὶ φαυλότατοι δοκοῦσιν εἶναι· πολλὰς γὰρ ἅμα κακίας ἔχουσιν. οὐ δὴ οἰκείως προσαγορεύονται· βούλεται γὰρ ἄσωτος εἶναι ὁ ἓν κακὸν ἔχων,
1120aAsōtos, kendi yüzünden mahvolan kişidir; mal varlığını telef etmek de insanın kendini bir bakıma mahvetmesi sayılır, çünkü yaşamak buna bağlıdır. Müsrifliği bu anlamda alıyoruz. Kullanılan şeyler iyi de kötü de kullanılabilir; zenginlik de kullanılan şeylerdendir. Her şeyi en iyi kullanan, o şeye ilişkin aretē'ye sahip olandır; öyleyse zenginliği de en iyi, paraya ilişkin aretē'ye sahip olan kullanır; bu da cömert insandır. Parayı kullanmak harcamak ve vermek gibi görünür; almak ve saklamak ise kullanmaktan çok edinmektir. Bu yüzden cömert insana, gereken yerden alıp gerekmeyen yerden almamaktan çok, gereken kişilere vermek yaraşır. Çünkü aretē'ye iyilik görmekten çok iyilik etmek, çirkin işler yapmamaktan çok güzel işler yapmak yaraşır; vermenin iyilik etmeyi ve güzel iş yapmayı, almanın ise iyilik görmeyi ya da en fazla çirkin iş yapmamayı beraberinde getirdiği de açıktır. Minnet de verene duyulur, almayana değil; övgü de daha çok verene gider. Almamak vermekten kolaydır da; çünkü insanlar kendi mallarını elden çıkarmaya, başkasınınkini almamaya yanaştıklarından daha az yanaşırlar. Cömert denenler de verenlerdir; almayanlar ise cömertlik bakımından değil, daha çok adalet bakımından övülürler; alanlar ise pek övülmez. Aretē sahipleri arasında en çok sevilenler de hemen hemen cömertlerdir; çünkü faydalıdırlar, faydaları da vermelerindedir. Aretē'ye uygun eylemler güzeldir ve güzel olan uğruna yapılır. Öyleyse cömert insan da güzel olan uğruna ve doğru biçimde verir: gereken kişilere, gereken miktarda, gereken zamanda ve doğru vermenin gerektirdiği öteki şartlara uyarak; bunu da hazla ya da en azından acı duymadan yapar; çünkü aretē'ye uygun olan hoştur ya da acısızdır, hiç değilse acı verici değildir. Gerekmeyen kişilere veren ya da güzel olan uğruna değil de başka bir sebeple veren cömert değil, başka bir adla anılır. Acı duyarak veren de cömert değildir; çünkü o, parayı güzel eyleme tercih eder, bu da cömert insana yakışmaz. Cömert insan gerekmeyen yerden de almaz; çünkü böyle almak parayı önemsemeyenin işi değildir. Bir şey istemeye de yatkın değildir; çünkü iyilik edenin kolayca iyilik kabul etmesi yakışık almaz. Gereken yerden ise alır, örneğin kendi mülklerinden; bunu da güzel olduğu için değil, zorunlu olduğu için, verecek bir şeyi olsun diye yapar.
τὸ φθείρειν τὴν οὐσίαν· ἄσωτος γὰρ ὁ διʼ αὑτὸν ἀπολλύμενος, δοκεῖ δʼ ἀπώλειά τις αὑτοῦ εἶναι καὶ ἡ τῆς οὐσίας φθορά, ὡς τοῦ ζῆν διὰ τούτων ὄντος. οὕτω δὴ τὴν ἀσωτίαν ἐκδεχόμεθα. ὧν δʼ ἐστὶ χρεία, ἔστι τούτοις χρῆσθαι καὶ εὖ καὶ κακῶς· ὁ πλοῦτος δʼ ἐστὶ τῶν χρησίμων· ἑκάστῳ δʼ ἄριστα χρῆται ὁ ἔχων τὴν περὶ τοῦτο ἀρετήν· καὶ πλούτῳ δὴ χρήσεται ἄριστα ὁ ἔχων τὴν περὶ τὰ χρήματα ἀρετήν· οὗτος δʼ ἐστὶν ὁ ἐλευθέριος. χρῆσις δʼ εἶναι δοκεῖ χρημάτων δαπάνη καὶ δόσις· ἡ δὲ λῆψις καὶ ἡ φυλακὴ κτῆσις μᾶλλον. διὸ μᾶλλόν ἐστι τοῦ ἐλευθερίου τὸ διδόναι οἷς δεῖ ἢ λαμβάνειν ὅθεν δεῖ καὶ μὴ λαμβάνειν ὅθεν οὐ δεῖ. τῆς γὰρ ἀρετῆς μᾶλλον τὸ εὖ ποιεῖν ἢ τὸ εὖ πάσχειν, καὶ τὰ καλὰ πράττειν μᾶλλον ἢ τὰ αἰσχρὰ μὴ πράττειν· οὐκ ἄδηλον δʼ ὅτι τῇ μὲν δόσει ἕπεται τὸ εὖ ποιεῖν καὶ τὸ καλὰ πράττειν, τῇ δὲ λήψει τὸ εὖ πάσχειν ἢ μὴ αἰσχροπραγεῖν. καὶ ἡ χάρις τῷ διδόντι, οὐ τῷ μὴ λαμβάνοντι, καὶ ὁ ἔπαινος δὲ μᾶλλον. καὶ ῥᾷον δὲ τὸ μὴ λαβεῖν τοῦ δοῦναι· τὸ γὰρ οἰκεῖον ἧττον προΐενται μᾶλλον ἢ οὐ λαμβάνουσι τὸ ἀλλότριον. καὶ ἐλευθέριοι δὲ λέγονται οἱ διδόντες· οἱ δὲ μὴ λαμβάνοντες οὐκ εἰς ἐλευθεριότητα ἐπαινοῦνται, ἀλλʼ οὐχ ἧττον εἰς δικαιοσύνην· οἱ δὲ λαμβάνοντες οὐδʼ ἐπαινοῦνται πάνυ. φιλοῦνται δὲ σχεδὸν μάλιστα οἱ ἐλευθέριοι τῶν ἀπʼ ἀρετῆς· ὠφέλιμοι γὰρ, τοῦτο δʼ ἐν τῇ δόσει. αἱ δὲ κατʼ ἀρετὴν πράξεις καλαὶ καὶ τοῦ καλοῦ ἕνεκα. καὶ ὁ ἐλευθέριος οὖν δώσει τοῦ καλοῦ ἕνεκα καὶ ὀρθῶς· οἷς γὰρ δεῖ καὶ ὅσα καὶ ὅτε, καὶ τἆλλα ὅσα ἕπεται τῇ ὀρθῇ δόσει· καὶ ταῦτα ἡδέως ἢ ἀλύπως· τὸ γὰρ κατʼ ἀρετὴν ἡδὺ ἢ ἄλυπον, ἥκιστα δὲ λυπηρόν. ὁ δὲ διδοὺς οἷς μὴ δεῖ, ἢ μὴ τοῦ καλοῦ ἕνεκα ἀλλὰ διά τινʼ ἄλλην αἰτίαν, οὐκ ἐλευθέριος ἀλλʼ ἄλλος τις ῥηθήσεται. οὐδʼ ὁ λυπηρῶς· μᾶλλον γὰρ ἕλοιτʼ ἂν τὰ χρήματα τῆς καλῆς πράξεως, τοῦτο δʼ οὐκ ἐλευθερίου. οὐδὲ λήψεται δὲ ὅθεν μὴ δεῖ· οὐ γάρ ἐστι τοῦ μὴ τιμῶντος τὰ χρήματα ἡ τοιαύτη λῆψις. οὐκ ἂν εἴη δὲ οὐδʼ αἰτητικός· οὐ γάρ ἐστι τοῦ εὖ ποιοῦντος εὐχερῶς εὐεργετεῖσθαι. ὅθεν δὲ δεῖ, λήψεται,
1120bKendi malını da ihmal etmez; çünkü onunla başkalarına yardım etmek ister. Rastgele kimselere de vermez ki gereken kişilere, gereken zamanda ve güzel olan yerde verebilsin. Vermede aşırıya gidip kendine daha azını bırakmak da cömert insanın pek belirgin bir özelliğidir; çünkü kendini gözetmemek cömertliğe özgüdür. Cömertlik mal varlığına göre söylenir; çünkü cömertlik verilenlerin çokluğunda değil, verenin melekesindedir, bu meleke de mal varlığına göre verir. Bu yüzden daha az veren, daha az şeyden veriyorsa daha cömert olabilir. Mal varlığını kendisi kazanmamış da miras almış olanlar daha cömert görünür; çünkü yokluğu tatmamışlardır, ayrıca herkes kendi eserini daha çok sever, anne babalar ve şairler gibi. Cömert insanın zengin olması kolay değildir; çünkü ne almaya ne saklamaya yatkındır; elden çıkarmaya yatkındır ve parayı kendisi için değil, vermek için değerli bulur. Bu yüzden talihe, en layık olanların en az zengin olduğu diye sitem edilir. Bunun olması da akla aykırı değildir; çünkü başka şeylerde olduğu gibi, paraya sahip olmak için de nasıl sahip olunacağıyla uğraşmak gerekir. Yine de gerekmeyen kişilere, gerekmeyen zamanda ve buna benzer yanlış durumlarda vermez; çünkü o zaman artık cömertliğe uygun davranmış olmaz, parasını bunlara harcayınca da harcaması gereken şeylere harcayacak parası kalmaz. Söylendiği gibi, cömert insan mal varlığına göre ve gereken şeylere harcayan kişidir; bunu aşan ise müsriftir. Bu yüzden tiranlara müsrif demeyiz; çünkü servetlerinin büyüklüğünü verip harcayarak aşmaları kolay görünmez. Cömertlik para vermeye ve almaya ilişkin bir orta olduğuna göre cömert insan gereken şeylere ve gereken miktarda, küçük işlerde de büyük işlerde de aynı biçimde verir ve harcar, bunu da hazla yapar; gereken yerden ve gereken miktarda da alır. Aretē her ikisine ilişkin bir orta olduğuna göre ikisini de gerektiği gibi yapar; çünkü yerinde bir vermenin peşinden böyle bir alma gelir, böyle olmayan alma ise ona zıttır. Birbirini izleyenler aynı kişide bir arada bulunur; zıt olanların bulunmadığı ise açıktır.
οἷον ἀπὸ τῶν ἰδίων κτημάτων, οὐχ ὡς καλὸν ἀλλʼ ὡς ἀναγκαῖον, ὅπως ἔχῃ διδόναι. οὐδʼ ἀμελήσει τῶν ἰδίων, βουλόμενός γε διὰ τούτων τισὶν ἐπαρκεῖν. οὐδὲ τοῖς τυχοῦσι δώσει, ἵνα ἔχῃ διδόναι οἷς δεῖ καὶ ὅτε καὶ οὗ καλόν. ἐλευθερίου δʼ ἐστὶ σφόδρα καὶ τὸ ὑπερβάλλειν ἐν τῇ δόσει, ὥστε καταλείπειν ἑαυτῷ ἐλάττω· τὸ γὰρ μὴ βλέπειν ἐφʼ ἑαυτὸν ἐλευθερίου. κατὰ τὴν οὐσίαν δʼ ἡ ἐλευθεριότης λέγεται· οὐ γὰρ ἐν τῷ πλήθει τῶν διδομένων τὸ ἐλευθέριον, ἀλλʼ ἐν τῇ τοῦ διδόντος ἕξει, αὕτη δὲ κατὰ τὴν οὐσίαν δίδωσιν. οὐθὲν δὴ κωλύει ἐλευθεριώτερον εἶναι τὸν τὰ ἐλάττω διδόντα, ἐὰν ἀπʼ ἐλαττόνων διδῷ. ἐλευθεριώτεροι δὲ εἶναι δοκοῦσιν οἱ μὴ κτησάμενοι ἀλλὰ παραλαβόντες τὴν οὐσίαν· ἄπειροί τε γὰρ τῆς ἐνδείας, καὶ πάντες ἀγαπῶσι μᾶλλον τὰ αὑτῶν ἔργα, ὥσπερ οἱ γονεῖς καὶ οἱ ποιηταί. πλουτεῖν δʼ οὐ ῥᾴδιον τὸν ἐλευθέριον, μήτε ληπτικὸν ὄντα μήτε φυλακτικόν, προετικὸν δὲ καὶ μὴ τιμῶντα διʼ αὐτὰ τὰ χρήματα ἀλλʼ ἕνεκα τῆς δόσεως. διὸ καὶ ἐγκαλεῖται τῇ τύχῃ ὅτι οἱ μάλιστα ἄξιοι ὄντες ἥκιστα πλουτοῦσιν. συμβαίνει δʼ οὐκ ἀλόγως τοῦτο· οὐ γὰρ οἷόν τε χρήματʼ ἔχειν μὴ ἐπιμελόμενον ὅπως ἔχῃ, ὥσπερ οὐδʼ ἐπὶ τῶν ἄλλων. οὐ μὴν δώσει γε οἷς οὐ δεῖ οὐδʼ ὅτε μὴ δεῖ, οὐδʼ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα· οὐ γὰρ ἂν ἔτι πράττοι κατὰ τὴν ἐλευθεριότητα, καὶ εἰς ταῦτα ἀναλώσας οὐκ ἂν ἔχοι εἰς ἃ δεῖ ἀναλίσκειν. ὥσπερ γὰρ εἴρηται, ἐλευθέριός ἐστιν ὁ κατὰ τὴν οὐσίαν δαπανῶν καὶ εἰς ἃ δεῖ· ὁ δʼ ὑπερβάλλων ἄσωτος. διὸ τοὺς τυράννους οὐ λέγομεν ἀσώτους· τὸ γὰρ πλῆθος τῆς κτήσεως οὐ δοκεῖ ῥᾴδιον εἶναι ταῖς δόσεσι καὶ ταῖς δαπάναις ὑπερβάλλειν. τῆς ἐλευθεριότητος δὴ μεσότητος οὔσης περὶ χρημάτων δόσιν καὶ λῆψιν, ὁ ἐλευθέριος καὶ δώσει καὶ δαπανήσει εἰς ἃ δεῖ καὶ ὅσα δεῖ, ὁμοίως ἐν μικροῖς καὶ μεγάλοις, καὶ ταῦτα ἡδέως· καὶ λήψεται δʼ ὅθεν δεῖ καὶ ὅσα δεῖ. τῆς ἀρετῆς γὰρ περὶ ἄμφω οὔσης μεσότητος, ποιήσει ἀμφότερα ὡς δεῖ· ἕπεται γὰρ τῇ ἐπιεικεῖ δόσει ἡ τοιαύτη λῆψις, ἡ δὲ μὴ τοιαύτη ἐναντία ἐστίν. αἱ μὲν οὖν ἑπόμεναι γίνονται ἅμα ἐν τῷ αὐτῷ, αἱ δʼ ἐναντίαι δῆλον ὡς οὔ.
1121aGerekenin ve yakışık alanın dışında bir harcama yapmak durumunda kalırsa üzülür, ama ölçülü olarak ve gerektiği gibi; çünkü gereken şeylere ve gerektiği gibi haz ya da acı duymak aretē'nin işidir. Para işlerinde cömert insanla ortaklık etmek de kolaydır; çünkü parayı önemsemediği için haksızlığa uğrayabilir; gereken bir harcamayı yapmamışsa, gerekmeyen bir harcama yaptığında üzüldüğünden daha çok canı sıkılır; Simonides'in tutumunu da beğenmez. Müsrif bu konularda da yanılır; çünkü ne gereken şeylere ve gerektiği gibi haz duyar ne de acı duyar; ilerledikçe bu daha açık olacak. Müsrifliğin ve cimriliğin aşırılık ve eksiklik olduğunu, iki şeyde, vermede ve almada ortaya çıktığını söyledik; harcamayı da vermeden sayıyoruz. Müsriflik vermede ve almamakta aşırıya gider, almada eksik kalır; cimrilik ise vermede eksik kalır, almada —küçük işler dışında— aşırıya gider. Müsrifliğin bu iki yanı pek bir arada bulunmaz; çünkü hiçbir yerden almayan birinin herkese vermesi kolay değildir: veren sıradan bir kişinin mal varlığı çabucak tükenir; müsrif sayılanlar da zaten bunlardır. Gerçi böyle biri cimriden hiç de az olmayan ölçüde iyi görünebilir; çünkü hem yaşla hem de darlıkla kolayca iyileşir ve ortaya varabilir. Cömert insanın özellikleri onda vardır: verir ve almaz, yalnız ikisini de gerektiği gibi ve iyi yapmaz. Buna alıştırılırsa ya da başka bir yolla değişirse cömert olur; çünkü gereken kişilere verir, gerekmeyen yerden almaz. Bu yüzden karakterce kötü sayılmaz; çünkü vermede ve almamakta aşırıya gitmek kötü ya da soysuz birinin değil, budalanın işidir. Bu türden bir müsrif, söylenenlerden ötürü ve bir de birçok kişiye faydası dokunduğu, ötekinin ise hiç kimseye, kendisine bile faydası dokunmadığı için cimriden çok daha iyi görünür. Ama müsriflerin çoğu, söylendiği gibi, gerekmeyen yerden de alır ve bu bakımdan cimridir. Almaya düşkün olmalarının sebebi, harcamak isteyip bunu kolayca yapamamalarıdır; çünkü elde olan çabucak tükenir. Bu yüzden başka yerden sağlamak zorunda kalırlar.
