İçeriğe geç
Nikomakhos'a Etik

Aristoteles · Nikomakhos'a Etik

II. Kitap

1103a101. Bölüm

Aretē iki türlü olduğuna, biri düşünceye ait, öteki ahlaka ait olduğuna göre, düşünceye ait aretē doğuşunu da gelişmesini de çoğunlukla öğretime borçludur; bu yüzden tecrübeye ve zamana ihtiyaç duyar. Ahlaka ait aretē ise alışkanlıktan doğar; adı da (ēthikē) alışkanlık (ethos) kelimesinden küçük bir değişiklikle türemiştir. Buradan, ahlaka ait aretē'lerden hiçbirinin içimizde tabiatça meydana gelmediği de açıktır; çünkü tabiatça var olan hiçbir şey başka türlü davranmaya alıştırılamaz: tabiatça aşağı düşen taş, biri onu on bin kere yukarı atıp alıştırmaya çalışsa da yukarı gitmeye alışmaz; ateş de aşağı gitmeye alışmaz; tabiatı bir türlü olan başka hiçbir şey de başka türlü davranmaya alıştırılamaz. Demek ki aretē'ler içimizde ne tabiatça ne de tabiata aykırı olarak meydana gelir: tabiatımız onları almaya elverişlidir, alışkanlıkla da kemale erer. Dahası, bize tabiatça verilen şeylerin önce yetilerini ediniriz, fiillerini ise sonra ortaya koyarız (bu, hislerde açıktır: hisleri çok görmekle ya da çok işitmekle edinmedik; tersine, onlara sahip olduğumuz için kullandık, kullandığımız için sahip olmadık). Aretē'leri ise önce fiil hâline koyarak ediniriz, tıpkı öteki tekhnē'lerde olduğu gibi: yapmak için öğrenmemiz gereken şeyleri yaparak öğreniriz; insanlar ev yaparak inşaatçı, kithara çalarak kitharacı olur. Aynı şekilde adil işler yaparak adil, itidalli işler yaparak itidalli, cesur işler yaparak cesur oluruz.

1103a10

διττῆς δὴ τῆς ἀρετῆς οὔσης, τῆς μὲν διανοητικῆς τῆς δὲ ἠθικῆς, ἡ μὲν διανοητικὴ τὸ πλεῖον ἐκ διδασκαλίας ἔχει καὶ τὴν γένεσιν καὶ τὴν αὔξησιν, διόπερ ἐμπειρίας δεῖται καὶ χρόνου, ἡ δʼ ἠθικὴ ἐξ ἔθους περιγίνεται, ὅθεν καὶ τοὔνομα ἔσχηκε μικρὸν παρεκκλῖνον ἀπὸ τοῦ ἔθους. ἐξ οὗ καὶ δῆλον ὅτι οὐδεμία τῶν ἠθικῶν ἀρετῶν φύσει ἡμῖν ἐγγίνεται· οὐθὲν γὰρ τῶν φύσει ὄντων ἄλλως ἐθίζεται, οἷον ὁ λίθος φύσει κάτω φερόμενος οὐκ ἂν ἐθισθείη ἄνω φέρεσθαι, οὐδʼ ἂν μυριάκις αὐτὸν ἐθίζῃ τις ἄνω ῥιπτῶν, οὐδὲ τὸ πῦρ κάτω, οὐδʼ ἄλλο οὐδὲν τῶν ἄλλως πεφυκότων ἄλλως ἂν ἐθισθείη. οὔτʼ ἄρα φύσει οὔτε παρὰ φύσιν ἐγγίνονται αἱ ἀρεταί, ἀλλὰ πεφυκόσι μὲν ἡμῖν δέξασθαι αὐτάς, τελειουμένοις δὲ διὰ τοῦ ἔθους. ἔτι ὅσα μὲν φύσει ἡμῖν παραγίνεται, τὰς δυνάμεις τούτων πρότερον κομιζόμεθα, ὕστερον δὲ τὰς ἐνεργείας ἀποδίδομεν (ὅπερ ἐπὶ τῶν αἰσθήσεων δῆλον· οὐ γὰρ ἐκ τοῦ πολλάκις ἰδεῖν ἢ πολλάκις ἀκοῦσαι τὰς αἰσθήσεις ἐλάβομεν, ἀλλʼ ἀνάπαλιν ἔχοντες ἐχρησάμεθα, οὐ χρησάμενοι ἔσχομεν)· τὰς δʼ ἀρετὰς λαμβάνομεν ἐνεργήσαντες πρότερον, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τεχνῶν· ἃ γὰρ δεῖ μαθόντας ποιεῖν, ταῦτα ποιοῦντες μανθάνομεν, οἷον οἰκοδομοῦντες οἰκοδόμοι γίνονται καὶ κιθαρίζοντες κιθαρισταί·

1103bŞehirlerde olup bitenler de buna tanıklık eder: kanun koyucular vatandaşları alıştırarak iyi yaparlar. Her kanun koyucunun niyeti budur; bunu iyi yapamayanlar hedefi kaçırır; iyi bir yönetim düzeni kötüsünden bununla ayrılır. Dahası, her aretē aynı şeylerden ve aynı yollarla hem doğar hem bozulur; tekhnē de öyle: iyi kitharacılar da kötü kitharacılar da kithara çalmaktan çıkar. İnşaatçılar ve öteki bütün ustalar için de durum benzerdir: iyi ev yapmakla iyi inşaatçı, kötü yapmakla kötü inşaatçı olunur. Öyle olmasaydı hiç öğretmene ihtiyaç kalmaz, herkes doğuştan iyi ya da kötü olurdu. Aretē'lerde de durum böyledir: insanlarla ilişkilerimizde yaptıklarımızla kimimiz adil, kimimiz adaletsiz oluruz; tehlikeler karşısında yaptıklarımızla, korkmaya ya da yüreklilik göstermeye alışarak kimimiz cesur, kimimiz korkak oluruz. Arzularda ve öfkelerde de durum aynıdır: bu konularda bir şekilde davrananlar itidalli ve yumuşak huylu, öbür şekilde davrananlar itidalsiz ve öfkeli olur. Tek kelimeyle, melekeler benzer fiillerden doğar. Bu yüzden fiillerimize belli bir nitelik vermemiz gerekir; çünkü melekeler bu fiillerin farklılıklarına göre şekillenir. Öyleyse küçük yaştan itibaren şöyle ya da böyle alışmak küçük bir fark değil, çok büyük bir fark, hatta her şeydir.

1103b

οὕτω δὴ καὶ τὰ μὲν δίκαια πράττοντες δίκαιοι γινόμεθα, τὰ δὲ σώφρονα σώφρονες, τὰ δʼ ἀνδρεῖα ἀνδρεῖοι. μαρτυρεῖ δὲ καὶ τὸ γινόμενον ἐν ταῖς πόλεσιν· οἱ γὰρ νομοθέται τοὺς πολίτας ἐθίζοντες ποιοῦσιν ἀγαθούς, καὶ τὸ μὲν βούλημα παντὸς νομοθέτου τοῦτʼ ἐστίν, ὅσοι δὲ μὴ εὖ αὐτὸ ποιοῦσιν ἁμαρτάνουσιν, καὶ διαφέρει τούτῳ πολιτεία πολιτείας ἀγαθὴ φαύλης. ἔτι ἐκ τῶν αὐτῶν καὶ διὰ τῶν αὐτῶν καὶ γίνεται πᾶσα ἀρετὴ καὶ φθείρεται, ὁμοίως δὲ καὶ τέχνη· ἐκ γὰρ τοῦ κιθαρίζειν καὶ οἱ ἀγαθοὶ καὶ κακοὶ γίνονται κιθαρισταί. ἀνάλογον δὲ καὶ οἰκοδόμοι καὶ οἱ λοιποὶ πάντες· ἐκ μὲν γὰρ τοῦ εὖ οἰκοδομεῖν ἀγαθοὶ οἰκοδόμοι ἔσονται, ἐκ δὲ τοῦ κακῶς κακοί. εἰ γὰρ μὴ οὕτως εἶχεν, οὐδὲν ἂν ἔδει τοῦ διδάξοντος, ἀλλὰ πάντες ἂν ἐγίνοντο ἀγαθοὶ ἢ κακοί. οὕτω δὴ καὶ ἐπὶ τῶν ἀρετῶν ἔχει· πράττοντες γὰρ τὰ ἐν τοῖς συναλλάγμασι τοῖς πρὸς τοὺς ἀνθρώπους γινόμεθα οἳ μὲν δίκαιοι οἳ δὲ ἄδικοι, πράττοντες δὲ τὰ ἐν τοῖς δεινοῖς καὶ ἐθιζόμενοι φοβεῖσθαι ἢ θαρρεῖν οἳ μὲν ἀνδρεῖοι οἳ δὲ δειλοί. ὁμοίως δὲ καὶ τὰ περὶ τὰς ἐπιθυμίας ἔχει καὶ τὰ περὶ τὰς ὀργάς· οἳ μὲν γὰρ σώφρονες καὶ πρᾶοι γίνονται, οἳ δʼ ἀκόλαστοι καὶ ὀργίλοι, οἳ μὲν ἐκ τοῦ οὑτωσὶ ἐν αὐτοῖς ἀναστρέφεσθαι, οἳ δὲ ἐκ τοῦ οὑτωσί. καὶ ἑνὶ δὴ λόγῳ ἐκ τῶν ὁμοίων ἐνεργειῶν αἱ ἕξεις γίνονται. διὸ δεῖ τὰς ἐνεργείας ποιὰς ἀποδιδόναι· κατὰ γὰρ τὰς τούτων διαφορὰς ἀκολουθοῦσιν αἱ ἕξεις. οὐ μικρὸν οὖν διαφέρει τὸ οὕτως ἢ οὕτως εὐθὺς ἐκ νέων ἐθίζεσθαι, ἀλλὰ πάμπολυ, μᾶλλον δὲ τὸ πᾶν.

1103b252. Bölüm

Elimizdeki inceleme ötekiler gibi temaşa için yapılmadığından (aretē'nin ne olduğunu bilmek için değil, iyi insanlar olmak için inceliyoruz; yoksa bu incelemenin hiçbir faydası olmazdı), eylemleri, yani onları nasıl yapmamız gerektiğini incelemek zorunludur; çünkü dediğimiz gibi, melekelerin ne nitelikte olacağını da eylemler belirler. Doğru logos'a göre eylemek herkesin kabul ettiği bir şeydir; bunu bir öncül olarak koyalım. Bu konuyu, yani doğru logos'un ne olduğunu ve öteki aretē'lerle nasıl bir ilişkisi olduğunu ileride konuşacağız.

1103b25

ἐπεὶ οὖν ἡ παροῦσα πραγματεία οὐ θεωρίας ἕνεκά ἐστιν ὥσπερ αἱ ἄλλαι (οὐ γὰρ ἵνα εἰδῶμεν τί ἐστιν ἡ ἀρετὴ σκεπτόμεθα, ἀλλʼ ἵνʼ ἀγαθοὶ γενώμεθα, ἐπεὶ οὐδὲν ἂν ἦν ὄφελος αὐτῆς), ἀναγκαῖον ἐπισκέψασθαι τὰ περὶ τὰς πράξεις, πῶς πρακτέον αὐτάς· αὗται γάρ εἰσι κύριαι καὶ τοῦ ποιὰς γενέσθαι τὰς ἕξεις, καθάπερ εἰρήκαμεν. τὸ μὲν οὖν κατὰ τὸν ὀρθὸν λόγον πράττειν κοινὸν καὶ ὑποκείσθω—ῥηθήσεται δʼ ὕστερον περὶ αὐτοῦ, καὶ τί ἐστιν ὁ ὀρθὸς λόγος, καὶ πῶς ἔχει πρὸς τὰς ἄλλας ἀρετάς.

