Aristoteles · Nikomakhos'a Etik
III. Kitap
1109b_21. Bölüm
Aretē duygular ve eylemlerle ilgili olduğuna, isteyerek yapılanlara övgü ve yergi, istemeyerek yapılanlara ise hoşgörü, bazen de acıma gösterildiğine göre, aretē'yi inceleyenlerin isteyerek yapılanla istemeyerek yapılanı birbirinden ayırması belki zorunludur; kanun koyucuların da şeref payeleri ve cezalar için buna ihtiyacı vardır. Zorla ya da bilgisizlik yüzünden yapılan şeylerin istemeyerek yapıldığı kabul edilir.
τῆς ἀρετῆς δὴ περὶ πάθη τε καὶ πράξεις οὔσης, καὶ ἐπὶ μὲν τοῖς ἑκουσίοις ἐπαίνων καὶ ψόγων γινομένων, ἐπὶ δὲ τοῖς ἀκουσίοις συγγνώμης, ἐνίοτε δὲ καὶ ἐλέου, τὸ ἑκούσιον καὶ τὸ ἀκούσιον ἀναγκαῖον ἴσως διορίσαι τοῖς περὶ ἀρετῆς ἐπισκοποῦσι, χρήσιμον δὲ καὶ τοῖς νομοθετοῦσι πρός τε τὰς τιμὰς καὶ τὰς κολάσεις. δοκεῖ δὴ ἀκούσια εἶναι τὰ βίᾳ ἢ διʼ ἄγνοιαν γινόμενα·
1110aİlkesi dışarıda olan, eyleyen ya da etkilenen kişinin hiçbir katkısı bulunmayan şey zorla olandır; mesela bir rüzgâr ya da onu ellerinde tutan insanlar kişiyi bir yere götürürse. Daha büyük kötülüklerden korkarak ya da güzel bir şey için yapılan şeylerin ise isteyerek mi istemeyerek mi yapıldığı tartışmalıdır: mesela kişinin anası babası ve çocukları elinde olan bir tiran ona çirkin bir iş yapmasını emretse, yaparsa onlar kurtulacak, yapmazsa ölecek olsa. Fırtınada yükü denize atmak da böyle bir şeydir: kimse mutlak olarak isteyerek mal atmaz, ama kendisinin ve ötekilerin kurtuluşu için aklı başında olan herkes atar. Bu tür eylemler karışıktır, ama daha çok isteyerek yapılanlara benzer; çünkü yapıldıkları sırada seçmeye değerdirler, eylemin gayesi de o anın şartlarına göredir. "İsteyerek" ve "istemeyerek" de eylemin yapıldığı ana göre söylenmelidir. Kişi isteyerek eyler; çünkü bu tür eylemlerde organları harekete geçirmenin ilkesi kendisindedir; ilkesi kişinin kendisinde olan şeyleri yapmak da yapmamak da onun elindedir. Demek ki bu tür şeyler isteyerek yapılır, ama mutlak olarak belki istemeyerek; çünkü kimse bunlardan hiçbirini kendisi için seçmez. Bu tür eylemler yüzünden insanlar bazen övülür de: büyük ve güzel şeyler karşılığında çirkin ya da acı verici bir şeye katlandıklarında. Tersi olursa yerilirler; çünkü güzel hiçbir şey için ya da sıradan bir şey için en çirkin şeylere katlanmak aşağılık birinin işidir. Bazı durumlarda övgü değil hoşgörü gösterilir: biri, insan tabiatını aşan ve kimsenin dayanamayacağı şeyler yüzünden yapmaması gereken bir şeyi yaptığında. Ama bazı şeyleri yapmaya belki insan zorlanamaz; en korkunç şeylere uğrayıp ölmek daha doğrudur. Nitekim Euripides'in Alkmaion'unu anasını öldürmeye zorlayan sebepler gülünç görünür. Neyin neye karşı seçileceğini ve neye neye karşı katlanılacağını ayırt etmek bazen zordur; verilen karara bağlı kalmak ise daha da zordur. Çünkü çoğu zaman beklenen şeyler acı vericidir, insanların yapmaya zorlandığı şeyler ise çirkindir; zorlananlar ya da zorlanmayanlar hakkındaki övgüler ve yergiler de buradan doğar.
βίαιον δὲ οὗ ἡ ἀρχὴ ἔξωθεν, τοιαύτη οὖσα ἐν ᾗ μηδὲν συμβάλλεται ὁ πράττων ἢ ὁ πάσχων, οἷον εἰ πνεῦμα κομίσαι ποι ἢ ἄνθρωποι κύριοι ὄντες. ὅσα δὲ διὰ φόβον μειζόνων κακῶν πράττεται ἢ διὰ καλόν τι, οἷον εἰ τύραννος προστάττοι αἰσχρόν τι πρᾶξαι κύριος ὢν γονέων καὶ τέκνων, καὶ πράξαντος μὲν σῴζοιντο μὴ πράξαντος δʼ ἀποθνήσκοιεν, ἀμφισβήτησιν ἔχει πότερον ἀκούσιά ἐστιν ἢ ἑκούσια. τοιοῦτον δέ τι συμβαίνει καὶ περὶ τὰς ἐν τοῖς χειμῶσιν ἐκβολάς· ἁπλῶς μὲν γὰρ οὐδεὶς ἀποβάλλεται ἑκών, ἐπὶ σωτηρίᾳ δʼ αὑτοῦ καὶ τῶν λοιπῶν ἅπαντες οἱ νοῦν ἔχοντες. μικταὶ μὲν οὖν εἰσιν αἱ τοιαῦται πράξεις, ἐοίκασι δὲ μᾶλλον ἑκουσίοις· αἱρεταὶ γάρ εἰσι τότε ὅτε πράττονται, τὸ δὲ τέλος τῆς πράξεως κατὰ τὸν καιρόν ἐστιν. καὶ τὸ ἑκούσιον δὴ καὶ τὸ ἀκούσιον, ὅτε πράττει, λεκτέον. πράττει δὲ ἑκών· καὶ γὰρ ἡ ἀρχὴ τοῦ κινεῖν τὰ ὀργανικὰ μέρη ἐν ταῖς τοιαύταις πράξεσιν ἐν αὐτῷ ἐστίν· ὧν δʼ ἐν αὐτῷ ἡ ἀρχή, ἐπʼ αὐτῷ καὶ τὸ πράττειν καὶ μή. ἑκούσια δὴ τὰ τοιαῦτα, ἁπλῶς δʼ ἴσως ἀκούσια· οὐδεὶς γὰρ ἂν ἕλοιτο καθʼ αὑτὸ τῶν τοιούτων οὐδέν. ἐπὶ ταῖς πράξεσι δὲ ταῖς τοιαύταις ἐνίοτε καὶ ἐπαινοῦνται, ὅταν αἰσχρόν τι ἢ λυπηρὸν ὑπομένωσιν ἀντὶ μεγάλων καὶ καλῶν· ἂν δʼ ἀνάπαλιν, ψέγονται· τὰ γὰρ αἴσχισθʼ ὑπομεῖναι ἐπὶ μηδενὶ καλῷ ἢ μετρίῳ φαύλου. ἐπʼ ἐνίοις δʼ ἔπαινος μὲν οὐ γίνεται, συγγνώμη δʼ, ὅταν διὰ τοιαῦτα πράξῃ τις ἃ μὴ δεῖ, ἃ τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν ὑπερτείνει καὶ μηδεὶς ἂν ὑπομείναι. ἔνια δʼ ἴσως οὐκ ἔστιν ἀναγκασθῆναι, ἀλλὰ μᾶλλον ἀποθανετέον παθόντι τὰ δεινότατα· καὶ γὰρ τὸν Εὐριπίδου Ἀλκμαίωνα γελοῖα φαίνεται τὰ ἀναγκάσαντα μητροκτονῆσαι. ἔστι δὲ χαλεπὸν ἐνίοτε διακρῖναι ποῖον ἀντὶ ποίου αἱρετέον καὶ τί ἀντὶ τίνος ὑπομενετέον, ἔτι δὲ χαλεπώτερον ἐμμεῖναι τοῖς γνωσθεῖσιν· ὡς γὰρ ἐπὶ τὸ πολύ ἐστι τὰ μὲν προσδοκώμενα λυπηρά, ἃ δʼ ἀναγκάζονται αἰσχρά, ὅθεν ἔπαινοι καὶ ψόγοι γίνονται περὶ τοὺς ἀναγκασθέντας ἢ μή.
1110bPeki, hangi şeylere zorla yapılmış demeliyiz? Mutlak olarak, sebep dışarıdaki şeylerde olduğunda ve eyleyenin hiçbir katkısı olmadığında mı? Kendi başlarına istemeyerek yapılacak olup da o an şu şeyler karşılığında seçilen ve ilkesi eyleyende olan şeyler ise kendi başlarına istemeyerek, ama o an ve şu şeyler karşılığında isteyerek yapılan şeylerdir. Ama bunlar daha çok isteyerek yapılanlara benzer; çünkü eylemler tek tek durumlarda yatar, bunlar da isteyerek yapılır. Neyin neye karşı seçileceğini söylemek kolay değildir; çünkü tek tek durumlarda birçok farklılık vardır. Biri hoş ve güzel şeylerin bizi zorladığını söylese (çünkü dışarıdadırlar ve bizi zorlarlar), ona göre her şey zorla olurdu; çünkü herkes her şeyi bunlar için yapar. Zorla ve istemeyerek eyleyenler acı duyarak, hoş ve güzel olan yüzünden eyleyenler ise haz duyarak eyler. Kişinin bu gibi şeylere kolayca av olduğu için kendini değil de dış şeyleri suçlaması, güzel işlerin sebebi olarak kendini, çirkin işlerin sebebi olarak da hoş şeyleri göstermesi gülünçtür. Demek ki zorla olan, ilkesi dışarıda olan ve zorlanan kişinin hiçbir katkısı bulunmayan şeydir. Bilgisizlik yüzünden yapılan her şey isteyerek yapılmamış olur; ama istemeyerek yapılmış sayılan, acı ve pişmanlık doğurandır. Çünkü bilgisizlik yüzünden bir şey yapıp da yaptığından hiç rahatsızlık duymayan kişi, bilmediği bir şeyi isteyerek yapmış değildir; ama acı duymadığına göre istemeyerek de yapmamıştır. Öyleyse bilgisizlik yüzünden eyleyenlerden pişman olan istemeyerek eylemiş sayılır; pişman olmayana ise, ötekinden farklı olduğu için, "isteyerek eylememiş" denilsin; farklı olduğuna göre kendine özgü bir adı olması daha iyidir. Bilgisizlik yüzünden eylemek de bilmeden eylemekten farklı görünüyor: sarhoş ya da öfkeli kişi bilgisizlik yüzünden değil, söylediğimiz şeylerden biri yüzünden eyliyor gibidir; ama bilmeden, farkında olmadan eyler. Her kötü insan yapması gereken ve uzak durması gereken şeyleri bilmez; insanlar bu tür bir hata yüzünden adaletsiz ve genel olarak kötü olurlar. Ama "istemeyerek" kelimesi, biri faydalı olanı bilmediğinde kullanılmak istenmez. Çünkü prohairesis'teki bilgisizlik istemeyerek yapılanın değil, kötülüğün sebebidir; küllî bilgisizlik de istemeyerek yapılanın sebebi değildir (çünkü insanlar bu yüzden yerilir); istemeyerek yapılanın sebebi, eylemin gerçekleştiği ve ilgili olduğu cüzî şeylerdeki bilgisizliktir.
τὰ δὴ ποῖα φατέον βίαια; ἢ ἁπλῶς μέν, ὁπότʼ ἂν ἡ αἰτία ἐν τοῖς ἐκτὸς ᾖ καὶ ὁ πράττων μηδὲν συμβάλληται; ἃ δὲ καθʼ αὑτὰ μὲν ἀκούσιά ἐστι, νῦν δὲ καὶ ἀντὶ τῶνδε αἱρετά, καὶ ἡ ἀρχὴ ἐν τῷ πράττοντι, καθʼ αὑτὰ μὲν ἀκούσιά ἐστι, νῦν δὲ καὶ ἀντὶ τῶνδε ἑκούσια. μᾶλλον δʼ ἔοικεν ἑκουσίοις· αἱ γὰρ πράξεις ἐν τοῖς καθʼ ἕκαστα, ταῦτα δʼ ἑκούσια. ποῖα δʼ ἀντὶ ποίων αἱρετέον, οὐ ῥᾴδιον ἀποδοῦναι· πολλαὶ γὰρ διαφοραί εἰσιν ἐν τοῖς καθʼ ἕκαστα. εἰ δέ τις τὰ ἡδέα καὶ τὰ καλὰ φαίη βίαια εἶναι (ἀναγκάζειν γὰρ ἔξω ὄντα), πάντα ἂν εἴη αὐτῷ βίαια· τούτων γὰρ χάριν πάντες πάντα πράττουσιν. καὶ οἱ μὲν βίᾳ καὶ ἄκοντες λυπηρῶς, οἱ δὲ διὰ τὸ ἡδὺ καὶ καλὸν μεθʼ ἡδονῆς· γελοῖον δὲ τὸ αἰτιᾶσθαι τὰ ἐκτός, ἀλλὰ μὴ αὑτὸν εὐθήρατον ὄντα ὑπὸ τῶν τοιούτων, καὶ τῶν μὲν καλῶν ἑαυτόν, τῶν δʼ αἰσχρῶν τὰ ἡδέα. ἔοικε δὴ τὸ βίαιον εἶναι οὗ ἔξωθεν ἡ ἀρχή, μηδὲν συμβαλλομένου τοῦ βιασθέντος. τὸ δὲ διʼ ἄγνοιαν οὐχ ἑκούσιον μὲν ἅπαν ἐστίν, ἀκούσιον δὲ τὸ ἐπίλυπον καὶ ἐν μεταμελείᾳ· ὁ γὰρ διʼ ἄγνοιαν πράξας ὁτιοῦν, μηδέν τι δυσχεραίνων ἐπὶ τῇ πράξει, ἑκὼν μὲν οὐ πέπραχεν, ὅ γε μὴ ᾔδει, οὐδʼ αὖ ἄκων, μὴ λυπούμενός γε. τοῦ δὴ διʼ ἄγνοιαν ὁ μὲν ἐν μεταμελείᾳ ἄκων δοκεῖ, ὁ δὲ μὴ μεταμελόμενος, ἐπεὶ ἕτερος, ἔστω οὐχ ἑκών· ἐπεὶ γὰρ διαφέρει, βέλτιον ὄνομα ἔχειν ἴδιον. ἕτερον δʼ ἔοικε καὶ τὸ διʼ ἄγνοιαν πράττειν τοῦ ἀγνοοῦντα· ὁ γὰρ μεθύων ἢ ὀργιζόμενος οὐ δοκεῖ διʼ ἄγνοιαν πράττειν ἀλλὰ διά τι τῶν εἰρημένων, οὐκ εἰδὼς δὲ ἀλλʼ ἀγνοῶν. ἀγνοεῖ μὲν οὖν πᾶς ὁ μοχθηρὸς ἃ δεῖ πράττειν καὶ ὧν ἀφεκτέον, καὶ διὰ τὴν τοιαύτην ἁμαρτίαν ἄδικοι καὶ ὅλως κακοὶ γίνονται· τὸ δʼ ἀκούσιον βούλεται λέγεσθαι οὐκ εἴ τις ἀγνοεῖ τὰ συμφέροντα· οὐ γὰρ ἡ ἐν τῇ προαιρέσει ἄγνοια αἰτία τοῦ ἀκουσίου ἀλλὰ τῆς μοχθηρίας, οὐδʼ ἡ καθόλου (ψέγονται γὰρ διά γε ταύτην) ἀλλʼ ἡ καθʼ ἕκαστα, ἐν οἷς καὶ περὶ ἃ ἡ πρᾶξις·
1111aÇünkü acıma ve hoşgörü bunlar karşısında gösterilir; bunlardan birini bilmeyen kişi istemeyerek eyler. Öyleyse bunların ne olduklarını ve kaç tane olduklarını belirlemek belki fena olmaz: kimin eylediği, neyi eylediği, neyle ilgili ya da neyin içinde eylediği, bazen de neyle, mesela hangi aletle eylediği, ne için, mesela kurtuluş için eylediği ve nasıl, mesela yavaşça mı şiddetle mi eylediği. Deli olmayan biri bunların hepsini birden bilmezlik edemez; eyleyeni bilmeyeceği de açıktır, çünkü insan kendini nasıl bilmez? Ama insan ne yaptığını bilmeyebilir: mesela insanlar konuşurken "ağzımızdan kaçtı" derler, ya da söylediklerinin sır olduğunu bilmediklerini söylerler, Aiskhylos'un gizemler konusunda dediği gibi; ya da mancınıklı adam gibi, sadece göstermek isterken atışı salıverir. İnsan, Merope gibi, oğlunu düşman sanabilir; sivri mızrağın ucunun körleştirilmiş olduğunu ya da taşın süngertaşı olduğunu sanabilir; kurtarmak için birine bir şey içirip onu öldürebilir; idmanda el şakası yapanlar gibi dokunmak isterken vurabilir. Bilgisizlik, eylemin gerçekleştiği bütün bu şartlarla ilgili olabileceğinden, bunlardan birini bilmeyen kişi istemeyerek yapmış sayılır; özellikle de en önemlilerini bilmeyen; en önemlileri de eylemin neyle ilgili olduğu ve ne için yapıldığı gibi görünür. Bu tür bir bilgisizlik yüzünden yapılana istemeyerek yapılmış dense de, eylemin ayrıca acı ve pişmanlık doğurması gerekir. İstemeyerek yapılan, zorla ve bilgisizlik yüzünden yapılan olduğuna göre, isteyerek yapılan da ilkesi, eylemin gerçekleştiği cüzî şartları bilen kişinin kendisinde olan şey olmalıdır. Çünkü thymos ya da arzu yüzünden yapılanlara istemeyerek yapılmış demek belki yanlıştır. Önce, öyle olsaydı başka hiçbir hayvan, hatta çocuklar bile hiçbir şeyi isteyerek yapmış olmazdı. Sonra, arzu ve thymos yüzünden yaptıklarımızın hiçbirini mi isteyerek yapmayız, yoksa güzel olanları isteyerek, çirkin olanları istemeyerek mi yaparız? Sebep bir ve aynıyken bu gülünç olmaz mı? İstek duymamız gereken şeylere istemeyerek yapılmış demek de belki saçmadır; çünkü bazı şeylere öfkelenmemiz, bazı şeyleri de, mesela sağlığı ve öğrenmeyi arzulamamız gerekir. Ayrıca istemeyerek yapılan şeyler acı verici, arzuya göre yapılanlar ise hoş görünür. Dahası, hesap yaparak işlenen hatalarla thymos yüzünden işlenen hatalar arasında, istemeyerek yapılmış olmak bakımından ne fark vardır? İkisinden de kaçınmak gerekir; logos'tan yoksun duygular da en az o kadar insana ait görünür; öyleyse insanın thymos'tan ve arzudan doğan eylemleri de insana aittir.
