İçeriğe geç
Gök Üzerine

Aristoteles · Gök Üzerine

III. Kitap

298a20Gök Üzerine III

1. Bölüm

İlk gök ve parçaları hakkında, ayrıca onda yer değiştiren yıldızlar hakkında — neyden oluştukları, tabiatlarının nasıl olduğu, bundan başka oluşmamış ve yok olmaz oldukları hakkında — daha önce konuştuk. Tabiatça denen şeylerin bazıları ousia, bazıları da bunların işleri ve hâlleridir. Ousia derken basit cisimleri, meselâ ateşi, toprağı ve bunlarla aynı sıradakileri, ayrıca bunlardan oluşan şeyleri, meselâ bütün göğü ve parçalarını, yine canlıları, bitkileri ve onların parçalarını kastediyorum; hâller ve işler derken ise bunların her birinin hareketlerini ve bunların kendi kuvveleriyle sebep oldukları başka şeylerin hareketlerini, ayrıca başkalaşmaları ve birbirlerine dönüşmeleri kastediyorum. Buna göre tabiat araştırmasının büyük kısmının cisimlerle ilgili olduğu açıktır; çünkü tabiî ousia'ların hepsi ya cisimdir ya da cisimlerle ve büyüklüklerle birlikte meydana gelir. Bu, hem tabiatça olan şeylerin hangileri olduğunu belirlemiş olmamızdan hem de tek tek yaptığımız incelemelerden açıktır. Elementlerin ilki hakkında, tabiatının nasıl olduğu, yok olmaz ve oluşmamış olduğu söylendi; geriye öbür ikisi hakkında konuşmak kalıyor. Bunlar hakkında konuşurken aynı zamanda oluş ve yok oluş hakkında da inceleme yapmış olacağız; çünkü oluş ya hiç yoktur ya da yalnız bu elementlerde ve onlardan oluşanlarda vardır. Belki ilk incelenmesi gereken de şudur: Oluş var mıdır, yok mudur? Bizden önce hakikat hakkında felsefe yapanlar, şimdi söylediğimiz konularda hem bizden hem de birbirlerinden ayrıldılar. Bazıları oluşu ve yok oluşu tamamen ortadan kaldırdı: Var olanlardan hiçbir şeyin oluşmadığını ve yok olmadığını, bize yalnızca öyle göründüğünü söylüyorlar; Melissos ve Parmenides'in çevresindekiler gibi. Bunlar başka konularda iyi söyleseler bile, tabiat bilimine uygun konuşmadıklarını düşünmeliyiz; çünkü var olanlardan bazılarının oluşmamış ve tamamen hareketsiz olması, tabiat incelemesinden çok başka ve ondan önce gelen bir incelemenin konusudur. Onlar duyulur şeylerin ousia'sından başka hiçbir şeyin var olduğunu kabul etmedikleri, ama bilgi ya da phronēsis olacaksa bu türden tabiatların bulunması gerektiğini ilk kez kavradıkları için, oradan gelen açıklamaları bu şeylere aktardılar. Başkaları ise sanki bile bile bunlara zıt bir kanaate vardılar. Bazıları hiçbir şeyin oluşmamış olmadığını, her şeyin oluştuğunu, oluştuktan sonra da kimisinin yok olmadan kaldığını, kimisinin yeniden yok olduğunu söylüyor; en başta Hesiodos'un çevresindekiler, sonra öbürlerinden ilk tabiat filozofları. Kimisi ise bütün öbür şeylerin oluştuğunu ve aktığını, hiçbir şeyin sağlam bir şekilde var olmadığını, yalnız tek bir şeyin kalıcı olduğunu ve bütün bunların tabiatı gereği ondan biçim değiştirerek çıktığını söylüyor; başka pek çokları ve Ephesoslu Herakleitos da bunu söylemek istiyor gibidir. Bazıları da her cismi oluşan bir şey yapıyor; cisimleri düzlemlerden birleştirip yine düzlemlere çözüyorlar.