1104aAma önce şunda anlaşalım: eylemler hakkındaki her söz kesin olarak değil, ana hatlarıyla söylenmelidir; nitekim baştan da sözlerin konunun maddesine göre istenmesi gerektiğini söylemiştik. Eylemlerle ve faydalı şeylerle ilgili konularda, sağlıkla ilgili konularda olduğu gibi, sabit hiçbir şey yoktur. Genel söz böyle olunca, tek tek durumlar hakkındaki söz kesinlikten daha da yoksundur; çünkü bunlar ne bir tekhnē'nin ne de bir talimatın kapsamına girer; eylemde bulunanlar her seferinde duruma uygun olanı kendileri gözetmek zorundadır, tıpkı hekimlikte ve dümencilikte olduğu gibi. Elimizdeki söz böyle olsa da yine yardımcı olmaya çalışmalıyız. Önce şunu görmeliyiz: bu tür şeyler tabiatları gereği eksiklikle ve aşırılıkla bozulur (görünmeyen şeyler için görünen tanıkları kullanmamız gerekir). Bunu güçte ve sağlıkta görüyoruz: aşırı da eksik de beden çalışması gücü bozar; aynı şekilde gerekenden fazla ya da az içilen içecekler ve yenen yiyecekler sağlığı bozar, ölçülü olanlar ise sağlığı meydana getirir, artırır ve korur. İtidalde, cesarette ve öteki aretē'lerde de durum böyledir. Her şeyden kaçan, her şeyden korkan ve hiçbir şeye dayanamayan korkak olur; hiçbir şeyden korkmayıp her şeyin üstüne yürüyen ise gözü kara olur. Aynı şekilde her hazzın tadını çıkaran ve hiçbirinden uzak durmayan itidalsiz olur; her hazdan kaçan ise, köylü kabaları gibi, bir tür hissiz olur. Demek ki itidal ve cesaret aşırılıkla ve eksiklikle bozulur, orta (mesotes) ise onları korur. Ama yalnız doğuşları, gelişmeleri ve bozulmaları aynı şeylerden ve aynı şeyler yüzünden olmaz; fiilleri de aynı şeyler üzerinde olacaktır. Daha göze görünen başka şeylerde de, mesela güçte durum böyledir: güç, çok besin almaktan ve çok zahmete dayanmaktan doğar; bunları en iyi yapabilen de güçlü olandır. Aretē'lerde de durum böyledir: hazlardan uzak durarak itidalli oluruz, itidalli olunca da onlardan en iyi şekilde uzak durabiliriz.

1104a

ἐκεῖνο δὲ προδιομολογείσθω, ὅτι πᾶς ὁ περὶ τῶν πρακτῶν λόγος τύπῳ καὶ οὐκ ἀκριβῶς ὀφείλει λέγεσθαι, ὥσπερ καὶ κατʼ ἀρχὰς εἴπομεν ὅτι κατὰ τὴν ὕλην οἱ λόγοι ἀπαιτητέοι· τὰ δʼ ἐν ταῖς πράξεσι καὶ τὰ συμφέροντα οὐδὲν ἑστηκὸς ἔχει, ὥσπερ οὐδὲ τὰ ὑγιεινά. τοιούτου δʼ ὄντος τοῦ καθόλου λόγου, ἔτι μᾶλλον ὁ περὶ τῶν καθʼ ἕκαστα λόγος οὐκ ἔχει τἀκριβές· οὔτε γὰρ ὑπὸ τέχνην οὔθʼ ὑπὸ παραγγελίαν οὐδεμίαν πίπτει, δεῖ δʼ αὐτοὺς ἀεὶ τοὺς πράττοντας τὰ πρὸς τὸν καιρὸν σκοπεῖν, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῆς ἰατρικῆς ἔχει καὶ τῆς κυβερνητικῆς. ἀλλὰ καίπερ ὄντος τοιούτου τοῦ παρόντος λόγου πειρατέον βοηθεῖν. πρῶτον οὖν τοῦτο θεωρητέον, ὅτι τὰ τοιαῦτα πέφυκεν ὑπʼ ἐνδείας καὶ ὑπερβολῆς φθείρεσθαι, (δεῖ γὰρ ὑπὲρ τῶν ἀφανῶν τοῖς φανεροῖς μαρτυρίοις χρῆσθαι) ὥσπερ ἐπὶ τῆς ἰσχύος καὶ τῆς ὑγιείας ὁρῶμεν· τά τε γὰρ ὑπερβάλλοντα γυμνάσια καὶ τὰ ἐλλείποντα φθείρει τὴν ἰσχύν, ὁμοίως δὲ καὶ τὰ ποτὰ καὶ τὰ σιτία πλείω καὶ ἐλάττω γινόμενα φθείρει τὴν ὑγίειαν, τὰ δὲ σύμμετρα καὶ ποιεῖ καὶ αὔξει καὶ σῴζει. οὕτως οὖν καὶ ἐπὶ σωφροσύνης καὶ ἀνδρείας ἔχει καὶ τῶν ἄλλων ἀρετῶν. ὅ τε γὰρ πάντα φεύγων καὶ φοβούμενος καὶ μηδὲν ὑπομένων δειλὸς γίνεται, ὅ τε μηδὲν ὅλως φοβούμενος ἀλλὰ πρὸς πάντα βαδίζων θρασύς· ὁμοίως δὲ καὶ ὁ μὲν πάσης ἡδονῆς ἀπολαύων καὶ μηδεμιᾶς ἀπεχόμενος ἀκόλαστος, ὁ δὲ πᾶσαν φεύγων, ὥσπερ οἱ ἄγροικοι, ἀναίσθητός τις· φθείρεται δὴ σωφροσύνη καὶ ἡ ἀνδρεία ὑπὸ τῆς ὑπερβολῆς καὶ τῆς ἐλλείψεως, ὑπὸ δὲ τῆς μεσότητος σῴζεται. ἀλλʼ οὐ μόνον αἱ γενέσεις καὶ αὐξήσεις καὶ αἱ φθοραὶ ἐκ τῶν αὐτῶν καὶ ὑπὸ τῶν αὐτῶν γίνονται, ἀλλὰ καὶ αἱ ἐνέργειαι ἐν τοῖς αὐτοῖς ἔσονται· καὶ γὰρ ἐπὶ τῶν ἄλλων τῶν φανερωτέρων οὕτως ἔχει, οἷον ἐπὶ τῆς ἰσχύος· γίνεται γὰρ ἐκ τοῦ πολλὴν τροφὴν λαμβάνειν καὶ πολλοὺς πόνους ὑπομένειν, καὶ μάλιστα ἂν δύναιτʼ αὐτὰ ποιεῖν ὁ ἰσχυρός. οὕτω δʼ ἔχει καὶ ἐπὶ τῶν ἀρετῶν· ἔκ τε γὰρ τοῦ ἀπέχεσθαι τῶν ἡδονῶν γινόμεθα σώφρονες, καὶ γενόμενοι μάλιστα δυνάμεθα ἀπέχεσθαι αὐτῶν·

1104bCesarette de durum aynıdır: korkulacak şeyleri küçümsemeye ve onlara dayanmaya alışarak cesur oluruz, cesur olunca da korkulacak şeylere en iyi şekilde dayanabiliriz.

1104b

ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῆς ἀνδρείας· ἐθιζόμενοι γὰρ καταφρονεῖν τῶν φοβερῶν καὶ ὑπομένειν αὐτὰ γινόμεθα ἀνδρεῖοι, καὶ γενόμενοι μάλιστα δυνησόμεθα ὑπομένειν τὰ φοβερά.

1104b13. Bölüm

İşlere eşlik eden haz ya da acıyı melekelerin işareti saymalıyız. Bedensel hazlardan uzak duran ve bundan sevinç duyan itidallidir, buna sıkılan ise itidalsizdir; korkulacak şeylere dayanan ve bundan sevinç duyan ya da hiç değilse acı duymayan cesurdur, acı duyan ise korkaktır. Çünkü ahlaka ait aretē hazlar ve acılarla ilgilidir: haz yüzünden kötü işler yaparız, acı yüzünden güzel işlerden uzak dururuz. Bu yüzden Platon'un dediği gibi, insanın küçük yaştan itibaren, sevinç ve acı duyması gereken şeylerden sevinç ve acı duyacak şekilde yetiştirilmesi gerekir; doğru terbiye budur. Dahası, aretē'ler eylemler ve duygularla ilgiliyse ve her duyguya, her eyleme haz ve acı eşlik ediyorsa, aretē bu yüzden de hazlar ve acılarla ilgili olur. Bunlar yoluyla verilen cezalar da bunu gösterir; çünkü cezalar bir tür tedavidir, tedavi de tabiatı gereği zıtlar yoluyla yapılır. Dahası, az önce de söylediğimiz gibi, psykhē'nin her melekesi, tabiatça kendisini daha kötü ya da daha iyi yapan şeylere yönelir ve onlarla ilgilidir. İnsanlar hazlar ve acılar yüzünden kötü olur: ya gerekmeyen hazların peşine düşüp gerekmeyen acılardan kaçarak, ya gerekmeyen zamanda, ya gerekmeyen şekilde, ya da logos'un bu gibi şeyleri ayırdığı öteki yollardan biriyle. Bu yüzden bazıları aretē'leri bir tür duygusuzluk ve dinginlik diye tanımlar; ama iyi tanımlamazlar, çünkü "gerektiği gibi", "gerekmediği gibi", "gerektiği zaman" ve eklenen öteki kayıtları koymadan mutlak olarak söylerler. Demek ki aretē'nin, hazlar ve acılar konusunda en iyi şeyleri yaptıran böyle bir meleke olduğunu, kötülüğün ise bunun tersi olduğunu kabul ediyoruz. Aretē'nin ve kötülüğün aynı şeylerle ilgili olduğu şuradan da açıkça anlaşılabilir. Seçtiğimiz şeyler üç türlüdür, kaçındığımız şeyler de üç türlü: güzel, faydalı ve hoş; bunların zıtları da çirkin, zararlı ve acı verici. İyi insan bütün bunlarda isabet eder, kötü insan ise hata yapar; özellikle hazda. Çünkü haz bütün hayvanlarda ortaktır ve seçtiğimiz her şeye eşlik eder: güzel ve faydalı olan da hoş görünür.