ἐὰν δὲ παρὰ τὸ δέον καὶ τὸ καλῶς ἔχον συμβαίνῃ αὐτῷ ἀναλίσκειν, λυπήσεται, μετρίως δὲ καὶ ὡς δεῖ· τῆς ἀρετῆς γὰρ καὶ ἥδεσθαι καὶ λυπεῖσθαι ἐφʼ οἷς δεῖ καὶ ὡς δεῖ. καὶ εὐκοινώνητος δʼ ἐστὶν ὁ ἐλευθέριος εἰς χρήματα· δύναται γὰρ ἀδικεῖσθαι, μὴ τιμῶν γε τὰ χρήματα, καὶ μᾶλλον ἀχθόμενος εἴ τι δέον μὴ ἀνάλωσεν ἢ λυπούμενος εἰ μὴ δέον τι ἀνάλωσεν, καὶ τῷ Σιμωνίδῃ οὐκ ἀρεσκόμενος. ὁ δʼ ἄσωτος καὶ ἐν τούτοις διαμαρτάνει· οὔτε γὰρ ἥδεται ἐφʼ οἷς δεῖ οὐδὲ ὡς δεῖ οὔτε λυπεῖται· ἔσται δὲ προϊοῦσι φανερώτερον. εἴρηται δὴ ἡμῖν ὅτι ὑπερβολαὶ καὶ ἐλλείψεις εἰσὶν ἡ ἀσωτία καὶ ἡ ἀνελευθερία, καὶ ἐν δυσίν, ἐν δόσει καὶ λήψει· καὶ τὴν δαπάνην γὰρ εἰς τὴν δόσιν τίθεμεν. ἡ μὲν οὖν ἀσωτία τῷ διδόναι καὶ μὴ λαμβάνειν ὑπερβάλλει, τῷ δὲ λαμβάνειν ἐλλείπει, ἡ δʼ ἀνελευθερία τῷ διδόναι μὲν ἐλλείπει, τῷ λαμβάνειν δʼ ὑπερβάλλει, πλὴν ἐν μικροῖς. τὰ μὲν οὖν τῆς ἀσωτίας οὐ πάνυ συνδυάζεται· οὐ γὰρ ῥᾴδιον μηδαμόθεν λαμβάνοντα πᾶσι διδόναι· ταχέως γὰρ ἐπιλείπει ἡ οὐσία τοὺς ἰδιώτας διδόντας, οἵπερ καὶ δοκοῦσιν ἄσωτοι εἶναι· ἐπεὶ ὅ γε τοιοῦτος δόξειεν ἂν οὐ μικρῷ βελτίων εἶναι τοῦ ἀνελευθέρου. εὐίατός τε γάρ ἐστι καὶ ὑπὸ τῆς ἡλικίας καὶ ὑπὸ τῆς ἀπορίας, καὶ ἐπὶ τὸ μέσον δύναται ἐλθεῖν. ἔχει γὰρ τὰ τοῦ ἐλευθερίου· καὶ γὰρ δίδωσι καὶ οὐ λαμβάνει, οὐδέτερον δʼ ὡς δεῖ οὐδʼ εὖ. εἰ δὴ τοῦτο ἐθισθείη ἤ πως ἄλλως μεταβάλοι, εἴη ἂν ἐλευθέριος· δώσει γὰρ οἷς δεῖ, καὶ οὐ λήψεται ὅθεν οὐ δεῖ. διὸ καὶ δοκεῖ οὐκ εἶναι φαῦλος τὸ ἦθος· οὐ γὰρ μοχθηροῦ οὐδʼ ἀγεννοῦς τὸ ὑπερβάλλειν διδόντα καὶ μὴ λαμβάνοντα, ἠλιθίου δέ. ὁ δὲ τοῦτον τὸν τρόπον ἄσωτος πολὺ δοκεῖ βελτίων τοῦ ἀνελευθέρου εἶναι διά τε τὰ εἰρημένα, καὶ ὅτι ὃ μὲν ὠφελεῖ πολλούς, ὃ δὲ οὐθένα, ἀλλʼ οὐδʼ αὑτόν. ἀλλʼ οἱ πολλοὶ τῶν ἀσώτων, καθάπερ εἴρηται, καὶ λαμβάνουσιν ὅθεν μὴ δεῖ, καὶ εἰσὶ κατὰ τοῦτο ἀνελεύθεροι. ληπτικοὶ δὲ γίνονται διὰ τὸ βούλεσθαι μὲν ἀναλίσκειν, εὐχερῶς δὲ τοῦτο ποιεῖν μὴ δύνασθαι· ταχὺ γὰρ ἐπιλείπει αὐτοὺς τὰ ὑπάρχοντα. ἀναγκάζονται οὖν ἑτέρωθεν πορίζειν.
1121bAynı zamanda güzel olanı hiç umursamadıkları için de gelişigüzel ve her yerden alırlar; çünkü vermeyi arzularlar, nasıl ve nereden olduğu ise onlar için hiç fark etmez. Bu yüzden verdikleri de cömertçe değildir; çünkü ne güzeldir, ne güzel olan uğruna yapılır, ne de gerektiği gibidir. Kimi zaman yoksul kalması gerekenleri zengin ederler; karakterce ölçülü insanlara hiçbir şey vermezken dalkavuklara ya da kendilerine başka bir haz sağlayanlara çok şey verirler. Bu yüzden çoğu itidalsizdir de; çünkü kolayca harcadıklarından itidalsizliklerine de bol para dökerler, güzel olana göre yaşamadıkları için de hazlara kayarlar. Terbiye görmeyen müsrif bu hâllere düşer; ilgi görürse ortaya ve gereken yere ulaşabilir. Cimrilik ise hem iyileşmez —çünkü yaşlılığın ve her türlü güçsüzlüğün insanı cimri yaptığı görülür— hem de insanın tabiatına müsriflikten daha yatkındır; çünkü çoğu insan vermekten çok parayı sever. Geniş bir alana yayılır ve çok çeşitlidir; çünkü cimriliğin birçok türü var gibidir. İki şeyde, vermedeki eksiklikte ve almadaki aşırılıkta ortaya çıktığından herkeste bütünüyle bulunmaz; kimi zaman bu ikisi ayrılır: kimi almada aşırıya gider, kimi vermede eksik kalır. “Pinti”, “hasis”, “eli sıkı” gibi adlarla anılanların hepsi vermede eksik kalır, ama başkasının malına göz dikmez, almak da istemezler. Bunların kimi bir tür dürüstlükten ve çirkin şeylerden çekindiğinden böyledir —kimileri, hiç değilse kendi dediklerine göre, bir gün çirkin bir şey yapmak zorunda kalmamak için parayı saklarlar; “kimyon yaran” ve böyle olan herkes bunlardandır; bu ad, hiçbir şey vermemekteki aşırılıklarından gelir—; kimi de korkudan başkasının malına el sürmez, çünkü insanın başkalarınınkini alıp başkalarının da onunkini almaması kolay değildir; bu yüzden ne almayı ne vermeyi yeğlerler. Kimileri de her yerden ve her şeyi alarak almada aşırıya gider: yakışıksız işlerle uğraşanlar, genelev işletenler ve böyle olan herkes, küçük miktarlarda yüksek faizle borç verenler gibi.
ἅμα δὲ καὶ διὰ τὸ μηδὲν τοῦ καλοῦ φροντίζειν ὀλιγώρως καὶ πάντοθεν λαμβάνουσιν· διδόναι γὰρ ἐπιθυμοῦσι, τὸ δὲ πῶς ἢ πόθεν οὐδὲν αὐτοῖς διαφέρει. διόπερ οὐδʼ ἐλευθέριοι αἱ δόσεις αὐτῶν εἰσίν· οὐ γὰρ καλαί, οὐδὲ τούτου ἕνεκα, οὐδὲ ὡς δεῖ· ἀλλʼ ἐνίοτε οὓς δεῖ πένεσθαι, τούτους πλουσίους ποιοῦσι, καὶ τοῖς μὲν μετρίοις τὰ ἤθη οὐδὲν ἂν δοῖεν, τοῖς δὲ κόλαξιν ἤ τινʼ ἄλλην ἡδονὴν πορίζουσι πολλά. διὸ καὶ ἀκόλαστοι αὐτῶν εἰσὶν οἱ πολλοί· εὐχερῶς γὰρ ἀναλίσκοντες καὶ εἰς τὰς ἀκολασίας δαπανηροί εἰσι, καὶ διὰ τὸ μὴ πρὸς τὸ καλὸν ζῆν πρὸς τὰς ἡδονὰς ἀποκλίνουσιν. ὁ μὲν οὖν ἄσωτος ἀπαιδαγώγητος γενόμενος εἰς ταῦτα μεταβαίνει, τυχὼν δʼ ἐπιμελείας εἰς τὸ μέσον καὶ εἰς τὸ δέον ἀφίκοιτʼ ἄν. ἡ δʼ ἀνελευθερία ἀνίατός τʼ ἐστίν (δοκεῖ γὰρ τὸ γῆρας καὶ πᾶσα ἀδυναμία ἀνελευθέρους ποιεῖν), καὶ συμφυέστερον τοῖς ἀνθρώποις τῆς ἀσωτίας· οἱ γὰρ πολλοὶ φιλοχρήματοι μᾶλλον ἢ δοτικοί. καὶ διατείνει δʼ ἐπὶ πολύ, καὶ πολυειδές ἐστιν· πολλοὶ γὰρ τρόποι δοκοῦσι τῆς ἀνελευθερίας εἶναι. ἐν δυσὶ γὰρ οὖσα, τῇ τʼ ἐλλείψει τῆς δόσεως καὶ τῇ ὑπερβολῇ τῆς λήψεως, οὐ πᾶσιν ὁλόκληρος παραγίνεται, ἀλλʼ ἐνίοτε χωρίζεται, καὶ οἳ μὲν τῇ λήψει ὑπερβάλλουσιν, οἳ δὲ τῇ δόσει ἐλλείπουσιν. οἱ μὲν γὰρ ἐν ταῖς τοιαύταις προσηγορίαις οἷον φειδωλοὶ γλίσχροι κίμβικες, πάντες τῇ δόσει ἐλλείπουσι, τῶν δʼ ἀλλοτρίων οὐκ ἐφίενται οὐδὲ βούλονται λαμβάνειν, οἳ μὲν διά τινα ἐπιείκειαν καὶ εὐλάβειαν τῶν αἰσχρῶν ʽδ̔οκοῦσι γὰρ ἔνιοι ἢ φασί γε διὰ τοῦτο φυλάττειν, ἵνα μή ποτʼ ἀναγκασθῶσιν αἰσχρόν τι πρᾶξαι· τούτων δὲ καὶ ὁ κυμινοπρίστης καὶ πᾶς ὁ τοιοῦτος· ὠνόμασται δʼ ἀπὸ τῆς ὑπερβολῆς τοῦ μηδὲν ἂν δοῦναἰ· οἳ δʼ αὖ διὰ φόβον ἀπέχονται τῶν ἀλλοτρίων ὡς οὐ ῥᾴδιον αὐτὸν μὲν τὰ ἑτέρων λαμβάνειν, τὰ δʼ αὐτοῦ ἑτέρους μή· ἀρέσκει οὖν αὐτοῖς τὸ μήτε λαμβάνειν μήτε διδόναι. οἳ δʼ αὖ κατὰ τὴν λῆψιν ὑπερβάλλουσι τῷ πάντοθεν λαμβάνειν καὶ πᾶν, οἷον οἱ τὰς ἀνελευθέρους ἐργασίας ἐργαζόμενοι, πορνοβοσκοὶ καὶ πάντες οἱ τοιοῦτοι, καὶ τοκισταὶ κατὰ μικρὰ καὶ ἐπὶ πολλῷ.
1122aBunların hepsi gerekmeyen yerden ve gerekmeyen miktarda alır. Hepsinde ortak olan, çirkin kazanç düşkünlüğü gibi görünür; çünkü hepsi kazanç için, hem de küçük bir kazanç için ayıplanmayı göze alır. Büyük şeyleri gerekmeyen yerden ve gerekmeyen şekilde alanlara, örneğin şehirleri yağmalayan ve tapınakları soyan tiranlara cimri demeyiz; onlara daha çok kötü, dinsiz ve adaletsiz deriz. Ama kumarbaz, yankesici ve haydut cimriler arasındadır; çünkü çirkin kazanç peşindedirler. Her ikisi de kazanç için uğraşır ve ayıplanmayı göze alır: haydut ganimet uğruna en büyük tehlikelere atılır, kumarbaz ise vermesi gereken dostlarından kazanç sağlar. Her ikisi de gerekmeyen yerden kazanç sağlamak istediği için çirkin kazanç düşkünüdür; böyle bütün almalar da cimricedir. Cimriliğin cömertliğin zıddı diye anılması yerindedir; çünkü hem müsriflikten daha büyük bir kötülüktür hem de insanlar bu yönde, anlattığımız müsriflik yönünde olduğundan daha çok hata yapar. Cömertlik ve ona karşıt kötülükler hakkında bu kadarı söylenmiş olsun.
πάντες γὰρ οὗτοι ὅθεν οὐ δεῖ λαμβάνουσι, καὶ ὁπόσον οὐ δεῖ. κοινὸν δʼ ἐπʼ αὐτοῖς ἡ αἰσχροκέρδεια φαίνεται· πάντες γὰρ ἕνεκα κέρδους, καὶ τούτου μικροῦ, ὀνείδη ὑπομένουσιν. τοὺς γὰρ τὰ μεγάλα μὴ ὅθεν δὲ δεῖ λαμβάνοντας, μηδὲ ἃ δεῖ, οὐ λέγομεν ἀνελευθέρους, οἷον τοὺς τυράννους πόλεις πορθοῦντας καὶ ἱερὰ συλῶντας, ἀλλὰ πονηροὺς μᾶλλον καὶ ἀσεβεῖς καὶ ἀδίκους. ὁ μέντοι κυβευτὴς καὶ ὁ λωποδύτης καὶ ὁ λῃστὴς τῶν ἀνελευθέρων εἰσίν· αἰσχροκερδεῖς γάρ. κέρδους γὰρ ἕνεκα ἀμφότεροι πραγματεύονται καὶ ὀνείδη ὑπομένουσιν, καὶ οἳ μὲν κινδύνους τοὺς μεγίστους ἕνεκα τοῦ λήμματος, οἳ δʼ ἀπὸ τῶν φίλων κερδαίνουσιν, οἷς δεῖ διδόναι. ἀμφότεροι δὴ ὅθεν οὐ δεῖ κερδαίνειν βουλόμενοι αἰσχροκερδεῖς· καὶ πᾶσαι δὴ αἱ τοιαῦται λήψεις ἀνελεύθεροι. εἰκότως δὲ τῇ ἐλευθεριότητι ἀνελευθερία ἐναντίον λέγεται· μεῖζόν τε γάρ ἐστι κακὸν τῆς ἀσωτίας, καὶ μᾶλλον ἐπὶ ταύτην ἁμαρτάνουσιν ἢ κατὰ τὴν λεχθεῖσαν ἀσωτίαν. περὶ μὲν οὖν ἐλευθεριότητος καὶ τῶν ἀντικειμένων κακιῶν τοσαῦτʼ εἰρήσθω.