298a20

1 Περὶ μὲν οὖν τοῦ πρώτου οὐρανοῦ καὶ τῶν μερῶν, ἔτι δὲ περὶ τῶν ἐν αὐτῷ φερομένων ἄστρων, ἐκ τίνων τε συνεστᾶσι καὶ ποῖ ἄττα τὴν φύσιν ἐστί, πρὸς δὲ τούτοις ὅτι ἀγένητα καὶ ἄφθαρτα, διεληλύθαμεν πρότερον. ἐπεὶ δὲ τῶν φύσει λεγομένων τὰ μέν ἐστιν οὐσίαι τὰ δʼ ἔργα καὶ πάθη τούτων (λέγω δʼ οὐσίας μὲν τά τε ἀπλᾶ σώματα, οἷον πῦρ καὶ γῆν καὶ τὰ σύστοιχα τούτοις, καὶ ὅσα ἐκ τούτων, οἷον τόν τε σύνολον οὐρανὸν καὶ τὰ μόρια αὐτοῦ, καὶ πάλιν τά τε ζῷα καὶ τὰ φυτὰ καὶ τὰ μόρια τούτων, πάθη δὲ καὶ ἔργα τάς τε κινήσεις τὰς τούτων ἑκάστου καὶ τῶν ἄλλων, ὅσων ἐστὶν αἴτια ταῦτα κατὰ τὴν δύναμιν τὴν ἑαυτῶν, ἔτι δὲ τὰς ἀλλοιώσεις καὶ τὰς εἰς ἄλληλα […] μεταβάσεις, φανερὸν ὅτι τὴν πλείστην συμβαίνει τῆς περὶ φύσεως ἱστορίας περὶ σωμάτων εἶναι· πᾶσαι γὰρ αἱ φυσικαὶ οὐσίαι ἢ σώματα ἢ μετὰ σωμάτων γίγνονται καὶ μεγεθῶν. τοῦτο δὲ δῆλον ἔκ τε τοῦ διωρίσθαι τὰ ποῖά ἐστι φύσει, καὶ ἐκ τῆς καθʼ ἕκαστα θεωρίας. περὶ μὲν οὖν τοῦ πρώτου τῶν στοιχείων εἴρηται, καὶ ποῖόν τι τὴν φύσιν, καὶ ὅτι ἄφθαρτον καὶ ἀγένητον· λοιπὸν δὲ περὶ τοῖν δυοῖν εἰπεῖν. ἅμα δὲ συμβήσεται περὶ τούτων λέγουσι καὶ περὶ γενέσεως καὶ φθορᾶς διασκέψασθαι· γένεσις γὰρ ἤτοι τὸ παράπαν οὐκ ἔστιν, ἢ μόνον ἐν τούτοις τοῖς στοιχείοις καὶ τοῖς ἐκ τούτων ἐστίν. αὐτὸ δὲ τοῦτο πρῶτον ἴσως θεαωρητέον, πότερον ἔστιν ἢ οὐκ ἔστιν. οἱ μὲν οὖν πρότερον φιλοσοφήσαντες περὶ τῆς ἀληθείας καὶ πρὸς οὓς νῦν λέγομεν ἡμεῖς λόγους καὶ πρὸς ἀλλήλους διηνέχθησαν. οἱ μὲν γὰρ αὐτῶν ὅλως ἀνεῖλον γένεσιν καὶ φθοράν· οὐθὲν γὰρ οὕτε γίγνεσθαί φασιν οὔτε φθείρεσθαι τῶν ὄντων, ἀλλὰ μόνον δοκεῖν ἡμῖν, οἷον οἱ περὶ Μέλισσόν τε καὶ Παρμενίδην, οὕς, εἰ καὶ τἆλλα λέγουσι καλῶς, ἀλλʼ οὐ φυσικῶς γε δεῖ νομίσαι λέγειν· τὸ γὰρ εἶναι ἄττα τῶν ὄντων ἀγένητα καὶ ὅλως ἀκίνητα μᾶλλόν ἐστιν ἑτέρας καὶ προτέρας ἢ τῆς φυσικῆς σκέψεως. ἐκεῖνοι δὲ διὰ. τὸ μηθὲν μὲν ἄλλο παρὰ τὴν τῶν αἰσθητῶν οὐσίαν ὑπολαμβάνειν εἶναι, τοιαύτας δέ τινας νοῆσαι πρῶτοι φύσεις, εἴπερ ἔσται τις γνῶσις ἢ φρόνησις, οὕτω μετήνεγκαν ἐπὶ ταῦτα τοὺς ἐκεῖθεν λόγους. ἕτεροι δέ τινες ὥσπερ ἐπίτηδες τὴν ἐναντίαν τούτοις ἔσχον δόξαν. εἰσὶ γάρ τινες οἵ φασιν οὐθὲν ἀγένητον εἶναι τῶν πραγμάτων, ἀλλὰ πάντα γίγνεσθαι, γενόμενα δὲ τά μὲν ἄφθαρτα διαμένειν τὰ δὲ πάλιν φθείρεσθαι, μάλιστα μὲν οἱ περὶ Ἡσίοδον, εἶτα καὶ τῶν ἄλλων οἱ πρῶτοι φυσιολογήσαντες. οἱ δὲ τὰ μὲν ἄλλα πάντα γενέσθαι φασὶ καὶ ῥεῖν, εἶναι δὲ παγίως οὐθέν, ἓν δέ τι μόνον ὑπομένειν, ἐξ οὗ ταῦτα πάντα μετασχηματίζεσθαι πέφυκεν· ὅπερ ἐοίκασι βούλεσθαι λέγειν ἄλλοι τε πολλοὶ καὶ Ἡράκλειτος ὁ Ἐφέσιος. εἰσὶ δέ τινες οἳ καὶ πᾶν σῶμα γενητὸν ποιοῦσι, συντιθέντες καὶ διαλύοντες εἰς