1104b1

σημεῖον δὲ δεῖ ποιεῖσθαι τῶν ἕξεων τὴν ἐπιγινομένην ἡδονὴν ἢ λύπην τοῖς ἔργοις· ὁ μὲν γὰρ ἀπεχόμενος τῶν σωματικῶν ἡδονῶν καὶ αὐτῷ τούτῳ χαίρων σώφρων, ὁ δʼ ἀχθόμενος ἀκόλαστος, καὶ ὁ μὲν ὑπομένων τὰ δεινὰ καὶ χαίρων ἢ μὴ λυπούμενός γε ἀνδρεῖος, ὁ δὲ λυπούμενος δειλός. περὶ ἡδονὰς γὰρ καὶ λύπας ἐστὶν ἡ ἠθικὴ ἀρετή· διὰ μὲν γὰρ τὴν ἡδονὴν τὰ φαῦλα πράττομεν, διὰ δὲ τὴν λύπην τῶν καλῶν ἀπεχόμεθα. διὸ δεῖ ἦχθαί πως εὐθὺς ἐκ νέων, ὡς ὁ Πλάτων φησίν, ὥστε χαίρειν τε καὶ λυπεῖσθαι οἷς δεῖ· ἡ γὰρ ὀρθὴ παιδεία αὕτη ἐστίν. ἔτι δʼ εἰ αἱ ἀρεταί εἰσι περὶ πράξεις καὶ πάθη, παντὶ δὲ πάθει καὶ πάσῃ πράξει ἕπεται ἡδονὴ καὶ λύπη, καὶ διὰ τοῦτʼ ἂν εἴη ἡ ἀρετὴ περὶ ἡδονὰς καὶ λύπας. μηνύουσι δὲ καὶ αἱ κολάσεις γινόμεναι διὰ τούτων· ἰατρεῖαι γάρ τινές εἰσιν, αἱ δὲ ἰατρεῖαι διὰ τῶν ἐναντίων πεφύκασι γίνεσθαι. ἔτι, ὡς καὶ πρῴην εἴπομεν, πᾶσα ψυχῆς ἕξις, ὑφʼ οἵων πέφυκε γίνεσθαι χείρων καὶ βελτίων, πρὸς ταῦτα καὶ περὶ ταῦτα τὴν φύσιν ἔχει· διʼ ἡδονὰς δὲ καὶ λύπας φαῦλοι γίνονται, τῷ διώκειν ταύτας καὶ φεύγειν, ἢ ἃς μὴ δεῖ ἢ ὅτε οὐ δεῖ ἢ ὡς οὐ δεῖ ἢ ὁσαχῶς ἄλλως ὑπὸ τοῦ λόγου διορίζεται τὰ τοιαῦτα. διὸ καὶ ὁρίζονται τὰς ἀρετὰς ἀπαθείας τινὰς καὶ ἠρεμίας· οὐκ εὖ δέ, ὅτι ἁπλῶς λέγουσιν, ἀλλʼ οὐχ ὡς δεῖ καὶ ὡς οὐ δεῖ καὶ ὅτε, καὶ ὅσα ἄλλα προστίθεται. ὑπόκειται ἄρα ἡ ἀρετὴ εἶναι ἡ τοιαύτη περὶ ἡδονὰς καὶ λύπας τῶν βελτίστων πρακτική, ἡ δὲ κακία τοὐναντίον. γένοιτο δʼ ἂν ἡμῖν καὶ ἐκ τούτων φανερὸν ὅτι περὶ τῶν αὐτῶν. τριῶν γὰρ ὄντων τῶν εἰς τὰς αἱρέσεις καὶ τριῶν τῶν εἰς τὰς φυγάς, καλοῦ συμφέροντος ἡδέος, καὶ [τριῶν] τῶν ἐναντίων, αἰσχροῦ βλαβεροῦ λυπηροῦ, περὶ ταῦτα μὲν πάντα ὁ ἀγαθὸς κατορθωτικός ἐστιν ὁ δὲ κακὸς ἁμαρτητικός, μάλιστα δὲ περὶ τὴν ἡδονήν· κοινή τε γὰρ αὕτη τοῖς ζῴοις, καὶ πᾶσι τοῖς ὑπὸ τὴν αἵρεσιν παρακολουθεῖ·

1105aÜstelik haz bebeklikten beri hepimizle birlikte büyümüştür; bu yüzden hayatımıza sinmiş bu duygudan arınmak zordur. Eylemlerimizi de, kimimiz daha çok kimimiz daha az, hazla ve acıyla ölçeriz. Bu yüzden bütün incelememizin bunlarla ilgili olması zorunludur; çünkü iyi ya da kötü bir şekilde sevinç ve acı duymak eylemler için küçük bir şey değildir. Dahası, Herakleitos'un dediği gibi, hazla savaşmak thymos'la (thymos) savaşmaktan daha zordur; tekhnē de aretē de her zaman daha zor olanla ilgilidir, çünkü iyilik zor olanda daha değerlidir. Bu yüzden de aretē'nin ve devlet adamlığının bütün incelemesi hazlar ve acılarla ilgilidir: onları iyi kullanan iyi, kötü kullanan kötü olacaktır. Aretē'nin hazlar ve acılarla ilgili olduğu, kendisini doğuran şeylerle büyüdüğü ve bunlar aynı şekilde yapılmazsa bozulduğu, doğduğu şeylerle ilgili fiil gösterdiği konusunda bu kadarı söylenmiş olsun.

1105a

καὶ γὰρ τὸ καλὸν καὶ τὸ συμφέρον ἡδὺ φαίνεται. ἔτι δʼ ἐκ νηπίου πᾶσιν ἡμῖν συντέθραπται· διὸ χαλεπὸν ἀποτρίψασθαι τοῦτο τὸ πάθος ἐγκεχρωσμένον τῷ βίῳ. κανονίζομεν δὲ καὶ τὰς πράξεις, οἳ μὲν μᾶλλον οἳ δʼ ἧττον, ἡδονῇ καὶ λύπῃ. διὰ τοῦτʼ οὖν ἀναγκαῖον εἶναι περὶ ταῦτα τὴν πᾶσαν πραγματείαν· οὐ γὰρ μικρὸν εἰς τὰς πράξεις εὖ ἢ κακῶς χαίρειν καὶ λυπεῖσθαι. ἔτι δὲ χαλεπώτερον ἡδονῇ μάχεσθαι ἢ θυμῷ, καθάπερ φησὶν Ἡράκλειτος, περὶ δὲ τὸ χαλεπώτερον ἀεὶ καὶ τέχνη γίνεται καὶ ἀρετή· καὶ γὰρ τὸ εὖ βέλτιον ἐν τούτῳ. ὥστε καὶ διὰ τοῦτο περὶ ἡδονὰς καὶ λύπας πᾶσα ἡ πραγματεία καὶ τῇ ἀρετῇ καὶ τῇ πολιτικῇ· ὁ μὲν γὰρ εὖ τούτοις χρώμενος ἀγαθὸς ἔσται, ὁ δὲ κακῶς κακός. ὅτι μὲν οὖν ἐστὶν ἡ ἀρετὴ περὶ ἡδονὰς καὶ λύπας, καὶ ὅτι ἐξ ὧν γίνεται, ὑπὸ τούτων καὶ αὔξεται καὶ φθείρεται μὴ ὡσαύτως γινομένων, καὶ ὅτι ἐξ ὧν ἐγένετο, περὶ ταῦτα καὶ ἐνεργεῖ, εἰρήσθω.

1105a154. Bölüm

Biri şunu sorabilir: adil işler yaparak adil, itidalli işler yaparak itidalli olmamız gerektiğini nasıl söylüyoruz? Adil ve itidalli işler yapıyorlarsa zaten adil ve itidallidirler; tıpkı dilbilgisine ve musikiye uygun şeyler yapanların zaten dilbilgici ve musikişinas olması gibi. Yoksa tekhnē'lerde bile durum böyle değil midir? Çünkü insan dilbilgisine uygun bir şeyi tesadüfen ya da başkasının telkiniyle de yapabilir. Öyleyse ancak dilbilgisine uygun bir şeyi dilbilgici gibi, yani kendisindeki dilbilgisi bilgisine göre yaptığında dilbilgici olacaktır. Dahası, tekhnē'lerde ve aretē'lerde durum aynı da değildir. Tekhnē'lerle meydana gelen şeylerin iyiliği kendi içlerindedir; dolayısıyla onların belli bir nitelikte meydana gelmesi yeterlidir. Aretē'lere uygun olarak yapılan şeyler ise kendileri belli bir nitelikte olunca adilce ya da itidalle yapılmış olmaz; eylemi yapan kişinin de eylerken belli bir durumda olması gerekir: önce bilerek eylemelidir; sonra prohairesis'le, hem de eylemi kendisi için seçerek eylemelidir; üçüncüsü, sağlam ve sarsılmaz bir hâl içinde eylemelidir.

1105a15

ἀπορήσειε δʼ ἄν τις πῶς λέγομεν ὅτι δεῖ τὰ μὲν δίκαια πράττοντας δικαίους γίνεσθαι, τὰ δὲ σώφρονα σώφρονας· εἰ γὰρ πράττουσι τὰ δίκαια καὶ σώφρονα, ἤδη εἰσὶ δίκαιοι καὶ σώφρονες, ὥσπερ εἰ τὰ γραμματικὰ καὶ τὰ μουσικά, γραμματικοὶ καὶ μουσικοί. ἢ οὐδʼ ἐπὶ τῶν τεχνῶν οὕτως ἔχει; ἐνδέχεται γὰρ γραμματικόν τι ποιῆσαι καὶ ἀπὸ τύχης καὶ ἄλλου ὑποθεμένου. τότε οὖν ἔσται γραμματικός, ἐὰν καὶ γραμματικόν τι ποιήσῃ καὶ γραμματικῶς· τοῦτο δʼ ἐστὶ τὸ κατὰ τὴν ἐν αὑτῷ γραμματικήν. ἔτι οὐδʼ ὅμοιόν ἐστιν ἐπί τε τῶν τεχνῶν καὶ τῶν ἀρετῶν· τὰ μὲν γὰρ ὑπὸ τῶν τεχνῶν γινόμενα τὸ εὖ ἔχει ἐν αὑτοῖς· ἀρκεῖ οὖν ταῦτά πως ἔχοντα γενέσθαι· τὰ δὲ κατὰ τὰς ἀρετὰς γινόμενα οὐκ ἐὰν αὐτά πως ἔχῃ, δικαίως ἢ σωφρόνως πράττεται, ἀλλὰ καὶ ἐὰν ὁ πράττων πῶς ἔχων πράττῃ, πρῶτον μὲν ἐὰν εἰδώς, ἔπειτʼ ἐὰν προαιρούμενος, καὶ προαιρούμενος διʼ αὐτά, τὸ δὲ τρίτον ἐὰν καὶ βεβαίως καὶ ἀμετακινήτως ἔχων πράττῃ.

1105bBu şartlardan, bilmek dışında hiçbiri, öteki tekhnē'lere sahip olmak için hesaba katılmaz; aretē'lere sahip olmak içinse bilmenin hiç ya da pek az önemi vardır, öteki şartlar ise az değil, her şeydir; bunlar da adil ve itidalli işleri sık sık yapmaktan kazanılır. İşlere, adil ya da itidalli bir insanın yapacağı türden olduklarında adil ya da itidalli denir; ama adil ve itidalli olan, bunları yapan kişi değil, bunları adil ve itidalli insanların yaptığı gibi yapan kişidir. Öyleyse adil kişinin adil işler yapmaktan, itidalli kişinin itidalli işler yapmaktan doğduğu doğru söylenmiştir; bunları yapmadan kimse iyi olmaya yaklaşamaz bile. Ama çoğu insan bunları yapmaz; söze sığınıp felsefe yaptıklarını ve böylece değerli insanlar olacaklarını sanırlar. Bu yaptıkları, hekimleri dikkatle dinleyip söylenenlerin hiçbirini yapmayan hastalarınkine benzer. Nasıl ki onların bedeni bu şekilde tedavi edilerek iyileşmezse, bunların psykhē'si de bu şekilde felsefe yapmakla iyileşmez.

1105b

ταῦτα δὲ πρὸς μὲν τὸ τὰς ἄλλας τέχνας ἔχειν οὐ συναριθμεῖται, πλὴν αὐτὸ τὸ εἰδέναι· πρὸς δὲ τὸ τὰς ἀρετὰς τὸ μὲν εἰδέναι οὐδὲν ἢ μικρὸν ἰσχύει, τὰ δʼ ἄλλα οὐ μικρὸν ἀλλὰ τὸ πᾶν δύναται, ἅπερ ἐκ τοῦ πολλάκις πράττειν τὰ δίκαια καὶ σώφρονα περιγίνεται. τὰ μὲν οὖν πράγματα δίκαια καὶ σώφρονα λέγεται, ὅταν ᾖ τοιαῦτα οἷα ἂν ὁ δίκαιος ἢ ὁ σώφρων πράξειεν· δίκαιος δὲ καὶ σώφρων ἐστὶν οὐχ ὁ ταῦτα πράττων, ἀλλὰ καὶ [ὁ] οὕτω πράττων ὡς οἱ δίκαιοι καὶ σώφρονες πράττουσιν. εὖ οὖν λέγεται ὅτι ἐκ τοῦ τὰ δίκαια πράττειν ὁ δίκαιος γίνεται καὶ ἐκ τοῦ τὰ σώφρονα ὁ σώφρων· ἐκ δὲ τοῦ μὴ πράττειν ταῦτα οὐδεὶς ἂν οὐδὲ μελλήσειε γίνεσθαι ἀγαθός. ἀλλʼ οἱ πολλοὶ ταῦτα μὲν οὐ πράττουσιν, ἐπὶ δὲ τὸν λόγον καταφεύγοντες οἴονται φιλοσοφεῖν καὶ οὕτως ἔσεσθαι σπουδαῖοι, ὅμοιόν τι ποιοῦντες τοῖς κάμνουσιν, οἳ τῶν ἰατρῶν ἀκούουσι μὲν ἐπιμελῶς, ποιοῦσι δʼ οὐδὲν τῶν προσταττομένων. ὥσπερ οὖν οὐδʼ ἐκεῖνοι εὖ ἕξουσι τὸ σῶμα οὕτω θεραπευόμενοι, οὐδʼ οὗτοι τὴν ψυχὴν οὕτω φιλοσοφοῦντες.