ἐν τούτοις γὰρ καὶ ἔλεος καὶ συγγνώμη· ὁ γὰρ τούτων τι ἀγνοῶν ἀκουσίως πράττει. ἴσως οὖν οὐ χεῖρον διορίσαι αὐτά, τίνα καὶ πόσα ἐστί, τίς τε δὴ καὶ τί καὶ περὶ τί ἢ ἐν τίνι πράττει, ἐνίοτε δὲ καὶ τίνι, οἷον ὀργάνῳ, καὶ ἕνεκα τίνος, οἷον σωτηρίας, καὶ πῶς, οἷον ἠρέμα ἢ σφόδρα. ἅπαντα μὲν οὖν ταῦτα οὐδεὶς ἂν ἀγνοήσειε μὴ μαινόμενος, δῆλον δʼ ὡς οὐδὲ τὸν πράττοντα· πῶς γὰρ ἑαυτόν γε; ὃ δὲ πράττει ἀγνοήσειεν ἄν τις, οἷον †λέγοντές φασιν ἐκπεσεῖν αὐτούς,† ἢ οὐκ εἰδέναι ὅτι ἀπόρρητα ἦν, ὥσπερ Αἰσχύλος τὰ μυστικά, ἢ δεῖξαι βουλόμενος ἀφεῖναι, ὡς ὁ τὸν καταπέλτην. οἰηθείη δʼ ἄν τις καὶ τὸν υἱὸν πολέμιον εἶναι ὥσπερ ἡ Μερόπη, καὶ ἐσφαιρῶσθαι τὸ λελογχωμένον δόρυ, ἢ τὸν λίθον κίσηριν εἶναι· καὶ ἐπὶ σωτηρίᾳ πίσας ἀποκτείναι ἄν· καὶ θῖξαι βουλόμενος, ὥσπερ οἱ ἀκροχειριζόμενοι, πατάξειεν ἄν. περὶ πάντα δὴ ταῦτα τῆς ἀγνοίας οὔσης, ἐν οἷς ἡ πρᾶξις, ὁ τούτων τι ἀγνοήσας ἄκων δοκεῖ πεπραχέναι, καὶ μάλιστα ἐν τοῖς κυριωτάτοις· κυριώτατα δʼ εἶναι δοκεῖ ἐν οἷς ἡ πρᾶξις καὶ οὗ ἕνεκα. τοῦ δὴ κατὰ τὴν τοιαύτην ἄγνοιαν ἀκουσίου λεγομένου ἔτι δεῖ τὴν πρᾶξιν λυπηρὰν εἶναι καὶ ἐν μεταμελείᾳ. ὄντος δʼ ἀκουσίου τοῦ βίᾳ καὶ διʼ ἄγνοιαν, τὸ ἑκούσιον δόξειεν ἂν εἶναι οὗ ἡ ἀρχὴ ἐν αὐτῷ εἰδότι τὰ καθʼ ἕκαστα ἐν οἷς ἡ πρᾶξις. ἴσως γὰρ οὐ καλῶς λέγεται ἀκούσια εἶναι τὰ διὰ θυμὸν ἢ ἐπιθυμίαν. πρῶτον μὲν γὰρ οὐδὲν ἔτι τῶν ἄλλων ζῴων ἑκουσίως πράξει, οὐδʼ οἱ παῖδες· εἶτα πότερον οὐδὲν ἑκουσίως πράττομεν τῶν διʼ ἐπιθυμίαν καὶ θυμόν, ἢ τὰ καλὰ μὲν ἑκουσίως τὰ δʼ αἰσχρὰ ἀκουσίως; ἢ γελοῖον ἑνός γε αἰτίου ὄντος; ἄτοπον δὲ ἴσως ἀκούσια φάναι ὧν δεῖ ὀρέγεσθαι· δεῖ δὲ καὶ ὀργίζεσθαι ἐπί τισι καὶ ἐπιθυμεῖν τινῶν, οἷον ὑγιείας καὶ μαθήσεως. δοκεῖ δὲ καὶ τὰ μὲν ἀκούσια λυπηρὰ εἶναι, τὰ δὲ κατʼ ἐπιθυμίαν ἡδέα. ἔτι δὲ τί διαφέρει τῷ ἀκούσια εἶναι τὰ κατὰ λογισμὸν ἢ θυμὸν ἁμαρτηθέντα; φευκτὰ μὲν γὰρ ἄμφω,
1111bBunları istemeyerek yapılmış saymak saçmadır.
δοκεῖ δὲ οὐχ ἧττον ἀνθρωπικὰ εἶναι τὰ ἄλογα πάθη, ὥστε καὶ αἱ πράξεις τοῦ ἀνθρώπου ⟨αἱ⟩ ἀπὸ θυμοῦ καὶ ἐπιθυμίας. ἄτοπον δὴ τὸ τιθέναι ἀκούσια ταῦτα.
1111b12. Bölüm
İsteyerek yapılanla istemeyerek yapılan belirlendiğine göre, sırada prohairesis'i ele almak var; çünkü prohairesis aretē'ye en yakından bağlı görünür ve huyları eylemlerden daha iyi ayırt ettirir. Prohairesis isteyerek yapılan bir şey gibi görünür, ama onunla aynı değildir; isteyerek yapılanın kapsamı daha geniştir. Çünkü çocuklar ve öteki hayvanlar da isteyerek yapılana ortaktır, ama prohairesis'e değil; ani davranışlara da isteyerek yapılmış deriz, ama prohairesis'le yapılmış demeyiz. Prohairesis'e arzu, thymos, dileme ya da bir tür kanaat diyenler doğru söylüyor gibi görünmüyor. Çünkü prohairesis logos'tan yoksun canlılarla ortak değildir, arzu ve thymos ise ortaktır. Nefsine hâkim olamayan arzulayarak eyler, ama tercih ederek eylemez; kendine hâkim olan ise tersine tercih ederek eyler, arzulayarak değil. Prohairesis'e arzu karşı koyar, arzuya ise arzu karşı koymaz. Arzu hoş ve acı verici olanla ilgilidir, prohairesis ise ne acı verici ne de hoş olanla ilgilidir. Thymos ise hiç prohairesis değildir; çünkü thymos yüzünden yapılan şeyler prohairesis'e göre yapılanların en uzağında görünür. Ama prohairesis, ona çok yakın görünse de dileme de değildir. Çünkü imkânsız şeylere prohairesis yönelmez; biri imkânsız bir şeyi tercih ettiğini söylese aptal sayılır; dileme ise imkânsız şeylere de, mesela ölümsüzlüğe de yönelir. Dileme, insanın kendisinin hiçbir şekilde gerçekleştiremeyeceği şeylere de yönelir, mesela bir aktörün ya da bir atletin kazanmasına; ama kimse böyle şeyleri tercih etmez, yalnızca kendi eliyle olabileceğini düşündüğü şeyleri tercih eder. Dahası, dileme daha çok gayeye, prohairesis ise gayeye götüren şeylere yönelir: mesela sağlıklı olmayı dileriz, ama bizi sağlıklı kılacak şeyleri tercih ederiz; mesut olmayı dileriz ve bunu söyleriz de, ama "mesut olmayı tercih ediyoruz" demek yakışmaz; çünkü genel olarak prohairesis elimizde olan şeylerle ilgili görünüyor. Prohairesis kanaat de olamaz; çünkü kanaat her şeyle ilgili görünür, elimizde olan şeylerle olduğu kadar ezelî ve imkânsız şeylerle de ilgilidir. Kanaat doğru ve yanlış olarak ayrılır, iyi ve kötü olarak değil; prohairesis ise daha çok iyi ve kötü olarak ayrılır.
διωρισμένων δὲ τοῦ τε ἑκουσίου καὶ τοῦ ἀκουσίου, περὶ προαιρέσεως ἕπεται διελθεῖν· οἰκειότατον γὰρ εἶναι δοκεῖ τῇ ἀρετῇ καὶ μᾶλλον τὰ ἤθη κρίνειν τῶν πράξεων. ἡ προαίρεσις δὴ ἑκούσιον μὲν φαίνεται, οὐ ταὐτὸν δέ, ἀλλʼ ἐπὶ πλέον τὸ ἑκούσιον· τοῦ μὲν γὰρ ἑκουσίου καὶ παῖδες καὶ τἆλλα ζῷα κοινωνεῖ, προαιρέσεως δʼ οὔ, καὶ τὰ ἐξαίφνης ἑκούσια μὲν λέγομεν, κατὰ προαίρεσιν δʼ οὔ. οἱ δὲ λέγοντες αὐτὴν ἐπιθυμίαν ἢ θυμὸν ἢ βούλησιν ἤ τινα δόξαν οὐκ ἐοίκασιν ὀρθῶς λέγειν. οὐ γὰρ κοινὸν ἡ προαίρεσις καὶ τῶν ἀλόγων, ἐπιθυμία δὲ καὶ θυμός. καὶ ὁ ἀκρατὴς ἐπιθυμῶν μὲν πράττει, προαιρούμενος δʼ οὔ· ὁ ἐγκρατὴς δʼ ἀνάπαλιν προαιρούμενος μέν, ἐπιθυμῶν δʼ οὔ. καὶ προαιρέσει μὲν ἐπιθυμία ἐναντιοῦται, ἐπιθυμία δʼ ἐπιθυμίᾳ οὔ. καὶ ἡ μὲν ἐπιθυμία ἡδέος καὶ ἐπιλύπου, ἡ προαίρεσις δʼ οὔτε λυπηροῦ οὔθʼ ἡδέος. θυμὸς δʼ ἔτι ἧττον· ἥκιστα γὰρ τὰ διὰ θυμὸν κατὰ προαίρεσιν εἶναι δοκεῖ. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ βούλησίς γε, καίπερ σύνεγγυς φαινόμενον· προαίρεσις μὲν γὰρ οὐκ ἔστι τῶν ἀδυνάτων, καὶ εἴ τις φαίη προαιρεῖσθαι, δοκοίη ἂν ἠλίθιος εἶναι· βούλησις δʼ ἐστὶ ⟨καὶ⟩ τῶν ἀδυνάτων, οἷον ἀθανασίας. καὶ ἡ μὲν βούλησίς ἐστι καὶ περὶ τὰ μηδαμῶς διʼ αὑτοῦ πραχθέντα ἄν, οἷον ὑποκριτήν τινα νικᾶν ἢ ἀθλητήν· προαιρεῖται δὲ τὰ τοιαῦτα οὐδείς, ἀλλʼ ὅσα οἴεται γενέσθαι ἂν διʼ αὑτοῦ. ἔτι δʼ ἡ μὲν βούλησις τοῦ τέλους ἐστὶ μᾶλλον, ἡ δὲ προαίρεσις τῶν πρὸς τὸ τέλος, οἷον ὑγιαίνειν βουλόμεθα, προαιρούμεθα δὲ διʼ ὧν ὑγιανοῦμεν, καὶ εὐδαιμονεῖν βουλόμεθα μὲν καὶ φαμέν, προαιρούμεθα δὲ λέγειν οὐχ ἁρμόζει· ὅλως γὰρ ἔοικεν ἡ προαίρεσις περὶ τὰ ἐφʼ ἡμῖν εἶναι. οὐδὲ δὴ δόξα ἂν εἴη· ἡ μὲν γὰρ δόξα δοκεῖ περὶ πάντα εἶναι, καὶ οὐδὲν ἧττον περὶ τὰ ἀίδια καὶ τὰ ἀδύνατα ἢ τὰ ἐφʼ ἡμῖν· καὶ τῷ ψευδεῖ καὶ ἀληθεῖ διαιρεῖται, οὐ τῷ κακῷ καὶ ἀγαθῷ, ἡ προαίρεσις δὲ τούτοις μᾶλλον.
1112aBelki de kimse prohairesis'in genel olarak kanaatle aynı olduğunu söylemiyor. Ama belli bir kanaatle de aynı değildir; çünkü iyi ya da kötü şeyleri tercih etmekle belli nitelikte insanlar oluruz, kanaat beslemekle olmayız. Bu gibi şeylerden birini almayı ya da ondan kaçınmayı tercih ederiz; kanaat beslediğimiz ise onun ne olduğu, kime ya da nasıl faydalı olduğudur; almak ya da kaçınmak konusunda pek kanaat beslemeyiz. Prohairesis, doğru olmasından çok gereken şeye yönelmesiyle övülür; kanaat ise doğru olmasıyla. İyi olduğunu en iyi bildiğimiz şeyleri tercih ederiz; kanaat beslediğimiz şeyleri ise pek bilmeyiz. En iyi tercihleri yapanlarla en iyi kanaatleri besleyenler de aynı kişiler görünmüyor; bazıları daha iyi kanaatler besler, ama kötülükleri yüzünden gerekmeyen şeyleri seçer. Kanaatin prohairesis'ten önce gelmesi ya da ona eşlik etmesi hiç fark etmez; çünkü incelediğimiz bu değil, prohairesis'in belli bir kanaatle aynı olup olmadığıdır. Peki, söylenenlerin hiçbiri değilse, prohairesis nedir ya da nasıl bir şeydir? İsteyerek yapılan bir şey olduğu açıktır, ama isteyerek yapılan her şey tercih edilmiş değildir. Yoksa önceden düşünülüp taşınılmış olan mıdır? Çünkü prohairesis logos ve düşünceyle birliktedir. Adı da bunu ima ediyor gibidir: başka şeylerden önce seçilmiş olan.
ὅλως μὲν οὖν δόξῃ ταὐτὸν ἴσως οὐδὲ λέγει οὐδείς. ἀλλʼ οὐδὲ τινί· τῷ γὰρ προαιρεῖσθαι τἀγαθὰ ἢ τὰ κακὰ ποιοί τινές ἐσμεν, τῷ δὲ δοξάζειν οὔ. καὶ προαιρούμεθα μὲν λαβεῖν ἢ φυγεῖν [ἤ] τι τῶν τοιούτων, δοξάζομεν δὲ τί ἐστιν ἢ τίνι συμφέρει ἢ πῶς· λαβεῖν δʼ ἢ φυγεῖν οὐ πάνυ δοξάζομεν. καὶ ἡ μὲν προαίρεσις ἐπαινεῖται τῷ εἶναι οὗ δεῖ μᾶλλον ἢ τῷ ὀρθῶς, ἡ δὲ δόξα τῷ ὡς ἀληθῶς. καὶ προαιρούμεθα μὲν ἃ μάλιστα ἴσμεν ἀγαθὰ ὄντα, δοξάζομεν δὲ ἃ οὐ πάνυ ἴσμεν· δοκοῦσι δὲ οὐχ οἱ αὐτοὶ προαιρεῖσθαί τε ἄριστα καὶ δοξάζειν, ἀλλʼ ἔνιοι δοξάζειν μὲν ἄμεινον, διὰ κακίαν δʼ αἱρεῖσθαι οὐχ ἃ δεῖ. εἰ δὲ προγίνεται δόξα τῆς προαιρέσεως ἢ παρακολουθεῖ, οὐδὲν διαφέρει· οὐ τοῦτο γὰρ σκοποῦμεν, ἀλλʼ εἰ ταὐτόν ἐστι δόξῃ τινί. τί οὖν ἢ ποῖόν τι ἐστίν, ἐπειδὴ τῶν εἰρημένων οὐθέν; ἑκούσιον μὲν δὴ φαίνεται, τὸ δʼ ἑκούσιον οὐ πᾶν προαιρετόν. ἀλλʼ ἆρά γε τὸ προβεβουλευμένον; ἡ γὰρ προαίρεσις μετὰ λόγου καὶ διανοίας. ὑποσημαίνειν δʼ ἔοικε καὶ τοὔνομα ὡς ὂν πρὸ ἑτέρων αἱρετόν.
1112a153. Bölüm
İnsanlar her şey hakkında mı düşünüp taşınır, her şey düşünüp taşınılacak bir şey midir, yoksa bazı şeyler hakkında düşünüp taşınmak söz konusu değil midir? Düşünüp taşınılacak şey derken belki aptalın ya da delinin değil, aklı başında birinin hakkında düşünüp taşınacağı şeyi kastetmeliyiz. Ezelî şeyler hakkında, mesela evren hakkında ya da köşegenin kenarla ortak ölçüsü olmadığı hakkında kimse düşünüp taşınmaz. Hareket içinde olup her zaman aynı şekilde meydana gelen şeyler hakkında da, ister zorunlulukla ister tabiatça ister başka bir sebeple meydana gelsinler, mesela gündönümleri ve yıldızların doğuşu hakkında da düşünüp taşınmaz. Kâh bir türlü kâh başka türlü olan şeyler, mesela kuraklıklar ve yağmurlar hakkında da; talih eseri olan şeyler, mesela hazine bulmak hakkında da düşünüp taşınmaz. Hatta bütün insani işler hakkında bile düşünüp taşınmaz; mesela hiçbir Lakedaimonlu, İskitlerin en iyi nasıl yönetileceği hakkında düşünüp taşınmaz; çünkü bunların hiçbiri bizim elimizle olmaz. Elimizde olan ve eylemle yapılabilecek şeyler hakkında düşünüp taşınırız; geriye kalanlar da zaten bunlardır. Çünkü sebeplerin tabiat, zorunluluk ve talih, bir de nous ve insan eliyle olan her şey olduğu kabul edilir. İnsanların her biri de kendi eliyle yapılabilecek şeyler hakkında düşünüp taşınır.