1122a152. Bölüm
Ardından ihtişamı ele almak uygun görünebilir; çünkü o da paraya ilişkin bir aretē gibi görünür. Ama cömertlik gibi parayla ilgili bütün eylemlere yayılmaz, yalnız masraflı olanlara uzanır; bunlarda da büyüklük bakımından cömertliği aşar. Çünkü adının da ima ettiği gibi (megaloprepeia), büyüklüğe yakışan harcamadır. Büyüklük de bir şeye göredir; çünkü bir trieres donatanla kutsal bir heyete başkanlık edenin harcaması aynı değildir. Öyleyse yakışan, harcayan kişiye, harcamanın yapıldığı yere ve konusuna göredir. Küçük ya da orta işlerde değerine göre harcayana —“çok kez verdim ben de serseriye” sözündeki gibi— ihtişamlı denmez; büyük işlerde böyle harcayana denir. Çünkü ihtişamlı insan cömerttir, ama cömert insan bu yüzden ihtişamlı olmaz. Bu melekenin eksikliğine pintilik, aşırılığına bayağılık, zevksizlik ve benzeri adlar verilir; bunlar gereken şeylerde büyüklükle aşırıya gitmez, gerekmeyen şeylerde ve gerekmeyen biçimde gösteriş yapar; bunlardan sonra söz edeceğiz. İhtişamlı insan işinin ehline benzer; çünkü yakışanı görebilir, büyük harcamaları da ölçüyü kaçırmadan yapabilir.
δόξαι δʼ ἂν ἀκόλουθον εἶναι καὶ περὶ μεγαλοπρεπείας διελθεῖν. δοκεῖ γὰρ καὶ αὐτὴ περὶ χρήματά τις ἀρετὴ εἶναι· οὐχ ὥσπερ δʼ ἡ ἐλευθεριότης διατείνει περὶ πάσας τὰς ἐν χρήμασι πράξεις, ἀλλὰ περὶ τὰς δαπανηρὰς μόνον· ἐν τούτοις δʼ ὑπερέχει τῆς ἐλευθεριότητος μεγέθει. καθάπερ γὰρ τοὔνομα αὐτὸ ὑποσημαίνει, ἐν μεγέθει πρέπουσα δαπάνη ἐστίν. τὸ δὲ μέγεθος πρός τι· οὐ γὰρ τὸ αὐτὸ δαπάνημα τριηράρχῳ καὶ ἀρχιθεωρῷ. τὸ πρέπον δὴ πρὸς αὐτόν, καὶ ἐν ᾧ καὶ περὶ ὅ. ὁ δʼ ἐν μικροῖς ἢ ἐν μετρίοις κατʼ ἀξίαν δαπανῶν οὐ λέγεται μεγαλοπρεπής, οἷον τὸ πολλάκι δόσκον ἀλήτῃ, ἀλλʼ ὁ ἐν μεγάλοις οὕτως. ὁ μὲν γὰρ μεγαλοπρεπὴς ἐλευθέριος, ὁ δʼ ἐλευθέριος οὐδὲν μᾶλλον μεγαλοπρεπής. τῆς τοιαύτης δʼ ἕξεως ἡ μὲν ἔλλειψις μικροπρέπεια καλεῖται, ἡ δʼ ὑπερβολὴ βαναυσία καὶ ἀπειροκαλία καὶ ὅσαι τοιαῦται, οὐχ ὑπερβάλλουσαι τῷ μεγέθει περὶ ἃ δεῖ, ἀλλʼ ἐν οἷς οὐ δεῖ καὶ ὡς οὐ δεῖ λαμπρυνόμεναι· ὕστερον δʼ ὑπὲρ αὐτῶν ἐροῦμεν. ὁ δὲ μεγαλοπρεπὴς ἐπιστήμονι ἔοικεν· τὸ πρέπον γὰρ δύναται θεωρῆσαι καὶ δαπανῆσαι μεγάλα ἐμμελῶς.
1122bBaşta söylediğimiz gibi, meleke fiilleriyle ve neye ilişkin olduğuyla belirlenir. İhtişamlı insanın harcamaları büyüktür ve yakışır. Ortaya koyduğu eserler de öyledir; çünkü ancak böyle olursa harcama büyük ve esere yakışır olur. Öyle ki eser harcamaya, harcama da esere değmeli, hatta onu aşmalıdır. İhtişamlı insan bu tür harcamaları güzel olan uğruna yapar; çünkü bu bütün aretē'lerde ortaktır. Ayrıca bunları hazla ve eli açık biçimde yapar; çünkü kuruşu kuruşuna hesap pintiliktir. Bir şeyin kaça ve en ucuza nasıl çıkacağından çok, en güzel ve en yakışık biçimde nasıl olacağını düşünür. Öyleyse ihtişamlı insanın cömert olması da zorunludur. Çünkü cömert insan da gerekeni gerektiği gibi harcar; ihtişamlı insanın büyüklüğü, yani azameti, cömertliğin ilgilendiği bu şeylerdedir; aynı harcamayla eseri daha görkemli kılar. Çünkü bir mülkün mükemmelliği ile bir eserin mükemmelliği aynı değildir: mülkte en değerlisi en pahalı olandır, altın gibi; eserde ise büyük ve güzel olandır (çünkü böyle bir eseri seyretmek hayranlık uyandırır, görkemli olan da hayranlık uyandırır); eserin mükemmelliği, yani ihtişam, büyüklüktedir. Harcamalar arasında saygın dediklerimiz vardır: tanrılarla ilgili olanlar, adaklar, tapınak yapıları ve kurbanlar, aynı şekilde bütün ilahî şeylerle ilgili olanlar; bir de topluluk için yapılıp şeref kazandıranlar, örneğin bir yerde koro masraflarını görkemle üstlenmek, bir trieres donatmak ya da bütün şehre ziyafet vermek gerekli görülüyorsa. Bütün bunlarda, söylendiği gibi, işi yapanın kim olduğu ve neye sahip olduğu da hesaba katılır; çünkü harcama bunlara değmeli, yalnız esere değil, yapana da yakışmalıdır. Bu yüzden yoksul biri ihtişamlı olamaz; çünkü yakışır biçimde çok harcayacak imkânı yoktur; bunu deneyen de budaladır; çünkü değerinin ve gerekenin dışına çıkar, oysa aretē'ye uygun olan doğru olandır. İhtişam, bu imkânlara kendisi, ataları ya da yakınları sayesinde önceden sahip olanlara, soylulara, ünlülere ve benzerlerine yakışır; çünkü bütün bunların büyüklüğü ve saygınlığı vardır. İhtişamlı insan en çok böyledir ve ihtişam, söylendiği gibi, en çok bu tür harcamalarda kendini gösterir; çünkü bunlar en büyük ve en saygın harcamalardır. Özel harcamalardan ise bir kez yapılanlarda görülür: düğünde ve buna benzer şeylerde, bütün şehrin ya da saygın kişilerin önem verdiği bir işte, yabancıları ağırlamada ve uğurlamada, hediye verip karşılık almada.
ὥσπερ γὰρ ἐν ἀρχῇ εἴπομεν, ἡ ἕξις ταῖς ἐνεργείαις ὁρίζεται, καὶ ὧν ἐστίν. αἱ δὴ τοῦ μεγαλοπρεποῦς δαπάναι μεγάλαι καὶ πρέπουσαι. τοιαῦτα δὴ καὶ τὰ ἔργα· οὕτω γὰρ ἔσται μέγα δαπάνημα καὶ πρέπον τῷ ἔργῳ. ὥστε τὸ μὲν ἔργον τῆς δαπάνης ἄξιον δεῖ εἶναι, τὴν δὲ δαπάνην τοῦ ἔργου, ἢ καὶ ὑπερβάλλειν. δαπανήσει δὲ τὰ τοιαῦτα ὁ μεγαλοπρεπὴς τοῦ καλοῦ ἕνεκα· κοινὸν γὰρ τοῦτο ταῖς ἀρεταῖς. καὶ ἔτι ἡδέως καὶ προετικῶς· ἡ γὰρ ἀκριβολογία μικροπρεπές. καὶ πῶς κάλλιστον καὶ πρεπωδέστατον, σκέψαιτʼ ἂν μᾶλλον ἢ πόσου καὶ πῶς ἐλαχίστου. ἀναγκαῖον δὴ καὶ ἐλευθέριον τὸν μεγαλοπρεπῆ εἶναι. καὶ γὰρ ὁ ἐλευθέριος δαπανήσει ἃ δεῖ καὶ ὡς δεῖ· ἐν τούτοις δὲ τὸ μέγα τοῦ μεγαλοπρεποῦς, οἷον μέγεθος, περὶ ταῦτα τῆς ἐλευθεριότητος οὔσης, καὶ ἀπὸ τῆς ἴσης δαπάνης τὸ ἔργον ποιήσει μεγαλοπρεπέστερον. οὐ γὰρ ἡ αὐτὴ ἀρετὴ κτήματος καὶ ἔργου. κτῆμα μὲν γὰρ τὸ πλείστου ἄξιον τιμιώτατον, οἷον χρυσός, ἔργον δὲ τὸ μέγα καὶ καλόν (τοῦ γὰρ τοιούτου ἡ θεωρία θαυμαστή, τὸ δὲ μεγαλοπρεπὲς θαυμαστόν)· καὶ ἔστιν ἔργου ἀρετή, μεγαλοπρέπεια, ἐν μεγέθει. ἔστι δὲ τῶν δαπανημάτων οἷα λέγομεν τὰ τίμια, οἷον τὰ περὶ θεούς, ἀναθήματα καὶ κατασκευαὶ καὶ θυσίαι, ὁμοίως δὲ καὶ περὶ πᾶν τὸ δαιμόνιον, καὶ ὅσα πρὸς τὸ κοινὸν εὐφιλοτίμητά ἐστιν, οἷον εἴ που χορηγεῖν οἴονται δεῖν λαμπρῶς ἢ τριηραρχεῖν ἢ καὶ ἑστιᾶν τὴν πόλιν. ἐν ἅπασι δʼ ὥσπερ εἴρηται, καὶ πρὸς τὸν πράττοντα ἀναφέρεται τὸ τίς ὢν καὶ τίνων ὑπαρχόντων· ἄξια γὰρ δεῖ τούτων εἶναι, καὶ μὴ μόνον τῷ ἔργῳ ἀλλὰ καὶ τῷ ποιοῦντι πρέπειν. διὸ πένης μὲν οὐκ ἂν εἴη μεγαλοπρεπής· οὐ γὰρ ἔστιν ἀφʼ ὧν πολλὰ δαπανήσει πρεπόντως· ὁ δʼ ἐπιχειρῶν ἠλίθιος· παρὰ τὴν ἀξίαν γὰρ καὶ τὸ δέον, κατʼ ἀρετὴν δὲ τὸ ὀρθῶς. πρέπει δὲ [καὶ] οἷς τοιαῦτα προϋπάρχει διʼ αὐτῶν ἢ τῶν προγόνων ἢ ὧν αὐτοῖς μέτεστιν, καὶ τοῖς εὐγενέσι καὶ τοῖς ἐνδόξοις καὶ ὅσα τοιαῦτα· πάντα γὰρ ταῦτα μέγεθος ἔχει καὶ ἀξίωμα. μάλιστα μὲν οὖν τοιοῦτος ὁ μεγαλοπρεπής, καὶ ἐν τοῖς τοιούτοις δαπανήμασιν ἡ μεγαλοπρέπεια, ὥσπερ εἴρηται· μέγιστα γὰρ καὶ ἐντιμότατα· τῶν δὲ ἰδίων ὅσα εἰσάπαξ γίνεται,
1123aÇünkü ihtişamlı insan kendisi için değil, topluluk için bol harcar; hediyelerin de adaklarla bir benzerliği vardır. Servetine yakışır bir ev yaptırmak da ihtişamlı insana yaraşır (çünkü bu da bir tür süstür); eserlerden daha çok uzun ömürlü olanlara harcamak da (çünkü en güzelleri bunlardır); her birinde de yakışanı gözetmek; çünkü tanrılara ve insanlara, tapınağa ve mezara aynı şey uymaz. Her harcama kendi türünde büyüktür: mutlak anlamda en görkemlisi büyük bir işte yapılan büyük harcamadır, ama bu durumda bu alanda büyük olandır; eserdeki büyüklük de harcamadaki büyüklükten farklıdır: en güzel top ya da yağ şişesi çocuğa verilen bir hediye olarak ihtişam taşır, oysa fiyatı küçük ve değersizdir. Bu yüzden ihtişamlı insanın işi, hangi türde iş yaparsa yapsın onu görkemle yapmak (çünkü böyle bir eseri aşmak kolay değildir) ve harcamaya değer bir eser ortaya koymaktır. İhtişamlı insan böyledir. Aşırıya giden bayağı insan ise, söylendiği gibi, gerekenin ötesinde harcayarak aşırıya gider. Küçük harcamalarda çok para döker ve yersiz gösteriş yapar; örneğin herkesin payını ödediği bir sofrada arkadaşlarını düğün yemeği verir gibi ağırlar, komedi korosunun masraflarını üstlenince de, Megaralılar gibi, koronun girişinde sahneye mor kumaşlar getirir. Bütün bunları güzel olan uğruna değil, servetini sergilemek için ve bunlarla hayranlık toplayacağını sanarak yapar; çok harcaması gereken yerde az, az harcaması gereken yerde çok harcar. Pinti ise her şeyde eksik kalır; en büyük harcamaları yaptıktan sonra küçük bir şey yüzünden güzelliği bozar; ne yaparsa yapsın oyalanır, en az nasıl harcayacağını hesaplar, bunu da sızlanarak yapar ve her şeyi gerektiğinden büyük yaptığını sanır. Bu melekeler kötülüktür, ama ne başkasına zarar verdikleri ne de pek çirkin oldukları için insanı ayıplatmaz.
οἷον γάμος καὶ εἴ τι τοιοῦτον, καὶ εἰ περί τι ἡ πᾶσα πόλις σπουδάζει ἢ οἱ ἐν ἀξιώματι, καὶ περὶ ξένων δὲ ὑποδοχὰς καὶ ἀποστολάς, καὶ δωρεὰς καὶ ἀντιδωρεάς· οὐ γὰρ εἰς ἑαυτὸν δαπανηρὸς ὁ μεγαλοπρεπὴς ἀλλʼ εἰς τὰ κοινά, τὰ δὲ δῶρα τοῖς ἀναθήμασιν ἔχει τι ὅμοιον. μεγαλοπρεποῦς δὲ καὶ οἶκον κατασκευάσασθαι πρεπόντως τῷ πλούτῳ (κόσμος γάρ τις καὶ οὗτος), καὶ περὶ ταῦτα μᾶλλον δαπανᾶν ὅσα πολυχρόνια τῶν ἔργων (κάλλιστα γὰρ ταῦτα), καὶ ἐν ἑκάστοις τὸ πρέπον· οὐ γὰρ ταὐτὰ ἁρμόζει θεοῖς καὶ ἀνθρώποις, οὐδʼ ἐν ἱερῷ καὶ τάφῳ. καὶ ἐπεὶ τῶν δαπανημάτων ἕκαστον μέγα ἐν τῷ γένει, καὶ μεγαλοπρεπέστατον ⟨ἁπλῶς⟩ μὲν τὸ ἐν μεγάλῳ μέγα, ἐνταῦθα δὲ τὸ ἐν τούτοις μέγα, καὶ διαφέρει τὸ ἐν τῷ ἔργῳ μέγα τοῦ ἐν τῷ δαπανήματι· σφαῖρα μὲν γὰρ ἡ καλλίστη ἢ λήκυθος μεγαλοπρέπειαν ἔχει παιδικοῦ δώρου, ἡ δὲ τούτου τιμὴ μικρὸν καὶ ἀνελεύθερον· διὰ τοῦτό ἐστι τοῦ μεγαλοπρεποῦς, ἐν ᾧ ἂν ποιῇ γένει, μεγαλοπρεπῶς ποιεῖν (τὸ γὰρ τοιοῦτον οὐκ εὐυπέρβλητον) καὶ ἔχον κατʼ ἀξίαν τοῦ δαπανήματος. τοιοῦτος μὲν οὖν ὁ μεγαλοπρεπής· ὁ δʼ ὑπερβάλλων καὶ βάναυσος τῷ παρὰ τὸ δέον ἀναλίσκειν ὑπερβάλλει, ὥσπερ εἴρηται. ἐν γὰρ τοῖς μικροῖς τῶν δαπανημάτων πολλὰ ἀναλίσκει καὶ λαμπρύνεται παρὰ μέλος, οἷον ἐρανιστὰς γαμικῶς ἑστιῶν, καὶ κωμῳδοῖς χορηγῶν ἐν τῇ παρόδῳ πορφύραν εἰσφέρων, ὥσπερ οἱ Μεγαροῖ. καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα ποιήσει οὐ τοῦ καλοῦ ἕνεκα, ἀλλὰ τὸν πλοῦτον ἐπιδεικνύμενος, καὶ διὰ ταῦτα οἰόμενος θαυμάζεσθαι, καὶ οὗ μὲν δεῖ πολλὰ ἀναλῶσαι, ὀλίγα δαπανῶν, οὗ δʼ ὀλίγα, πολλά. ὁ δὲ μικροπρεπὴς περὶ πάντα ἐλλείψει, καὶ τὰ μέγιστα ἀναλώσας ἐν μικρῷ τὸ καλὸν ἀπολεῖ, καὶ ὅ τι ἂν ποιῇ μέλλων καὶ σκοπῶν πῶς ἂν ἐλάχιστον ἀναλώσαι, καὶ ταῦτʼ ὀδυρόμενος, καὶ πάντʼ οἰόμενος μείζω ποιεῖν ἢ δεῖ. εἰσὶ μὲν οὖν αἱ ἕξεις αὗται κακίαι, οὐ μὴν ὀνείδη γʼ ἐπιφέρουσι διὰ τὸ μήτε βλαβεραὶ τῷ πέλας εἶναι μήτε λίαν ἀσχήμονες.