1105b155. Bölüm

Bundan sonra aretē'nin ne olduğunu incelemeliyiz. Psykhē'de meydana gelen şeyler üç türlü olduğuna göre (duygular, yetiler ve melekeler), aretē bunlardan biri olmalıdır. Duygu derken arzuyu, öfkeyi, korkuyu, cüreti, hasedi, sevinci, sevgiyi, nefreti, özlemi, gıptayı, acımayı, kısacası haz ya da acının eşlik ettiği şeyleri kastediyorum. Yeti derken, bu duyguları duyabileceğimizi söyleten şeyleri, mesela öfkelenebilmemizi, acı duyabilmemizi ya da acıyabilmemizi sağlayanları kastediyorum. Meleke derken de, duygular karşısında iyi ya da kötü bir durumda olmamızı sağlayanları kastediyorum: mesela öfkelenme konusunda, şiddetle ya da gevşekçe öfkeleniyorsak kötü durumdayızdır, ölçülüce öfkeleniyorsak iyi durumdayızdır; öteki duygularda da durum aynıdır. Aretē'ler de kötülükler de duygu değildir. Çünkü duygularımız yüzünden bize değerli ya da aşağılık denmez, aretē'lerimiz ve kötülüklerimiz yüzünden denir. Duygularımız yüzünden ne övülür ne yeriliriz (korkan ya da öfkelenen övülmez; sadece öfkelendiği için de kimse yerilmez, belli bir şekilde öfkelendiği için yerilir); ama aretē'lerimiz ve kötülüklerimiz yüzünden övülür ya da yeriliriz.

1105b15

μετὰ δὲ ταῦτα τί ἐστιν ἡ ἀρετὴ σκεπτέον. ἐπεὶ οὖν τὰ ἐν τῇ ψυχῇ γινόμενα τρία ἐστί, πάθη δυνάμεις ἕξεις, τούτων ἄν τι εἴη ἡ ἀρετή. λέγω δὲ πάθη μὲν ἐπιθυμίαν ὀργὴν φόβον θάρσος φθόνον χαρὰν φιλίαν μῖσος πόθον ζῆλον ἔλεον, ὅλως οἷς ἕπεται ἡδονὴ ἢ λύπη· δυνάμεις δὲ καθʼ ἃς παθητικοὶ τούτων λεγόμεθα, οἷον καθʼ ἃς δυνατοὶ ὀργισθῆναι ἢ λυπηθῆναι ἢ ἐλεῆσαι· ἕξεις δὲ καθʼ ἃς πρὸς τὰ πάθη ἔχομεν εὖ ἢ κακῶς, οἷον πρὸς τὸ ὀργισθῆναι, εἰ μὲν σφοδρῶς ἢ ἀνειμένως, κακῶς ἔχομεν, εἰ δὲ μέσως, εὖ· ὁμοίως δὲ καὶ πρὸς τἆλλα. πάθη μὲν οὖν οὐκ εἰσὶν οὔθʼ αἱ ἀρεταὶ οὔθʼ αἱ κακίαι, ὅτι οὐ λεγόμεθα κατὰ τὰ πάθη σπουδαῖοι ἢ φαῦλοι, κατὰ δὲ τὰς ἀρετὰς καὶ τὰς κακίας λεγόμεθα, καὶ ὅτι κατὰ μὲν τὰ πάθη οὔτʼ ἐπαινούμεθα οὔτε ψεγόμεθα (οὐ γὰρ ἐπαινεῖται ὁ φοβούμενος οὐδὲ ὁ ὀργιζόμενος, οὐδὲ ψέγεται ὁ ἁπλῶς ὀργιζόμενος ἀλλʼ ὁ πῶς),

1106aDahası, öfkelenir ve korkarken prohairesis'le davranmayız; aretē'ler ise birer prohairesis'tir ya da prohairesis'ten yoksun değildir. Bunlara ek olarak, duygular bakımından harekete geçtiğimiz söylenir; aretē'ler ve kötülükler bakımından ise harekete geçtiğimiz değil, belli bir durumda bulunduğumuz söylenir. Aynı sebeplerden aretē'ler yeti de değildir; çünkü sadece duygu duyabildiğimiz için bize ne iyi ne de kötü denir, bu yüzden ne övülür ne yeriliriz. Dahası, yetilere tabiatça sahibizdir, ama tabiatça iyi ya da kötü olmayız; bundan daha önce söz ettik. Demek ki aretē'ler ne duygu ne de yetiyse, geriye melekeler olmaları kalır. Aretē'nin cinsçe ne olduğu böylece söylenmiş oldu.

1106a

κατὰ δὲ τὰς ἀρετὰς καὶ τὰς κακίας ἐπαινούμεθα ἢ ψεγόμεθα. ἔτι ὀργιζόμεθα μὲν καὶ φοβούμεθα ἀπροαιρέτως, αἱ δʼ ἀρεταὶ προαιρέσεις τινὲς ἢ οὐκ ἄνευ προαιρέσεως. πρὸς δὲ τούτοις κατὰ μὲν τὰ πάθη κινεῖσθαι λεγόμεθα, κατὰ δὲ τὰς ἀρετὰς καὶ τὰς κακίας οὐ κινεῖσθαι ἀλλὰ διακεῖσθαί πως. διὰ ταῦτα δὲ οὐδὲ δυνάμεις εἰσίν· οὔτε γὰρ ἀγαθοὶ λεγόμεθα τῷ δύνασθαι πάσχειν ἁπλῶς οὔτε κακοί, οὔτʼ ἐπαινούμεθα οὔτε ψεγόμεθα· ἔτι δυνατοὶ μέν ἐσμεν φύσει, ἀγαθοὶ δὲ ἢ κακοὶ οὐ γινόμεθα φύσει· εἴπομεν δὲ περὶ τούτου πρότερον. εἰ οὖν μήτε πάθη εἰσὶν αἱ ἀρεταὶ μήτε δυνάμεις, λείπεται ἕξεις αὐτὰς εἶναι. ὅ τι μὲν οὖν ἐστὶ τῷ γένει ἡ ἀρετή, εἴρηται.

1106a106. Bölüm

Ama yalnız meleke olduğunu söylemek yetmez; ne türden bir meleke olduğunu da söylemek gerekir. Şunu söylemeliyiz: her aretē, neyin aretē'siyse, onu iyi bir durumda kılar ve onun işini iyi gördürür. Mesela gözün aretē'si hem gözü hem de işini değerli kılar; çünkü gözün aretē'si sayesinde iyi görürüz. Aynı şekilde atın aretē'si atı hem değerli kılar hem de koşmakta, binicisini taşımakta ve düşmana karşı durmakta iyi kılar. Bu her şeyde böyleyse, insanın aretē'si de insanı iyi kılan ve kendi işini iyi görmesini sağlayan meleke olacaktır. Bunun nasıl olacağını daha önce söyledik; ama aretē'nin tabiatının ne türden olduğunu incelersek şöyle de açıklık kazanacaktır. Sürekli ve bölünebilen her şeyde daha çoğu, daha azı ve eşiti alınabilir; bu da ya şeyin kendisine göre ya da bize göredir; eşit ise aşırılıkla eksikliğin bir tür ortasıdır. Şeyin ortası derken iki uçtan eşit uzaklıkta olanı kastediyorum; bu, herkes için bir ve aynıdır. Bize göre orta derken de ne fazla gelen ne eksik kalan şeyi kastediyorum; bu ise bir değildir, herkes için aynı da değildir. Mesela on çok, iki azsa, şeye göre orta olarak altı alınır; çünkü altı, ikiyi ne kadar aşıyorsa ondan da o kadar aşılır; bu, aritmetik orantıya göre ortadır. Bize göre orta ise böyle alınmamalıdır.

1106a10

δεῖ δὲ μὴ μόνον οὕτως εἰπεῖν, ὅτι ἕξις, ἀλλὰ καὶ ποία τις. ῥητέον οὖν ὅτι πᾶσα ἀρετή, οὗ ἂν ᾖ ἀρετή, αὐτό τε εὖ ἔχον ἀποτελεῖ καὶ τὸ ἔργον αὐτοῦ εὖ ἀποδίδωσιν, οἷον ἡ τοῦ ὀφθαλμοῦ ἀρετὴ τόν τε ὀφθαλμὸν σπουδαῖον ποιεῖ καὶ τὸ ἔργον αὐτοῦ· τῇ γὰρ τοῦ ὀφθαλμοῦ ἀρετῇ εὖ ὁρῶμεν. ὁμοίως ἡ τοῦ ἵππου ἀρετὴ ἵππον τε σπουδαῖον ποιεῖ καὶ ἀγαθὸν δραμεῖν καὶ ἐνεγκεῖν τὸν ἐπιβάτην καὶ μεῖναι τοὺς πολεμίους. εἰ δὴ τοῦτʼ ἐπὶ πάντων οὕτως ἔχει, καὶ ἡ τοῦ ἀνθρώπου ἀρετὴ εἴη ἂν ἡ ἕξις ἀφʼ ἧς ἀγαθὸς ἄνθρωπος γίνεται καὶ ἀφʼ ἧς εὖ τὸ ἑαυτοῦ ἔργον ἀποδώσει. πῶς δὲ τοῦτʼ ἔσται, ἤδη μὲν εἰρήκαμεν, ἔτι δὲ καὶ ὧδʼ ἔσται φανερόν, ἐὰν θεωρήσωμεν ποία τίς ἐστιν ἡ φύσις αὐτῆς. ἐν παντὶ δὴ συνεχεῖ καὶ διαιρετῷ ἔστι λαβεῖν τὸ μὲν πλεῖον τὸ δʼ ἔλαττον τὸ δʼ ἴσον, καὶ ταῦτα ἢ κατʼ αὐτὸ τὸ πρᾶγμα ἢ πρὸς ἡμᾶς· τὸ δʼ ἴσον μέσον τι ὑπερβολῆς καὶ ἐλλείψεως. λέγω δὲ τοῦ μὲν πράγματος μέσον τὸ ἴσον ἀπέχον ἀφʼ ἑκατέρου τῶν ἄκρων, ὅπερ ἐστὶν ἓν καὶ τὸ αὐτὸ πᾶσιν, πρὸς ἡμᾶς δὲ ὃ μήτε πλεονάζει μήτε ἐλλείπει· τοῦτο δʼ οὐχ ἕν, οὐδὲ ταὐτὸν πᾶσιν. οἷον εἰ τὰ δέκα πολλὰ τὰ δὲ δύο ὀλίγα, τὰ ἓξ μέσα λαμβάνουσι κατὰ τὸ πρᾶγμα· ἴσῳ γὰρ ὑπερέχει τε καὶ ὑπερέχεται· τοῦτο δὲ μέσον ἐστὶ κατὰ τὴν ἀριθμητικὴν ἀναλογίαν. τὸ δὲ πρὸς ἡμᾶς οὐχ οὕτω ληπτέον·