βουλεύονται δὲ πότερον περὶ πάντων, καὶ πᾶν βουλευτόν ἐστιν, ἢ περὶ ἐνίων οὐκ ἔστι βουλή; λεκτέον δʼ ἴσως βουλευτὸν οὐχ ὑπὲρ οὗ βουλεύσαιτʼ ἄν τις ἠλίθιος ἢ μαινόμενος, ἀλλʼ ὑπὲρ ὧν ὁ νοῦν ἔχων. περὶ δὴ τῶν ἀιδίων οὐδεὶς βουλεύεται, οἷον περὶ τοῦ κόσμου ἢ τῆς διαμέτρου καὶ τῆς πλευρᾶς, ὅτι ἀσύμμετροι. ἀλλʼ οὐδὲ περὶ τῶν ἐν κινήσει, ἀεὶ δὲ κατὰ ταὐτὰ γινομένων, εἴτʼ ἐξ ἀνάγκης εἴτε καὶ φύσει ἢ διά τινα αἰτίαν ἄλλην, οἷον τροπῶν καὶ ἀνατολῶν. οὐδὲ περὶ τῶν ἄλλοτε ἄλλως, οἷον αὐχμῶν καὶ ὄμβρων. οὐδὲ περὶ τῶν ἀπὸ τύχης, οἷον θησαυροῦ εὑρέσεως. ἀλλʼ οὐδὲ περὶ τῶν ἀνθρωπίνων ἁπάντων, οἷον πῶς ἂν Σκύθαι ἄριστα πολιτεύοιντο οὐδεὶς Λακεδαιμονίων βουλεύεται. οὐ γὰρ γένοιτʼ ἂν τούτων οὐθὲν διʼ ἡμῶν. βουλευόμεθα δὲ περὶ τῶν ἐφʼ ἡμῖν καὶ πρακτῶν· ταῦτα δὲ καὶ ἔστι λοιπά. αἰτίαι γὰρ δοκοῦσιν εἶναι φύσις καὶ ἀνάγκη καὶ τύχη, ἔτι δὲ νοῦς καὶ πᾶν τὸ διʼ ἀνθρώπου. τῶν δʼ ἀνθρώπων ἕκαστοι βουλεύονται περὶ τῶν διʼ αὑτῶν πρακτῶν.
1112bKesin ve kendine yeterli epistēmē'lerde, mesela yazıda düşünüp taşınmak yoktur (bir kelimeyi nasıl yazacağımız konusunda tereddüt etmeyiz); bizim elimizle olan ama her zaman aynı şekilde olmayan şeyler hakkında düşünüp taşınırız: mesela hekimlik ve para kazanma işleri hakkında; dümencilik hakkında, daha az kesinleşmiş olduğu ölçüde, jimnastikten daha çok; ötekiler hakkında da aynı şekilde; epistēmē'lerden çok tekhnē'ler hakkında, çünkü onlarda daha çok tereddüt ederiz. Düşünüp taşınma, çoğunlukla olan ama nasıl sonuçlanacağı belirsiz olan ve kesin olarak belirlenmemiş olan şeylerle ilgilidir. Büyük işlerde, ayırt etmeye yeterli olmadığımızı düşünüp kendimize güvenmediğimiz için danışmanlar alırız. Gayeler hakkında değil, gayelere götüren şeyler hakkında düşünüp taşınırız. Ne hekim hastayı iyileştirip iyileştirmeyeceği, ne hatip ikna edip etmeyeceği, ne de devlet adamı iyi bir kanun düzeni kurup kurmayacağı hakkında düşünüp taşınır; ötekilerden hiçbiri de gaye hakkında düşünüp taşınmaz. Gayeyi koyduktan sonra ona nasıl ve hangi yollarla ulaşılacağını incelerler. Birden çok yolla ulaşılabilecek gibi görünüyorsa en kolay ve en güzel hangisiyle ulaşılacağına bakarlar; tek yolla gerçekleşiyorsa, bu yolla nasıl ulaşılacağına, o yolun da neyle sağlanacağına bakarlar; ta ki bulmada en son gelen ilk sebebe varana kadar. Çünkü düşünüp taşınan kişi, söylediğimiz şekilde, tıpkı bir geometri şeklini çözümler gibi arar ve çözümler (her araştırma düşünüp taşınma değildir, mesela matematiksel araştırmalar; ama her düşünüp taşınma bir araştırmadır); çözümlemede en son olan da oluşta ilk olandır. İmkânsız bir şeyle karşılaşırlarsa vazgeçerler, mesela para gerekiyorsa ama para bulunamıyorsa; mümkün görünüyorsa işe girişirler. Mümkün olan şeyler, bizim elimizle olabilecek şeylerdir; çünkü dostlarımız aracılığıyla olanlar da bir bakıma bizim elimizle olur, zira ilke bizdedir. Bazen aletler, bazen onların nasıl kullanılacağı aranır; ötekilerde de aynı şekilde bazen neyle, bazen nasıl ya da kimin aracılığıyla yapılacağı aranır. Demek ki, dediğimiz gibi, insan eylemlerin ilkesi gibi görünüyor; düşünüp taşınma da kişinin kendisinin yapabileceği şeylerle ilgilidir; eylemler de başka şeyler için yapılır. Çünkü gaye düşünüp taşınılacak bir şey değildir, gayelere götüren şeyler öyledir. Cüzî şeyler de düşünüp taşınılacak şeyler değildir, mesela şunun ekmek olup olmadığı ya da gerektiği gibi pişip pişmediği; çünkü bunlar hissin işidir.
καὶ περὶ μὲν τὰς ἀκριβεῖς καὶ αὐτάρκεις τῶν ἐπιστημῶν οὐκ ἔστι βουλή, οἷον περὶ γραμμάτων (οὐ γὰρ διστάζομεν πῶς γραπτέον)· ἀλλʼ ὅσα γίνεται διʼ ἡμῶν, μὴ ὡσαύτως δʼ ἀεί, περὶ τούτων βουλευόμεθα, οἷον περὶ τῶν κατʼ ἰατρικὴν καὶ χρηματιστικήν, καὶ περὶ κυβερνητικὴν μᾶλλον ἢ γυμναστικήν, ὅσῳ ἧττον διηκρίβωται, καὶ ἔτι περὶ τῶν λοιπῶν ὁμοίως, μᾶλλον δὲ καὶ περὶ τὰς τέχνας ἢ τὰς ἐπιστήμας· μᾶλλον γὰρ περὶ ταύτας διστάζομεν. τὸ βουλεύεσθαι δὲ ἐν τοῖς ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, ἀδήλοις δὲ πῶς ἀποβήσεται, καὶ ἐν οἷς ἀδιόριστον. συμβούλους δὲ παραλαμβάνομεν εἰς τὰ μεγάλα, ἀπιστοῦντες ἡμῖν αὐτοῖς ὡς οὐχ ἱκανοῖς διαγνῶναι. βουλευόμεθα δʼ οὐ περὶ τῶν τελῶν ἀλλὰ περὶ τῶν πρὸς τὰ τέλη. οὔτε γὰρ ἰατρὸς βουλεύεται εἰ ὑγιάσει, οὔτε ῥήτωρ εἰ πείσει, οὔτε πολιτικὸς εἰ εὐνομίαν ποιήσει, οὐδὲ τῶν λοιπῶν οὐδεὶς περὶ τοῦ τέλους· ἀλλὰ θέμενοι τὸ τέλος τὸ πῶς καὶ διὰ τίνων ἔσται σκοποῦσι· καὶ διὰ πλειόνων μὲν φαινομένου γίνεσθαι διὰ τίνος ῥᾷστα καὶ κάλλιστα ἐπισκοποῦσι, διʼ ἑνὸς δʼ ἐπιτελουμένου πῶς διὰ τούτου ἔσται κἀκεῖνο διὰ τίνος, ἕως ἂν ἔλθωσιν ἐπὶ τὸ πρῶτον αἴτιον, ὃ ἐν τῇ εὑρέσει ἔσχατόν ἐστιν. ὁ γὰρ βουλευόμενος ἔοικε ζητεῖν καὶ ἀναλύειν τὸν εἰρημένον τρόπον ὥσπερ διάγραμμα (φαίνεται δʼ ἡ μὲν ζήτησις οὐ πᾶσα εἶναι βούλευσις, οἷον αἱ μαθηματικαί, ἡ δὲ βούλευσις πᾶσα ζήτησις), καὶ τὸ ἔσχατον ἐν τῇ ἀναλύσει πρῶτον εἶναι ἐν τῇ γενέσει. κἂν μὲν ἀδυνάτῳ ἐντύχωσιν, ἀφίστανται, οἷον εἰ χρημάτων δεῖ, ταῦτα δὲ μὴ οἷόν τε πορισθῆναι· ἐὰν δὲ δυνατὸν φαίνηται, ἐγχειροῦσι πράττειν. δυνατὰ δὲ ἃ διʼ ἡμῶν γένοιτʼ ἄν· τὰ γὰρ διὰ τῶν φίλων διʼ ἡμῶν πως ἐστίν· ἡ γὰρ ἀρχὴ ἐν ἡμῖν. ζητεῖται δʼ ὁτὲ μὲν τὰ ὄργανα ὁτὲ δʼ ἡ χρεία αὐτῶν· ὁμοίως δὲ καὶ ἐν τοῖς λοιποῖς ὁτὲ μὲν διʼ οὗ ὁτὲ δὲ πῶς ἢ διὰ τίνος. ἔοικε δή, καθάπερ εἴρηται, ἄνθρωπος εἶναι ἀρχὴ τῶν πράξεων· ἡ δὲ βουλὴ περὶ τῶν αὑτῷ πρακτῶν, αἱ δὲ πράξεις ἄλλων ἕνεκα. οὐ γὰρ ἂν εἴη βουλευτὸν τὸ τέλος ἀλλὰ τὰ πρὸς τὰ τέλη· οὐδὲ δὴ τὰ καθʼ ἕκαστα,
1113aBiri her zaman düşünüp taşınırsa iş sonsuza kadar gider. Düşünüp taşınılan şeyle tercih edilen şey aynıdır; yalnız tercih edilen şey artık belirlenmiştir; çünkü düşünüp taşınma sonunda karara bağlanan şey tercih edilen şeydir. Herkes, ilkeyi kendisine, kendisinde de yöneten kısma götürdüğünde nasıl eyleyeceğini aramayı bırakır; çünkü tercih eden budur. Bu, Homeros'un tasvir ettiği eski yönetimlerden de anlaşılır: krallar tercih ettikleri şeyleri halka bildirirlerdi. Tercih edilen şey, elimizde olan şeylerden düşünüp taşındıktan sonra istek duyulan şey olduğuna göre, prohairesis de elimizde olan şeylere düşünüp taşınarak duyulan istektir; çünkü düşünüp taşınarak karar verdikten sonra, bu düşünüp taşınmaya uygun olarak isteriz. Prohairesis'i, neyle ilgili olduğunu ve gayeye götüren şeylere yöneldiğini ana hatlarıyla söylemiş olalım.
οἷον εἰ ἄρτος τοῦτο ἢ πέπεπται ὡς δεῖ· αἰσθήσεως γὰρ ταῦτα. εἰ δὲ ἀεὶ βουλεύσεται, εἰς ἄπειρον ἥξει. βουλευτὸν δὲ καὶ προαιρετὸν τὸ αὐτό, πλὴν ἀφωρισμένον ἤδη τὸ προαιρετόν· τὸ γὰρ ἐκ τῆς βουλῆς κριθὲν προαιρετόν ἐστιν. παύεται γὰρ ἕκαστος ζητῶν πῶς πράξει, ὅταν εἰς αὑτὸν ἀναγάγῃ τὴν ἀρχήν, καὶ αὑτοῦ εἰς τὸ ἡγούμενον· τοῦτο γὰρ τὸ προαιρούμενον. δῆλον δὲ τοῦτο καὶ ἐκ τῶν ἀρχαίων πολιτειῶν, ἃς Ὅμηρος ἐμιμεῖτο· οἱ γὰρ βασιλεῖς ἃ προείλοντο ἀνήγγελλον τῷ δήμῳ. ὄντος δὲ τοῦ προαιρετοῦ βουλευτοῦ ὀρεκτοῦ τῶν ἐφʼ ἡμῖν, καὶ ἡ προαίρεσις ἂν εἴη βουλευτικὴ ὄρεξις τῶν ἐφʼ ἡμῖν· ἐκ τοῦ βουλεύσασθαι γὰρ κρίναντες ὀρεγόμεθα κατὰ τὴν βούλευσιν. ἡ μὲν οὖν προαίρεσις τύπῳ εἰρήσθω, καὶ περὶ ποῖά ἐστι καὶ ὅτι τῶν πρὸς τὰ τέλη.
1113a104. Bölüm
Dilemenin gayeye yöneldiğini söyledik; ama kimine göre iyiye, kimine göre iyi görünene yönelir. İyinin dilenen şey olduğunu söyleyenlere göre, doğru seçmeyen kişinin dilediği şey dilenen şey olmaz (çünkü dilenen şey olsaydı iyi de olurdu; oysa duruma göre kötü olabiliyordu). İyi görünenin dilenen şey olduğunu söyleyenlere göre ise tabiatça dilenen bir şey yoktur, herkes için dilenen şey ona iyi görünen şeydir; oysa herkese başka bir şey görünür, duruma göre zıt şeyler bile. Bunlar hoşa gitmiyorsa, şunu mu söylemeliyiz: mutlak olarak ve hakikatte dilenen şey iyidir, her bir kişi için ise ona iyi görünen? Öyleyse değerli insan için dilenen şey hakikatte iyi olan, aşağılık insan için ise rastgele bir şeydir. Bedenlerde de böyledir: sağlıklı bedenler için sağlığa yarayan şeyler hakikatte öyle olanlardır, hastalıklı bedenler için ise başka şeylerdir; acı, tatlı, sıcak, ağır ve öteki her şey için de durum aynıdır. Çünkü değerli insan her şeyi doğru muhakeme eder ve her şeyde ona hakikat görünür. Her melekenin kendine özgü güzel ve hoş şeyleri vardır; değerli insan da belki en çok her şeyde hakikati görmesiyle, sanki bunların ölçütü ve ölçüsüymüş gibi, ötekilerden ayrılır. Çoğu insanda aldanma haz yüzünden oluyor gibidir; çünkü haz iyi olmadığı hâlde iyi görünür.
ἡ δὲ βούλησις ὅτι μὲν τοῦ τέλους ἐστὶν εἴρηται, δοκεῖ δὲ τοῖς μὲν τἀγαθοῦ εἶναι, τοῖς δὲ τοῦ φαινομένου ἀγαθοῦ. συμβαίνει δὲ τοῖς μὲν [τὸ] βουλητὸν τἀγαθὸν λέγουσι μὴ εἶναι βουλητὸν ὃ βούλεται ὁ μὴ ὀρθῶς αἱρούμενος (εἰ γὰρ ἔσται βουλητόν, καὶ ἀγαθόν· ἦν δʼ, εἰ οὕτως ἔτυχε, κακόν), τοῖς δʼ αὖ τὸ φαινόμενον ἀγαθὸν βουλητὸν λέγουσι μὴ εἶναι φύσει βουλητόν, ἀλλʼ ἑκάστῳ τὸ δοκοῦν· ἄλλο δʼ ἄλλῳ φαίνεται, καὶ εἰ οὕτως ἔτυχε, τἀναντία. εἰ δὲ δὴ ταῦτα μὴ ἀρέσκει, ἆρα φατέον ἁπλῶς μὲν καὶ κατʼ ἀλήθειαν βουλητὸν εἶναι τἀγαθόν, ἑκάστῳ δὲ τὸ φαινόμενον; τῷ μὲν οὖν σπουδαίῳ τὸ κατʼ ἀλήθειαν εἶναι, τῷ δὲ φαύλῳ τὸ τυχόν, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν σωμάτων τοῖς μὲν εὖ διακειμένοις ὑγιεινά ἐστι τὰ κατʼ ἀλήθειαν τοιαῦτα ὄντα, τοῖς δʼ ἐπινόσοις ἕτερα, ὁμοίως δὲ καὶ πικρὰ καὶ γλυκέα καὶ θερμὰ καὶ βαρέα καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστα· ὁ σπουδαῖος γὰρ ἕκαστα κρίνει ὀρθῶς, καὶ ἐν ἑκάστοις τἀληθὲς αὐτῷ φαίνεται. καθʼ ἑκάστην γὰρ ἕξιν ἴδιά ἐστι καλὰ καὶ ἡδέα, καὶ διαφέρει πλεῖστον ἴσως ὁ σπουδαῖος τῷ τἀληθὲς ἐν ἑκάστοις ὁρᾶν, ὥσπερ κανὼν καὶ μέτρον αὐτῶν ὤν. ἐν τοῖς πολλοῖς δὲ ἡ ἀπάτη διὰ τὴν ἡδονὴν ἔοικε γίνεσθαι· οὐ γὰρ οὖσα ἀγαθὸν φαίνεται.
1113bBu yüzden hoş olanı iyi diye seçer, acıdan da kötü diye kaçarlar.
αἱροῦνται οὖν τὸ ἡδὺ ὡς ἀγαθόν, τὴν δὲ λύπην ὡς κακὸν φεύγουσιν.