1123a303. Bölüm
Yüce gönüllülük, adından da anlaşılacağı gibi, büyük şeylerle ilgili görünüyor; önce ne tür şeylerle ilgili olduğunu ele alalım.
ἡ δὲ μεγαλοψυχία περὶ μεγάλα μὲν καὶ ἐκ τοῦ ὀνόματος ἔοικεν εἶναι, περὶ ποῖα δʼ ἐστὶ πρῶτον λάβωμεν·
1123bMelekeyi incelemekle o melekeye göre davranan kişiyi incelemek arasında hiçbir fark yoktur. Yüce gönüllü, büyük şeylere layık olup kendini bunlara layık gören kişi gibi görünür; çünkü bunu değerine aykırı yapan budaladır, aretē'ye göre davrananlardan ise hiç kimse budala ya da akılsız değildir. Öyleyse yüce gönüllü, anlattığımız kişidir. Küçük şeylere layık olup kendini bunlara layık gören itidallidir, yüce gönüllü değil; çünkü yüce gönüllülük büyüklükte yatar, tıpkı güzelliğin büyük bir bedende olması gibi: ufak tefek insanlar zarif ve orantılı olabilir, ama güzel olmaz. Layık olmadığı hâlde kendini büyük şeylere layık gören boş gururludur; ama layık olduğundan büyük şeylere kendini layık gören herkes boş gururlu değildir. Kendini layık olduğundan daha azına layık gören ise küçük gönüllüdür; büyük, orta, hatta küçük şeylere layık olup kendini daha da azına layık görse bile. Bu en çok büyük şeylere layık olan kişide göze batar; çünkü o kadar büyük şeylere layık olmasaydı ne yapardı kim bilir? Yüce gönüllü büyüklük bakımından en uçtadır, ama gerektiği gibi olma bakımından ortadadır; çünkü kendini değerine göre layık görür; ötekiler ise aşırıya gider ya da eksik kalır. Kendini büyük şeylere layık görüyor ve layıksa, en çok da en büyük şeylere layıksa, en çok tek bir şeyle ilgili olur. Değer dış iyilere göre söylenir; dış iyilerin en büyüğü olarak da tanrılara sunduğumuz, saygın kişilerin en çok istediği ve en güzel işlerin ödülü olan şeyi koyarız; bu da şereftir; çünkü dış iyilerin en büyüğü budur. Demek ki yüce gönüllü, şerefe ve şerefsizliğe karşı gerektiği gibi davranandır. Söze gerek kalmadan da yüce gönüllülerin şerefle ilgili olduğu görülür; çünkü kendilerini en çok şerefe layık görürler, ama değerlerine göre. Küçük gönüllü hem kendi değerine göre hem de yüce gönüllünün kendine biçtiği değere göre eksik kalır. Boş gururlu ise kendi değerine göre aşırıya gider, ama yüce gönüllüyü aşmaz. Yüce gönüllü en büyük şeylere layık olduğuna göre en iyi insan olmalıdır; çünkü daha iyi olan her zaman daha büyük şeylere, en iyi olan da en büyük şeylere layıktır. Öyleyse gerçekten yüce gönüllü olan iyi olmalıdır. Her aretē'deki büyüklük de yüce gönüllüye ait görünebilir. Kollarını sallaya sallaya kaçmak da, haksızlık etmek de yüce gönüllüye hiç yakışmaz; çünkü hiçbir şeyi büyük görmeyen biri ne uğruna çirkin işler yapsın? Tek tek ele alınırsa, iyi olmayan bir yüce gönüllü düpedüz gülünç görünür. Kötü olsaydı şerefe de layık olmazdı; çünkü şeref aretē'nin ödülüdür ve iyilere verilir.
διαφέρει δʼ οὐδὲν τὴν ἕξιν ἢ τὸν κατὰ τὴν ἕξιν σκοπεῖν. δοκεῖ δὴ μεγαλόψυχος εἶναι ὁ μεγάλων αὑτὸν ἀξιῶν ἄξιος ὤν· ὁ γὰρ μὴ κατʼ ἀξίαν αὐτὸ ποιῶν ἠλίθιος, τῶν δὲ κατʼ ἀρετὴν οὐδεὶς ἠλίθιος οὐδʼ ἀνόητος. μεγαλόψυχος μὲν οὖν ὁ εἰρημένος. ὁ γὰρ μικρῶν ἄξιος καὶ τούτων ἀξιῶν ἑαυτὸν σώφρων, μεγαλόψυχος δʼ οὔ· ἐν μεγέθει γὰρ ἡ μεγαλοψυχία, ὥσπερ καὶ τὸ κάλλος ἐν μεγάλῳ σώματι, οἱ μικροὶ δʼ ἀστεῖοι καὶ σύμμετροι, καλοὶ δʼ οὔ. ὁ δὲ μεγάλων ἑαυτὸν ἀξιῶν ἀνάξιος ὢν χαῦνος· ὁ δὲ μειζόνων ἢ ἄξιος οὐ πᾶς χαῦνος. ὁ δʼ ἐλαττόνων ἢ ἄξιος μικρόψυχος, ἐάν τε μεγάλων ἐάν τε μετρίων, ἐάν τε καὶ μικρῶν ἄξιος ὢν ἔτι ἐλαττόνων αὑτὸν ἀξιοῖ. καὶ μάλιστʼ ἂν δόξειεν ὁ μεγάλων ἄξιος· τί γὰρ ἂν ἐποίει, εἰ μὴ τοσούτων ἦν ἄξιος; ἔστι δὴ ὁ μεγαλόψυχος τῷ μὲν μεγέθει ἄκρος, τῷ δὲ ὡς δεῖ μέσος· τοῦ γὰρ κατʼ ἀξίαν αὑτὸν ἀξιοῖ· οἳ δʼ ὑπερβάλλουσι καὶ ἐλλείπουσιν. εἰ δὴ μεγάλων ἑαυτὸν ἀξιοῖ ἄξιος ὤν, καὶ μάλιστα τῶν μεγίστων, περὶ ἓν μάλιστʼ ἂν εἴη. ἡ δʼ ἀξία λέγεται πρὸς τὰ ἐκτὸς ἀγαθά· μέγιστον δὲ τοῦτʼ ἂν θείημεν ὃ τοῖς θεοῖς ἀπονέμομεν, καὶ οὗ μάλιστʼ ἐφίενται οἱ ἐν ἀξιώματι, καὶ τὸ ἐπὶ τοῖς καλλίστοις ἆθλον· τοιοῦτον δʼ ἡ τιμή· μέγιστον γὰρ δὴ τοῦτο τῶν ἐκτὸς ἀγαθῶν· περὶ τιμὰς δὴ καὶ ἀτιμίας ὁ μεγαλόψυχός ἐστιν ὡς δεῖ. καὶ ἄνευ δὲ λόγου φαίνονται οἱ μεγαλόψυχοι περὶ τιμὴν εἶναι· τιμῆς γὰρ μάλιστα [οἱ μεγάλοι] ἀξιοῦσιν ἑαυτούς, κατʼ ἀξίαν δέ. ὁ δὲ μικρόψυχος ἐλλείπει καὶ πρὸς ἑαυτὸν καὶ πρὸς τὸ τοῦ μεγαλοψύχου ἀξίωμα. ὁ δὲ χαῦνος πρὸς ἑαυτὸν μὲν ὑπερβάλλει, οὐ μὴν τόν γε μεγαλόψυχον. ὁ δὲ μεγαλόψυχος, εἴπερ τῶν μεγίστων ἄξιος, ἄριστος ἂν εἴη· μείζονος γὰρ ἀεὶ ὁ βελτίων ἄξιος, καὶ μεγίστων ὁ ἄριστος. τὸν ὡς ἀληθῶς ἄρα μεγαλόψυχον δεῖ ἀγαθὸν εἶναι. καὶ δόξειεν ⟨ἂν⟩ εἶναι μεγαλοψύχου τὸ ἐν ἑκάστῃ ἀρετῇ μέγα. οὐδαμῶς τʼ ἂν ἁρμόζοι μεγαλοψύχῳ φεύγειν παρασείσαντι, οὐδʼ ἀδικεῖν· τίνος γὰρ ἕνεκα πράξει αἰσχρὰ ᾧ γʼ οὐδὲν μέγα; καθʼ ἕκαστα δʼ ἐπισκοποῦντι πάμπαν γελοῖος φαίνοιτʼ ἂν ὁ μεγαλόψυχος μὴ ἀγαθὸς ὤν. οὐκ εἴη δʼ ἂν οὐδὲ τιμῆς ἄξιος φαῦλος ὤν· τῆς ἀρετῆς γὰρ ἆθλον ἡ τιμή, καὶ ἀπονέμεται τοῖς ἀγαθοῖς.
1124aÖyleyse yüce gönüllülük aretē'lerin bir tür süsü gibidir; çünkü onları daha büyük kılar ve onlar olmadan ortaya çıkmaz. Bu yüzden gerçekten yüce gönüllü olmak zordur; çünkü kusursuz bir iyilik ve güzellik (kalokagathia) olmadan bu mümkün değildir. Demek ki yüce gönüllü en çok şeref ve şerefsizlikle ilgilidir. İyi insanların verdiği büyük şereflerden ölçülü bir haz duyar; kendisine yaraşanı, hatta daha azını aldığını düşünür; çünkü tam bir aretē'ye denk bir şeref olamaz; yine de daha büyüğünü verecek bir şeyleri olmadığı için bunu kabul eder. Rastgele kişilerin küçük şeyler için verdiği şerefi ise hiç umursamaz; çünkü buna layık değildir. Şerefsizliği de aynı biçimde umursamaz; çünkü hakkında haklı olarak söz konusu olamaz. Söylendiği gibi yüce gönüllü en çok şerefle ilgilidir; yine de zenginlik, iktidar ve her türlü iyi ve kötü talih karşısında da, başına ne gelirse gelsin, ölçülü davranır; talihi yaver gidince sevinçten uçmaz, ters gidince de kedere boğulmaz. Çünkü şerefe bile en büyük şeymiş gibi bakmaz. İktidar ve zenginlik şeref için seçilmeye değerdir; hiç değilse onlara sahip olanlar bunlar sayesinde şeref görmek ister. Şerefi bile küçük gören için öteki şeyler de küçüktür. Bu yüzden yüce gönüllüler kibirli görünür. Talihin nimetleri de yüce gönüllülüğe katkıda bulunuyor gibidir. Çünkü soylular, iktidar sahipleri ya da zenginler şerefe layık görülür; üstün bir konumdadırlar, iyi bir şeyde üstün olan her şey de daha saygındır. Bu yüzden bu tür şeyler insanları daha yüce gönüllü yapar; çünkü bazıları onlara saygı gösterir. Ama gerçekte yalnız iyi insan saygıyı hak eder; her ikisine sahip olan ise şerefe daha layık görülür. Aretē olmadan bu tür iyilere sahip olanlar ne kendilerini haklı olarak büyük şeylere layık görür ne de doğru olarak yüce gönüllü diye anılır; çünkü bunlar tam bir aretē olmadan olmaz. Bu tür iyilere sahip olanlar kibirli ve küstah da olurlar; çünkü aretē olmadan talihin nimetlerini yakışık alır biçimde taşımak kolay değildir.
ἔοικε μὲν οὖν ἡ μεγαλοψυχία οἷον κόσμος τις εἶναι τῶν ἀρετῶν· μείζους γὰρ αὐτὰς ποιεῖ, καὶ οὐ γίνεται ἄνευ ἐκείνων. διὰ τοῦτο χαλεπὸν τῇ ἀληθείᾳ μεγαλόψυχον εἶναι· οὐ γὰρ οἷόν τε ἄνευ καλοκαγαθίας. μάλιστα μὲν οὖν περὶ τιμὰς καὶ ἀτιμίας ὁ μεγαλόψυχός ἐστι· καὶ ἐπὶ μὲν ταῖς μεγάλαις καὶ ὑπὸ τῶν σπουδαίων μετρίως ἡσθήσεται, ὡς τῶν οἰκείων τυγχάνων ἢ καὶ ἐλαττόνων· ἀρετῆς γὰρ παντελοῦς οὐκ ἂν γένοιτο ἀξία τιμή, οὐ μὴν ἀλλʼ ἀποδέξεταί γε τῷ μὴ ἔχειν αὐτοὺς μείζω αὐτῷ ἀπονέμειν· τῆς δὲ παρὰ τῶν τυχόντων καὶ ἐπὶ μικροῖς πάμπαν ὀλιγωρήσει· οὐ γὰρ τούτων ἄξιος· ὁμοίως δὲ καὶ ἀτιμίας· οὐ γὰρ ἔσται δικαίως περὶ αὐτόν. μάλιστα μὲν οὖν ἐστίν, ὥσπερ εἴρηται, ὁ μεγαλόψυχος περὶ τιμάς, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ περὶ πλοῦτον καὶ δυναστείαν καὶ πᾶσαν εὐτυχίαν καὶ ἀτυχίαν μετρίως ἕξει, ὅπως ἂν γίνηται, καὶ οὔτʼ εὐτυχῶν περιχαρὴς ἔσται οὔτʼ ἀτυχῶν περίλυπος. οὐδὲ γὰρ περὶ τιμὴν οὕτως ἔχει ὡς μέγιστον ὄν. αἱ γὰρ δυναστεῖαι καὶ ὁ πλοῦτος διὰ τὴν τιμήν ἐστιν αἱρετά· οἱ γοῦν ἔχοντες αὐτὰ τιμᾶσθαι διʼ αὐτῶν βούλονται· ᾧ δὲ καὶ ἡ τιμὴ μικρόν ἐστι, τούτῳ καὶ τἆλλα. διὸ ὑπερόπται δοκοῦσιν εἶναι. δοκεῖ δὲ καὶ τὰ εὐτυχήματα συμβάλλεσθαι πρὸς μεγαλοψυχίαν. οἱ γὰρ εὐγενεῖς ἀξιοῦνται τιμῆς καὶ οἱ δυναστεύοντες ἢ πλουτοῦντες· ἐν ὑπεροχῇ γάρ, τὸ δʼ ἀγαθῷ ὑπερέχον πᾶν ἐντιμότερον. διὸ καὶ τὰ τοιαῦτα μεγαλοψυχοτέρους ποιεῖ· τιμῶνται γὰρ ὑπὸ τινῶν· κατʼ ἀλήθειαν δʼ ὁ ἀγαθὸς μόνος τιμητός· ᾧ δʼ ἄμφω ὑπάρχει, μᾶλλον ἀξιοῦται τιμῆς. οἱ δʼ ἄνευ ἀρετῆς τὰ τοιαῦτα ἀγαθὰ ἔχοντες οὔτε δικαίως ἑαυτοὺς μεγάλων ἀξιοῦσιν οὔτε ὀρθῶς μεγαλόψυχοι λέγονται· ἄνευ γὰρ ἀρετῆς παντελοῦς οὐκ ἔστι ταῦτα. ὑπερόπται δὲ καὶ ὑβρισταὶ καὶ οἱ τὰ τοιαῦτα ἔχοντες ἀγαθὰ γίνονται. ἄνευ γὰρ ἀρετῆς οὐ ῥᾴδιον φέρειν ἐμμελῶς τὰ εὐτυχήματα·
1124bBunları taşıyamayıp başkalarından üstün olduklarını sandıklarından onları küçümser, kendileri de canları ne isterse onu yaparlar. Çünkü yüce gönüllüye benzemedikleri hâlde onu taklit ederler, bunu da ellerinden geldiği yerde yaparlar: aretē'ye uygun işler yapmazlar, ama başkalarını küçümserler. Yüce gönüllü haklı olarak küçümser (çünkü kanaati doğrudur), çoğu insan ise rastgele küçümser. Az şeye değer verdiği için küçük tehlikelere atılmaz, tehlike düşkünü de değildir; ama büyük tehlikelere atılır ve tehlikeye girdiğinde, ne pahasına olursa olsun yaşamaya değmeyeceğini düşünerek canını esirgemez. İyilik etmeye yatkındır, ama iyilik görmekten utanır; çünkü biri üstün olanın, öteki aşağıda olanın işidir. Gördüğü iyiliğe daha büyüğüyle karşılık verir; çünkü böylece ilk iyiliği yapan ona borçlanır ve iyilik görmüş olan o olur. Yüce gönüllüler yaptıkları iyiliği hatırlar, gördükleri iyiliği ise hatırlamaz gibidirler (çünkü iyilik gören, iyilik edenden aşağıdadır, oysa yüce gönüllü üstün olmak ister); birincisini hoşnutlukla, ikincisini hoşnutsuzlukla dinlerler. Bu yüzden Thetis de Zeus'a yaptığı iyilikleri anmaz, Lakonlar da Atinalılara kendi yaptıkları iyilikleri değil, gördükleri iyilikleri anarlar. Hiçbir şeye ya da ancak güçlükle bir şeye ihtiyaç duymamak, ama başkalarına seve seve hizmet etmek; saygın ve talihli kişilere karşı büyük, orta hâllilere karşı ölçülü olmak da yüce gönüllüye yaraşır; çünkü ötekilerden üstün olmak zor ve onurludur, bunlardan üstün olmak ise kolaydır; onların karşısında ağırbaşlılık takınmak soysuzluk değildir, aşağıdakilerin karşısında ise kabalıktır, tıpkı zayıflara karşı güç göstermek gibi. Şeref getiren işlerin ya da başkalarının birinci olduğu yerlerin peşine düşmemek; büyük bir şerefin ya da büyük bir işin söz konusu olduğu yerler dışında ağırdan almak ve oyalanmak; az ama büyük ve ünlü işler yapmak da ona yaraşır. Nefretini de sevgisini de açıkça göstermesi zorunludur (çünkü gizlenmek korkanın işidir, hakikati başkalarının kanaatinden az önemsemek de); açıkça konuşur ve davranır (çünkü küçümseyen biri olduğundan açık sözlüdür ve hakikati söyler, çoğunluğa karşı ironiyle konuştuğu durumlar hariç); bir dost dışında başkasına göre yaşayamaz; çünkü bu köleliktir.