1106bÇünkü birine on mina yiyecek çok, iki mina az geliyorsa, idman hocası altı mina yemesini emretmez; zira bu da alacak kişiye göre belki çok, belki azdır: Milon için az, idmana yeni başlayan için çok. Koşuda ve güreşte de durum aynıdır. İşte böylece her bilen kişi aşırılıktan ve eksiklikten kaçar, ortayı arar ve onu seçer; ama şeyin ortasını değil, bize göre ortayı. Her epistēmē işini ortaya bakarak ve işlerini ona doğru yönelterek iyi tamamlıyorsa (bu yüzden iyi yapılmış işler için "ne bir şey eksiltilebilir ne de eklenebilir" demeye alışmışlardır; çünkü aşırılık ve eksiklik iyiliği bozar, orta ise korur; iyi ustalar da, dediğimiz gibi, ona bakarak çalışır), aretē de, tıpkı tabiat gibi, her tekhnē'den daha kesin ve daha iyi olduğuna göre, ortayı hedef alan bir şey olmalıdır. Ahlaka ait aretē'yi kastediyorum; çünkü o, duygularla ve eylemlerle ilgilidir, bunlarda da aşırılık, eksiklik ve orta vardır. Mesela korkmak, cüret etmek, arzulamak, öfkelenmek, acımak, kısacası haz ve acı duymak gerekenden çok da az da olabilir; ikisi de iyi değildir. Bunları gerektiği zaman, gereken şeyler karşısında, gereken kişilere karşı, gereken amaçla ve gerektiği gibi duymak ise hem orta hem en iyi olandır; bu da aretē'ye aittir. Eylemlerde de aynı şekilde aşırılık, eksiklik ve orta vardır. Aretē duygular ve eylemlerle ilgilidir; bunlarda aşırılık hatadır, eksiklik de [yerilir], orta ise övülür ve isabetlidir; bu ikisi de aretē'ye aittir. Demek ki aretē, ortayı hedef aldığına göre, bir tür ortadır. Dahası, hata etmenin birçok yolu vardır (Pythagorasçıların benzetmesiyle kötü sınırsıza, iyi sınırlıya aittir), isabet etmenin ise tek bir yolu vardır (bu yüzden biri kolay, öteki zordur: hedefi kaçırmak kolay, tutturmak zordur). Bu sebeplerden de aşırılık ve eksiklik kötülüğe, orta ise aretē'ye aittir: İyiler tek bir yoldan iyidir, kötüler türlü türlü yoldan.

Demek ki aretē, prohairesis'le seçen bir melekedir; bize göre orta olanda bulunur; bu orta da logos'la, yani phronēsis sahibi insanın onu belirleyeceği şekilde belirlenmiştir.

1106b

οὐ γὰρ εἴ τῳ δέκα μναῖ φαγεῖν πολὺ δύο δὲ ὀλίγον, ὁ ἀλείπτης ἓξ μνᾶς προστάξει· ἔστι γὰρ ἴσως καὶ τοῦτο πολὺ τῷ ληψομένῳ ἢ ὀλίγον· Μίλωνι μὲν γὰρ ὀλίγον, τῷ δὲ ἀρχομένῳ τῶν γυμνασίων πολύ. ὁμοίως ἐπὶ δρόμου καὶ πάλης. οὕτω δὴ πᾶς ἐπιστήμων τὴν ὑπερβολὴν μὲν καὶ τὴν ἔλλειψιν φεύγει, τὸ δὲ μέσον ζητεῖ καὶ τοῦθʼ αἱρεῖται, μέσον δὲ οὐ τὸ τοῦ πράγματος ἀλλὰ τὸ πρὸς ἡμᾶς. εἰ δὴ πᾶσα ἐπιστήμη οὕτω τὸ ἔργον εὖ ἐπιτελεῖ, πρὸς τὸ μέσον βλέπουσα καὶ εἰς τοῦτο ἄγουσα τὰ ἔργα (ὅθεν εἰώθασιν ἐπιλέγειν τοῖς εὖ ἔχουσιν ἔργοις ὅτι οὔτʼ ἀφελεῖν ἔστιν οὔτε προσθεῖναι, ὡς τῆς μὲν ὑπερβολῆς καὶ τῆς ἐλλείψεως φθειρούσης τὸ εὖ, τῆς δὲ μεσότητος σῳζούσης, οἱ δʼ ἀγαθοὶ τεχνῖται, ὡς λέγομεν, πρὸς τοῦτο βλέποντες ἐργάζονται)· ἡ δʼ ἀρετὴ πάσης τέχνης ἀκριβεστέρα καὶ ἀμείνων ἐστὶν ὥσπερ καὶ ἡ φύσις, τοῦ μέσου ἂν εἴη στοχαστική. λέγω δὲ τὴν ἠθικήν· αὕτη γάρ ἐστι περὶ πάθη καὶ πράξεις, ἐν δὲ τούτοις ἔστιν ὑπερβολὴ καὶ ἔλλειψις καὶ τὸ μέσον. οἷον καὶ φοβηθῆναι καὶ θαρρῆσαι καὶ ἐπιθυμῆσαι καὶ ὀργισθῆναι καὶ ἐλεῆσαι καὶ ὅλως ἡσθῆναι καὶ λυπηθῆναι ἔστι καὶ μᾶλλον καὶ ἧττον, καὶ ἀμφότερα οὐκ εὖ· τὸ δʼ ὅτε δεῖ καὶ ἐφʼ οἷς καὶ πρὸς οὓς καὶ οὗ ἕνεκα καὶ ὡς δεῖ, μέσον τε καὶ ἄριστον, ὅπερ ἐστὶ τῆς ἀρετῆς. ὁμοίως δὲ καὶ περὶ τὰς πράξεις ἔστιν ὑπερβολὴ καὶ ἔλλειψις καὶ τὸ μέσον. ἡ δʼ ἀρετὴ περὶ πάθη καὶ πράξεις ἐστίν, ἐν οἷς ἡ μὲν ὑπερβολὴ ἁμαρτάνεται καὶ ἡ ἔλλειψις [ψέγεται], τὸ δὲ μέσον ἐπαινεῖται καὶ κατορθοῦται· ταῦτα δʼ ἄμφω τῆς ἀρετῆς. μεσότης τις ἄρα ἐστὶν ἡ ἀρετή, στοχαστική γε οὖσα τοῦ μέσου. ἔτι τὸ μὲν ἁμαρτάνειν πολλαχῶς ἔστιν (τὸ γὰρ κακὸν τοῦ ἀπείρου, ὡς οἱ Πυθαγόρειοι εἴκαζον, τὸ δʼ ἀγαθὸν τοῦ πεπερασμένου), τὸ δὲ κατορθοῦν μοναχῶς (διὸ καὶ τὸ μὲν ῥᾴδιον τὸ δὲ χαλεπόν, ῥᾴδιον μὲν τὸ ἀποτυχεῖν τοῦ σκοποῦ, χαλεπὸν δὲ τὸ ἐπιτυχεῖν)· καὶ διὰ ταῦτʼ οὖν τῆς μὲν κακίας ἡ ὑπερβολὴ καὶ ἡ ἔλλειψις, τῆς δʼ ἀρετῆς ἡ μεσότης· ἐσθλοὶ μὲν γὰρ ἁπλῶς, παντοδαπῶς δὲ κακοί. ἔστιν ἄρα ἡ ἀρετὴ ἕξις προαιρετική, ἐν μεσότητι οὖσα τῇ πρὸς ἡμᾶς,

1107aAretē iki kötülüğün, biri aşırılıktan, öteki eksiklikten doğan iki kötülüğün ortasıdır. Dahası, kötülüklerin bir kısmı duygularda ve eylemlerde gerekenin gerisinde kalır, bir kısmı onu aşar; aretē ise ortayı hem bulur hem seçer. Bu yüzden aretē, ousia'sı ve özünü söyleyen tanımı bakımından bir ortadır; en iyi ve iyi olan bakımından ise bir zirvedir. Ama her eylem ve her duygu ortayı kabul etmez; çünkü bazılarının adı doğrudan kötülükle birlikte konmuştur: mesela başkasının kötülüğüne sevinmek, utanmazlık, haset; eylemlerde de zina, hırsızlık, adam öldürme. Bunların ve bunlara benzer şeylerin hepsi aşırılıkları ya da eksiklikleri yüzünden değil, kendileri kötü oldukları için böyle anılır. Öyleyse bunlarda hiçbir zaman isabet edilemez, her zaman hata edilir. Bu gibi şeylerde iyi ya da kötü yapmak, mesela gereken kadınla, gereken zamanda ve gerektiği gibi zina etmeye bağlı değildir; bunlardan herhangi birini yapmak mutlak olarak hatadır. Adaletsizlik, korkaklık ve itidalsizlik için de bir orta, aşırılık ve eksiklik bulunduğunu ileri sürmek buna benzer; çünkü böylece aşırılığın ve eksikliğin bir ortası, aşırılığın aşırılığı ve eksikliğin eksikliği olacaktır. Orta bir bakıma uç olduğu için itidalin ve cesaretin aşırılığı ve eksikliği yoksa, aynı şekilde o kötülüklerin de ortası, aşırılığı ve eksikliği yoktur; nasıl yapılırsa yapılsın hatadır. Çünkü genel olarak ne aşırılığın ve eksikliğin ortası vardır, ne de ortanın aşırılığı ve eksikliği.

1107a

ὡρισμένῃ λόγῳ καὶ ᾧ ἂν ὁ φρόνιμος ὁρίσειεν. μεσότης δὲ δύο κακιῶν, τῆς μὲν καθʼ ὑπερβολὴν τῆς δὲ κατʼ ἔλλειψιν· καὶ ἔτι τῷ τὰς μὲν ἐλλείπειν τὰς δʼ ὑπερβάλλειν τοῦ δέοντος ἔν τε τοῖς πάθεσι καὶ ἐν ταῖς πράξεσι, τὴν δʼ ἀρετὴν τὸ μέσον καὶ εὑρίσκειν καὶ αἱρεῖσθαι. διὸ κατὰ μὲν τὴν οὐσίαν καὶ τὸν λόγον τὸν τὸ τί ἦν εἶναι λέγοντα μεσότης ἐστὶν ἡ ἀρετή, κατὰ δὲ τὸ ἄριστον καὶ τὸ εὖ ἀκρότης. οὐ πᾶσα δʼ ἐπιδέχεται πρᾶξις οὐδὲ πᾶν πάθος τὴν μεσότητα· ἔνια γὰρ εὐθὺς ὠνόμασται συνειλημμένα μετὰ τῆς φαυλότητος, οἷον ἐπιχαιρεκακία ἀναισχυντία φθόνος, καὶ ἐπὶ τῶν πράξεων μοιχεία κλοπὴ ἀνδροφονία· πάντα γὰρ ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα λέγεται τῷ αὐτὰ φαῦλα εἶναι, ἀλλʼ οὐχ αἱ ὑπερβολαὶ αὐτῶν οὐδʼ αἱ ἐλλείψεις. οὐκ ἔστιν οὖν οὐδέποτε περὶ αὐτὰ κατορθοῦν, ἀλλʼ ἀεὶ ἁμαρτάνειν· οὐδʼ ἔστι τὸ εὖ ἢ μὴ εὖ περὶ τὰ τοιαῦτα ἐν τῷ ἣν δεῖ καὶ ὅτε καὶ ὡς μοιχεύειν, ἀλλʼ ἁπλῶς τὸ ποιεῖν ὁτιοῦν τούτων ἁμαρτάνειν ἐστίν. ὅμοιον οὖν τὸ ἀξιοῦν καὶ περὶ τὸ ἀδικεῖν καὶ δειλαίνειν καὶ ἀκολασταίνειν εἶναι μεσότητα καὶ ὑπερβολὴν καὶ ἔλλειψιν· ἔσται γὰρ οὕτω γε ὑπερβολῆς καὶ ἐλλείψεως μεσότης καὶ ὑπερβολῆς ὑπερβολὴ καὶ ἔλλειψις ἐλλείψεως. ὥσπερ δὲ σωφροσύνης καὶ ἀνδρείας οὐκ ἔστιν ὑπερβολὴ καὶ ἔλλειψις διὰ τὸ τὸ μέσον εἶναί πως ἄκρον, οὕτως οὐδʼ ἐκείνων μεσότης οὐδʼ ὑπερβολὴ καὶ ἔλλειψις, ἀλλʼ ὡς ἂν πράττηται ἁμαρτάνεται· ὅλως γὰρ οὔθʼ ὑπερβολῆς καὶ ἐλλείψεως μεσότης ἔστιν, οὔτε μεσότητος ὑπερβολὴ καὶ ἔλλειψις.