1113b15. Bölüm
Gaye dilenen, gayeye götüren şeyler de düşünüp taşınılan ve tercih edilen şeyler olduğuna göre, bunlarla ilgili eylemler prohairesis'e göre ve isteyerek yapılmış olur. Aretē'lerin fiilleri de bunlarla ilgilidir. Öyleyse aretē de elimizdedir, kötülük de öyle. Çünkü yapmanın elimizde olduğu yerde yapmamak da elimizdedir; "hayır" demenin elimizde olduğu yerde "evet" demek de. Öyleyse güzel olduğunda yapmak elimizdeyse, çirkin olduğunda yapmamak da elimizde olacaktır; güzel olduğunda yapmamak elimizdeyse, çirkin olduğunda yapmak da elimizde olacaktır. Güzel ve çirkin işleri yapmak da yapmamak da elimizdeyse ve iyi ya da kötü olmak da bu demekse, makul ya da aşağılık insanlar olmak elimizdedir. "Kimse isteyerek kötü, istemeyerek bahtiyar olmaz" sözü ise yarı yanlış, yarı doğru gibidir: kimse istemeyerek bahtiyar olmaz, ama kötülük isteyerek edinilir. Yoksa az önce söylediklerimize itiraz etmeli, insanın, çocuklarının olduğu gibi eylemlerinin de ilkesi ve babası olduğunu söylememeli miyiz? Ama bu böyle görünüyorsa ve eylemlerimizi içimizdeki ilkelerden başka ilkelere bağlayamıyorsak, ilkeleri içimizde olan şeyler de elimizdedir ve isteyerek yapılır. Bu söylediklerimize hem herkesin kendi hayatında hem de bizzat kanun koyucuların tanıklık ettiği görülüyor: zorla ya da kendilerinin sebep olmadığı bir bilgisizlik yüzünden yapmamışlarsa, kötü işler yapanları cezalandırır ve onlardan öç alırlar; güzel işler yapanlara ise şeref verirler; berikileri teşvik etmek, ötekileri engellemek için. Oysa ne elimizde olan ne de isteyerek yapılan şeyleri yapmaya kimse teşvik edilmez; mesela ısınmamaya, acı çekmemeye, acıkmamaya ya da buna benzer bir şeye ikna edilmenin hiçbir faydası yoktur, çünkü yine de bunları yaşayacağız. Nitekim kişi bilgisizliğinin sebebi gibi görünüyorsa, bilgisizliğin kendisi yüzünden de cezalandırırlar: mesela sarhoşlara iki kat ceza verilir, çünkü ilke onun kendisindedir: sarhoş olmamak onun elindeydi, bilgisizliğin sebebi de sarhoşluktur. Kanunlarda yer alıp bilinmesi gereken ve zor olmayan bir şeyi bilmeyenleri de cezalandırırlar; öteki durumlarda da, ihmal yüzünden bilmiyor görünenleri aynı şekilde cezalandırırlar; çünkü bilmemek onların elindeydi, özen göstermek onların elindeydi.
ὄντος δὴ βουλητοῦ μὲν τοῦ τέλους, βουλευτῶν δὲ καὶ προαιρετῶν τῶν πρὸς τὸ τέλος, αἱ περὶ ταῦτα πράξεις κατὰ προαίρεσιν ἂν εἶεν καὶ ἑκούσιοι. αἱ δὲ τῶν ἀρετῶν ἐνέργειαι περὶ ταῦτα. ἐφʼ ἡμῖν δὴ καὶ ἡ ἀρετή, ὁμοίως δὲ καὶ ἡ κακία. ἐν οἷς γὰρ ἐφʼ ἡμῖν τὸ πράττειν, καὶ τὸ μὴ πράττειν, καὶ ἐν οἷς τὸ μή, καὶ τὸ ναί· ὥστʼ εἰ τὸ πράττειν καλὸν ὂν ἐφʼ ἡμῖν ἐστί, καὶ τὸ μὴ πράττειν ἐφʼ ἡμῖν ἔσται αἰσχρὸν ὄν, καὶ εἰ τὸ μὴ πράττειν καλὸν ὂν ἐφʼ ἡμῖν, καὶ τὸ πράττειν αἰσχρὸν ὂν ἐφʼ ἡμῖν. εἰ δʼ ἐφʼ ἡμῖν τὰ καλὰ πράττειν καὶ τὰ αἰσχρά, ὁμοίως δὲ καὶ τὸ μὴ πράττειν, τοῦτο δʼ ἦν τὸ ἀγαθοῖς καὶ κακοῖς εἶναι, ἐφʼ ἡμῖν ἄρα τὸ ἐπιεικέσι καὶ φαύλοις εἶναι. τὸ δὲ λέγειν ὡς οὐδεὶς ἑκὼν πονηρὸς οὐδʼ ἄκων μακάριος ἔοικε τὸ μὲν ψευδεῖ τὸ δʼ ἀληθεῖ· μακάριος μὲν γὰρ οὐδεὶς ἄκων, ἡ δὲ μοχθηρία ἑκούσιον. ἢ τοῖς γε νῦν εἰρημένοις ἀμφισβητητέον, καὶ τὸν ἄνθρωπον οὐ φατέον ἀρχὴν εἶναι οὐδὲ γεννητὴν τῶν πράξεων ὥσπερ καὶ τέκνων. εἰ δὲ ταῦτα φαίνεται καὶ μὴ ἔχομεν εἰς ἄλλας ἀρχὰς ἀναγαγεῖν παρὰ τὰς ἐν ἡμῖν, ὧν καὶ αἱ ἀρχαὶ ἐν ἡμῖν, καὶ αὐτὰ ἐφʼ ἡμῖν καὶ ἑκούσια. τούτοις δʼ ἔοικε μαρτυρεῖσθαι καὶ ἰδίᾳ ὑφʼ ἑκάστων καὶ ὑπʼ αὐτῶν τῶν νομοθετῶν· κολάζουσι γὰρ καὶ τιμωροῦνται τοὺς δρῶντας μοχθηρά, ὅσοι μὴ βίᾳ ἢ διʼ ἄγνοιαν ἧς μὴ αὐτοὶ αἴτιοι, τοὺς δὲ τὰ καλὰ πράττοντας τιμῶσιν, ὡς τοὺς μὲν προτρέψοντες τοὺς δὲ κωλύσοντες. καίτοι ὅσα μήτʼ ἐφʼ ἡμῖν ἐστὶ μήθʼ ἑκούσια, οὐδεὶς προτρέπεται πράττειν, ὡς οὐδὲν πρὸ ἔργου ὂν τὸ πεισθῆναι μὴ θερμαίνεσθαι ἢ ἀλγεῖν ἢ πεινῆν ἢ ἄλλʼ ὁτιοῦν τῶν τοιούτων· οὐθὲν γὰρ ἧττον πεισόμεθα αὐτά. καὶ γὰρ ἐπʼ αὐτῷ τῷ ἀγνοεῖν κολάζουσιν, ἐὰν αἴτιος εἶναι δοκῇ τῆς ἀγνοίας, οἷον τοῖς μεθύουσι διπλᾶ τὰ ἐπιτίμια· ἡ γὰρ ἀρχὴ ἐν αὐτῷ· κύριος γὰρ τοῦ μὴ μεθυσθῆναι, τοῦτο δʼ αἴτιον τῆς ἀγνοίας. καὶ τοὺς ἀγνοοῦντάς τι τῶν ἐν τοῖς νόμοις, ἃ δεῖ ἐπίστασθαι καὶ μὴ χαλεπά ἐστι,
1114aAma belki adam özen göstermeyecek türden biridir. Ama böyle biri olmalarının sebebi, gevşek bir hayat süren bu insanların kendileridir; adaletsiz ya da itidalsiz olmalarının sebebi de kendileridir: kimi kötülük yaparak, kimi de vaktini içki âlemlerinde ve benzeri şeylerle geçirerek böyle olur; çünkü belli şeylerdeki fiiller insanları o türden insanlar yapar. Bu, herhangi bir yarışmaya ya da işe hazırlananlardan da anlaşılır: hep o işi yaparlar. Belli şeylerde fiil göstermekle melekelerin oluştuğunu bilmemek ancak büsbütün anlayışsız birinin işidir. Dahası, haksızlık edenin adaletsiz, itidalsizce davrananın itidalsiz olmayı dilemediğini söylemek akla aykırıdır. Biri adaletsiz olacağı şeyleri bilmezlikten değil, bilerek yapıyorsa isteyerek adaletsizdir; ama dilediği zaman adaletsiz olmaktan çıkıp adil olamaz. Hasta da dilediği zaman sağlıklı olamaz. Diyelim ki o da isteyerek hastadır: nefsine hâkim olamayan bir hayat sürmüş ve hekimleri dinlememiştir. Önceden hasta olmamak onun elindeydi, ama kendini bir kere bıraktıktan sonra artık elinde değildir; tıpkı taşı bir kere atanın onu geri alamaması gibi; yine de taşı atmak onun elindeydi, çünkü ilke ondaydı. Adaletsiz ve itidalsiz insan da böyledir: başlangıçta böyle olmamak onların elindeydi, bu yüzden isteyerek öyledirler; ama böyle olduktan sonra artık öyle olmamak ellerinde değildir. Yalnız psykhē'nin kötülükleri değil, bazı insanlarda bedenin kötülükleri de isteyerek edinilmiştir; bunları da kınarız. Tabiatı gereği çirkin olanları kimse kınamaz, ama idmansızlık ve ihmal yüzünden çirkin olanları kınarız. Zayıflık ve sakatlıkta da durum aynıdır: doğuştan ya da bir hastalık ya da bir darbe yüzünden kör olan birini kimse ayıplamaz, daha çok ona acır; ama şarap düşkünlüğü ya da başka bir itidalsizlik yüzünden kör olanı herkes kınar. Demek ki bedenle ilgili kötülüklerden elimizde olanlar kınanır, elimizde olmayanlar kınanmaz. Eğer böyleyse, öteki durumlarda da kınanan kötülükler elimizde olmalıdır. Biri şöyle diyebilir: herkes iyi görünenin peşindedir, ama tasavvura (phantasia) hâkim değiliz; kişi nasıl biriyse gaye de ona öyle görünür.
κολάζουσιν, ὁμοίως δὲ καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις, ὅσα διʼ ἀμέλειαν ἀγνοεῖν δοκοῦσιν, ὡς ἐπʼ αὐτοῖς ὂν τὸ μὴ ἀγνοεῖν· τοῦ γὰρ ἐπιμεληθῆναι κύριοι. ἀλλʼ ἴσως τοιοῦτός ἐστιν ὥστε μὴ ἐπιμεληθῆναι. ἀλλὰ τοῦ τοιούτους γενέσθαι αὐτοὶ αἴτιοι ζῶντες ἀνειμένως, καὶ τοῦ ἀδίκους ἢ ἀκολάστους εἶναι, οἳ μὲν κακουργοῦντες, οἳ δὲ ἐν πότοις καὶ τοῖς τοιούτοις διάγοντες· αἱ γὰρ περὶ ἕκαστα ἐνέργειαι τοιούτους ποιοῦσιν. τοῦτο δὲ δῆλον ἐκ τῶν μελετώντων πρὸς ἡντινοῦν ἀγωνίαν ἢ πρᾶξιν· διατελοῦσι γὰρ ἐνεργοῦντες. τὸ μὲν οὖν ἀγνοεῖν ὅτι ἐκ τοῦ ἐνεργεῖν περὶ ἕκαστα αἱ ἕξεις γίνονται, κομιδῇ ἀναισθήτου. ἔτι δʼ ἄλογον τὸν ἀδικοῦντα μὴ βούλεσθαι ἄδικον εἶναι ἢ τὂν ἀκολασταίνοντα ἀκόλαστον. εἰ δὲ μὴ ἀγνοῶν τις πράττει ἐξ ὧν ἔσται ἄδικος, ἑκὼν ἄδικος ἂν εἴη, οὐ μὴν ἐάν γε βούληται, ἄδικος ὢν παύσεται καὶ ἔσται δίκαιος. οὐδὲ γὰρ ὁ νοσῶν ὑγιής. καὶ εἰ οὕτως ἔτυχεν, ἑκὼν νοσεῖ, ἀκρατῶς βιοτεύων καὶ ἀπειθῶν τοῖς ἰατροῖς. τότε μὲν οὖν ἐξῆν αὐτῷ μὴ νοσεῖν, προεμένῳ δʼ οὐκέτι, ὥσπερ οὐδʼ ἀφέντι λίθον ἔτʼ αὐτὸν δυνατὸν ἀναλαβεῖν· ἀλλʼ ὅμως ἐπʼ αὐτῷ τὸ βαλεῖν [καὶ ῥῖψαι]· ἡ γὰρ ἀρχὴ ἐν αὐτῷ. οὕτω δὲ καὶ τῷ ἀδίκῳ καὶ τῷ ἀκολάστῳ ἐξ ἀρχῆς μὲν ἐξῆν τοιούτοις μὴ γενέσθαι, διὸ ἑκόντες εἰσίν· γενομένοις δʼ οὐκέτι ἔστι μὴ εἶναι. οὐ μόνον δʼ αἱ τῆς ψυχῆς κακίαι ἑκούσιοί εἰσιν, ἀλλʼ ἐνίοις καὶ αἱ τοῦ σώματος, οἷς καὶ ἐπιτιμῶμεν· τοῖς μὲν γὰρ διὰ φύσιν αἰσχροῖς οὐδεὶς ἐπιτιμᾷ, τοῖς δὲ διʼ ἀγυμνασίαν καὶ ἀμέλειαν. ὁμοίως δὲ καὶ περὶ ἀσθένειαν καὶ πήρωσιν· οὐθεὶς γὰρ ἂν ὀνειδίσειε τυφλῷ φύσει ἢ ἐκ νόσου ἢ ἐκ πληγῆς, ἀλλὰ μᾶλλον ἐλεήσαι· τῷ δʼ ἐξ οἰνοφλυγίας ἢ ἄλλης ἀκολασίας πᾶς ἂν ἐπιτιμήσαι. τῶν δὴ περὶ τὸ σῶμα κακιῶν αἱ ἐφʼ ἡμῖν ἐπιτιμῶνται, αἱ δὲ μὴ ἐφʼ ἡμῖν οὔ. εἰ δʼ οὕτω, καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων αἱ ἐπιτιμώμεναι τῶν κακιῶν ἐφʼ ἡμῖν ἂν εἶεν. εἰ δέ τις λέγοι ὅτι πάντες ἐφίενται τοῦ φαινομένου ἀγαθοῦ, τῆς δὲ φαντασίας οὐ κύριοι,
1114bBuna şöyle cevap verilir: herkes kendi melekesinin bir bakıma sebebiyse, tasavvurunun da bir bakıma sebebi kendisi olacaktır. Değilse, kimse kötülük yapmasının sebebi değildir; insan bunları gayeyi bilmediği için, bunlar sayesinde en iyi şeye ulaşacağını sanarak yapar; gayeye yönelmek de insanın kendi seçimine bağlı değildir; insanın, iyi muhakeme edip hakikatte iyi olanı seçeceği bir göz gibi bir şeyle doğmuş olması gerekir; bunu güzelce taşıyarak doğan kişi de iyi yaratılışlıdır. Çünkü en büyük ve en güzel şey, başkasından alınamayan, öğrenilemeyen, insanın nasıl doğduysa öyle sahip olacağı şeydir; bunda iyi ve güzel yaratılmış olmak da kâmil ve hakiki iyi yaratılış olacaktır. Bunlar doğruysa, aretē kötülükten neden daha çok isteyerek edinilmiş olsun? İkisine de, iyi insana da kötü insana da, gaye ya tabiatça ya da başka bir şekilde aynı biçimde görünür ve konmuştur; öteki şeyleri de buna bağlayarak, nasıl yaparlarsa yaparlar. Öyleyse ister gaye her birine şöyle ya da böyle tabiatça görünmüyor da bir kısmı kişinin kendisine bağlı olsun, ister gaye tabiî olsun da değerli insan geri kalanı isteyerek yaptığı için aretē isteyerek edinilmiş olsun, kötülük de en az onun kadar isteyerek edinilmiş olur; çünkü kötü insanda da, gayede olmasa bile eylemlerde kendisine bağlı olan bir şey vardır. Demek ki, söylendiği gibi aretē'ler isteyerek edinilmişse (çünkü melekelerimizin bir bakıma ortak sebebi kendimiziz ve belli nitelikte insanlar olduğumuz için gayeyi şöyle ya da böyle koyarız), kötülükler de isteyerek edinilmiş olmalıdır; çünkü durum aynıdır. Böylece aretē'ler hakkında genel olarak şunları söylemiş olduk: cinslerini ana hatlarıyla, yani orta olduklarını ve meleke olduklarını; hangi şeylerden doğduklarını ve kendi başlarına da bu şeyleri yaptırdıklarını; elimizde olduklarını, isteyerek edinildiklerini ve doğru logos'un buyurduğu şekilde iş gördüklerini. Ama eylemler ve melekeler aynı şekilde isteyerek değildir: eylemlerimize, cüzî şartları bildiğimiz için başından sonuna kadar hâkimizdir; melekelere ise yalnız başlangıçta hâkimizdir; hastalıklarda olduğu gibi, her adımda ne kadar ilerledikleri fark edilmez. Ama onları şöyle ya da böyle kullanmak elimizde olduğu için melekeler isteyerek edinilmiştir.