οὐ δυνάμενοι δὲφέρειν καὶ οἰόμενοι τῶν ἄλλων ὑπερέχειν ἐκείνων μὲν καταφρονοῦσιν, αὐτοὶ δʼ ὅ τι ἂν τύχωσι πράττουσιν. μιμοῦνται γὰρ τὸν μεγαλόψυχον οὐχ ὅμοιοι ὄντες, τοῦτο δὲ δρῶσιν ἐν οἷς δύνανται· τὰ μὲν οὖν κατʼ ἀρετὴν οὐ πράττουσι, καταφρονοῦσι δὲ τῶν ἄλλων. ὁ μὲν γὰρ μεγαλόψυχος δικαίως καταφρονεῖ (δοξάζει γὰρ ἀληθῶς), οἱ δὲ πολλοὶ τυχόντως. οὐκ ἔστι δὲ μικροκίνδυνος οὐδὲ φιλοκίνδυνος διὰ τὸ ὀλίγα τιμᾶν, μεγαλοκίνδυνος δέ, καὶ ὅταν κινδυνεύῃ, ἀφειδὴς τοῦ βίου ὡς οὐκ ἄξιον ὂν πάντως ζῆν. καὶ οἷος εὖ ποιεῖν, εὐεργετούμενος δʼ αἰσχύνεται· τὸ μὲν γὰρ ὑπερέχοντος, τὸ δʼ ὑπερεχομένου. καὶ ἀντευεργετικὸς πλειόνων· οὕτω γάρ οἱ προσοφλήσει ὁ ὑπάρξας καὶ ἔσται εὖ πεπονθώς. δοκοῦσι δὲ καὶ μνημονεύειν οὗ ἂν ποιήσωσιν εὖ, ὧν δʼ ἂν πάθωσιν οὔ (ἐλάττων γὰρ ὁ παθὼν εὖ τοῦ ποιήσαντος, βούλεται δʼ ὑπερέχειν), καὶ τὰ μὲν ἡδέως ἀκούειν, τὰ δʼ ἀηδῶς· διὸ καὶ τὴν Θέτιν οὐ λέγειν τὰς εὐεργεσίας τῷ Διί, οὐδʼ οἱ Λάκωνες πρὸς τοὺς Ἀθηναίους, ἀλλʼ ἃ πεπόνθεσαν εὖ. μεγαλοψύχου δὲ καὶ τὸ μηδενὸς δεῖσθαι ἢ μόλις, ὑπηρετεῖν δὲ προθύμως, καὶ πρὸς μὲν τοὺς ἐν ἀξιώματι καὶ εὐτυχίαις μέγαν εἶναι, πρὸς δὲ τοὺς μέσους μέτριον· τῶν μὲν γὰρ ὑπερέχειν χαλεπὸν καὶ σεμνόν, τῶν δὲ ῥᾴδιον, καὶ ἐπʼ ἐκείνοις μὲν σεμνύνεσθαι οὐκ ἀγεννές, ἐν δὲ τοῖς ταπεινοῖς φορτικόν, ὥσπερ εἰς τοὺς ἀσθενεῖς ἰσχυρίζεσθαι· καὶ εἰς τὰ ἔντιμα μὴ ἰέναι, ἢ οὗ πρωτεύουσιν ἄλλοι· καὶ ἀργὸν εἶναι καὶ μελλητὴν ἀλλʼ ἢ ὅπου τιμὴ μεγάλη ἢ ἔργον, καὶ ὀλίγων μὲν πρακτικόν, μεγάλων δὲ καὶ ὀνομαστῶν. ἀναγκαῖον δὲ καὶ φανερομισῆ εἶναι καὶ φανερόφιλον (τὸ γὰρ λανθάνειν φοβουμένου, καὶ ἀμελεῖν τῆς ἀληθείας μᾶλλον ἢ τῆς δόξης), καὶ λέγειν καὶ πράττειν φανερῶς (παρρησιαστὴς γὰρ διὰ τὸ καταφρονητικὸς εἶναι, καὶ ἀληθευτικός, πλὴν ὅσα μὴ διʼ εἰρωνείαν [εἰρωνεία δὲ] πρὸς τοὺς πολλούς), καὶ πρὸς ἄλλον μὴ δύνασθαι ζῆν ἀλλʼ ἢ φίλον·
1125aBu yüzden bütün dalkavuklar uşak ruhludur, alçak ruhlu olanlar da dalkavuktur. Kolay kolay hayran olmaz; çünkü onun gözünde hiçbir şey büyük değildir. Kin de gütmez; çünkü olup biteni, özellikle de kötülükleri akılda tutmak yüce gönüllüye yakışmaz, görmezden gelmek daha çok yakışır. Dedikoducu da değildir; ne kendisinden ne başkasından söz eder; çünkü ne övülmek umurundadır ne de başkalarının yerilmesi. Övmeye de pek yatkın değildir; aynı sebeple, küstahlığa karşılık vermek dışında, düşmanları hakkında bile kötü konuşmaz. Zorunlu ya da küçük şeyler için hiç sızlanmaz, yalvarmaz; çünkü bu şeyler karşısında böyle davranmak onları ciddiye alanın işidir. Getirisi olan faydalı şeylerden çok, güzel ama getirisi olmayan şeylere sahip olmayı yeğler; çünkü bu kendi kendine yeten birine daha yakışır. Yüce gönüllünün hareketlerinin ağır, sesinin tok, konuşmasının dengeli olduğu düşünülür; çünkü az şeyi ciddiye alan aceleci olmaz, hiçbir şeyi büyük görmeyen de gergin olmaz; sesin tizleşmesi ve telaş bunlardan gelir. Yüce gönüllü böyledir; eksik kalan küçük gönüllü, aşırıya giden boş gururludur. Bunlar da kötü sayılmaz (çünkü kötülük etmezler), ama yanlış yoldadırlar. Küçük gönüllü iyi şeylere layık olduğu hâlde kendini layık olduğu şeylerden yoksun bırakır; kendini iyi şeylere layık görmediği için onda bir kusur var gibidir, kendini tanımıyor gibidir de; çünkü tanısaydı, iyi şeyler olduklarına göre layık olduğu şeyleri isterdi. Ama böyleleri budala değil, daha çok çekingen sayılır. Böyle bir kanaatin insanları daha da kötüleştirdiği düşünülür; çünkü herkes layık olduğu şeyleri ister, oysa bunlar kendilerini layık görmedikleri için güzel eylemlerden ve uğraşlardan, aynı şekilde dış iyilerden de uzak dururlar. Boş gururlular ise budaladırlar ve kendilerini tanımazlar, hem de bunu açıkça belli ederler; çünkü layık olmadıkları hâlde şerefli işlere girişir, sonra rezil olurlar; giyim kuşamla, tavırla ve benzeri şeylerle süslenir, talihlerinin nimetlerinin herkesçe görülmesini ister ve bunlar sayesinde şeref kazanacaklarını sanarak bunlardan söz ederler. Yüce gönüllülüğün karşısına boş gururdan çok küçük gönüllülük konur; çünkü hem daha sık görülür hem de daha kötüdür. Yüce gönüllülük, söylendiği gibi, büyük şerefle ilgilidir.
δουλικὸν γάρ· διὸ καὶ πάντες οἱ κόλακες θητικοὶ καὶ οἱ ταπεινοὶ κόλακες. οὐδὲ θαυμαστικός· οὐδὲν γὰρ μέγα αὐτῷ ἐστίν. οὐδὲ μνησίκακος· οὐ γὰρ μεγαλοψύχου τὸ ἀπομνημονεύειν, ἄλλως τε καὶ κακά, ἀλλὰ μᾶλλον παρορᾶν. οὐδʼ ἀνθρωπολόγος· οὔτε γὰρ περὶ αὑτοῦ ἐρεῖ οὔτε περὶ ἑτέρου· οὔτε γὰρ ἵνα ἐπαινῆται μέλει αὐτῷ οὔθʼ ὅπως οἱ ἄλλοι ψέγωνται· οὐδʼ αὖ ἐπαινετικός ἐστιν· διόπερ οὐδὲ κακολόγος, οὐδὲ τῶν ἐχθρῶν, εἰ μὴ διʼ ὕβριν. καὶ περὶ ἀναγκαίων ἢ μικρῶν ἥκιστα ὀλοφυρτικὸς καὶ δεητικός· σπουδάζοντος γὰρ οὕτως ἔχειν περὶ ταῦτα. καὶ οἷος κεκτῆσθαι μᾶλλον τὰ καλὰ καὶ ἄκαρπα τῶν καρπίμων καὶ ὠφελίμων· αὐτάρκους γὰρ μᾶλλον. καὶ κίνησις δὲ βραδεῖα τοῦ μεγαλοψύχου δοκεῖ εἶναι, καὶ φωνὴ βαρεῖα, καὶ λέξις στάσιμος· οὐ γὰρ σπευστικὸς ὁ περὶ ὀλίγα σπουδάζων, οὐδὲ σύντονος ὁ μηδὲν μέγα οἰόμενος· ἡ δʼ ὀξυφωνία καὶ ἡ ταχυτὴς διὰ τούτων. τοιοῦτος μὲν οὖν ὁ μεγαλόψυχος· ὁ δʼ ἐλλείπων μικρόψυχος, ὁ δʼ ὑπερβάλλων χαῦνος. οὐ κακοὶ μὲν οὖν δοκοῦσιν εἶναι οὐδʼ οὗτοι (οὐ γὰρ κακοποιοί εἰσιν), ἡμαρτημένοι δέ. ὁ μὲν γὰρ μικρόψυχος ἄξιος ὢν ἀγαθῶν ἑαυτὸν ἀποστερεῖ ὧν ἄξιός ἐστι, καὶ ἔοικε κακὸν ἔχειν τι ἐκ τοῦ μὴ ἀξιοῦν ἑαυτὸν τῶν ἀγαθῶν, καὶ ἀγνοεῖν δʼ ἑαυτόν· ὠρέγετο γὰρ ἂν ὧν ἄξιος ἦν, ἀγαθῶν γε ὄντων. οὐ μὴν ἠλίθιοί γε οἱ τοιοῦτοι δοκοῦσιν εἶναι, ἀλλὰ μᾶλλον ὀκνηροί. ἡ τοιαύτη δὲ δόξα δοκεῖ καὶ χείρους ποιεῖν· ἕκαστοι γὰρ ἐφίενται τῶν κατʼ ἀξίαν, ἀφίστανται δὲ καὶ τῶν πράξεων τῶν καλῶν καὶ τῶν ἐπιτηδευμάτων ὡς ἀνάξιοι ὄντες, ὁμοίως δὲ καὶ τῶν ἐκτὸς ἀγαθῶν. οἱ δὲ χαῦνοι ἠλίθιοι καὶ ἑαυτοὺς ἀγνοοῦντες, καὶ ταῦτʼ ἐπιφανῶς· οὐ γὰρ ἄξιοι ὄντες τοῖς ἐντίμοις ἐπιχειροῦσιν, εἶτα ἐξελέγχονται· καὶ ἐσθῆτι κοσμοῦνται καὶ σχήματι καὶ τοῖς τοιούτοις, καὶ βούλονται τὰ εὐτυχήματα καὶ φανερὰ εἶναι αὑτῶν, καὶ λέγουσι περὶ αὐτῶν ὡς διὰ τούτων τιμηθησόμενοι. ἀντιτίθεται δὲ τῇ μεγαλοψυχίᾳ ἡ μικροψυχία μᾶλλον τῆς χαυνότητος· καὶ γὰρ γίνεται μᾶλλον καὶ χεῖρόν ἐστιν. ἡ μὲν οὖν μεγαλοψυχία περὶ τιμήν ἐστι μεγάλην, ὥσπερ εἴρηται.
1125b4. Bölüm
İlk bölümlerde söylendiği gibi, şerefle ilgili bir başka aretē de var gibidir; bu aretē yüce gönüllülük karşısında, cömertliğin ihtişam karşısında durduğu gibi duruyor görünebilir. Çünkü ikisi de büyük olandan uzak durur, ama orta ve küçük şeylerde bizi gerektiği gibi davrandırır. Para alıp vermede bir orta, bir aşırılık ve bir eksiklik olduğu gibi, şeref isteğinde de gerektiğinden çoğu ve azı, gereken yerden ve gerektiği gibi olanı vardır. Çünkü şeref düşkününü şerefi gerektiğinden çok ve gerekmeyen yerden istediği için yeriz, şerefe kayıtsız olanı da güzel işlerde bile şeref görmeyi seçmediği için. Ama kimi zaman şeref düşkününü erkekçe ve güzel olanı seven biri olarak, şerefe kayıtsız olanı da ölçülü ve itidalli biri olarak överiz; bunu ilk bölümlerde de söylemiştik. “Bir şeyi seven” sözü birçok anlamda kullanıldığından “şeref düşkünü” sözünü her zaman aynı şeye yöneltmediğimiz açıktır: överken çoğunluktan fazla sevene, yererken gerektiğinden fazla sevene yöneltiriz. Ortanın adı olmadığından uçlar, sanki sahipsiz kalmış bir yer için çekişiyor gibidir. Ama aşırılığın ve eksikliğin olduğu yerde orta da vardır; insanlar şerefi gerektiğinden çok da az da isterler; demek ki gerektiği gibi istemek de vardır. Övülen de bu melekedir: şerefe ilişkin adsız bir orta. Şeref düşkünlüğü karşısında şerefe kayıtsızlık gibi, şerefe kayıtsızlık karşısında şeref düşkünlüğü gibi, ikisi karşısında birden ise bir bakıma her ikisi gibi görünür. Öteki aretē'lerde de durum böyle görünüyor. Burada uçların birbirinin karşıtı gibi görünmesinin sebebi, orta kişiye bir ad verilmemiş olmasıdır.