1107a257. Bölüm

Bunu yalnız genel olarak söylemek yetmez, tek tek durumlara da uygulamak gerekir. Çünkü eylemler hakkındaki sözlerden genel olanlar daha kapsamlıdır, tek tek durumlara ilişkin olanlar ise hakikate daha yakındır; zira eylemler tek tek durumlarla ilgilidir ve sözlerin bunlarla uyuşması gerekir. Öyleyse bunları çizelgemizden alalım. Korkular ve cüret konusunda orta, cesarettir.

1107a25

δεῖ δὲ τοῦτο μὴ μόνον καθόλου λέγεσθαι, ἀλλὰ καὶ τοῖς καθʼ ἕκαστα ἐφαρμόττειν. ἐν γὰρ τοῖς περὶ τὰς πράξεις λόγοις οἱ μὲν καθόλου κοινότεροί εἰσιν, οἱ δʼ ἐπὶ μέρους ἀληθινώτεροι· περὶ γὰρ τὰ καθʼ ἕκαστα αἱ πράξεις, δέον δʼ ἐπὶ τούτων συμφωνεῖν. ληπτέον οὖν ταῦτα ἐκ τῆς διαγραφῆς. περὶ μὲν οὖν φόβους καὶ θάρρη ἀνδρεία μεσότης·

1107bAşırı gidenlerden, korkusuzlukta aşırı gidenin adı yoktur (birçok şeyin adı yoktur); cüret etmekte aşırı giden gözü karadır; korkmakta aşırı gidip cüret etmekte eksik kalan ise korkaktır. Hazlar ve acılar konusunda (hepsinde değil, acılarda daha az) orta itidal, aşırılık ise itidalsizliktir. Hazlar konusunda eksik kalanlara pek rastlanmaz; bu yüzden bunlar bir ad bile almamıştır; biz onlara hissiz diyelim. Para vermek ve almak konusunda orta cömertliktir, aşırılık ve eksiklik savurganlık ve cimriliktir. Bunlarda aşırılık ve eksiklik ters yönde olur: savurgan harcamada aşırı gider, almada eksik kalır; cimri ise almada aşırı gider, harcamada eksik kalır. Şimdilik ana hatlarıyla ve özet olarak konuşuyoruz, bununla yetiniyoruz; ileride bunlar daha kesin olarak belirlenecek. Parayla ilgili başka durumlar da vardır: orta ihtişamdır (ihtişamlı kişi cömertten farklıdır: biri büyük harcamalarla, öteki küçüklerle ilgilidir); aşırılık zevksizlik ve bayağılık, eksiklik de pintiliktir. Bunlar cömertlikle ilgili olanlardan farklıdır; nasıl farklı olduklarını ileride söyleyeceğiz. Şeref ve itibarsızlık konusunda orta yüce gönüllülüktür, aşırılık kurumlanma denen bir şey, eksiklik ise küçük gönüllülüktür. Dediğimiz gibi cömertlik, küçük harcamalarla ilgili olmasıyla ihtişamdan ayrılır ve ona belli bir ilişkiyle bağlıdır; aynı şekilde, büyük şerefle ilgili olan yüce gönüllülüğe de küçük şerefle ilgili bir durum bağlıdır. Çünkü şerefe gerektiği gibi, gerekenden çok ve gerekenden az istek duyulabilir; isteklerinde aşırı gidene şeref düşkünü, eksik kalana şerefe kayıtsız denir, ortadakinin ise adı yoktur. Bu durumların da adı yoktur; yalnız şeref düşkününkine şeref düşkünlüğü denir. Bu yüzden uçtakiler ortadaki toprak için davalaşır. Biz de bazen ortadakine şeref düşkünü, bazen şerefe kayıtsız deriz; bazen şeref düşkününü, bazen şerefe kayıtsız olanı överiz.

1107b

τῶν δʼ ὑπερβαλλόντων ὁ μὲν τῇ ἀφοβίᾳ ἀνώνυμος (πολλὰ δʼ ἐστὶν ἀνώνυμα), ὁ δʼ ἐν τῷ θαρρεῖν ὑπερβάλλων θρασύς, ὁ δʼ ἐν τῷ μὲν φοβεῖσθαι ὑπερβάλλων τῷ δὲ θαρρεῖν ἐλλείπων δειλός. περὶ ἡδονὰς δὲ καὶ λύπας—οὐ πάσας, ἧττον δὲ †καὶ† περὶ τὰς λύπας—μεσότης μὲν σωφροσύνη, ὑπερβολὴ δὲ ἀκολασία. ἐλλείποντες δὲ περὶ τὰς ἡδονὰς οὐ πάνυ γίνονται· διόπερ οὐδʼ ὀνόματος τετυχήκασιν οὐδʼ οἱ τοιοῦτοι, ἔστωσαν δὲ ἀναίσθητοι. περὶ δὲ δόσιν χρημάτων καὶ λῆψιν μεσότης μὲν ἐλευθεριότης, ὑπερβολὴ δὲ καὶ ἔλλειψις ἀσωτία καὶ ἀνελευθερία. ἐναντίως δʼ ἐν αὐταῖς ὑπερβάλλουσι καὶ ἐλλείπουσιν· ὁ μὲν γὰρ ἄσωτος ἐν μὲν προέσει ὑπερβάλλει ἐν δὲ λήψει ἐλλείπει, ὁ δʼ ἀνελεύθερος ἐν μὲν λήψει ὑπερβάλλει ἐν δὲ προέσει ἐλλείπει. νῦν μὲν οὖν τύπῳ καὶ ἐπὶ κεφαλαίου λέγομεν, ἀρκούμενοι αὐτῷ τούτῳ· ὕστερον δὲ ἀκριβέστερον περὶ αὐτῶν διορισθήσεται. περὶ δὲ χρήματα καὶ ἄλλαι διαθέσεις εἰσί, μεσότης μὲν μεγαλοπρέπεια (ὁ γὰρ μεγαλοπρεπὴς διαφέρει ἐλευθερίου· ὃ μὲν γὰρ περὶ μεγάλα, ὃ δὲ περὶ μικρά), ὑπερβολὴ δὲ ἀπειροκαλία καὶ βαναυσία, ἔλλειψις δὲ μικροπρέπεια· διαφέρουσι δʼ αὗται τῶν περὶ τὴν ἐλευθεριότητα, πῇ δὲ διαφέρουσιν, ὕστερον ῥηθήσεται. περὶ δὲ τιμὴν καὶ ἀτιμίαν μεσότης μὲν μεγαλοψυχία, ὑπερβολὴ δὲ χαυνότης τις λεγομένη, ἔλλειψις δὲ μικροψυχία· ὡς δʼ ἐλέγομεν ἔχειν πρὸς τὴν μεγαλοπρέπειαν τὴν ἐλευθεριότητα, ⟨τῷ⟩ περὶ μικρὰ διαφέρουσαν, οὕτως ἔχει τις καὶ πρὸς τὴν μεγαλοψυχίαν, περὶ τιμὴν οὖσαν μεγάλην, αὐτὴ περὶ μικρὰν οὖσα· ἔστι γὰρ ὡς δεῖ ὀρέγεσθαι τιμῆς καὶ μᾶλλον ἢ δεῖ καὶ ἧττον, λέγεται δʼ ὁ μὲν ὑπερβάλλων ταῖς ὀρέξεσι φιλότιμος, ὁ δʼ ἐλλείπων ἀφιλότιμος, ὁ δὲ μέσος ἀνώνυμος. ἀνώνυμοι δὲ καὶ αἱ διαθέσεις, πλὴν ἡ τοῦ φιλοτίμου φιλοτιμία. ὅθεν ἐπιδικάζονται οἱ ἄκροι τῆς μέσης χώρας· καὶ ἡμεῖς δὲ ἔστι μὲν ὅτε τὸν μέσον φιλότιμον καλοῦμεν ἔστι δʼ ὅτε ἀφιλότιμον,

1108aBunu ne sebeple yaptığımızı ileride söyleyeceğiz; şimdi geri kalanlardan, tuttuğumuz yolla söz edelim. Öfke konusunda da aşırılık, eksiklik ve orta vardır. Bunların neredeyse adı olmadığından, ortadakine yumuşak huylu diyerek ortaya da yumuşak huyluluk diyelim. Uçlardan aşırı gidene öfkeli, kötülüğüne öfkelilik; eksik kalana öfkesiz, eksikliğine de öfkesizlik diyelim. Başka üç orta daha vardır; birbirlerine bir benzerlikleri vardır ama birbirlerinden ayrılırlar. Hepsi sözlerde ve eylemlerde birbirimizle kurduğumuz ilişkilerle ilgilidir; ama biri bunlardaki doğrulukla, ötekiler hoşlukla ilgili olduğu için ayrılırlar; hoşluğun da biri şakada, öteki hayatın bütün işlerinde kendini gösterir. Bunlardan da söz etmeliyiz ki her şeyde ortanın övgüye değer, uçların ise ne övgüye değer ne doğru, aksine yerilecek şeyler olduğunu daha iyi görelim. Bunların da çoğunun adı yoktur; ama ötekilerde olduğu gibi, açık ve kolay izlenir olsun diye ad koymaya çalışmalıyız. Doğruluk konusunda ortadakine doğru sözlü, ortaya da doğruluk denilsin; yapmacıklığın büyütme yönündekine palavracılık, buna sahip olana palavracı; küçültme yönündekine de alçakgönüllü taslama, buna sahip olana alçakgönüllü taslayan denilsin. Şakadaki hoşluk konusunda ortadakine nükteci, bu duruma nüktedanlık; aşırılığa soytarılık, buna sahip olana soytarı; eksik kalana kaba, bu melekeye de kabalık denilsin. Hayattaki öteki hoşluk konusunda gerektiği gibi hoş olana dost canlısı, ortaya da dostluk; aşırı gidene, hiçbir çıkar gözetmiyorsa yaranmacı, kendi çıkarı içinse dalkavuk; eksik kalıp her konuda tatsız olana da bir tür kavgacı ve huysuz denilsin. Duygularda ve duygularla ilgili konularda da ortalar vardır. Utanma bir aretē değildir, ama utangaç olan da övülür. Çünkü bunlarda da birine orta, ötekine aşırı denir: her şeyden utanan çekingen gibi; eksik kalan ya da hiçbir şeyden utanmayan utanmazdır; ortadaki ise utangaçtır.