ἀλλʼ ὁποῖός ποθʼ ἕκαστός ἐστι, τοιοῦτο καὶ τὸ τέλος φαίνεται αὐτῷ· εἰ μὲν οὖν ἕκαστος ἑαυτῷ τῆς ἕξεώς ἐστί πως αἴτιος, καὶ τῆς φαντασίας ἔσται πως αὐτὸς αἴτιος· εἰ δὲ μή, οὐθεὶς αὑτῷ αἴτιος τοῦ κακοποιεῖν, ἀλλὰ διʼ ἄγνοιαν τοῦ τέλους ταῦτα πράττει, διὰ τούτων οἰόμενος αὑτῷ τὸ ἄριστον ἔσεσθαι, ἡ δὲ τοῦ τέλους ἔφεσις οὐκ αὐθαίρετος, ἀλλὰ φῦναι δεῖ ὥσπερ ὄψιν ἔχοντα, ᾗ κρινεῖ καλῶς καὶ τὸ κατʼ ἀλήθειαν ἀγαθὸν αἱρήσεται, καὶ ἔστιν εὐφυὴς ᾧ τοῦτο καλῶς πέφυκεν· τὸ γὰρ μέγιστον καὶ κάλλιστον, καὶ ὃ παρʼ ἑτέρου μὴ οἷόν τε λαβεῖν μηδὲ μαθεῖν, ἀλλʼ οἷον ἔφυ τοιοῦτον ἕξει, καὶ τὸ εὖ καὶ τὸ καλῶς τοῦτο πεφυκέναι ἡ τελεία καὶ ἀληθινὴ ἂν εἴη εὐφυΐα. εἰ δὴ ταῦτʼ ἐστὶν ἀληθῆ, τί μᾶλλον ἡ ἀρετὴ τῆς κακίας ἔσται ἑκούσιον; ἀμφοῖν γὰρ ὁμοίως, τῷ ἀγαθῷ καὶ τῷ κακῷ, τὸ τέλος φύσει ἢ ὁπωσδήποτε φαίνεται καὶ κεῖται, τὰ δὲ λοιπὰ πρὸς τοῦτο ἀναφέροντες πράττουσιν ὁπωσδήποτε. εἴτε δὴ τὸ τέλος μὴ φύσει ἑκάστῳ φαίνεται οἱονδήποτε, ἀλλά τι καὶ παρʼ αὐτόν ἐστιν, εἴτε τὸ μὲν τέλος φυσικόν, τῷ δὲ τὰ λοιπὰ πράττειν ἑκουσίως τὸν σπουδαῖον ἡ ἀρετὴ ἑκούσιόν ἐστιν, οὐθὲν ἧττον καὶ ἡ κακία ἑκούσιον ἂν εἴη· ὁμοίως γὰρ καὶ τῷ κακῷ ὑπάρχει τὸ διʼ αὐτὸν ἐν ταῖς πράξεσι καὶ εἰ μὴ ἐν τῷ τέλει. εἰ οὖν, ὥσπερ λέγεται, ἑκούσιοί εἰσιν αἱ ἀρεταί (καὶ γὰρ τῶν ἕξεων συναίτιοί πως αὐτοί ἐσμεν, καὶ τῷ ποιοί τινες εἶναι τὸ τέλος τοιόνδε τιθέμεθα), καὶ αἱ κακίαι ἑκούσιοι ἂν εἶεν· ὁμοίως γάρ. κοινῇ μὲν οὖν περὶ τῶν ἀρετῶν εἴρηται ἡμῖν τό τε γένος τύπῳ, ὅτι μεσότητές εἰσιν καὶ ὅτι ἕξεις, ὑφʼ ὧν τε γίνονται, ὅτι τούτων πρακτικαὶ ⟨καὶ⟩ καθʼ αὑτάς, καὶ ὅτι ἐφʼ ἡμῖν καὶ ἑκούσιοι, καὶ οὕτως ὡς ἂν ὁ ὀρθὸς λόγος προστάξῃ. οὐχ ὁμοίως δὲ αἱ πράξεις ἑκούσιοί εἰσι καὶ αἱ ἕξεις· τῶν μὲν γὰρ πράξεων ἀπʼ ἀρχῆς μέχρι τοῦ τέλους κύριοί ἐσμεν, εἰδότες τὰ καθʼ ἕκαστα, τῶν ἕξεων δὲ τῆς ἀρχῆς,
1115aŞimdi yeniden ele alıp her bir aretē'nin ne olduğunu, neyle ve nasıl ilgili olduğunu söyleyelim; aynı zamanda kaç tane oldukları da açıklık kazanacaktır. Önce cesaretten başlayalım.
καθʼ ἕκαστα δὲ ἡ πρόσθεσις οὐ γνώριμος, ὥσπερ ἐπὶ τῶν ἀρρωστιῶν· ἀλλʼ ὅτι ἐφʼ ἡμῖν ἦν οὕτως ἢ μὴ οὕτω χρήσασθαι, διὰ τοῦτο ἑκούσιοι. ἀναλαβόντες δὲ περὶ ἑκάστης εἴπωμεν τίνες εἰσὶ καὶ περὶ ποῖα καὶ πῶς· ἅμα δʼ ἔσται δῆλον καὶ πόσαι εἰσίν. καὶ πρῶτον περὶ ἀνδρείας.
1115a56. Bölüm
Cesaretin korkular ve cüret konusunda bir orta olduğu artık açıkça ortaya çıktı. Korktuğumuz şeylerin korkulacak şeyler olduğu açıktır; bunlar da, kabaca söylersek, kötü şeylerdir; bu yüzden korkuyu bir kötülük beklentisi diye tanımlarlar. Bütün kötü şeylerden korkarız, mesela kötü şöhretten, yoksulluktan, hastalıktan, dostsuzluktan, ölümden; ama cesur insan bunların hepsiyle ilgili görünmüyor. Çünkü bazı şeylerden korkmak gerekir, korkmak güzeldir, korkmamak çirkindir; mesela kötü şöhretten: ondan korkan makul ve utangaçtır, korkmayan ise utanmazdır. Bazıları bu sonuncuya mecazen cesur der; çünkü onun cesur insana benzeyen bir yanı vardır: cesur insan da bir tür korkusuzdur. Yoksulluktan ve hastalıktan, genel olarak da kötülükten ya da kişinin kendisinden kaynaklanmayan şeylerden belki korkmamak gerekir. Ama bunlar karşısında korkusuz olan da cesur değildir; ona da benzerlik yüzünden cesur deriz. Çünkü bazıları savaşın tehlikelerinde korkak oldukları hâlde cömerttir ve parasını kaybetmeye yürekle katlanır. Biri çocuklarına ve karısına saldırılmasından, hasetten ya da böyle bir şeyden korkuyorsa korkak değildir; kırbaçlanacakken yüreklilik gösteriyorsa da cesur değildir. Peki, cesur insan korkulacak şeylerin hangileriyle ilgilidir? En büyükleriyle mi? Çünkü korkunç şeylere ondan daha dayanıklı kimse yoktur. En korkulacak şey de ölümdür; çünkü o bir sondur ve ölen için artık ne iyi ne kötü bir şey olmadığı düşünülür. Ama cesur insan her durumdaki ölümle de ilgili görünmüyor, mesela denizdeki ya da hastalıktaki ölümle. Hangi durumlardakiyle öyleyse? En güzellerindekiyle mi? Bunlar da savaştaki ölümlerdir; çünkü en büyük ve en güzel tehlikede olurlar. Şehirlerin ve hükümdarların verdiği şerefler de buna uygundur. Öyleyse asıl anlamda cesur denebilecek kişi, güzel ölüm karşısında ve ani ölüm getirebilecek tehlikeler karşısında korkusuz olandır; bunlar da en çok savaşta olanlardır. Bununla birlikte cesur insan denizde ve hastalıklarda da korkusuzdur, ama denizciler gibi değil: cesur insanlar kurtulmaktan umudu kesmiş ve böyle bir ölüme içerlemiştir; denizciler ise tecrübeleri sayesinde umutludur.
ὅτι μὲν οὖν μεσότης ἐστὶ περὶ φόβους καὶ θάρρη, ἤδη φανερὸν γεγένηται· φοβούμεθα δὲ δῆλον ὅτι τὰ φοβερά, ταῦτα δʼ ἐστὶν ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν κακά· διὸ καὶ τὸν φόβον ὁρίζονται προσδοκίαν κακοῦ. φοβούμεθα μὲν οὖν πάντα τὰ κακά, οἷον ἀδοξίαν πενίαν νόσον ἀφιλίαν θάνατον, ἀλλʼ οὐ περὶ πάντα δοκεῖ ὁ ἀνδρεῖος εἶναι· ἔνια γὰρ καὶ δεῖ φοβεῖσθαι καὶ καλόν, τὸ δὲ μὴ αἰσχρόν, οἷον ἀδοξίαν· ὁ μὲν γὰρ φοβούμενος ἐπιεικὴς καὶ αἰδήμων, ὁ δὲ μὴ φοβούμενος ἀναίσχυντος. λέγεται δʼ ὑπό τινων ἀνδρεῖος κατὰ μεταφοράν· ἔχει γάρ τι ὅμοιον τῷ ἀνδρείῳ· ἄφοβος γάρ τις καὶ ὁ ἀνδρεῖος. πενίαν δʼ ἴσως οὐ δεῖ φοβεῖσθαι οὐδὲ νόσον, οὐδʼ ὅλως ὅσα μὴ ἀπὸ κακίας μηδὲ διʼ αὑτόν. ἀλλʼ οὐδʼ ὁ περὶ ταῦτα ἄφοβος ἀνδρεῖος. λέγομεν δὲ καὶ τοῦτον καθʼ ὁμοιότητα· ἔνιοι γὰρ ἐν τοῖς πολεμικοῖς κινδύνοις δειλοὶ ὄντες ἐλευθέριοί εἰσι καὶ πρὸς χρημάτων ἀποβολὴν εὐθαρσῶς ἔχουσιν. οὐδὲ δὴ εἴ τις ὕβριν περὶ παῖδας καὶ γυναῖκα φοβεῖται ἢ φθόνον ἤ τι τῶν τοιούτων, δειλός ἐστιν· οὐδʼ εἰ θαρρεῖ μέλλων μαστιγοῦσθαι, ἀνδρεῖος. περὶ ποῖα οὖν τῶν φοβερῶν ὁ ἀνδρεῖος; ἢ περὶ τὰ μέγιστα; οὐθεὶς γὰρ ὑπομενετικώτερος τῶν δεινῶν. φοβερώτατον δʼ ὁ θάνατος· πέρας γάρ, καὶ οὐδὲν ἔτι τῷ τεθνεῶτι δοκεῖ οὔτʼ ἀγαθὸν οὔτε κακὸν εἶναι. δόξειε δʼ ἂν οὐδὲ περὶ θάνατον τὸν ἐν παντὶ ὁ ἀνδρεῖος εἶναι, οἷον ἐν θαλάττῃ ἢ νόσοις. ἐν τίσιν οὖν; ἢ ἐν τοῖς καλλίστοις; τοιοῦτοι δὲ οἱ ἐν πολέμῳ· ἐν μεγίστῳ γὰρ καὶ καλλίστῳ κινδύνῳ. ὁμόλογοι δὲ τούτοις εἰσὶ καὶ αἱ τιμαὶ αἱ ἐν ταῖς πόλεσι καὶ παρὰ τοῖς μονάρχοις. κυρίως δὴ λέγοιτʼ ἂν ἀνδρεῖος ὁ περὶ τὸν καλὸν θάνατον ἀδεής, καὶ ὅσα θάνατον ἐπιφέρει ὑπόγυια ὄντα· τοιαῦτα δὲ μάλιστα τὰ κατὰ πόλεμον. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἐν θαλάττῃ καὶ ἐν νόσοις ἀδεὴς ὁ ἀνδρεῖος,
1115bHem insanlar, yiğitlik gösterebilecekleri ya da ölmenin güzel olduğu yerlerde erkekçe davranır; böyle ölümlerde ise ikisi de yoktur.
οὐχ οὕτω δὲ ὡς οἱ θαλάττιοι· οἳ μὲν γὰρ ἀπεγνώκασι τὴν σωτηρίαν καὶ τὸν θάνατον τὸν τοιοῦτον δυσχεραίνουσιν, οἳ δὲ εὐέλπιδές εἰσι παρὰ τὴν ἐμπειρίαν. ἅμα δὲ καὶ ἀνδρίζονται ἐν οἷς ἐστὶν ἀλκὴ ἢ καλὸν τὸ ἀποθανεῖν· ἐν ταῖς τοιαύταις δὲ φθοραῖς οὐδέτερον ὑπάρχει.
1115b57. Bölüm
Korkulacak şey herkes için aynı değildir; ama insan gücünü aşan bir şeyden de söz ederiz. Bu, aklı başında olan herkes için korkulacak bir şeydir. İnsan gücüne göre olanlar ise büyüklük bakımından ve daha çok ya da daha az olmaları bakımından birbirinden ayrılır; cüret verici şeyler için de durum aynıdır. Cesur insan, insan olarak ne kadar mümkünse o kadar sarsılmazdır. Öyleyse bu tür şeylerden de korkacaktır; ama gerektiği gibi ve logos'un buyurduğu gibi, güzel olan için onlara katlanacaktır; çünkü aretē'nin gayesi budur. Bu şeylerden gerekenden çok ya da az korkmak, korkulacak olmayan şeylerden de korkulacakmış gibi korkmak mümkündür. Hatalardan biri korkulmaması gereken şeyden korkmak, biri gerektiği gibi korkmamak, biri gerekmeyen zamanda korkmak ya da buna benzer bir şeydir; cüret verici şeyler için de durum aynıdır. Gereken şeylere, gereken amaçla, gerektiği gibi ve gerektiği zaman katlanan ve onlardan korkan, aynı şekilde cüret gösteren cesurdur; çünkü cesur insan durumun hak ettiği gibi ve logos'un buyurduğu gibi hisseder ve eyler. Her fiilin gayesi melekeye uygun olandır. Cesur insan için cesaret güzeldir; gaye de böyledir, çünkü her şey gayesiyle belirlenir. Demek ki cesur insan güzel olan için katlanır ve cesarete uygun olanı yapar. Aşırı gidenlerden korkusuzlukta aşırı gidenin adı yoktur (birçok şeyin adı olmadığını daha önce söylemiştik); ama Keltler hakkında söylendiği gibi ne depremden ne de dalgalardan, hiçbir şeyden korkmayan biri ya deli ya da acı duymaz biri olurdu. Korkulacak şeyler karşısında cüret etmekte aşırı giden ise gözü karadır. Gözü kara insan aynı zamanda palavracı ve cesaret taslayan biri gibi görünür: cesur insan korkulacak şeyler karşısında nasılsa, o da öyle görünmek ister; bu yüzden elinden geldiği yerlerde onu taklit eder. Bu yüzden onların çoğu korkak kabadayıdır: bu durumlarda kabadayılık taslarlar, ama korkulacak şeylere dayanamazlar. Korkmakta aşırı giden ise korkaktır; çünkü korkulmaması gereken şeylerden ve gerekmediği şekilde korkmak ve buna benzer her şey onda bulunur.
τὸ δὲ φοβερὸν οὐ πᾶσι μὲν τὸ αὐτό, λέγομεν δέ τι καὶ ὑπὲρ ἄνθρωπον. τοῦτο μὲν οὖν παντὶ φοβερὸν τῷ γε νοῦν ἔχοντι· τὰ δὲ κατʼ ἄνθρωπον διαφέρει μεγέθει καὶ τῷ μᾶλλον καὶ ἧττον· ὁμοίως δὲ καὶ τὰ θαρραλέα. ὁ δὲ ἀνδρεῖος ἀνέκπληκτος ὡς ἄνθρωπος. φοβήσεται μὲν οὖν καὶ τὰ τοιαῦτα, ὡς δεῖ δὲ καὶ ὡς ὁ λόγος ὑπομενεῖ τοῦ καλοῦ ἕνεκα· τοῦτο γὰρ τέλος τῆς ἀρετῆς. ἔστι δὲ μᾶλλον καὶ ἧττον ταῦτα φοβεῖσθαι, καὶ ἔτι τὰ μὴ φοβερὰ ὡς τοιαῦτα φοβεῖσθαι. γίνεται δὲ τῶν ἁμαρτιῶν ἣ μὲν ὅτι ⟨ὃ⟩ οὐ δεῖ, ἣ δὲ ὅτι οὐχ ὡς δεῖ, ἣ δὲ ὅτι οὐχ ὅτε, ἤ τι τῶν τοιούτων· ὁμοίως δὲ καὶ περὶ τὰ θαρραλέα. ὁ μὲν οὖν ἃ δεῖ καὶ οὗ ἕνεκα ὑπομένων καὶ φοβούμενος, καὶ ὡς δεῖ καὶ ὅτε, ὁμοίως δὲ καὶ θαρρῶν, ἀνδρεῖος· κατʼ ἀξίαν γάρ, καὶ ὡς ἂν ὁ λόγος, πάσχει καὶ πράττει ὁ ἀνδρεῖος. τέλος δὲ πάσης ἐνεργείας ἐστὶ τὸ κατὰ τὴν ἕξιν. †καὶ τῷ ἀνδρείῳ δὲ ἡ ἀνδρεία καλόν.† τοιοῦτον δὴ καὶ τὸ τέλος· ὁρίζεται γὰρ ἕκαστον τῷ τέλει. καλοῦ δὴ ἕνεκα ὁ ἀνδρεῖος ὑπομένει καὶ πράττει τὰ κατὰ τὴν ἀνδρείαν. τῶν δʼ ὑπερβαλλόντων ὁ μὲν τῇ ἀφοβίᾳ ἀνώνυμος (εἴρηται δʼ ἡμῖν ἐν τοῖς πρότερον ὅτι πολλά ἐστιν ἀνώνυμα), εἴη δʼ ἄν τις μαινόμενος ἢ ἀνάλγητος, εἰ μηδὲν φοβοῖτο, μήτε σεισμὸν μήτε κύματα, καθάπερ φασὶ τοὺς Κελτούς· ὁ δὲ τῷ θαρρεῖν ὑπερβάλλων περὶ τὰ φοβερὰ θρασύς. δοκεῖ δὲ καὶ ἀλαζὼν εἶναι ὁ θρασὺς καὶ προσποιητικὸς ἀνδρείας· ὡς γοῦν ἐκεῖνος περὶ τὰ φοβερὰ ἔχει, οὗτος βούλεται φαίνεσθαι· ἐν οἷς οὖν δύναται, μιμεῖται. διὸ καὶ εἰσὶν οἱ πολλοὶ αὐτῶν θρασύδειλοι· ἐν τούτοις γὰρ θρασυνόμενοι τὰ φοβερὰ οὐχ ὑπομένουσιν. ὁ δὲ τῷ φοβεῖσθαι ὑπερβάλλων δειλός· καὶ γὰρ ἃ μὴ δεῖ καὶ ὡς οὐ δεῖ, καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα ἀκολουθεῖ αὐτῷ.
1116aCüret etmekte de eksik kalır; ama acılarda aşırı gittiği için daha çok göze çarpar. Korkak insan bir tür umutsuzdur, çünkü her şeyden korkar. Cesur insan ise tersidir; çünkü cüret umutlu insana özgüdür. Korkak, gözü kara ve cesur aynı şeylerle ilgilidir, ama onlara karşı farklı tutumdadırlar: ikisi aşırı gider ya da eksik kalır, biri ise ortada ve gerektiği gibi durur. Gözü karalar atılgandır; tehlikelerden önce isteklidirler, ama tehlikenin içinde geri çekilirler; cesurlar ise iş başında keskin, öncesinde sakindir. Söylendiği gibi cesaret, söylenen durumlarda cüret verici ve korkulacak şeyler konusunda bir ortadır; güzel olduğu için ya da öyle yapmamak çirkin olduğu için seçer ve katlanır. Yoksulluktan, aşktan ya da acı veren bir şeyden kaçmak için ölmek ise cesur insanın değil, daha çok korkağın işidir; çünkü zahmetli şeylerden kaçmak gevşekliktir; böyle biri ölüme güzel olduğu için değil, kötülükten kaçtığı için katlanır.