ἔοικε δὲ καὶ περὶ ταύτην εἶναι ἀρετή τις, καθάπερ ἐν τοῖς πρώτοις ἐλέχθη, ἣ δόξειεν ἂν παραπλησίως ἔχειν πρὸς τὴν μεγαλοψυχίαν ὥσπερ καὶ ἡ ἐλευθεριότης πρὸς τὴν μεγαλοπρέπειαν. ἄμφω γὰρ αὗται τοῦ μὲν μεγάλου ἀφεστᾶσι, περὶ δὲ τὰ μέτρια καὶ μικρὰ διατιθέασιν ἡμᾶς ὡς δεῖ· ὥσπερ δʼ ἐν λήψει καὶ δόσει χρημάτων μεσότης ἔστι καὶ ὑπερβολή τε καὶ ἔλλειψις, οὕτω καὶ ἐν τιμῆς ὀρέξει τὸ μᾶλλον ἢ δεῖ καὶ ἧττον, καὶ τὸ ὅθεν δεῖ καὶ ὡς δεῖ. τόν τε γὰρ φιλότιμον ψέγομεν ὡς μᾶλλον ἢ δεῖ καὶ ὅθεν οὐ δεῖ τῆς τιμῆς ἐφιέμενον, τόν τε ἀφιλότιμον ὡς οὐδʼ ἐπὶ τοῖς καλοῖς προαιρούμενον τιμᾶσθαι. ἔστι δʼ ὅτε τὸν φιλότιμον ἐπαινοῦμεν ὡς ἀνδρώδη καὶ φιλόκαλον, τὸν δʼ ἀφιλότιμον ὡς μέτριον καὶ σώφρονα, ὥσπερ καὶ ἐν τοῖς πρώτοις εἴπομεν. δῆλον δʼ ὅτι πλεοναχῶς τοῦ φιλοτοιούτου λεγομένου οὐκ ἐπὶ τὸ αὐτὸ φέρομεν ἀεὶ τὸ φιλότιμον, ἀλλʼ ἐπαινοῦντες μὲν ἐπὶ τὸ μᾶλλον ἢ οἱ πολλοί, ψέγοντες δʼ ἐπὶ τὸ μᾶλλον ἢ δεῖ. ἀνωνύμου δʼ οὔσης τῆς μεσότητος, ὡς ἐρήμης ἔοικεν ἀμφισβητεῖν τὰ ἄκρα. ἐν οἷς δʼ ἔστιν ὑπερβολὴ καὶ ἔλλειψις, καὶ τὸ μέσον· ὀρέγονται δὲ τῆς τιμῆς καὶ μᾶλλον ἢ δεῖ καὶ ἧττον· ἔστι δὴ καὶ ὡς δεῖ· ἐπαινεῖται δʼ οὖν ἡ ἕξις αὕτη, μεσότης οὖσα περὶ τιμὴν ἀνώνυμος. φαίνεται δὲ πρὸς μὲν τὴν φιλοτιμίαν ἀφιλοτιμία, πρὸς δὲ τὴν ἀφιλοτιμίαν φιλοτιμία, πρὸς ἀμφότερα δὲ ἀμφότερά πως. ἔοικε δὲ τοῦτʼ εἶναι καὶ περὶ τὰς ἄλλας ἀρετάς. ἀντικεῖσθαι δʼ ἐνταῦθʼ οἱ ἄκροι φαίνονται διὰ τὸ μὴ ὠνομάσθαι τὸν μέσον.
1125b255. Bölüm
Yumuşak huyluluk öfkeye ilişkin bir ortadır. Ortanın, hatta uçların da neredeyse adı olmadığından, eksikliğe doğru kayan bu adsız ortaya “yumuşak huyluluk” deriz. Aşırılığa ise bir tür öfkelilik denebilir. Duygu öfkedir, ama onu doğuran şeyler çok ve çeşitlidir. Gereken şeylere ve gereken kişilere öfkelenen, üstelik gerektiği gibi, gerektiği zaman ve gerektiği kadar süre öfkelenen övülür; yumuşak huyluluk övüldüğüne göre yumuşak huylu bu kişi olmalıdır. Çünkü yumuşak huylu insan sakin kalmak ve duygusuna kapılmamak, ancak logos neyi ve ne kadar süre buyuruyorsa ona ve o kadar süre kızmak ister.
πραότης δʼ ἐστὶ μεσότης περὶ ὀργάς· ἀνωνύμου δʼ ὄντος τοῦ μέσου, σχεδὸν δὲ καὶ τῶν ἄκρων, ἐπὶ τὸ μέσον τὴν πραότητα φέρομεν, πρὸς τὴν ἔλλειψιν ἀποκλίνουσαν, ἀνώνυμον οὖσαν. ἡ δʼ ὑπερβολὴ ὀργιλότης τις λέγοιτʼ ἄν. τὸ μὲν γὰρ πάθος ἐστὶν ὀργή, τὰ δʼ ἐμποιοῦντα πολλὰ καὶ διαφέροντα. ὁ μὲν οὖν ἐφʼ οἷς δεῖ καὶ οἷς δεῖ ὀργιζόμενος, ἔτι δὲ καὶ ὡς δεῖ καὶ ὅτε καὶ ὅσον χρόνον, ἐπαινεῖται· πρᾶος δὴ οὗτος ἂν εἴη, εἴπερ ἡ πραότης ἐπαινεῖται. βούλεται γὰρ ὁ πρᾶος ἀτάραχος εἶναι καὶ μὴ ἄγεσθαι ὑπὸ τοῦ πάθους, ἀλλʼ ὡς ἂν ὁ λόγος τάξῃ, οὕτω καὶ ἐπὶ τούτοις καὶ ἐπὶ τοσοῦτον χρόνον χαλεπαίνειν·
1126aAma daha çok eksiklik yönünde hata yapıyor gibidir; çünkü yumuşak huylu insan intikam peşinde değildir, daha çok bağışlayıcıdır. Eksiklik ise, ister bir tür öfkesizlik ister başka bir şey olsun, yerilir. Çünkü gereken şeylere öfkelenmeyenler budala sayılır; gerektiği gibi, gerektiği zaman ve gereken kişilere öfkelenmeyenler de öyle. Böyle biri hiçbir şey hissetmiyor, acı duymuyor gibidir; öfkelenmediği için de kendini savunmaz; hakarete katlanmak ve yakınlarının hakarete uğramasına seyirci kalmak ise kölece bir şeydir. Aşırılık bütün bu yönlerde ortaya çıkar (gerekmeyen kişilere, gerekmeyen şeylere, gerektiğinden fazla, daha çabuk, daha uzun süre öfkelenmek), ama hepsi aynı kişide bulunmaz. Bulunması da mümkün değildir; çünkü kötülük kendi kendini de yok eder ve bütünüyle bir araya gelirse çekilmez olur. Öfkeliler çabuk öfkelenir, gerekmeyen kişilere, gerekmeyen şeylere ve gerektiğinden fazla öfkelenir, ama çabuk da yatışırlar; en iyi yanları da budur. Bunun sebebi öfkelerini içlerinde tutmayıp ateşli yaradılışları yüzünden açıkça karşılık vermeleri, sonra da yatışmalarıdır. Hemen parlayanlar (akrokholoi) ise aşırı derecede ateşlidir, her şeye ve her şey için öfkelenirler; adları da buradan gelir. Kindarlar zor yatışır ve uzun süre öfkeli kalırlar; çünkü öfkelerini içlerinde tutarlar. Karşılık verdiklerinde öfkeleri diner; çünkü intikam, acının yerine haz koyarak öfkeyi dindirir. Bu olmazsa yükü taşırlar; öfke dışarıya yansımadığı için kimse onları yatıştırmaya da çalışmaz, öfkeyi insanın kendi içinde sindirmesi ise zaman ister. Böyleleri hem kendilerine hem de en yakın dostlarına en çok sıkıntı verenlerdir. Gerekmeyen şeylere, gerektiğinden çok ve daha uzun süre kızan, intikam almadan ya da cezalandırmadan barışmayanlara huysuz deriz. Yumuşak huyluluğun karşısına daha çok aşırılığı koyarız; çünkü hem daha sık görülür —intikam almak insana daha yatkındır— hem de birlikte yaşamak için huysuzlar daha kötüdür. Daha önce söylediğimiz şey, söylediklerimizden de açıkça anlaşılıyor: nasıl, kime, hangi şeylere ve ne kadar süre öfkelenmek gerektiğini, insanın hangi noktaya kadar doğru davranıp hangi noktadan sonra hata yaptığını belirlemek kolay değildir. Çünkü azıcık sapan, ister fazlaya ister aza doğru olsun, yerilmez; nitekim kimi zaman eksik kalanları över ve yumuşak huylu deriz, sert davrananları da yönetebilecek kişiler olarak erkekçe buluruz.
ἁμαρτάνειν δὲ δοκεῖ μᾶλλον ἐπὶ τὴν ἔλλειψιν· οὐ γὰρ τιμωρητικὸς ὁ πρᾶος, ἀλλὰ μᾶλλον συγγνωμονικός. ἡ δʼ ἔλλειψις, εἴτʼ ἀοργησία τίς ἐστιν εἴθʼ ὅ τι δή ποτε, ψέγεται. οἱ γὰρ μὴ ὀργιζόμενοι ἐφʼ οἷς δεῖ ἠλίθιοι δοκοῦσιν εἶναι, καὶ οἱ μὴ ὡς δεῖ μηδʼ ὅτε μηδʼ οἷς δεῖ· δοκεῖ γὰρ οὐκ αἰσθάνεσθαι οὐδὲ λυπεῖσθαι, μὴ ὀργιζόμενός τε οὐκ εἶναι ἀμυντικός, τὸ δὲ προπηλακιζόμενον ἀνέχεσθαι καὶ τοὺς οἰκείους περιορᾶν ἀνδραποδῶδες. ἡ δʼ ὑπερβολὴ κατὰ πάντα μὲν γίνεται (καὶ γὰρ οἷς οὐ δεῖ, καὶ ἐφʼ οἷς οὐ δεῖ, καὶ μᾶλλον ἢ δεῖ, καὶ θᾶττον, καὶ πλείω χρόνον), οὐ μὴν ἅπαντά γε τῷ αὐτῷ ὑπάρχει. οὐ γὰρ ἂν δύναιτʼ εἶναι· τὸ γὰρ κακὸν καὶ ἑαυτὸ ἀπόλλυσι, κἂν ὁλόκληρον ᾖ, ἀφόρητον γίνεται. οἱ μὲν οὖν ὀργίλοι ταχέως μὲν ὀργίζονται καὶ οἷς οὐ δεῖ καὶ ἐφʼ οἷς οὐ δεῖ καὶ μᾶλλον ἢ δεῖ, παύονται δὲ ταχέως· ὃ καὶ βέλτιστον ἔχουσιν. συμβαίνει δʼ αὐτοῖς τοῦτο, ὅτι οὐ κατέχουσι τὴν ὀργὴν ἀλλʼ ἀνταποδιδόασιν ᾗ φανεροί εἰσι διὰ τὴν ὀξύτητα, εἶτʼ ἀποπαύονται. ὑπερβολῇ δʼ εἰσὶν οἱ ἀκρόχολοι ὀξεῖς καὶ πρὸς πᾶν ὀργίλοι καὶ ἐπὶ παντί· ὅθεν καὶ τοὔνομα. οἱ δὲ πικροὶ δυσδιάλυτοι, καὶ πολὺν χρόνον ὀργίζονται· κατέχουσι γὰρ τὸν θυμόν. παῦλα δὲ γίνεται ὅταν ἀνταποδιδῷ· ἡ γὰρ τιμωρία παύει τῆς ὀργῆς, ἡδονὴν ἀντὶ τῆς λύπης ἐμποιοῦσα. τούτου δὲ μὴ γινομένου τὸ βάρος ἔχουσιν· διὰ γὰρ τὸ μὴ ἐπιφανὲς εἶναι οὐδὲ συμπείθει αὐτοὺς οὐδείς, ἐν αὑτῷ δὲ πέψαι τὴν ὀργὴν χρόνου δεῖ. εἰσὶ δʼ οἱ τοιοῦτοι ἑαυτοῖς ὀχληρότατοι καὶ τοῖς μάλιστα φίλοις. χαλεποὺς δὲ λέγομεν τοὺς ἐφʼ οἷς τε μὴ δεῖ χαλεπαίνοντας καὶ μᾶλλον ἢ δεῖ καὶ πλείω χρόνον, καὶ μὴ διαλλαττομένους ἄνευ τιμωρίας ἢ κολάσεως. τῇ πραότητι δὲ μᾶλλον τὴν ὑπερβολὴν ἀντιτίθεμεν· καὶ γὰρ μᾶλλον γίνεται· ἀνθρωπικώτερον γὰρ τὸ τιμωρεῖσθαι· καὶ πρὸς τὸ συμβιοῦν οἱ χαλεποὶ χείρους. ὃ δὲ καὶ ἐν τοῖς πρότερον εἴρηται, καὶ ἐκ τῶν λεγομένων δῆλον· οὐ γὰρ ῥᾴδιον διορίσαι τὸ πῶς καὶ τίσι καὶ ἐπὶ ποίοις καὶ πόσον χρόνον ὀργιστέον, καὶ τὸ μέχρι τίνος ὀρθῶς ποιεῖ τις ἢ ἁμαρτάνει. ὁ μὲν γὰρ μικρὸν παρεκβαίνων οὐ ψέγεται, οὔτʼ ἐπὶ τὸ μᾶλλον οὔτʼ ἐπὶ τὸ ἧττον· ἐνίοτε γὰρ τοὺς ἐλλείποντας ἐπαινοῦμεν καὶ πράους φαμέν,
1126bNe kadar ve nasıl sapanın yerilmesi gerektiğini sözle ortaya koymak kolay değildir; çünkü yargı tek tek durumlara ve hisse dayanır. Ama şu kadarı açıktır: gereken kişilere, gereken şeylere, gerektiği gibi ve bütün bu şartlara uygun öfkelenmemizi sağlayan orta meleke övülmeye değer, aşırılıklar ve eksiklikler ise yerilir: az olduklarında hafifçe, daha fazla olduklarında daha çok, çok olduklarında da şiddetle. Demek ki orta melekeye sıkı sıkıya bağlı kalmak gerekir. Öfkeye ilişkin melekeler hakkında bu kadarı söylenmiş olsun.
καὶ τοὺς χαλεπαίνοντας ἀνδρώδεις ὡς δυναμένους ἄρχειν. ὁ δὴ πόσον καὶ πῶς παρεκβαίνων ψεκτός, οὐ ῥᾴδιον τῷ λόγῳ ἀποδοῦναι· ἐν γὰρ τοῖς καθʼ ἕκαστα κἀν τῇ αἰσθήσει ἡ κρίσις. ἀλλὰ τό γε τοσοῦτον δῆλον, ὅτι ἡ μὲν μέση ἕξις ἐπαινετή, καθʼ ἣν οἷς δεῖ ὀργιζόμεθα καὶ ἐφʼ οἷς δεῖ καὶ ὡς δεῖ καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα, αἱ δʼ ὑπερβολαὶ καὶ ἐλλείψεις ψεκταί, καὶ ἐπὶ μικρὸν μὲν γινόμεναι ἠρέμα, ἐπὶ πλέον δὲ μᾶλλον, ἐπὶ πολὺ δὲ σφόδρα. δῆλον οὖν ὅτι τῆς μέσης ἕξεως ἀνθεκτέον. αἱ μὲν οὖν περὶ τὴν ὀργὴν ἕξεις εἰρήσθωσαν.
1126b106. Bölüm
Bir arada bulunurken, birlikte yaşarken, söz ve iş paylaşırken kimileri yaranmacı görünür: her şeyi hoşa gitsin diye över, hiçbir şeye karşı çıkmaz, karşılaştıkları kimseyi üzmemeleri gerektiğini düşünürler. Bunların tersine her şeye karşı çıkan ve kimseyi üzmeyi hiç umursamayanlara ise aksi ve kavgacı denir. Bu melekelerin yerilmeye değer olduğu, aralarındaki orta melekenin ise övülmeye değer olduğu açıktır; bu meleke sayesinde insan gerekeni ve gerektiği gibi kabul eder, aynı şekilde gerekene de itiraz eder. Bu melekeye bir ad verilmemiştir, ama en çok dostluğa benzer. Çünkü orta melekeye sahip kişi, sevgiyi de eklersek iyi bir dost diye anlatmak istediğimiz kişi gibidir. Ama dostluktan farkı, birlikte bulunduğu kişilere karşı duygu ve sevgi beslememesidir; çünkü her şeyi gerektiği gibi kabul etmesinin sebebi sevmesi ya da nefret etmesi değil, böyle biri olmasıdır. Bunu tanımadığı ve tanıdığı, alışık olduğu ve olmadığı kişilere karşı aynı şekilde yapar, ama her birine uygun düştüğü gibi; çünkü yakınları ile yabancıları aynı biçimde gözetmek de, aynı biçimde üzmek de uygun değildir. Genel olarak, gerektiği gibi davranacağını söyledik; güzel olanı ve faydalı olanı göz önüne alarak da üzmemeyi ya da hoşa gitmeyi hedefleyecektir. Çünkü bir arada bulunurken ortaya çıkan haz ve acılarla ilgili görünüyor. Bunlardan, katılması kendisi için güzel olmayan ya da zararlı olan hazlara katılmaz, üzmeyi seçer; bir şeye katılmak onu yapan kişiye utanç —hem de küçük olmayan bir utanç— ya da zarar getirecekse, karşı çıkmak ise az bir üzüntü verecekse, onu hoş görmez, itiraz eder. Saygın kişilerle ve sıradan insanlarla, daha çok ya da daha az tanıdığı kişilerle farklı biçimde ilişki kurar; öteki farklılıklarda da aynı şekilde davranır, her birine yakışanı verir; kendi başına hoşa gitmeyi seçer, üzmekten sakınır, ama sonuçlar daha ağır basıyorsa onlara uyar; sonuçlar derken güzel olanı ve faydalı olanı kastediyorum.