1108a

καὶ ἔστι μὲν ὅτε ἐπαινοῦμεν τὸν φιλότιμον ἔστι δʼ ὅτε τὸν ἀφιλότιμον. διὰ τίνα δʼ αἰτίαν τοῦτο ποιοῦμεν, ἐν τοῖς ἑξῆς ῥηθήσεται· νῦν δὲ περὶ τῶν λοιπῶν λέγωμεν κατὰ τὸν ὑφηγημένον τρόπον. ἔστι δὲ καὶ περὶ τὴν ὀργὴν ὑπερβολὴ καὶ ἔλλειψις καὶ μεσότης, σχεδὸν δὲ ἀνωνύμων ὄντων αὐτῶν τὸν μέσον πρᾶον λέγοντες τὴν μεσότητα πραότητα καλέσωμεν· τῶν δʼ ἄκρων ὁ μὲν ὑπερβάλλων ὀργίλος ἔστω, ἡ δὲ κακία ὀργιλότης, ὁ δʼ ἐλλείπων ἀόργητός τις, ἡ δʼ ἔλλειψις ἀοργησία. εἰσὶ δὲ καὶ ἄλλαι τρεῖς μεσότητες, ἔχουσαι μέν τινα ὁμοιότητα πρὸς ἀλλήλας, διαφέρουσαι δʼ ἀλλήλων· πᾶσαι μὲν γάρ εἰσι περὶ λόγων καὶ πράξεων κοινωνίαν, διαφέρουσι δὲ ὅτι ἣ μέν ἐστι περὶ τἀληθὲς τὸ ἐν αὐτοῖς, αἳ δὲ περὶ τὸ ἡδύ· τούτου δὲ τὸ μὲν ἐν παιδιᾷ τὸ δʼ ἐν πᾶσι τοῖς κατὰ τὸν βίον. ῥητέον οὖν καὶ περὶ τούτων, ἵνα μᾶλλον κατίδωμεν ὅτι ἐν πᾶσιν ἡ μεσότης ἐπαινετόν, τὰ δʼ ἄκρα οὔτʼ ἐπαινετὰ οὔτʼ ὀρθὰ ἀλλὰ ψεκτά. εἰσὶ μὲν οὖν καὶ τούτων τὰ πλείω ἀνώνυμα, πειρατέον δʼ, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων, αὐτοὺς ὀνοματοποιεῖν σαφηνείας ἕνεκα καὶ τοῦ εὐπαρακολουθήτου. περὶ μὲν οὖν τὸ ἀληθὲς ὁ μὲν μέσος ἀληθής τις καὶ ἡ μεσότης ἀλήθεια λεγέσθω, ἡ δὲ προσποίησις ἡ μὲν ἐπὶ τὸ μεῖζον ἀλαζονεία καὶ ὁ ἔχων αὐτὴν ἀλαζών, ἡ δʼ ἐπὶ τὸ ἔλαττον εἰρωνεία καὶ εἴρων ⟨ὁ ἔχων⟩. περὶ δὲ τὸ ἡδὺ τὸ μὲν ἐν παιδιᾷ ὁ μὲν μέσος εὐτράπελος καὶ ἡ διάθεσις εὐτραπελία, ἡ δʼ ὑπερβολὴ βωμολοχία καὶ ὁ ἔχων αὐτὴν βωμολόχος, ὁ δʼ ἐλλείπων ἄγροικός τις καὶ ἡ ἕξις ἀγροικία· περὶ δὲ τὸ λοιπὸν ἡδὺ τὸ ἐν τῷ βίῳ ὁ μὲν ὡς δεῖ ἡδὺς ὢν φίλος καὶ ἡ μεσότης φιλία, ὁ δʼ ὑπερβάλλων, εἰ μὲν οὐδενὸς ἕνεκα, ἄρεσκος, εἰ δʼ ὠφελείας τῆς αὑτοῦ, κόλαξ, ὁ δʼ ἐλλείπων καὶ ἐν πᾶσιν ἀηδὴς δύσερίς τις καὶ δύσκολος. εἰσὶ δὲ καὶ ἐν τοῖς παθήμασι καὶ περὶ τὰ πάθη μεσότητες· ἡ γὰρ αἰδὼς ἀρετὴ μὲν οὐκ ἔστιν, ἐπαινεῖται δὲ καὶ ὁ αἰδήμων. καὶ γὰρ ἐν τούτοις ὃ μὲν λέγεται μέσος, ὃ δʼ ὑπερβάλλων, ὡς ὁ καταπλὴξ ὁ πάντα αἰδούμενος· ὁ δʼ ἐλλείπων ἢ μηδὲν ὅλως ἀναίσχυντος, ὁ δὲ μέσος αἰδήμων.

1108bHaklı içerleme, haset ile başkasının kötülüğüne sevinmenin ortasıdır; bunlar yakınlarımızın başına gelenler karşısında duyulan acı ve hazla ilgilidir. Haklı olarak içerleyen, hak etmeden işleri iyi gidenlere üzülür; hasetçi bunu aşarak herkesin iyi gidişine üzülür; başkasının kötülüğüne sevinen ise üzülmekten o kadar uzaktır ki sevinir bile. Ama bunları konuşmanın başka yerde de fırsatı olacak. Adalet ise tek bir anlamda söylenmediğinden, bundan sonra onu ikiye ayırıp her birinin nasıl bir orta olduğunu söyleyeceğiz; logos'a ait aretē'ler için de aynısını yapacağız.

1108b

νέμεσις δὲ μεσότης φθόνου καὶ ἐπιχαιρεκακίας, εἰσὶ δὲ περὶ λύπην καὶ ἡδονὴν τὰς ἐπὶ τοῖς συμβαίνουσι τοῖς πέλας γινομένας· ὁ μὲν γὰρ νεμεσητικὸς λυπεῖται ἐπὶ τοῖς ἀναξίως εὖ πράττουσιν, ὁ δὲ φθονερὸς ὑπερβάλλων τοῦτον ἐπὶ πᾶσι λυπεῖται, ὁ δʼ ἐπιχαιρέκακος τοσοῦτον ἐλλείπει τοῦ λυπεῖσθαι ὥστε καὶ χαίρειν. ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων καὶ ἄλλοθι καιρὸς ἔσται· περὶ δὲ δικαιοσύνης, ἐπεὶ οὐχ ἁπλῶς λέγεται, μετὰ ταῦτα διελόμενοι περὶ ἑκατέρας ἐροῦμεν πῶς μεσότητές εἰσιν· ὁμοίως δὲ καὶ περὶ τῶν λογικῶν ἀρετῶν.

1108b108. Bölüm

Üç durum vardır: ikisi kötülüktür, biri aşırılıktan, öteki eksiklikten doğar; biri de aretē'dir, yani orta. Bunların hepsi bir şekilde birbirine karşıttır: uçlar hem ortaya hem birbirine zıttır, orta da uçlara. Nasıl ki eşit olan, daha küçüğe göre daha büyük, daha büyüğe göre daha küçükse, orta melekeler de duygularda ve eylemlerde eksikliklere göre aşırı, aşırılıklara göre eksik kalır. Cesur kişi korkağa göre gözü kara, gözü karaya göre korkak görünür; aynı şekilde itidalli kişi hissize göre itidalsiz, itidalsize göre hissiz; cömert kişi cimriye göre savurgan, savurgana göre cimri görünür. Bu yüzden uçtakiler ortadakini birbirine doğru iter: korkak cesura gözü kara, gözü kara da korkak der; ötekilerde de durum buna benzer. Bunlar birbirine bu şekilde karşıt olunca, uçlar arasındaki zıtlık uçlarla orta arasındakinden daha büyüktür; çünkü uçlar birbirinden, ortadan olduğundan daha uzaktır; tıpkı büyüğün küçükten ve küçüğün büyükten, ikisinin de eşitten olduğundan daha uzak olması gibi. Dahası, bazı uçların ortaya bir benzerliği görünür, mesela gözü karalığın cesarete, savurganlığın cömertliğe; uçlar arasında ise en büyük benzemezlik vardır. Birbirinden en uzak olanlar zıt diye tanımlanır; öyleyse daha uzak olanlar daha zıttır. Ortaya ise bazı durumlarda eksiklik, bazılarında aşırılık daha çok karşıttır: mesela cesarete aşırılık olan gözü karalık değil, eksiklik olan korkaklık; itidale ise eksiklik olan hissizlik değil, aşırılık olan itidalsizlik daha çok karşıttır.

1108b10

τριῶν δὴ διαθέσεων οὐσῶν, δύο μὲν κακιῶν, τῆς μὲν καθʼ ὑπερβολὴν τῆς δὲ κατʼ ἔλλειψιν, μιᾶς δʼ ἀρετῆς τῆς μεσότητος, πᾶσαι πάσαις ἀντίκεινταί πως· αἱ μὲν γὰρ ἄκραι καὶ τῇ μέσῃ καὶ ἀλλήλαις ἐναντίαι εἰσίν, ἡ δὲ μέση ταῖς ἄκραις· ὥσπερ γὰρ τὸ ἴσον πρὸς μὲν τὸ ἔλαττον μεῖζον πρὸς δὲ τὸ μεῖζον ἔλαττον, οὕτως αἱ μέσαι ἕξεις πρὸς μὲν τὰς ἐλλείψεις ὑπερβάλλουσι πρὸς δὲ τὰς ὑπερβολὰς ἐλλείπουσιν ἔν τε τοῖς πάθεσι καὶ ταῖς πράξεσιν. ὁ γὰρ ἀνδρεῖος πρὸς μὲν τὸν δειλὸν θρασὺς φαίνεται, πρὸς δὲ τὸν θρασὺν δειλός· ὁμοίως δὲ καὶ ὁ σώφρων πρὸς μὲν τὸν ἀναίσθητον ἀκόλαστος, πρὸς δὲ τὸν ἀκόλαστον ἀναίσθητος, ὁ δʼ ἐλευθέριος πρὸς μὲν τὸν ἀνελεύθερον ἄσωτος, πρὸς δὲ τὸν ἄσωτον ἀνελεύθερος. διὸ καὶ ἀπωθοῦνται τὸν μέσον οἱ ἄκροι ἑκάτερος πρὸς ἑκάτερον, καὶ καλοῦσι τὸν ἀνδρεῖον ὁ μὲν δειλὸς θρασὺν ὁ δὲ θρασὺς δειλόν, καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἀνάλογον. οὕτω δʼ ἀντικειμένων ἀλλήλοις τούτων, πλείστη ἐναντιότης ἐστὶ τοῖς ἄκροις πρὸς ἄλληλα ἢ πρὸς τὸ μέσον· πορρωτέρω γὰρ ταῦτα ἀφέστηκεν ἀλλήλων ἢ τοῦ μέσου, ὥσπερ τὸ μέγα τοῦ μικροῦ καὶ τὸ μικρὸν τοῦ μεγάλου ἢ ἄμφω τοῦ ἴσου. ἔτι πρὸς μὲν τὸ μέσον ἐνίοις ἄκροις ὁμοιότης τις φαίνεται, ὡς τῇ θρασύτητι πρὸς τὴν ἀνδρείαν καὶ τῇ ἀσωτίᾳ πρὸς τὴν ἐλευθεριότητα· τοῖς δὲ ἄκροις πρὸς ἄλληλα πλείστη ἀνομοιότης· τὰ δὲ πλεῖστον ἀπέχοντα ἀπʼ ἀλλήλων ἐναντία ὁρίζονται, ὥστε καὶ μᾶλλον ἐναντία τὰ πλεῖον ἀπέχοντα. πρὸς δὲ τὸ μέσον

1109aBunun iki sebebi vardır. Biri işin kendisinden gelir: uçlardan biri ortaya daha yakın ve daha benzer olduğu için, ortanın karşısına onu değil, daha çok onun zıddını koyarız. Mesela gözü karalık cesarete daha benzer ve daha yakın, korkaklık ise daha benzemez göründüğü için, cesaretin karşısına daha çok korkaklığı koyarız; çünkü ortadan daha uzak olanlar daha zıt görünür. İşin kendisinden gelen sebep budur. Öteki sebep bizden gelir: tabiatımızın bir şekilde daha çok yöneldiği şeyler ortaya daha zıt görünür. Mesela tabiatımız daha çok hazlara yöneliktir; bu yüzden ağırbaşlılıktan çok itidalsizliğe kayarız. Öyleyse daha çok kaydığımız şeylere daha zıt deriz; bu yüzden de aşırılık olan itidalsizlik itidale daha zıttır.