ἐλλείπει δὲ καὶ τῷ θαρρεῖν· ἀλλʼ ἐν ταῖς λύπαις ὑπερβάλλων μᾶλλον καταφανής ἐστιν. δύσελπις δή τις ὁ δειλός· πάντα γὰρ φοβεῖται. ὁ δʼ ἀνδρεῖος ἐναντίως· τὸ γὰρ θαρρεῖν εὐέλπιδος. περὶ ταὐτὰ μὲν οὖν ἐστὶν ὅ τε δειλὸς καὶ ὁ θρασὺς καὶ ὁ ἀνδρεῖος, διαφόρως δʼ ἔχουσι πρὸς αὐτά· οἳ μὲν γὰρ ὑπερβάλλουσι καὶ ἐλλείπουσιν, ὃ δὲ μέσως ἔχει καὶ ὡς δεῖ· καὶ οἱ μὲν θρασεῖς προπετεῖς, καὶ βουλόμενοι πρὸ τῶν κινδύνων ἐν αὐτοῖς δʼ ἀφίστανται, οἱ δʼ ἀνδρεῖοι ἐν τοῖς ἔργοις ὀξεῖς, πρότερον δʼ ἡσύχιοι. καθάπερ οὖν εἴρηται, ἡ ἀνδρεία μεσότης ἐστὶ περὶ θαρραλέα καὶ φοβερά, ἐν οἷς εἴρηται, καὶ ὅτι καλὸν αἱρεῖται καὶ ὑπομένει, ἢ ὅτι αἰσχρὸν τὸ μή. τὸ δʼ ἀποθνήσκειν φεύγοντα πενίαν ἢ ἔρωτα ἤ τι λυπηρὸν οὐκ ἀνδρείου, ἀλλὰ μᾶλλον δειλοῦ· μαλακία γὰρ τὸ φεύγειν τὰ ἐπίπονα, καὶ οὐχ ὅτι καλὸν ὑπομένει, ἀλλὰ φεύγων κακόν.
1116a158. Bölüm
Cesaret işte böyle bir şeydir; ama beş türlü başka cesaretten de söz edilir. Birincisi vatandaş cesaretidir; çünkü gerçek cesarete en çok o benzer. Vatandaşlar tehlikelere kanunların öngördüğü cezalar ve ayıplamalar yüzünden ve şerefler için katlanır gibidirler; bu yüzden korkakların itibarsız, cesurların itibarlı olduğu yerlerde insanlar en cesur görünür. Homeros da böylelerini, mesela Diomedes'i ve Hektor'u anlatır: İlk Pulydamas yükleyecek bana ayıbı; Hektor bir gün Troyalılar arasında söz alıp diyecek: "Tydeusoğlu benden..."
Bu cesaret, daha önce söylenen cesarete en çok benzer; çünkü aretē sayesinde doğar: utanma duygusu, güzel olana, yani şerefe duyulan istek ve çirkin bir şey olan ayıplanmaktan kaçma yüzünden. Amirlerinin zorladığı kişiler de aynı sınıfa konabilir; ama bunlar daha aşağıdır, çünkü bunu utandıkları için değil, korktukları için yaparlar ve çirkin olandan değil, acı verenden kaçarlar. Çünkü efendileri onları zorlar; tıpkı Hektor'un dediği gibi: Kimi savaştan uzakta sinmiş görürsem, köpeklerden kurtulamayacak.
Askerleri saflara dizip geri çekilenleri döven komutanlar da, askerleri hendeklerin ve benzeri yerlerin önüne dizenler de aynı şeyi yapar; çünkü hepsi zorlar. Oysa insan zorunluluk yüzünden değil, güzel olduğu için cesur olmalıdır.
ἔστι μὲν οὖν ἡ ἀνδρεία τοιοῦτόν τι, λέγονται δὲ καὶ ἕτεραι κατὰ πέντε τρόπους· πρῶτον μὲν ἡ πολιτική· μάλιστα γὰρ ἔοικεν. δοκοῦσι γὰρ ὑπομένειν τοὺς κινδύνους οἱ πολῖται διὰ τὰ ἐκ τῶν νόμων ἐπιτίμια καὶ τὰ ὀνείδη καὶ διὰ τὰς τιμάς· καὶ διὰ τοῦτο ἀνδρειότατοι δοκοῦσιν εἶναι παρʼ οἷς οἱ δειλοὶ ἄτιμοι καὶ οἱ ἀνδρεῖοι ἔντιμοι. τοιούτους δὲ καὶ Ὅμηρος ποιεῖ, οἷον τὸν Διομήδην καὶ τὸν Ἕκτορα· Πουλυδάμας μοι πρῶτος ἐλεγχείην ἀναθήσει· καὶ [Διομήδης] Ἕκτωρ γάρ ποτε φήσει ἐνὶ Τρώεσσʼ ἀγορεύων Τυδείδης ὑπʼ ἐμεῖο. ὡμοίωται δʼ αὕτη μάλιστα τῇ πρότερον εἰρημένῃ, ὅτι διʼ ἀρετὴν γίνεται· διʼ αἰδῶ γὰρ καὶ διὰ καλοῦ ὄρεξιν (τιμῆς γάρ) καὶ φυγὴν ὀνείδους, αἰσχροῦ ὄντος. τάξαι δʼ ἄν τις καὶ τοὺς ὑπὸ τῶν ἀρχόντων ἀναγκαζομένους εἰς ταὐτό· χείρους δʼ, ὅσῳ οὐ διʼ αἰδῶ ἀλλὰ διὰ φόβον αὐτὸ δρῶσι, καὶ φεύγοντες οὐ τὸ αἰσχρὸν ἀλλὰ τὸ λυπηρόν· ἀναγκάζουσι γὰρ οἱ κύριοι, ὥσπερ ὁ Ἕκτωρ ὃν δέ κʼ ἐγὼν ἀπάνευθε μάχης πτώσσοντα νοήσω, οὔ οἱ ἄρκιον ἐσσεῖται φυγέειν κύνας. καὶ οἱ προστάττοντες, κἂν ἀναχωρῶσι τύπτοντες, τὸ αὐτὸ δρῶσι,
1116bBelli şeylerdeki tecrübe de cesaret sayılır; bu yüzden Sokrates cesaretin bir epistēmē olduğunu düşünmüştü. Bu tür insanlar başka durumlarda başkalarıdır; savaş işlerinde ise askerlerdir. Çünkü savaşta birçok boş gürültü var gibidir ve bunları en iyi gören askerlerdir; başkaları bunların ne olduğunu bilmediği için askerler cesur görünür. Sonra, tecrübeleri sayesinde zarar vermeye ve zarar görmemeye en çok onlar muktedirdir; çünkü silah kullanmayı bilirler ve hem zarar vermek hem de zarar görmemek için en elverişli silahlara sahiptirler. Böylece silahsızlarla dövüşen silahlılar ya da sıradan insanlarla dövüşen atletler gibi dövüşürler; çünkü böyle yarışmalarda en iyi dövüşenler en cesurlar değil, en güçlü olanlar ve bedenleri en iyi durumda olanlardır. Ama tehlike haddini aştığında ve sayıca ve donanımca geri kaldıklarında askerler korkaklaşır: ilk kaçan onlardır, vatandaş birlikleri ise yerinde durup ölür; Hermaion'da olan da buydu. Çünkü vatandaşlar için kaçmak çirkindir ve ölüm böyle bir kurtuluştan daha çok seçmeye değerdir; askerler ise baştan daha güçlü oldukları için tehlikeye girmişlerdi, durumu anlayınca da ölümden çirkin olandan daha çok korktukları için kaçarlar. Cesur insan ise böyle değildir. Thymos'u da cesaretin hanesine yazarlar; çünkü yaralayanların üzerine saldıran vahşi hayvanlar gibi, thymos yüzünden saldıranlar da cesur görünür; zira cesurlar da thymos'ludur. Thymos tehlikelere atılmaya en çok iten şeydir; bu yüzden Homeros "thymos'una güç saldı", "gücünü ve thymos'unu uyandırdı", "burnundan keskin bir güç yükseldi" ve "kanı kaynadı" der; bütün bu sözler thymos'un uyanışını ve atılışını gösteriyor gibidir. Cesurlar güzel olan için eyler, thymos da onlara yardım eder; vahşi hayvanlar ise acı yüzünden eyler: yaralandıkları ya da korktukları için; çünkü ormanda [ya da bataklıkta] olsalar yaklaşmazlar. Acı ve thymos tarafından sürüklenip hiçbir tehlikeyi önceden görmeden tehlikeye atılmak cesaret değildir; öyle olsaydı aç eşekler de cesur olurdu, çünkü dövülseler de otlaktan ayrılmazlar.
καὶ οἱ πρὸ τῶν τάφρων καὶ τῶν τοιούτων παρατάττοντες· πάντες γὰρ ἀναγκάζουσιν. δεῖ δʼ οὐ διʼ ἀνάγκην ἀνδρεῖον εἶναι, ἀλλʼ ὅτι καλόν. δοκεῖ δὲ καὶ ἡ ἐμπειρία ἡ περὶ ἕκαστα ἀνδρεία εἶναι· ὅθεν καὶ ὁ Σωκράτης ᾠήθη ἐπιστήμην εἶναι τὴν ἀνδρείαν. τοιοῦτοι δὲ ἄλλοι μὲν ἐν ἄλλοις, ἐν τοῖς πολεμικοῖς δʼ οἱ στρατιῶται· δοκεῖ γὰρ εἶναι πολλὰ κενὰ τοῦ πολέμου, ἃ μάλιστα συνεωράκασιν οὗτοι· φαίνονται δὴ ἀνδρεῖοι, ὅτι οὐκ ἴσασιν οἱ ἄλλοι οἷά ἐστιν. εἶτα ποιῆσαι καὶ μὴ παθεῖν μάλιστα δύνανται ἐκ τῆς ἐμπειρίας, δυνάμενοι χρῆσθαι τοῖς ὅπλοις καὶ τοιαῦτα ἔχοντες ὁποῖα ἂν εἴη καὶ πρὸς τὸ ποιῆσαι καὶ πρὸς τὸ μὴ παθεῖν κράτιστα· ὥσπερ οὖν ἀνόπλοις ὡπλισμένοι μάχονται καὶ ἀθληταὶ ἰδιώταις· καὶ γὰρ ἐν τοῖς τοιούτοις ἀγῶσιν οὐχ οἱ ἀνδρειότατοι μαχιμώτατοί εἰσιν, ἀλλʼ οἱ μάλιστα ἰσχύοντες καὶ τὰ σώματα ἄριστα ἔχοντες. οἱ στρατιῶται δὲ δειλοὶ γίνονται, ὅταν ὑπερτείνῃ ὁ κίνδυνος καὶ λείπωνται τοῖς πλήθεσι καὶ ταῖς παρασκευαῖς· πρῶτοι γὰρ φεύγουσι, τὰ δὲ πολιτικὰ μένοντα ἀποθνήσκει, ὅπερ κἀπὶ τῷ Ἑρμαίῳ συνέβη. τοῖς μὲν γὰρ αἰσχρὸν τὸ φεύγειν καὶ ὁ θάνατος τῆς τοιαύτης σωτηρίας αἱρετώτερος· οἳ δὲ καὶ ἐξ ἀρχῆς ἐκινδύνευον ὡς κρείττους ὄντες, γνόντες δὲ φεύγουσι, τὸν θάνατον μᾶλλον τοῦ αἰσχροῦ φοβούμενοι· ὁ δʼ ἀνδρεῖος οὐ τοιοῦτος. καὶ τὸν θυμὸν δʼ ἐπὶ τὴν ἀνδρείαν φέρουσιν· ἀνδρεῖοι γὰρ εἶναι δοκοῦσι καὶ οἱ διὰ θυμὸν ὥσπερ τὰ θηρία ἐπὶ τοὺς τρώσαντας φερόμενα, ὅτι καὶ οἱ ἀνδρεῖοι θυμοειδεῖς· ἰτητικώτατον γὰρ ὁ θυμὸς πρὸς τοὺς κινδύνους, ὅθεν καὶ Ὅμηρος σθένος ἔμβαλε θυμῷ καὶ μένος καὶ θυμὸν ἔγειρε καὶ δριμὺ δʼ ἀνὰ ῥῖνας μένος καὶ ἔζεσεν αἷμα· πάντα γὰρ τὰ τοιαῦτα ἔοικε σημαίνειν τὴν τοῦ θυμοῦ ἔγερσιν καὶ ὁρμήν. οἱ μὲν οὖν ἀνδρεῖοι διὰ τὸ καλὸν πράττουσιν, ὁ δὲ θυμὸς συνεργεῖ αὐτοῖς· τὰ θηρία δὲ διὰ λύπην· διὰ γὰρ τὸ πληγῆναι ἢ διὰ τὸ φοβεῖσθαι, ἐπεὶ ἐάν γε ἐν ὕλῃ [ἢ ἐν ἕλει] ᾖ, οὐ προσέρχονται. οὐ δή ἐστιν ἀνδρεῖα διὰ τὸ ὑπʼ ἀλγηδόνος καὶ θυμοῦ ἐξελαυνόμενα πρὸς τὸν κίνδυνον ὁρμᾶν, οὐθὲν τῶν δεινῶν προορῶντα, ἐπεὶ οὕτω γε κἂν οἱ ὄνοι ἀνδρεῖοι εἶεν πεινῶντες· τυπτόμενοι γὰρ οὐκ ἀφίστανται τῆς νομῆς·
1117aZina edenler de arzu yüzünden birçok cüretkâr iş yapar. [Acı ya da thymos tarafından tehlikeye sürüklenmek cesaret değildir.] Thymos'tan doğan cesaret en tabiî cesaret gibi görünür; prohairesis'i ve amacı da kazanırsa gerçek cesaret olur. İnsanlar da öfkelendiklerinde acı duyar, öç aldıklarında haz duyarlar; bu sebeplerle dövüşenler dövüşken olur ama cesur değildir; çünkü güzel olan için ya da logos'un buyurduğu gibi değil, duygu yüzünden dövüşürler; yine de cesarete yakın bir şeyleri vardır. Umutlu olanlar da cesur değildir; çünkü sık sık ve birçok kişiyi yenmiş oldukları için tehlikelerde yüreklidirler. Cesurlara benzerler, çünkü ikisi de yüreklidir; ama cesurlar daha önce söylenen sebeplerle yüreklidir, bunlar ise en güçlü olduklarını ve başlarına bir şey gelmeyeceğini sandıkları için. Sarhoşlar da böyle yapar, çünkü umutlanırlar. Ama işler umdukları gibi gitmezse kaçarlar; oysa cesur insanın işi, insan için korkulacak olan ve öyle görünen şeylere, güzel olduğu ve öyle yapmamak çirkin olduğu için katlanmaktı. Bu yüzden önceden belli olan tehlikelerden çok, ani korkular karşısında korkusuz ve soğukkanlı olmak daha cesur birinin işi gibi görünür; çünkü bu, daha çok melekeden, daha az hazırlıktan gelir. Önceden görülen şeyleri insan hesapla ve logos'la da tercih edebilir; ani olanları ise melekesine göre tercih eder. Bilmeyenler de cesur görünür; bunlar umutlulardan pek uzak değildir, ama daha aşağıdırlar; çünkü hiçbir özsaygıları yoktur, umutluların ise vardır. Bu yüzden umutlular bir süre dayanır; aldatılmış olanlar ise durumun başka türlü olduğunu anlar ya da sezerlerse kaçarlar; Argoslular, Sikyonlularla karşılaştıklarını sanıp Lakonlarla karşılaştıklarında başlarına gelen de buydu. Böylece cesurların ve cesur görünenlerin nasıl insanlar olduğunu söylemiş olduk.
καὶ οἱ μοιχοὶ δὲ διὰ τὴν ἐπιθυμίαν τολμηρὰ πολλὰ δρῶσιν. [οὐ δή ἐστιν ἀνδρεῖα τὰ διʼ ἀλγηδόνος ἢ θυμοῦ ἐξελαυνόμενα πρὸς τὸν κίνδυνον.] φυσικωτάτη δʼ ἔοικεν ἡ διὰ τὸν θυμὸν εἶναι, καὶ προσλαβοῦσα προαίρεσιν καὶ τὸ οὗ ἕνεκα ἀνδρεία εἶναι. καὶ οἱ ἄνθρωποι δὴ ὀργιζόμενοι μὲν ἀλγοῦσι, τιμωρούμενοι δʼ ἥδονται· οἱ δὲ διὰ ταῦτα μαχόμενοι μάχιμοι μέν, οὐκ ἀνδρεῖοι δέ· οὐ γὰρ διὰ τὸ καλὸν οὐδʼ ὡς ὁ λόγος, ἀλλὰ διὰ πάθος· παραπλήσιον δʼ ἔχουσί τι. οὐδὲ δὴ οἱ εὐέλπιδες ὄντες ἀνδρεῖοι· διὰ γὰρ τὸ πολλάκις καὶ πολλοὺς νενικηκέναι θαρροῦσιν ἐν τοῖς κινδύνοις· παρόμοιοι δέ, ὅτι ἄμφω θαρραλέοι· ἀλλʼ οἱ μὲν ἀνδρεῖοι διὰ τὰ πρότερον εἰρημένα θαρραλέοι, οἳ δὲ διὰ τὸ οἴεσθαι κράτιστοι εἶναι καὶ μηθὲν ἂν παθεῖν. τοιοῦτον δὲ ποιοῦσι καὶ οἱ μεθυσκόμενοι· εὐέλπιδες γὰρ γίνονται. ὅταν δὲ αὐτοῖς μὴ συμβῇ τὰ τοιαῦτα, φεύγουσιν· ἀνδρείου δʼ ἦν τὰ φοβερὰ ἀνθρώπῳ ὄντα καὶ φαινόμενα ὑπομένειν, ὅτι καλὸν καὶ αἰσχρὸν τὸ μή. διὸ καὶ ἀνδρειοτέρου δοκεῖ εἶναι τὸ ἐν τοῖς αἰφνιδίοις φόβοις ἄφοβον καὶ ἀτάραχον εἶναι ἢ ἐν τοῖς προδήλοις· ἀπὸ ἕξεως γὰρ μᾶλλον ἦν, ὅτι ἧττον ἐκ παρασκευῆς· τὰ προφανῆ μὲν γὰρ κἂν ἐκ λογισμοῦ καὶ λόγου τις προέλοιτο, τὰ δʼ ἐξαίφνης κατὰ τὴν ἕξιν. ἀνδρεῖοι δὲ φαίνονται καὶ οἱ ἀγνοοῦντες, καὶ εἰσὶν οὐ πόρρω τῶν εὐελπίδων, χείρους δʼ ὅσῳ ἀξίωμα οὐδὲν ἔχουσιν, ἐκεῖνοι δέ. διὸ καὶ μένουσί τινα χρόνον· οἱ δʼ ἠπατημένοι, ἐὰν γνῶσιν ὅτι ἕτερον ἢ ὑποπτεύσωσι, φεύγουσιν· ὅπερ οἱ Ἀργεῖοι ἔπαθον περιπεσόντες τοῖς Λάκωσιν ὡς Σικυωνίοις. οἵ τε δὴ ἀνδρεῖοι εἴρηνται ποῖοί τινες, καὶ οἱ δοκοῦντες ἀνδρεῖοι.