ἐν δὲ ταῖς ὁμιλίαις καὶ τῷ συζῆν καὶ λόγων καὶ πραγμάτων κοινωνεῖν οἳ μὲν ἄρεσκοι δοκοῦσιν εἶναι, οἱ πάντα πρὸς ἡδονὴν ἐπαινοῦντες καὶ οὐθὲν ἀντιτείνοντες, ἀλλʼ οἰόμενοι δεῖν ἄλυποι τοῖς ἐντυγχάνουσιν εἶναι· οἱ δʼ ἐξ ἐναντίας τούτοις πρὸς πάντα ἀντιτείνοντες καὶ τοῦ λυπεῖν οὐδʼ ὁτιοῦν φροντίζοντες δύσκολοι καὶ δυσέριδες καλοῦνται. ὅτι μὲν οὖν αἱ εἰρημέναι ἕξεις ψεκταί εἰσιν, οὐκ ἄδηλον, καὶ ὅτι ἡ μέση τούτων ἐπαινετή, καθʼ ἣν ἀποδέξεται ἃ δεῖ καὶ ὡς δεῖ, ὁμοίως δὲ καὶ δυσχερανεῖ· ὄνομα δʼ οὐκ ἀποδέδοται αὐτῇ τι, ἔοικε δὲ μάλιστα φιλίᾳ. τοιοῦτος γάρ ἐστιν ὁ κατὰ τὴν μέσην ἕξιν οἷον βουλόμεθα λέγειν τὸν ἐπιεικῆ φίλον, τὸ στέργειν προσλαβόντα. διαφέρει δὲ τῆς φιλίας, ὅτι ἄνευ πάθους ἐστὶ καὶ τοῦ στέργειν οἷς ὁμιλεῖ· οὐ γὰρ τῷ φιλεῖν ἢ ἐχθαίρειν ἀποδέχεται ἕκαστα ὡς δεῖ, ἀλλὰ τῷ τοιοῦτος εἶναι. ὁμοίως γὰρ πρὸς ἀγνῶτας καὶ γνωρίμους καὶ συνήθεις καὶ ἀσυνήθεις αὐτὸ ποιήσει, πλὴν καὶ ἐν ἑκάστοις ὡς ἁρμόζει· οὐ γὰρ ὁμοίως προσήκει συνήθων καὶ ὀθνείων φροντίζειν, οὐδʼ αὖ λυπεῖν. καθόλου μὲν οὖν εἴρηται ὅτι ὡς δεῖ ὁμιλήσει, ἀναφέρων δὲ πρὸς τὸ καλὸν καὶ τὸ συμφέρον στοχάσεται τοῦ μὴ λυπεῖν ἢ συνηδύνειν. ἔοικε μὲν γὰρ περὶ ἡδονὰς καὶ λύπας εἶναι τὰς ἐν ταῖς ὁμιλίαις γινομένας· τούτων δʼ ὅσας μὲν αὐτῷ ἐστὶ μὴ καλὸν ἢ βλαβερὸν συνηδύνειν, δυσχερανεῖ, καὶ προαιρήσεται λυπεῖν· κἂν τῷ ποιοῦντι δʼ ἀσχημοσύνην φέρῃ, καὶ ταύτην μὴ μικράν, ἢ βλάβην, ἡ δʼ ἐναντίωσις μικρὰν λύπην, οὐκ ἀποδέξεται ἀλλὰ δυσχερανεῖ. διαφερόντως δʼ ὁμιλήσει τοῖς ἐν ἀξιώμασι καὶ τοῖς τυχοῦσι,
1127aİleride büyük bir haz sağlamak için şimdi biraz üzer de. Orta kişi böyledir, ama bir adı yoktur. Hoşa gitmeye çalışanlardan, başka bir sebeple değil de yalnız hoş olmak için bunu yapan yaranmacı, para ve parayla elde edilen şeyler bakımından kendine bir fayda sağlamak için yapan ise dalkavuktur; her şeye itiraz edenin aksi ve kavgacı olduğu söylendi. Ortanın adı olmadığından uçlar birbirinin karşıtı gibi görünür.
καὶ μᾶλλον ἢ ἧττον γνωρίμοις, ὁμοίως δὲ καὶ κατὰ τὰς ἄλλας διαφοράς, ἑκάστοις ἀπονέμων τὸ πρέπον, καὶ καθʼ αὑτὸ μὲν αἱρούμενος τὸ συνηδύνειν, λυπεῖν δʼ εὐλαβούμενος, τοῖς δʼ ἀποβαίνουσιν, ἐὰν ᾖ μείζω, συνεπόμενος, λέγω δὲ τῷ καλῷ καὶ τῷ συμφέροντι. καὶ ἡδονῆς δʼ ἕνεκα τῆς εἰσαῦθις μεγάλης μικρὰ λυπήσει. ὁ μὲν οὖν μέσος τοιοῦτός ἐστιν, οὐκ ὠνόμασται δέ· τοῦ δὲ συνηδύνοντος ὁ μὲν τοῦ ἡδὺς εἶναι στοχαζόμενος μὴ διά τι ἄλλο ἄρεσκος, ὁ δʼ ὅπως ὠφέλειά τις αὑτῷ γίνηται εἰς χρήματα καὶ ὅσα διὰ χρημάτων, κόλαξ· ὁ δὲ πᾶσι δυσχεραίνων εἴρηται ὅτι δύσκολος καὶ δύσερις. ἀντικεῖσθαι δὲ φαίνεται τὰ ἄκρα ἑαυτοῖς διὰ τὸ ἀνώνυμον εἶναι τὸ μέσον.
1127a10Övüngenlikle kendini küçük göstermenin ortası da hemen hemen aynı şeylerle ilgilidir; onun da adı yoktur. Bu tür melekeleri de gözden geçirmek fena olmaz; çünkü tek tek ele alırsak karaktere ilişkin şeyleri daha iyi bilir, her durumda böyle olduğunu görünce de aretē'lerin orta olduğuna daha çok inanırız. Birlikte yaşarken haz ve acıya göre ilişki kuranlardan söz ettik; şimdi de sözde, eylemde ve bir şey taslamada doğruyu söyleyenlerden ve yalan söyleyenlerden aynı şekilde söz edelim. Övüngen, sahip olmadığı ya da sahip olduğundan büyük, insana ün kazandıran şeylere sahipmiş gibi davranan kişi gibi görünür; kendini küçük gösteren (eirōn) ise tersine, sahip olduklarını inkâr eder ya da küçültür. Orta kişi ise olduğu gibi görünen, hem yaşayışında hem sözünde doğru olan, kendinde olanı ne büyüterek ne küçülterek kabul eden kişidir. Bunların her biri bir şey uğruna da yapılabilir, hiçbir şey uğruna olmadan da. Her insan, bir şey uğruna davranmıyorsa, nasıl biriyse öyle konuşur, öyle davranır ve öyle yaşar. Yalan kendi başına kötüdür ve yerilmeye değer, doğru ise güzeldir ve övülmeye değer. Aynı şekilde doğru sözlü orta olduğu için övülmeye değer, yalan söyleyenlerin ikisi de yerilir, ama övüngen daha çok. Her birinden söz edelim; önce doğru sözlüden. Sözleşmelerde doğruyu söyleyenden ya da adaletsizlik veya adaletle ilgili şeylerden söz etmiyoruz (çünkü bunlar başka bir aretē'nin konusudur); melekesi böyle olduğu için, böyle hiçbir şeyin önem taşımadığı durumlarda hem sözünde hem yaşayışında doğruyu söyleyenden söz ediyoruz.
περὶ τὰ αὐτὰ δὲ σχεδόν ἐστι καὶ ἡ τῆς ἀλαζονείας ⟨καὶ εἰρωνείας⟩ μεσότης· ἀνώνυμος δὲ καὶ αὐτή. οὐ χεῖρον δὲ καὶ τὰς τοιαύτας ἐπελθεῖν· μᾶλλόν τε γὰρ ἂν εἰδείημεν τὰ περὶ τὸ ἦθος, καθʼ ἕκαστον διελθόντες, καὶ μεσότητας εἶναι τὰς ἀρετὰς πιστεύσαιμεν ἄν, ἐπὶ πάντων οὕτως ἔχον συνιδόντες. ἐν δὴ τῷ συζῆν οἱ μὲν πρὸς ἡδονὴν καὶ λύπην ὁμιλοῦντες εἴρηνται, περὶ δὲ τῶν ἀληθευόντων τε καὶ ψευδομένων εἴπωμεν ὁμοίως ἐν λόγοις καὶ πράξεσι καὶ τῷ προσποιήματι. δοκεῖ δὴ ὁ μὲν ἀλαζὼν προσποιητικὸς τῶν ἐνδόξων εἶναι καὶ μὴ ὑπαρχόντων καὶ μειζόνων ἢ ὑπάρχει, ὁ δὲ εἴρων ἀνάπαλιν ἀρνεῖσθαι τὰ ὑπάρχοντα ἢ ἐλάττω ποιεῖν, ὁ δὲ μέσος αὐθέκαστός τις ὢν ἀληθευτικὸς καὶ τῷ βίῳ καὶ τῷ λόγῳ, τὰ ὑπάρχοντα ὁμολογῶν εἶναι περὶ αὑτόν, καὶ οὔτε μείζω οὔτε ἐλάττω. ἔστι δὲ τούτων ἕκαστα καὶ ἕνεκά τινος ποιεῖν καὶ μηδενός. ἕκαστος δʼ οἷός ἐστι, τοιαῦτα λέγει καὶ πράττει καὶ οὕτω ζῇ, ἐὰν μή τινος ἕνεκα πράττῃ. καθʼ αὑτὸ δὲ τὸ μὲν ψεῦδος φαῦλον καὶ ψεκτόν, τὸ δʼ ἀληθὲς καλὸν καὶ ἐπαινετόν. οὕτω δὲ καὶ ὁ μὲν ἀληθευτικὸς μέσος ὢν ἐπαινετός, οἱ δὲ ψευδόμενοι ἀμφότεροι μὲν ψεκτοί, μᾶλλον δʼ ὁ ἀλαζών. περὶ ἑκατέρου δʼ εἴπωμεν, πρότερον δὲ περὶ τοῦ ἀληθευτικοῦ. οὐ γὰρ περὶ τοῦ ἐν ταῖς ὁμολογίαις ἀληθεύοντος λέγομεν, οὐδʼ ὅσα εἰς ἀδικίαν ἢ δικαιοσύνην συντείνει
1127bBöyle biri iyi bir insan sayılabilir. Çünkü hakikati seven, önem taşımayan durumlarda doğruyu söylüyorsa, önem taşıyan durumlarda daha da çok doğruyu söyleyecektir; zaten kendi başına sakındığı yalandan, çirkin bir şey olarak sakınacaktır; böyle biri de övülmeye değer. Doğrudan sapacaksa daha çok aza doğru sapar; çünkü abartılar sıkıcı olduğundan bu daha zarif görünür. Hiçbir şey uğruna olmaksızın kendini olduğundan büyük gösteren kötü birine benzer (yoksa yalandan hoşlanmazdı), ama kötüden çok boş biri gibi görünür. Bunu bir şey uğruna yapıyorsa, şan ya da şeref uğruna yapan, övüngen olarak pek yerilmez; para ya da parayla elde edilen şeyler uğruna yapan ise daha çirkindir (insanı övüngen yapan yeteneği değil, prohairesis'idir; çünkü melekesi bakımından ve böyle biri olduğu için övüngendir); tıpkı yalancılardan birinin yalanın kendisinden hoşlandığı için, ötekinin şan ya da kazanç istediği için yalan söylemesi gibi. Şan için övünenler, övgü ya da tebrik getiren şeylere sahipmiş gibi davranırlar; kazanç için övünenler ise başkalarının da yararlanabileceği ve olmadığı fark edilmeden taslanabilecek şeylere, örneğin kâhinlik, bilgelik ya da hekimlik gibi. Bu yüzden çoğu insan bu tür şeyleri taslar ve bunlarla övünür; çünkü söylenen özellikler bunlarda bulunur. Kendini küçük gösterenler ise olduğundan az söyledikleri için karakterce daha zarif görünürler; çünkü kazanç için değil, şişinmekten kaçındıkları için böyle konuşuyor gibidirler; bunlar da en çok insana ün kazandıran şeyleri inkâr ederler, Sokrates'in yaptığı gibi. Küçük ve apaçık şeyleri inkâr edenlere ise yapmacık düzenbaz denir ve bunlar daha kolay küçümsenir; bu kimi zaman övüngenlik gibi de görünür, örneğin Lakonların giyimi; çünkü hem aşırılık hem de aşırı eksiklik övüngenliğe kaçar. Kendini küçük göstermeyi ölçülü kullananlar ve pek göze batmayan, apaçık olmayan şeylerde bunu yapanlar ise zarif görünürler. Doğru sözlünün karşıtı övüngen görünür; çünkü daha kötüdür.
(ἄλλης γὰρ ἂν εἴη ταῦτʼ ἀρετῆς), ἀλλʼ ἐν οἷς μηδενὸς τοιούτου διαφέροντος καὶ ἐν λόγῳ καὶ ἐν βίῳ ἀληθεύει τῷ τὴν ἕξιν τοιοῦτος εἶναι. δόξειε δʼ ἂν ὁ τοιοῦτος ἐπιεικὴς εἶναι. ὁ γὰρ φιλαλήθης, καὶ ἐν οἷς μὴ διαφέρει ἀληθεύων, ἀληθεύσει καὶ ἐν οἷς διαφέρει ἔτι μᾶλλον· ὡς γὰρ αἰσχρὸν τὸ ψεῦδος εὐλαβήσεται, ὅ γε καὶ καθʼ αὑτὸ ηὐλαβεῖτο· ὁ δὲ τοιοῦτος ἐπαινετός. ἐπὶ τὸ ἔλαττον δὲ μᾶλλον τοῦ ἀληθοῦς ἀποκλίνει· ἐμμελέστερον γὰρ φαίνεται διὰ τὸ ἐπαχθεῖς τὰς ὑπερβολὰς εἶναι. ὁ δὲ μείζω τῶν ὑπαρχόντων προσποιούμενος μηδενὸς ἕνεκα φαύλῳ μὲν ἔοικεν (οὐ γὰρ ἂν ἔχαιρε τῷ ψεύδει), μάταιος δὲ φαίνεται μᾶλλον ἢ κακός· εἰ δʼ ἕνεκά τινος, ὁ μὲν δόξης ἢ τιμῆς οὐ λίαν ψεκτός, †ὡς ὁ ἀλαζών,† ὁ δὲ ἀργυρίου, ἢ ὅσα εἰς ἀργύριον, ἀσχημονέστερος (οὐκ ἐν τῇ δυνάμει δʼ ἐστὶν ὁ ἀλαζών, ἀλλʼ ἐν τῇ προαιρέσει· κατὰ τὴν ἕξιν γὰρ καὶ τῷ τοιόσδε εἶναι ἀλαζών ἐστιν)· ὥσπερ καὶ ψεύστης ὃ μὲν τῷ ψεύδει αὐτῷ χαίρων, ὃ δὲ δόξης ὀρεγόμενος ἢ κέρδους. οἱ μὲν οὖν δόξης χάριν ἀλαζονευόμενοι τὰ τοιαῦτα προσποιοῦνται ἐφʼ οἷς ἔπαινος ἢ εὐδαιμονισμός, οἱ δὲ κέρδους, ὧν καὶ ἀπόλαυσίς ἐστι τοῖς πέλας καὶ διαλαθεῖν ἔστι μὴ ὄντα, οἷον μάντιν σοφὸν ἰατρόν. διὰ τοῦτο οἱ πλεῖστοι προσποιοῦνται τὰ τοιαῦτα καὶ ἀλαζονεύονται· ἔστι γὰρ ἐν αὐτοῖς τὰ εἰρημένα. οἱ δʼ εἴρωνες ἐπὶ τὸ ἔλαττον λέγοντες χαριέστεροι μὲν τὰ ἤθη φαίνονται· οὐ γὰρ κέρδους ἕνεκα δοκοῦσι λέγειν, ἀλλὰ φεύγοντες τὸ ὀγκηρόν· μάλιστα δὲ καὶ οὗτοι τὰ ἔνδοξα ἀπαρνοῦνται, οἷον καὶ Σωκράτης ἐποίει. οἱ δὲ τὰ μικρὰ καὶ φανερὰ [προσποιούμενοι] βαυκοπανοῦργοι λέγονται καὶ εὐκαταφρονητότεροί εἰσιν· καὶ ἐνίοτε ἀλαζονεία φαίνεται, οἷον ἡ τῶν Λακώνων ἐσθής· καὶ γὰρ ἡ ὑπερβολὴ καὶ ἡ λίαν ἔλλειψις ἀλαζονικόν. οἱ δὲ μετρίως χρώμενοι τῇ εἰρωνείᾳ καὶ περὶ τὰ μὴ λίαν ἐμποδὼν καὶ φανερὰ εἰρωνευόμενοι χαρίεντες φαίνονται. ἀντικεῖσθαι δʼ ὁ ἀλαζὼν φαίνεται τῷ ἀληθευτικῷ· χείρων γάρ.