1109a

ἀντίκειται μᾶλλον ἐφʼ ὧν μὲν ἡ ἔλλειψις ἐφʼ ὧν δὲ ἡ ὑπερβολή, οἷον ἀνδρείᾳ μὲν οὐχ ἡ θρασύτης ὑπερβολὴ οὖσα, ἀλλʼ ἡ δειλία ἔλλειψις οὖσα, τῇ δὲ σωφροσύνῃ οὐχ ἡ ἀναισθησία ἔνδεια οὖσα, ἀλλʼ ἡ ἀκολασία ὑπερβολὴ οὖσα. διὰ δύο δʼ αἰτίας τοῦτο συμβαίνει, μίαν μὲν τὴν ἐξ αὐτοῦ τοῦ πράγματος· τῷ γὰρ ἐγγύτερον εἶναι καὶ ὁμοιότερον τὸ ἕτερον ἄκρον τῷ μέσῳ, οὐ τοῦτο ἀλλὰ τοὐναντίον ἀντιτίθεμεν μᾶλλον· οἷον ἐπεὶ ὁμοιότερον εἶναι δοκεῖ τῇ ἀνδρείᾳ ἡ θρασύτης καὶ ἐγγύτερον, ἀνομοιότερον δʼ ἡ δειλία, ταύτην μᾶλλον ἀντιτίθεμεν· τὰ γὰρ ἀπέχοντα πλεῖον τοῦ μέσου ἐναντιώτερα δοκεῖ εἶναι. μία μὲν οὖν αἰτία αὕτη, ἐξ αὐτοῦ τοῦ πράγματος· ἑτέρα δὲ ἐξ ἡμῶν αὐτῶν· πρὸς ἃ γὰρ αὐτοὶ μᾶλλον πεφύκαμέν πως, ταῦτα μᾶλλον ἐναντία τῷ μέσῳ φαίνεται. οἷον αὐτοὶ μᾶλλον πεφύκαμεν πρὸς τὰς ἡδονάς, διὸ εὐκαταφορώτεροί ἐσμεν πρὸς ἀκολασίαν ἢ πρὸς κοσμιότητα. ταῦτʼ οὖν μᾶλλον ἐναντία λέγομεν, πρὸς ἃ ἡ ἐπίδοσις μᾶλλον γίνεται· καὶ διὰ τοῦτο ἡ ἀκολασία ὑπερβολὴ οὖσα ἐναντιωτέρα ἐστὶ τῇ σωφροσύνῃ.

1109a159. Bölüm

Ahlaka ait aretē'nin bir orta olduğu, nasıl orta olduğu, biri aşırılıktan, öteki eksiklikten doğan iki kötülüğün ortası olduğu ve duygulardaki ve eylemlerdeki ortayı hedef aldığı için böyle olduğu yeterince söylendi. Değerli bir insan olmanın zahmetli bir iş olması da bu yüzdendir; çünkü her şeyde ortayı bulmak zahmetlidir: mesela dairenin merkezini bulmak herkesin değil, bilenin işidir. Aynı şekilde öfkelenmek de, para vermek ve harcamak da herkesin işidir ve kolaydır; ama bunu kime, ne kadar, ne zaman, ne için ve nasıl yapacağını bilmek artık herkesin işi değildir, kolay da değildir. Bu yüzden iyi yapılan iş hem nadir, hem övgüye değer, hem de güzeldir. Öyleyse ortayı hedef alan kişi önce ona daha zıt olandan uzaklaşmalıdır; tıpkı Kalypso'nun öğütlediği gibi: Şu dumandan, şu dalgadan uzak tut gemini.

Çünkü uçlardan biri daha çok, öteki daha az hatalıdır. Ortayı tam tutturmak zor olduğundan, atasözünün dediği gibi "ikinci yolculukla" yetinip kötülüklerin en küçüğünü almalıyız; bu da en çok söylediğimiz şekilde olur.

1109a15

ὅτι μὲν οὖν ἐστὶν ἡ ἀρετὴ ἡ ἠθικὴ μεσότης, καὶ πῶς, καὶ ὅτι μεσότης δύο κακιῶν, τῆς μὲν καθʼ ὑπερβολὴν τῆς δὲ κατʼ ἔλλειψιν, καὶ ὅτι τοιαύτη ἐστὶ διὰ τὸ στοχαστικὴ τοῦ μέσου εἶναι τοῦ ἐν τοῖς πάθεσι καὶ ἐν ταῖς πράξεσιν, ἱκανῶς εἴρηται. διὸ καὶ ἔργον ἐστὶ σπουδαῖον εἶναι. ἐν ἑκάστῳ γὰρ τὸ μέσον λαβεῖν ἔργον, οἷον κύκλου τὸ μέσον οὐ παντὸς ἀλλὰ τοῦ εἰδότος· οὕτω δὲ καὶ τὸ μὲν ὀργισθῆναι παντὸς καὶ ῥᾴδιον, καὶ τὸ δοῦναι ἀργύριον καὶ δαπανῆσαι· τὸ δʼ ᾧ καὶ ὅσον καὶ ὅτε καὶ οὗ ἕνεκα καὶ ὥς, οὐκέτι παντὸς οὐδὲ ῥᾴδιον· διόπερ τὸ εὖ καὶ σπάνιον καὶ ἐπαινετὸν καὶ καλόν. διὸ δεῖ τὸν στοχαζόμενον τοῦ μέσου πρῶτον μὲν ἀποχωρεῖν τοῦ μᾶλλον ἐναντίου, καθάπερ καὶ ἡ Καλυψὼ παραινεῖ τούτου μὲν καπνοῦ καὶ κύματος ἐκτὸς ἔεργε / νῆα. τῶν γὰρ ἄκρων τὸ μέν ἐστιν ἁμαρτωλότερον τὸ δʼ ἧττον· ἐπεὶ οὖν τοῦ μέσου τυχεῖν ἄκρως χαλεπόν, κατὰ τὸν δεύτερον, φασί, πλοῦν τὰ ἐλάχιστα ληπτέον τῶν κακῶν· τοῦτο δʼ ἔσται μάλιστα τοῦτον τὸν τρόπον ὃν λέγομεν.

1109bKendimizin kolayca kaydığı şeylere de bakmalıyız; çünkü her birimiz tabiatça başka şeylere yöneliriz. Bunu içimizde doğan haz ve acıdan anlarız. Kendimizi zıt yöne çekmeliyiz; çünkü kendimizi hatadan iyice uzaklaştırdığımızda ortaya varırız; eğri odunları doğrultanların yaptığı da budur. Her durumda en çok da hoş olandan ve hazdan sakınmalıyız; çünkü hazzı tarafsız bir yargıç gibi muhakeme etmeyiz. Halkın ihtiyarlarının Helene karşısında hissettiklerini biz de haz karşısında hissetmeli, her durumda onların sözünü tekrarlamalıyız; çünkü hazzı böyle uzaklaştırırsak daha az hata ederiz. Kısacası, bunları yaparak ortayı en iyi şekilde tutturabiliriz. Ama bu belki zordur, hele tek tek durumlarda: nasıl, kime, ne yüzünden ve ne kadar süre öfkelenmek gerektiğini belirlemek kolay değildir; nitekim biz de bazen eksik kalanları över ve onlara yumuşak huylu deriz, bazen de sertlik gösterenlere erkekçe deriz. Ama iyiden az sapan, ister fazlaya ister aza doğru olsun, yerilmez; çok sapan yerilir, çünkü onun sapması gözden kaçmaz. Ne zamana kadar ve ne ölçüde yerilecek olduğunu sözle belirlemek ise kolay değildir; hisle algılanan başka hiçbir şeyde de kolay değildir. Bu gibi şeyler tek tek durumlarda yatar, yargı da hisse kalmıştır. Demek ki şu kadarı açıktır: orta meleke her şeyde övgüye değerdir; ama bazen aşırılığa, bazen eksikliğe doğru biraz kaymak gerekir; çünkü ortayı ve iyiyi en kolay böyle tuttururuz.

1109b

σκοπεῖν δὲ δεῖ πρὸς ἃ καὶ αὐτοὶ εὐκατάφοροί ἐσμεν· ἄλλοι γὰρ πρὸς ἄλλα πεφύκαμεν· τοῦτο δʼ ἔσται γνώριμον ἐκ τῆς ἡδονῆς καὶ τῆς λύπης τῆς γινομένης περὶ ἡμᾶς. εἰς τοὐναντίον δʼ ἑαυτοὺς ἀφέλκειν δεῖ· πολὺ γὰρ ἀπάγοντες τοῦ ἁμαρτάνειν εἰς τὸ μέσον ἥξομεν, ὅπερ οἱ τὰ διεστραμμένα τῶν ξύλων ὀρθοῦντες ποιοῦσιν. ἐν παντὶ δὲ μάλιστα φυλακτέον τὸ ἡδὺ καὶ τὴν ἡδονήν· οὐ γὰρ ἀδέκαστοι κρίνομεν αὐτήν. ὅπερ οὖν οἱ δημογέροντες ἔπαθον πρὸς τὴν Ἑλένην, τοῦτο δεῖ παθεῖν καὶ ἡμᾶς πρὸς τὴν ἡδονήν, καὶ ἐν πᾶσι τὴν ἐκείνων ἐπιλέγειν φωνήν· οὕτω γὰρ αὐτὴν ἀποπεμπόμενοι ἧττον ἁμαρτησόμεθα. ταῦτʼ οὖν ποιοῦντες, ὡς ἐν κεφαλαίῳ εἰπεῖν, μάλιστα δυνησόμεθα τοῦ μέσου τυγχάνειν. χαλεπὸν δʼ ἴσως τοῦτο, καὶ μάλιστʼ ἐν τοῖς καθʼ ἕκαστον· οὐ γὰρ ῥᾴδιον διορίσαι καὶ πῶς καὶ τίσι καὶ ἐπὶ ποίοις καὶ πόσον χρόνον ὀργιστέον· καὶ γὰρ ἡμεῖς ὁτὲ μὲν τοὺς ἐλλείποντας ἐπαινοῦμεν καὶ πράους φαμέν, ὁτὲ δὲ τοὺς χαλεπαίνοντας ἀνδρώδεις ἀποκαλοῦντες. ἀλλʼ ὁ μὲν μικρὸν τοῦ εὖ παρεκβαίνων οὐ ψέγεται, οὔτʼ ἐπὶ τὸ μᾶλλον οὔτʼ ἐπὶ τὸ ἧττον, ὁ δὲ πλέον· οὗτος γὰρ οὐ λανθάνει. ὁ δὲ μέχρι τίνος καὶ ἐπὶ πόσον ψεκτὸς οὐ ῥᾴδιον τῷ λόγῳ ἀφορίσαι· οὐδὲ γὰρ ἄλλο οὐδὲν τῶν αἰσθητῶν· τὰ δὲ τοιαῦτα ἐν τοῖς καθʼ ἕκαστα, καὶ ἐν τῇ αἰσθήσει ἡ κρίσις. τὸ μὲν ἄρα τοσοῦτο δηλοῖ ὅτι ἡ μέση ἕξις ἐν πᾶσιν ἐπαινετή, ἀποκλίνειν δὲ δεῖ ὁτὲ μὲν ἐπὶ τὴν ὑπερβολὴν ὁτὲ δʼ ἐπὶ τὴν ἔλλειψιν· οὕτω γὰρ ῥᾷστα τοῦ μέσου καὶ τοῦ εὖ τευξόμεθα.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…