1117a259. Bölüm
Cesaret cüretle ve korkularla ilgili olsa da ikisiyle aynı ölçüde ilgili değildir; daha çok korkulacak şeylerle ilgilidir. Çünkü bunlar karşısında soğukkanlı olan ve bunlara karşı gerektiği gibi davranan kişi, cüret verici şeyler karşısında öyle olandan daha cesurdur. Demek ki, dediğimiz gibi, insanlara acı veren şeylere katlandıkları için cesur denir. Bu yüzden cesaret acı vericidir ve haklı olarak övülür; çünkü acı veren şeylere katlanmak hoş şeylerden uzak durmaktan daha zordur.
περὶ θάρρη δὲ καὶ φόβους ἡ ἀνδρεία οὖσα οὐχ ὁμοίως περὶ ἄμφω ἐστίν, ἀλλὰ μᾶλλον περὶ τὰ φοβερά· ὁ γὰρ ἐν τούτοις ἀτάραχος καὶ περὶ ταῦθʼ ὡς δεῖ ἔχων ἀνδρεῖος μᾶλλον ἢ ὁ περὶ τὰ θαρραλέα. τῷ δὴ τὰ λυπηρὰ ὑπομένειν, ὡς εἴρηται, ἀνδρεῖοι λέγονται. διὸ καὶ ἐπίλυπον ἡ ἀνδρεία, καὶ δικαίως ἐπαινεῖται· χαλεπώτερον γὰρ τὰ λυπηρὰ ὑπομένειν ἢ τῶν ἡδέων ἀπέχεσθαι.
1117bBununla birlikte cesaretin gayesi hoş bir şey gibi görünür, ama çevresindeki şeyler onu gölgeler; jimnastik yarışmalarında olan da budur. Yumrukçular için gaye, yani uğruna dövüştükleri taç ve şerefler hoştur; ama dövülmek, etten kemikten olduklarına göre acı ve ıstırap vericidir, bütün zahmet de öyle; bunlar çok olduğundan, uğruna dövüşülen şey küçük kaldığı için hiç hoş bir yanı yokmuş gibi görünür. Cesaret de böyleyse, ölüm ve yaralar cesur insana acı verecek, onlara istemeyerek katlanacaktır; ama güzel olduğu ya da katlanmamak çirkin olduğu için katlanacaktır. Bütün aretē'ye ne kadar çok sahipse ve ne kadar mesutsa, ölüm karşısında o kadar çok acı duyacaktır; çünkü yaşamaya en çok değer olan böyle biridir ve en büyük iyilerden yoksun kalacağını bilir; bu da acı vericidir. Ama yine de daha az cesur değildir, belki daha da cesurdur; çünkü o iyilerin yerine savaştaki güzelliği seçer. Demek ki, gayeye eriştiği ölçü dışında, her aretē'de hazla fiil göstermek söz konusu değildir. Bununla birlikte en iyi askerlerin böyleleri değil, daha az cesur olup başka hiçbir iyisi olmayanlar olmasına belki hiçbir engel yoktur; çünkü bunlar tehlikelere hazırdır ve küçük kazançlar için hayatlarını satarlar. Cesaret hakkında bu kadarı söylenmiş olsun; söylenenlerden onun ne olduğunu hiç değilse ana hatlarıyla kavramak zor değildir.
οὐ μὴν ἀλλὰ δόξειεν ἂν εἶναι τὸ κατὰ τὴν ἀνδρείαν τέλος ἡδύ, ὑπὸ τῶν κύκλῳ δʼ ἀφανίζεσθαι, οἷον κἀν τοῖς γυμνικοῖς ἀγῶσι γίνεται· τοῖς γὰρ πύκταις τὸ μὲν τέλος ἡδύ, οὗ ἕνεκα, ὁ στέφανος καὶ αἱ τιμαί, τὸ δὲ τύπτεσθαι ἀλγεινόν, εἴπερ σάρκινοι, καὶ λυπηρόν, καὶ πᾶς ὁ πόνος· διὰ δὲ τὸ πολλὰ ταῦτʼ εἶναι, μικρὸν ὂν τὸ οὗ ἕνεκα οὐδὲν ἡδὺ φαίνεται ἔχειν. εἰ δὴ τοιοῦτόν ἐστι καὶ τὸ περὶ τὴν ἀνδρείαν, ὁ μὲν θάνατος καὶ τὰ τραύματα λυπηρὰ τῷ ἀνδρείῳ καὶ ἄκοντι ἔσται, ὑπομενεῖ δὲ αὐτὰ ὅτι καλὸν ἢ ὅτι αἰσχρὸν τὸ μή. καὶ ὅσῳ ἂν μᾶλλον τὴν ἀρετὴν ἔχῃ πᾶσαν καὶ εὐδαιμονέστερος ᾖ, μᾶλλον ἐπὶ τῷ θανάτῳ λυπήσεται· τῷ τοιούτῳ γὰρ μάλιστα ζῆν ἄξιον, καὶ οὗτος μεγίστων ἀγαθῶν ἀποστερεῖται εἰδώς, λυπηρὸν δὲ τοῦτο. ἀλλʼ οὐδὲν ἧττον ἀνδρεῖος, ἴσως δὲ καὶ μᾶλλον, ὅτι τὸ ἐν τῷ πολέμῳ καλὸν ἀντʼ ἐκείνων αἱρεῖται. οὐ δὴ ἐν ἁπάσαις ταῖς ἀρεταῖς τὸ ἡδέως ἐνεργεῖν ὑπάρχει, πλὴν ἐφʼ ὅσον τοῦ τέλους ἐφάπτεται. στρατιώτας δʼ οὐδὲν ἴσως κωλύει μὴ τοὺς τοιούτους κρατίστους εἶναι, ἀλλὰ τοὺς ἧττον μὲν ἀνδρείους, ἄλλο δʼ ἀγαθὸν μηδὲν ἔχοντας· ἕτοιμοι γὰρ οὗτοι πρὸς τοὺς κινδύνους, καὶ τὸν βίον πρὸς μικρὰ κέρδη καταλλάττονται. περὶ μὲν οὖν ἀνδρείας ἐπὶ τοσοῦτον εἰρήσθω· τί δʼ ἐστίν, οὐ χαλεπὸν τύπῳ γε περιλαβεῖν ἐκ τῶν εἰρημένων.
1117b2010. Bölüm
Cesaretten sonra itidal hakkında konuşalım; çünkü bu iki aretē, psykhē'nin logos'tan yoksun kısımlarının aretē'leri gibi görünüyor. İtidalin hazlar konusunda bir orta olduğunu söyledik (acılarla daha az ve aynı şekilde olmayarak ilgilidir); itidalsizlik de aynı alanda kendini gösterir. Şimdi hangi hazlarla ilgili olduğunu belirleyelim. Psykhē'ye ait hazlarla bedene ait hazlar ayrılsın; psykhē'ye ait olanlar, mesela şeref düşkünlüğü ve öğrenme düşkünlüğüdür: bunlardan her birinin düşkünü, düşkün olduğu şeyden sevinç duyar; beden hiçbir şey hissetmez, daha çok düşünce etkilenir. Bu tür hazlarla ilgili olanlara ne itidalli ne de itidalsiz denir. Bedene ait olmayan öteki hazlarla ilgili olanlara da öyle denmez: hikâye meraklılarına, anlatmaya düşkün olanlara ve günlerini rastgele şeylerle geçirenlere geveze deriz, itidalsiz demeyiz; parası ya da dostları yüzünden acı çekenlere de itidalsiz demeyiz.
μετὰ δὲ ταύτην περὶ σωφροσύνης λέγωμεν· δοκοῦσι γὰρ τῶν ἀλόγων μερῶν αὗται εἶναι αἱ ἀρεταί. ὅτι μὲν οὖν μεσότης ἐστὶ περὶ ἡδονὰς ἡ σωφροσύνη, εἴρηται ἡμῖν· ἧττον γὰρ καὶ οὐχ ὁμοίως ἐστὶ περὶ τὰς λύπας· ἐν τοῖς αὐτοῖς δὲ καὶ ἡ ἀκολασία φαίνεται. περὶ ποίας οὖν τῶν ἡδονῶν, νῦν ἀφορίσωμεν. διῃρήσθωσαν δὴ αἱ ψυχικαὶ καὶ αἱ σωματικαί, οἷον φιλοτιμία φιλομάθεια· ἑκάτερος γὰρ τούτων χαίρει, οὗ φιλητικός ἐστιν, οὐδὲν πάσχοντος τοῦ σώματος, ἀλλὰ μᾶλλον τῆς διανοίας· οἱ δὲ περὶ τὰς τοιαύτας ἡδονὰς οὔτε σώφρονες οὔτε ἀκόλαστοι λέγονται. ὁμοίως δʼ οὐδʼ οἱ περὶ τὰς ἄλλας ὅσαι μὴ σωματικαί εἰσιν· τοὺς γὰρ φιλομύθους καὶ διηγητικοὺς καὶ περὶ τῶν τυχόντων κατατρίβοντας τὰς ἡμέρας ἀδολέσχας, ἀκολάστους δʼ οὐ λέγομεν,
1118aÖyleyse itidal bedene ait hazlarla ilgili olmalıdır, ama bunların da hepsiyle değil. Görme yoluyla gelen şeylerden, mesela renklerden, şekillerden ve resimden sevinç duyanlara ne itidalli ne itidalsiz denir; gerçi bunlardan da gerektiği gibi ya da aşırı veya eksik ölçüde sevinç duymak mümkün görünebilir. İşitmeyle ilgili şeylerde de durum aynıdır: ezgilerden ya da oyunculuktan aşırı derecede sevinç duyanlara kimse itidalsiz demez, gerektiği gibi sevinç duyanlara da itidalli demez. Kokuyla ilgili olanlara da öyle denmez, meğer ki araz yoluyla olsun: elma, gül ya da tütsü kokularından sevinç duyanlara itidalsiz demeyiz; daha çok güzel koku yağlarından ya da yemek kokularından sevinç duyanlara deriz; çünkü itidalsiz insanlar bunlardan sevinç duyar, zira bunlar onlara arzu ettikleri şeyleri hatırlatır. Başkalarının da aç olduklarında yemek kokularından sevinç duyduğunu görebiliriz; ama bu gibi şeylerden sevinç duymak itidalsiz insana özgüdür, çünkü arzuladığı şeyler bunlardır. Öteki hayvanlarda da bu hisler yoluyla gelen bir haz yoktur, meğer ki araz yoluyla olsun. Köpekler tavşanların kokusundan değil, onları yemekten sevinç duyar; koku sadece tavşanın farkına varmalarını sağlamıştır. Aslan da öküzün böğürmesinden değil, onu yemekten sevinç duyar; öküzün yakında olduğunu böğürmesinden algılamıştır, bu yüzden böğürmeden sevinç duyuyormuş gibi görünür. Aynı şekilde bir geyik ya da yaban keçisi gördüğü için değil, bir yiyeceği olacağı için sevinç duyar. İtidal ve itidalsizlik, öteki hayvanların da ortak olduğu bu tür hazlarla ilgilidir; bu yüzden bu hazlar köleye ve hayvana yaraşır görünür; bunlar dokunma ve tatmadır. Ama tatmayı bile pek az kullanırlar ya da hiç kullanmazlar gibi görünür; çünkü tatmanın işi tatları ayırt etmektir; şarap tadanlar ve yemeklere çeşni verenler bunu yapar. Ama bu insanlar, en azından itidalsiz olanlar, tatlardan pek sevinç duymaz; onlar zevk almaktan sevinç duyar, bu da tamamen dokunma yoluyla olur: yiyeceklerde, içeceklerde ve aşk zevkleri denen şeylerde. Bu yüzden obur biri, dokunmadan haz duyduğu için boğazının turnanınkinden uzun olmasını dilemişti.
οὐδὲ τοὺς λυπουμένους ἐπὶ χρήμασιν ἢ φίλοις. περὶ δὲ τὰς σωματικὰς εἴη ἂν ἡ σωφροσύνη, οὐ πάσας δὲ οὐδὲ ταύτας· οἱ γὰρ χαίροντες τοῖς διὰ τῆς ὄψεως, οἷον χρώμασι καὶ σχήμασι καὶ γραφῇ, οὔτε σώφρονες οὔτε ἀκόλαστοι λέγονται· καίτοι δόξειεν ἂν εἶναι καὶ ὡς δεῖ χαίρειν καὶ τούτοις, καὶ καθʼ ὑπερβολὴν καὶ ἔλλειψιν. ὁμοίως δὲ καὶ ἐν τοῖς περὶ τὴν ἀκοήν· τοὺς γὰρ ὑπερβεβλημένως χαίροντας μέλεσιν ἢ ὑποκρίσει οὐθεὶς ἀκολάστους λέγει, οὐδὲ τοὺς ὡς δεῖ σώφρονας. οὐδὲ τοὺς περὶ τὴν ὀσμήν, πλὴν κατὰ συμβεβηκός· τοὺς γὰρ χαίροντας μήλων ἢ ῥόδων ἢ θυμιαμάτων ὀσμαῖς οὐ λέγομεν ἀκολάστους, ἀλλὰ μᾶλλον τοὺς μύρων ἢ ὄψων· χαίρουσι γὰρ τούτοις οἱ ἀκόλαστοι, ὅτι διὰ τούτων ἀνάμνησις γίνεται αὐτοῖς τῶν ἐπιθυμημάτων. ἴδοι δʼ ἄν τις καὶ τοὺς ἄλλους, ὅταν πεινῶσι, χαίροντας ταῖς τῶν βρωμάτων ὀσμαῖς· τὸ δὲ τοιούτοις χαίρειν ἀκολάστου· τούτῳ γὰρ ἐπιθυμήματα ταῦτα. οὐκ ἔστι δὲ οὐδʼ ἐν τοῖς ἄλλοις ζῴοις κατὰ ταύτας τὰς αἰσθήσεις ἡδονὴ πλὴν κατὰ συμβεβηκός. οὐδὲ γὰρ ταῖς ὀσμαῖς τῶν λαγωῶν αἱ κύνες χαίρουσιν ἀλλὰ τῇ βρώσει, τὴν δʼ αἴσθησιν ἡ ὀσμὴ ἐποίησεν· οὐδʼ ὁ λέων τῇ φωνῇ τοῦ βοὸς ἀλλὰ τῇ ἐδωδῇ· ὅτι δʼ ἐγγύς ἐστι, διὰ τῆς φωνῆς ᾔσθετο, καὶ χαίρειν δὴ ταύτῃ φαίνεται· ὁμοίως δʼ οὐδʼ ἰδὼν ἢ [εὑρὼν] ἔλαφον ἢ ἄγριον αἶγα, ἀλλʼ ὅτι βορὰν ἕξει. περὶ τὰς τοιαύτας δʼ ἡδονὰς ἡ σωφροσύνη καὶ ἡ ἀκολασία ἐστὶν ὧν καὶ τὰ λοιπὰ ζῷα κοινωνεῖ, ὅθεν ἀνδραποδώδεις καὶ θηριώδεις φαίνονται· αὗται δʼ εἰσὶν ἁφὴ καὶ γεῦσις. φαίνονται δὲ καὶ τῇ γεύσει ἐπὶ μικρὸν ἢ οὐθὲν χρῆσθαι· τῆς γὰρ γεύσεώς ἐστιν ἡ κρίσις τῶν χυμῶν, ὅπερ ποιοῦσιν οἱ τοὺς οἴνους δοκιμάζοντες καὶ τὰ ὄψα ἀρτύοντες· οὐ πάνυ δὲ χαίρουσι τούτοις, ἢ οὐχ οἵ γε ἀκόλαστοι, ἀλλὰ τῇ ἀπολαύσει, ἣ γίνεται πᾶσα διʼ ἁφῆς καὶ ἐν σιτίοις καὶ ἐν ποτοῖς καὶ τοῖς ἀφροδισίοις λεγομένοις. διὸ καὶ ηὔξατό τις ὀψοφάγος ὢν τὸν φάρυγγα αὑτῷ μακρότερον γεράνου γενέσθαι, ὡς ἡδόμενος τῇ ἁφῇ.
1118bDemek ki itidalsizliğin ilgili olduğu his, hislerin en ortak olanıdır; itidalsizlik de haklı olarak ayıplanacak bir şey gibi görünür, çünkü bizde insan olmamız bakımından değil, hayvan olmamız bakımından bulunur. Böyle şeylerden sevinç duymak ve onları her şeyden çok sevmek hayvanca bir şeydir. Nitekim dokunma yoluyla gelen hazların hür insana en yaraşanları, mesela idman yerlerinde ovulmak ve ısınmakla duyulan hazlar, bunun dışında kalır; çünkü itidalsiz insanın dokunma zevki bütün bedenle değil, bazı kısımlarla ilgilidir.
κοινοτάτη δὴ τῶν αἰσθήσεων καθʼ ἣν ἡ ἀκολασία· καὶ δόξειεν ἂν δικαίως ἐπονείδιστος εἶναι, ὅτι οὐχ ᾗ ἄνθρωποί ἐσμεν ὑπάρχει, ἀλλʼ ᾗ ζῷα. τὸ δὴ τοιούτοις χαίρειν καὶ μάλιστα ἀγαπᾶν θηριῶδες. καὶ γὰρ αἱ ἐλευθεριώταται τῶν διὰ τῆς ἁφῆς ἡδονῶν ἀφῄρηνται, οἷον αἱ ἐν τοῖς γυμνασίοις διὰ τρίψεως καὶ τῆς θερμασίας γινόμεναι· οὐ γὰρ περὶ πᾶν τὸ σῶμα ἡ τοῦ ἀκολάστου ἁφή, ἀλλὰ περί τινα μέρη.