1127b308. Bölüm
Hayatta dinlenme de olduğuna, dinlenmenin içinde de şakayla geçirilen vakit bulunduğuna göre, burada da yakışık alan bir tür ilişki var gibidir: ne tür şeyleri ve nasıl söylemek, aynı şekilde ne tür şeyleri ve nasıl dinlemek gerektiğine ilişkin.
οὔσης δὲ καὶ ἀναπαύσεως ἐν τῷ βίῳ, καὶ ἐν ταύτῃ διαγωγῆς μετὰ παιδιᾶς, δοκεῖ καὶ ἐνταῦθα εἶναι ὁμιλία τις ἐμμελής,
1128aBöyle kişilerin arasında konuşmak ya da böylelerini dinlemek de fark eder. Bu konularda da ortanın bir aşırılığı ve bir eksikliği olduğu açıktır. Gülünçlükte aşırıya gidenler soytarı ve bayağı sayılır: ne pahasına olursa olsun güldürmenin peşindedirler, yakışık alır şeyler söylemekten ve alay ettikleri kişiyi üzmemekten çok gülüş koparmayı hedeflerler. Kendileri hiç gülünç bir şey söylemeyen, söyleyenlere de içerleyenler ise kaba ve katı görünür. Yakışık alır biçimde şakalaşanlara nüktedan (eutrapelos), yani bir bakıma “kıvrak” denir; çünkü bu tür hareketler karakterin hareketleri gibidir; bedenler hareketlerine bakılarak değerlendirildiği gibi karakterler de öyle değerlendirilir. Gülünçlük her yanı kapladığından ve çoğu insan şakadan ve alaydan gerektiğinden fazla hoşlandığından, soytarılara da hoş insanlar diye nüktedan denir; ama aralarında fark, hem de az olmayan bir fark bulunduğu söylenenlerden açıktır. Orta melekeye incelik de yaraşır; ince insan, iyi ve hür bir insana yakışan şeyleri söyler ve dinler. Çünkü böyle birinin şaka yollu söylemesi ve dinlemesi yakışan bazı şeyler vardır; hür insanın şakası köle ruhlununkinden, terbiye görmüşünki terbiye görmemişinkinden farklıdır. Bunu eski ve yeni komedilerden de görmek mümkündür: birincilerde gülünç olan açık saçık sözdü, ikincilerde ise daha çok imaydı; yakışık bakımından bunların farkı az değildir. Peki iyi alay edeni, hür bir insana yakışmayan şeyler söylememesiyle mi, yoksa dinleyeni üzmemesiyle, hatta eğlendirmesiyle mi tarif etmeli? Yoksa bu da belirsiz bir şey midir? Çünkü kimine bir şey nefret verici, kimine hoş gelir. Böyle biri aynı türden şeyleri dinler de; çünkü dinlemeye katlandığı şeyleri yapıyor da sayılır. Demek ki her şakayı yapmaz; çünkü alay bir tür sövgüdür, kanun koyucular da bazı sövgüleri yasaklar; belki alayı da yasaklamaları gerekirdi. Zarif ve hür insan böyle davranır, kendi kendisinin kanunu gibidir. İster ince ister nüktedan densin, orta kişi böyledir. Soytarı ise gülünçlüğe yenik düşer; gülüş koparacaksa ne kendini ne başkasını esirger ve zarif insanın hiçbirini söylemeyeceği, bazılarını dinlemeye bile katlanmayacağı şeyler söyler.
καὶ οἷα δεῖ λέγειν καὶ ὥς, ὁμοίως δὲ καὶ ἀκούειν. διοίσει δὲ καὶ τὸ ἐν τοιούτοις λέγειν ἢ τοιούτων ἀκούειν. δῆλον δʼ ὡς καὶ περὶ ταῦτʼ ἔστιν ὑπερβολή τε καὶ ἔλλειψις τοῦ μέσου. οἱ μὲν οὖν τῷ γελοίῳ ὑπερβάλλοντες βωμολόχοι δοκοῦσιν εἶναι καὶ φορτικοί, γλιχόμενοι πάντως τοῦ γελοίου, καὶ μᾶλλον στοχαζόμενοι τοῦ γέλωτα ποιῆσαι ἢ τοῦ λέγειν εὐσχήμονα καὶ μὴ λυπεῖν τὸν σκωπτόμενον· οἱ δὲ μήτʼ αὐτοὶ ἂν εἰπόντες μηδὲν γελοῖον τοῖς τε λέγουσι δυσχεραίνοντες ἄγροικοι καὶ σκληροὶ δοκοῦσιν εἶναι. οἱ δʼ ἐμμελῶς παίζοντες εὐτράπελοι προσαγορεύονται, οἷον εὔτροποι· τοῦ γὰρ ἤθους αἱ τοιαῦται δοκοῦσι κινήσεις εἶναι, ὥσπερ δὲ τὰ σώματα ἐκ τῶν κινήσεων κρίνεται, οὕτω καὶ τὰ ἤθη. ἐπιπολάζοντος δὲ τοῦ γελοίου, καὶ τῶν πλείστων χαιρόντων τῇ παιδιᾷ καὶ τῷ σκώπτειν μᾶλλον ἢ δεῖ, καὶ οἱ βωμολόχοι εὐτράπελοι προσαγορεύονται ὡς χαρίεντες· ὅτι δὲ διαφέρουσι, καὶ οὐ μικρόν, ἐκ τῶν εἰρημένων δῆλον. τῇ μέσῃ δʼ ἕξει οἰκεῖον καὶ ἡ ἐπιδεξιότης ἐστίν· τοῦ δʼ ἐπιδεξίου ἐστὶ τοιαῦτα λέγειν καὶ ἀκούειν οἷα τῷ ἐπιεικεῖ καὶ ἐλευθερίῳ ἁρμόττει· ἔστι γάρ τινα πρέποντα τῷ τοιούτῳ λέγειν ἐν παιδιᾶς μέρει καὶ ἀκούειν, καὶ ἡ τοῦ ἐλευθερίου παιδιὰ διαφέρει τῆς τοῦ ἀνδραποδώδους, καὶ πεπαιδευμένου καὶ ἀπαιδεύτου. ἴδοι δʼ ἄν τις καὶ ἐκ τῶν κωμῳδιῶν τῶν παλαιῶν καὶ τῶν καινῶν· τοῖς μὲν γὰρ ἦν γελοῖον ἡ αἰσχρολογία, τοῖς δὲ μᾶλλον ἡ ὑπόνοια· διαφέρει δʼ οὐ μικρὸν ταῦτα πρὸς εὐσχημοσύνην. πότερον οὖν τὸν εὖ σκώπτοντα ὁριστέον τῷ λέγειν μὴ ἀπρεπῆ ἐλευθερίῳ, ἢ τῷ μὴ λυπεῖν τὸν ἀκούοντα ἢ καὶ τέρπειν; ἢ καὶ τό γε τοιοῦτον ἀόριστον; ἄλλο γὰρ ἄλλῳ μισητόν τε καὶ ἡδύ. τοιαῦτα δὲ καὶ ἀκούσεται· ἃ γὰρ ὑπομένει ἀκούων, ταῦτα καὶ ποιεῖν δοκεῖ. οὐ δὴ πᾶν ποιήσει· τὸ γὰρ σκῶμμα λοιδόρημά τι ἐστίν, οἱ δὲ νομοθέται ἔνια λοιδορεῖν κωλύουσιν· ἔδει δʼ ἴσως καὶ σκώπτειν. ὁ δὴ χαρίεις καὶ ἐλευθέριος οὕτως ἕξει, οἷον νόμος ὢν ἑαυτῷ. τοιοῦτος μὲν οὖν ὁ μέσος ἐστίν, εἴτʼ ἐπιδέξιος εἴτʼ εὐτράπελος λέγεται. ὁ δὲ βωμολόχος ἥττων ἐστὶ τοῦ γελοίου, καὶ οὔτε ἑαυτοῦ οὔτε τῶν ἄλλων ἀπεχόμενος εἰ γέλωτα ποιήσει, καὶ τοιαῦτα λέγων
1128bKaba insan ise bu tür sohbetlerde işe yaramaz; çünkü kendisi hiçbir katkıda bulunmadan her şeye içerler. Oysa dinlenme ve şaka hayatta zorunlu görünür. Demek ki hayatta anlattığımız üç orta vardır ve hepsi belli sözlerin ve eylemlerin paylaşılmasıyla ilgilidir. Farkları şudur: biri hakikatle, ötekiler hoş olanla ilgilidir. Hazla ilgili olanlardan biri şakalarda, öteki hayatın geri kalanındaki ilişkilerde kendini gösterir.
ὧν οὐδὲν ἂν εἴποι ὁ χαρίεις, ἔνια δʼ οὐδʼ ἂν ἀκούσαι. ὁ δʼ ἄγροικος εἰς τὰς τοιαύτας ὁμιλίας ἀχρεῖος· οὐθὲν γὰρ συμβαλλόμενος πᾶσι δυσχεραίνει. δοκεῖ δὲ ἡ ἀνάπαυσις καὶ ἡ παιδιὰ ἐν τῷ βίῳ εἶναι ἀναγκαῖον. τρεῖς οὖν αἱ εἰρημέναι ἐν τῷ βίῳ μεσότητες, εἰσὶ δὲ πᾶσαι περὶ λόγων τινῶν καὶ πράξεων κοινωνίαν. διαφέρουσι δʼ ὅτι ἣ μὲν περὶ ἀλήθειάν ἐστιν, αἳ δὲ περὶ τὸ ἡδύ. τῶν δὲ περὶ τὴν ἡδονὴν ἣ μὲν ἐν ταῖς παιδιαῖς, ἣ δʼ ἐν ταῖς κατὰ τὸν ἄλλον βίον ὁμιλίαις.
1128b59. Bölüm
Utanma (aidōs) hakkında bir aretē imiş gibi konuşmak yerinde olmaz; çünkü bir melekeden çok bir duyguya benzer. Nitekim kötü ün korkusu diye tarif edilir ve tehlikeler karşısındaki korkuya benzer bir sonuç doğurur: utananlar kızarır, ölümden korkanlar sararır. Demek ki ikisi de bir bakıma bedensel görünür; bu da melekeden çok duyguya özgü sayılır. Bu duygu her yaşa değil, gençliğe yaraşır. Çünkü o yaştakilerin utangaç olması gerektiğini düşünürüz; zira duygularına göre yaşadıklarından çok hata yaparlar, utanma ise onları engeller. Gençlerden utangaç olanları överiz, ama yaşlıca birini utangaç olduğu için kimse övmez; çünkü onun utanç verecek hiçbir şey yapmaması gerektiğini düşünürüz. Utanç iyi insana da yakışmaz, eğer kötü işler yüzünden duyuluyorsa (çünkü böyle şeyler yapılmamalıdır; bir kısmı gerçekten, bir kısmı insanların kanaatine göre çirkin olsa da fark etmez; hiçbiri yapılmamalıdır, dolayısıyla utanılacak bir şey de olmamalıdır); çirkin şeylerden birini yapabilecek biri olmak da kötü insana özgüdür. Böyle bir şey yapsa utanacak biri olup bu yüzden kendini iyi saymak ise saçmadır; çünkü utanma isteyerek yapılan şeyler için duyulur, iyi insan ise kötü işleri asla isteyerek yapmaz. Utanma ancak bir varsayıma göre iyi olabilir: yapsaydı utanırdı; ama aretē'lerde böyle bir varsayım yoktur. Utanmazlık, yani çirkin işler yapmaktan çekinmemek kötüyse, bu yüzden böyle işler yapıp utanmak iyi olmaz. Kendine hâkim olma da bir aretē değildir, karışık bir şeydir; onu ileride açıklayacağız. Şimdi adalet hakkında konuşalım.
περὶ δὲ αἰδοῦς ὥς τινος ἀρετῆς οὐ προσήκει λέγειν· πάθει γὰρ μᾶλλον ἔοικεν ἢ ἕξει. ὁρίζεται γοῦν φόβος τις ἀδοξίας, καὶ ἀποτελεῖται τῷ περὶ τὰ δεινὰ φόβῳ παραπλήσιον· ἐρυθραίνονται γὰρ οἱ αἰσχυνόμενοι, οἱ δὲ τὸν θάνατον φοβούμενοι ὠχριῶσιν. σωματικὰ δὴ φαίνεταί πως εἶναι ἀμφότερα, ὅπερ δοκεῖ πάθους μᾶλλον ἢ ἕξεως εἶναι. οὐ πάσῃ δʼ ἡλικίᾳ τὸ πάθος ἁρμόζει, ἀλλὰ τῇ νέᾳ. οἰόμεθα γὰρ δεῖν τοὺς τηλικούτους αἰδήμονας εἶναι διὰ τὸ πάθει ζῶντας πολλὰ ἁμαρτάνειν, ὑπὸ τῆς αἰδοῦς δὲ κωλύεσθαι· καὶ ἐπαινοῦμεν τῶν μὲν νέων τοὺς αἰδήμονας, πρεσβύτερον δʼ οὐδεὶς ἂν ἐπαινέσειεν ὅτι αἰσχυντηλός· οὐδὲν γὰρ οἰόμεθα δεῖν αὐτὸν πράττειν ἐφʼ οἷς ἐστὶν αἰσχύνη. οὐδὲ γὰρ ἐπιεικοῦς ἐστὶν ἡ αἰσχύνη, εἴπερ γίνεται ἐπὶ τοῖς φαύλοις (οὐ γὰρ πρακτέον τὰ τοιαῦτα· εἰ δʼ ἐστὶ τὰ μὲν κατʼ ἀλήθειαν αἰσχρὰ τὰ δὲ κατὰ δόξαν, οὐδὲν διαφέρει· οὐδέτερα γὰρ πρακτέα, ὥστʼ οὐκ αἰσχυντέον)· φαύλου δὲ καὶ τὸ εἶναι τοιοῦτον οἷον πράττειν τι τῶν αἰσχρῶν. τὸ δʼ οὕτως ἔχειν ὥστʼ εἰ πράξαι τι τῶν τοιούτων αἰσχύνεσθαι, καὶ διὰ τοῦτʼ οἴεσθαι ἐπιεικῆ εἶναι, ἄτοπον· ἐπὶ τοῖς ἑκουσίοις γὰρ ἡ αἰδώς, ἑκὼν δʼ ὁ ἐπιεικὴς οὐδέποτε πράξει τὰ φαῦλα. εἴη δʼ ἂν ἡ αἰδὼς ἐξ ὑποθέσεως ἐπιεικές· εἰ γὰρ πράξαι, αἰσχύνοιτʼ ἄν· οὐκ ἔστι δὲ τοῦτο περὶ τὰς ἀρετάς. εἰ δʼ ἡ ἀναισχυντία φαῦλον καὶ τὸ μὴ αἰδεῖσθαι τὰ αἰσχρὰ πράττειν, οὐδὲν μᾶλλον τὸν τὰ τοιαῦτα πράττοντα αἰσχύνεσθαι ἐπιεικές. οὐκ ἔστι δʼ οὐδʼ ἡ ἐγκράτεια ἀρετή, ἀλλά τις μικτή· δειχθήσεται δὲ περὶ αὐτῆς ἐν τοῖς ὕστερον. νῦν δὲ περὶ δικαιοσύνης εἴπωμεν.