1118b511. Bölüm
Arzuların bir kısmı ortak, bir kısmı kişiye özgü ve sonradan edinilmiş görünür. Mesela besin arzusu tabiîdir: muhtaç olan herkes kuru ya da sulu besini, bazen ikisini birden arzular; Homeros'un dediği gibi genç ve dinç olan yatağı da arzular. Ama şu ya da bu belirli şeyi herkes arzulamaz, herkes aynı şeyleri de arzulamaz. Bu yüzden bu arzu bize ait görünür. Yine de onda tabiî bir şey de vardır; çünkü farklı insanlara farklı şeyler hoş gelir, bazı şeyler de herkese rastgele şeylerden daha hoş gelir. Tabiî arzularda az kişi hata eder, o da tek yönde, fazlaya doğru: rastgele şeyleri tıka basa doyana kadar yemek ya da içmek, tabiata uygun olanı miktarca aşmaktır; çünkü tabiî arzu eksikliğin giderilmesidir. Bu yüzden bunlara "mide düşkünü" denir; çünkü midelerini gerekenden fazla doldururlar. Böyle olanlar da pek köle ruhlu insanlardır. Kişiye özgü hazlarda ise birçok kişi birçok şekilde hata eder. Çünkü bir şeye "düşkün" denenler ya gerekmeyen şeylerden sevinç duydukları, ya çoğunluktan daha fazla, ya da gerekmeyen şekilde sevinç duydukları için öyle anılır; itidalsizler ise bütün bu bakımlardan aşırı gider. Çünkü gerekmeyen bazı şeylerden sevinç duyarlar (bunlar nefret edilecek şeylerdir); bu tür şeylerden bazılarından sevinç duymak gerekiyorsa bile, onlardan gerekenden ve çoğunluğun duyduğundan daha çok sevinç duyarlar. Demek ki hazlardaki aşırılığın itidalsizlik olduğu ve yerilecek bir şey olduğu açıktır. Acılar konusunda ise, cesarette olduğu gibi, katlandığı için itidalli, katlanmadığı için itidalsiz denmez; itidalsize, hoş şeylere ulaşamadığı için gerekenden fazla acı duyduğu için itidalsiz denir (ona acıyı da haz verir); itidalliye ise hoş şeyin yokluğundan ve ondan uzak durmaktan acı duymadığı için itidalli denir.
τῶν δʼ ἐπιθυμιῶν αἳ μὲν κοιναὶ δοκοῦσιν εἶναι, αἳ δʼ ἴδιοι καὶ ἐπίθετοι· οἷον ἡ μὲν τῆς τροφῆς φυσική· πᾶς γὰρ ἐπιθυμεῖ ὁ ἐνδεὴς ξηρᾶς ἢ ὑγρᾶς τροφῆς, ὁτὲ δὲ ἀμφοῖν, καὶ εὐνῆς, φησὶν Ὅμηρος, ὁ νέος καὶ ἀκμάζων· τὸ δὲ τοιᾶσδε ἢ τοιᾶσδε, οὐκέτι πᾶς, οὐδὲ τῶν αὐτῶν. διὸ φαίνεται ἡμέτερον εἶναι. οὐ μὴν ἀλλʼ ἔχει γέ τι καὶ φυσικόν· ἕτερα γὰρ ἑτέροις ἐστὶν ἡδέα, καὶ ἔνια πᾶσιν ἡδίω τῶν τυχόντων. ἐν μὲν οὖν ταῖς φυσικαῖς ἐπιθυμίαις ὀλίγοι ἁμαρτάνουσι καὶ ἐφʼ ἕν, ἐπὶ τὸ πλεῖον· τὸ γὰρ ἐσθίειν τὰ τυχόντα ἢ πίνειν ἕως ἂν ὑπερπλησθῇ, ὑπερβάλλειν ἐστὶ τὸ κατὰ φύσιν τῷ πλήθει· ἀναπλήρωσις γὰρ τῆς ἐνδείας ἡ φυσικὴ ἐπιθυμία. διὸ λέγονται οὗτοι γαστρίμαργοι, ὡς παρὰ τὸ δέον πληροῦντες αὐτήν. τοιοῦτοι δὲ γίνονται οἱ λίαν ἀνδραποδώδεις. περὶ δὲ τὰς ἰδίας τῶν ἡδονῶν πολλοὶ καὶ πολλαχῶς ἁμαρτάνουσιν. τῶν γὰρ φιλοτοιούτων λεγομένων ἢ τῷ χαίρειν οἷς μὴ δεῖ, ἢ τῷ μᾶλλον ἢ ὡς οἱ πολλοί, ἢ μὴ ὡς δεῖ, κατὰ πάντα δʼ οἱ ἀκόλαστοι ὑπερβάλλουσιν· καὶ γὰρ χαίρουσιν ἐνίοις οἷς οὐ δεῖ (μισητὰ γάρ), καὶ εἴ τισι δεῖ χαίρειν τῶν τοιούτων, μᾶλλον ἢ δεῖ καὶ ἢ ὡς οἱ πολλοὶ χαίρουσιν. ἡ μὲν οὖν περὶ τὰς ἡδονὰς ὑπερβολὴ ὅτι ἀκολασία καὶ ψεκτόν, δῆλον· περὶ δὲ τὰς λύπας οὐχ ὥσπερ ἐπὶ τῆς ἀνδρείας τῷ ὑπομένειν λέγεται σώφρων οὐδʼ ἀκόλαστος τῷ μή, ἀλλʼ ὁ μὲν ἀκόλαστος τῷ λυπεῖσθαι μᾶλλον ἢ δεῖ ὅτι τῶν ἡδέων οὐ τυγχάνει (καὶ τὴν λύπην δὲ ποιεῖ αὐτῷ ἡ ἡδονή), ὁ δὲ σώφρων τῷ μὴ λυπεῖσθαι τῇ ἀπουσίᾳ καὶ τῷ ἀπέχεσθαι τοῦ ἡδέος.
1119aİtidalsiz insan bütün hoş şeyleri ya da en hoşlarını arzular ve arzusuna o kadar kapılır ki başka her şeyin yerine bunları seçer. Bu yüzden hem ulaşamadığında hem de arzularken acı duyar; çünkü arzu acıyla birliktedir; gerçi haz yüzünden acı duymak saçma bir şeye benzer. Hazlar konusunda eksik kalan ve gerekenden az sevinç duyanlar pek bulunmaz; çünkü böyle bir hissizlik insana özgü değildir. Öteki hayvanlar bile yiyecekleri ayırt eder, kimilerinden hoşlanır, kimilerinden hoşlanmaz. Kimine hiçbir şey hoş gelmiyor ve bir şeyi ötekinden ayırmıyorsa, böyle biri insan olmaktan çok uzak olurdu. Böyle biri pek bulunmadığı için ona bir ad da verilmemiştir. İtidalli insan ise bu konularda ortada durur: itidalsiz insanın en çok hoşlandığı şeylerden hoşlanmaz, tersine onlardan iğrenir; genel olarak gerekmeyen şeylerden hoşlanmaz, böyle hiçbir şeyden aşırı derecede de hoşlanmaz; bunlar yokken acı duymaz, onları arzulamaz, arzulasa da ölçülü arzular; gerekenden fazla ya da gerekmeyen zamanda arzulamaz, genel olarak böyle hiçbir şey yapmaz. Hoş olup sağlığa ya da zindeliğe yarayan şeyleri ölçülü ve gerektiği gibi ister; bunlara engel olmayan, güzele aykırı düşmeyen ya da mal varlığını aşmayan öteki hoş şeyleri de öyle. Çünkü bu şartları gözetmeyen kişi bu tür hazları değerlerinden fazla sever; itidalli insan ise böyle değildir, doğru logos'un buyurduğu gibidir.
ὁ μὲν οὖν ἀκόλαστος ἐπιθυμεῖ τῶν ἡδέων πάντων ἢ τῶν μάλιστα, καὶ ἄγεται ὑπὸ τῆς ἐπιθυμίας ὥστε ἀντὶ τῶν ἄλλων ταῦθʼ αἱρεῖσθαι· διὸ καὶ λυπεῖται καὶ ἀποτυγχάνων καὶ ἐπιθυμῶν· μετὰ λύπης γὰρ ἡ ἐπιθυμία· ἀτόπῳ δʼ ἔοικε τὸ διʼ ἡδονὴν λυπεῖσθαι. ἐλλείποντες δὲ τὰ περὶ τὰς ἡδονὰς καὶ ἧττον ἢ δεῖ χαίροντες οὐ πάνυ γίνονται· οὐ γὰρ ἀνθρωπική ἐστιν ἡ τοιαύτη ἀναισθησία· καὶ γὰρ τὰ λοιπὰ ζῷα διακρίνει τὰ βρώματα, καὶ τοῖς μὲν χαίρει τοῖς δʼ οὔ· εἰ δέ τῳ μηδέν ἐστιν ἡδὺ μηδὲ διαφέρει ἕτερον ἑτέρου, πόρρω ἂν εἴη τοῦ ἄνθρωπος εἶναι· οὐ τέτευχε δʼ ὁ τοιοῦτος ὀνόματος διὰ τὸ μὴ πάνυ γίνεσθαι. ὁ δὲ σώφρων μέσως μὲν περὶ ταῦτʼ ἔχει· οὔτε γὰρ ἥδεται οἷς μάλιστα ὁ ἀκόλαστος, ἀλλὰ μᾶλλον δυσχεραίνει, οὐδʼ ὅλως οἷς μὴ δεῖ οὐδὲ σφόδρα τοιούτῳ οὐδενί, οὔτʼ ἀπόντων λυπεῖται οὐδʼ ἐπιθυμεῖ, ἢ μετρίως, οὐδὲ μᾶλλον ἢ δεῖ, οὐδʼ ὅτε μὴ δεῖ, οὐδʼ ὅλως τῶν τοιούτων οὐδέν· ὅσα δὲ πρὸς ὑγίειάν ἐστιν ἢ πρὸς εὐεξίαν ἡδέα ὄντα, τούτων ὀρέξεται μετρίως καὶ ὡς δεῖ, καὶ τῶν ἄλλων ἡδέων μὴ ἐμποδίων τούτοις ὄντων ἢ παρὰ τὸ καλὸν ἢ ὑπὲρ τὴν οὐσίαν. ὁ γὰρ οὕτως ἔχων μᾶλλον ἀγαπᾷ τὰς τοιαύτας ἡδονὰς τῆς ἀξίας· ὁ δὲ σώφρων οὐ τοιοῦτος, ἀλλʼ ὡς ὁ ὀρθὸς λόγος.
1119a2012. Bölüm
İtidalsizlik korkaklıktan daha çok isteyerek edinilmiş bir şeye benzer. Çünkü biri haz yüzünden, öteki acı yüzünden olur; bunlardan biri seçmeye değer, öteki kaçınılacak bir şeydir. Acı, kendisine sahip olanın tabiatını yerinden oynatır ve bozar; haz ise böyle bir şey yapmaz. Öyleyse itidalsizlik daha çok isteyerek edinilmiştir; bu yüzden daha da ayıplanacak bir şeydir. Ayrıca hoş şeylere alışmak daha kolaydır: hayatta böyle şeyler çoktur ve bunlara alışmak tehlikesizdir; korkulacak şeylerde ise durum tersidir. Korkaklığın kendisi, tek tek durumlardaki korkak davranışlarla aynı ölçüde isteyerek görünmeyebilir; çünkü korkaklığın kendisi acı vermez, tek tek durumlar ise acı yüzünden insanı kendinden geçirir; öyle ki silahlarını atar ve başka yakışıksız şeyler yapar; bu yüzden bu davranışlar zorla yapılmış gibi görünür. İtidalsiz insanda ise tersine, tek tek davranışlar isteyerek yapılır (çünkü arzulayarak ve isteyerek yapar), bütün ise daha az isteyerek edinilmiştir; çünkü kimse itidalsiz olmayı arzulamaz. İtidalsizlik (akolasia, yani "dizginlenmemişlik") adını çocukların yaramazlıklarına da veririz; çünkü aralarında bir benzerlik vardır.
ἑκουσίῳ δὲ μᾶλλον ἔοικεν ἡ ἀκολασία τῆς δειλίας. ἣ μὲν γὰρ διʼ ἡδονήν, ἣ δὲ διὰ λύπην, ὧν τὸ μὲν αἱρετόν, τὸ δὲ φευκτόν· καὶ ἡ μὲν λύπη ἐξίστησι καὶ φθείρει τὴν τοῦ ἔχοντος φύσιν, ἡ δὲ ἡδονὴ οὐδὲν τοιοῦτο ποιεῖ. μᾶλλον δὴ ἑκούσιον. διὸ καὶ ἐπονειδιστότερον· καὶ γὰρ ἐθισθῆναι ῥᾷον πρὸς αὐτά· πολλὰ γὰρ ἐν τῷ βίῳ τὰ τοιαῦτα, καὶ οἱ ἐθισμοὶ ἀκίνδυνοι, ἐπὶ δὲ τῶν φοβερῶν ἀνάπαλιν. δόξειε δʼ ἂν οὐχ ὁμοίως ἑκούσιον ἡ δειλία εἶναι τοῖς καθʼ ἕκαστον· αὐτὴ μὲν γὰρ ἄλυπος, ταῦτα δὲ διὰ λύπην ἐξίστησιν, ὥστε καὶ τὰ ὅπλα ῥιπτεῖν καὶ τἆλλα ἀσχημονεῖν· διὸ καὶ δοκεῖ βίαια εἶναι. τῷ δʼ ἀκολάστῳ ἀνάπαλιν τὰ μὲν καθʼ ἕκαστα ἑκούσια (ἐπιθυμοῦντι γὰρ καὶ ὀρεγομένῳ), τὸ δʼ ὅλον ἧττον· οὐθεὶς γὰρ ἐπιθυμεῖ ἀκόλαστος εἶναι. τὸ δʼ ὄνομα τῆς ἀκολασίας καὶ ἐπὶ τὰς παιδικὰς ἁμαρτίας φέρομεν·
1119bHangisinin adını hangisinden aldığı şimdiki konumuz için hiç fark etmez; ama sonrakinin adını öncekinden aldığı açıktır. Ad pek de kötü aktarılmamış gibi görünüyor; çünkü çirkin şeylere istek duyan ve çok büyüyebilen şeyin dizginlenmesi gerekir; arzu ve çocuk da en çok böyledir. Çocuklar da arzuya göre yaşar ve hoş olana istek en çok onlarda bulunur. Öyleyse bu istek söz dinlemez ve yönetenin buyruğuna girmezse çok ileri gider. Çünkü akılsız insanda hoş olana istek doymak bilmez ve her yerden beslenir; arzunun fiili de kendisiyle aynı soydan olanı artırır; arzular büyük ve şiddetli olursa aklın hesabını da devre dışı bırakır. Bu yüzden arzuların ölçülü ve az olması, logos'a hiçbir şekilde karşı koymaması gerekir —böyle olana söz dinler ve dizginlenmiş deriz—; nasıl ki çocuğun lalasının buyruğuna göre yaşaması gerekiyorsa, arzu eden kısmın da logos'a göre yaşaması gerekir. Bu yüzden itidalli insanın arzu eden kısmı logos'la uyum içinde olmalıdır; çünkü ikisinin de hedefi güzel olandır; itidalli insan gereken şeyleri, gerektiği gibi ve gerektiği zaman arzular; logos'un buyurduğu da budur. İtidal hakkında söyleyeceklerimiz bu kadar olsun.
ἔχουσι γάρ τινα ὁμοιότητα. πότερον δʼ ἀπὸ ποτέρου καλεῖται, οὐθὲν πρὸς τὰ νῦν διαφέρει, δῆλον δʼ ὅτι τὸ ὕστερον ἀπὸ τοῦ προτέρου. οὐ κακῶς δʼ ἔοικε μετενηνέχθαι· κεκολάσθαι γὰρ δεῖ τὸ τῶν αἰσχρῶν ὀρεγόμενον καὶ πολλὴν αὔξησιν ἔχον, τοιοῦτον δὲ μάλιστα ἡ ἐπιθυμία καὶ ὁ παῖς· κατʼ ἐπιθυμίαν γὰρ ζῶσι καὶ τὰ παιδία, καὶ μάλιστα ἐν τούτοις ἡ τοῦ ἡδέος ὄρεξις. εἰ οὖν μὴ ἔσται εὐπειθὲς καὶ ὑπὸ τὸ ἄρχον, ἐπὶ πολὺ ἥξει· ἄπληστος γὰρ ἡ τοῦ ἡδέος ὄρεξις καὶ πανταχόθεν τῷ ἀνοήτῳ, καὶ ἡ τῆς ἐπιθυμίας ἐνέργεια αὔξει τὸ συγγενές, κἂν μεγάλαι καὶ σφοδραὶ ὦσι, καὶ τὸν λογισμὸν ἐκκρούουσιν. διὸ δεῖ μετρίας εἶναι αὐτὰς καὶ ὀλίγας, καὶ τῷ λόγῳ μηθὲν ἐναντιοῦσθαι—τὸ δὲ τοιοῦτον εὐπειθὲς λέγομεν καὶ κεκολασμένον—ὥσπερ δὲ τὸν παῖδα δεῖ κατὰ τὸ πρόσταγμα τοῦ παιδαγωγοῦ ζῆν, οὕτω καὶ τὸ ἐπιθυμητικὸν κατὰ τὸν λόγον. διὸ δεῖ τοῦ σώφρονος τὸ ἐπιθυμητικὸν συμφωνεῖν τῷ λόγῳ· σκοπὸς γὰρ ἀμφοῖν τὸ καλόν, καὶ ἐπιθυμεῖ ὁ σώφρων ὧν δεῖ καὶ ὡς δεῖ καὶ ὅτε· οὕτω δὲ τάττει καὶ ὁ λόγος. ταῦτʼ οὖν ἡμῖν εἰρήσθω περὶ σωφροσύνης.