299aÖbürleri hakkında başka bir yerde konuşalım; ama bu şekilde konuşup bütün cisimleri düzlemlerden kuranların matematik bilimlerine aykırı başka ne söylemek zorunda kaldıkları üstünkörü bir bakışla bile görülebilir (oysa bu bilimlerin varsayımlarını ya hiç kımıldatmamak ya da varsayımların kendisinden daha inandırıcı açıklamalarla kımıldatmak adil olurdu). Sonra, katıların düzlemlerden, düzlemlerin çizgilerden, çizgilerin de noktalardan meydana geldiğini söylemenin aynı açıklamaya ait olduğu açıktır; durum böyleyse çizginin parçasının çizgi olması gerekmez. Bunlar hakkında daha önce hareketle ilgili incelemelerde, bölünmez uzunluklar bulunmadığını göstererek durduk. Ama bölünmez çizgiler kabul edenlerin tabiî cisimler hakkında söylemek zorunda kaldıkları imkânsızlıkları şimdi de kısaca inceleyelim; çünkü matematik nesnelerde bu görüşten çıkan imkânsızlıklar tabiî nesnelerde de çıkacaktır, ama tabiî nesnelerde çıkanların hepsi matematik nesnelerde çıkmaz; çünkü matematik nesneler soyutlamayla, tabiî nesneler ise eklemeyle söylenir. Bölünmez şeylere ait olamayıp tabiî şeylere ait olması zorunlu olan pek çok şey vardır; meselâ bölünebilir bir şey varsa, o. Bölünmez bir şeyde bölünebilir bir şey bulunamaz; hâller ise hep iki şekilde bölünebilir: ya tür bakımından ya da arazî olarak. Tür bakımından, meselâ rengin beyaz ve siyah diye bölünmesi; arazî olarak ise, ait olduğu şey bölünebilirse. Dolayısıyla basit olan hâllerin hepsi bu şekilde bölünebilir. Bu yüzden bu türden şeylerdeki imkânsızlığı incelemek gerekir. Her iki parçası da hiç ağırlık taşımadığı hâlde ikisinin birlikte ağırlık taşıması imkânsızsa, duyulur cisimlerin de ya hepsi ya bazıları, meselâ toprak ve su, ağırlık taşıyorsa — bunu kendileri de söyleyecektir —, nokta hiç ağırlık taşımıyorsa çizgilerin de taşımadığı açıktır; onlar taşımıyorsa düzlemler de taşımaz; dolayısıyla cisimlerden hiçbiri taşımaz. Noktanın ağırlık taşıyamayacağı da açıktır. Çünkü ağır olan her şey bir şeyden daha ağır, hafif olan her şey de bir şeyden daha hafif olabilir. Ama daha ağır ya da daha hafif olanın ağır ya da hafif olması belki gerekmez; tıpkı büyük olanın daha büyük olduğu, ama daha büyük olanın hiç de her zaman büyük olmadığı gibi: Mutlak anlamda küçük olup yine de başkalarından büyük olan pek çok şey vardır. Ağır olup bir başkasından daha ağır olan şeyin ağırlıkça daha büyük olması gerekiyorsa, ağır olan her şey bölünebilir olur. Oysa noktanın bölünmez olduğu varsayılmıştır. Ayrıca ağır olan yoğun, hafif olan seyrek bir şeyse, yoğunun seyrekten farkı da eşit hacimde daha çok şey bulundurmasıysa, nokta ağır ve hafif olabiliyorsa yoğun ve seyrek de olabilecektir. Ama yoğun olan bölünebilir, nokta ise bölünmezdir. Ağır olan her şeyin ya yumuşak ya sert olması gerekiyorsa, bundan da bir imkânsızlık çıkarmak kolaydır: Yumuşak, kendi içine çöken, sert ise çökmeyendir; çöken ise bölünebilir. Ağırlığı olmayan şeylerden ağırlık da meydana gelmez. Bu kaç tane ve ne tür şey bir araya gelince olacak, uydurmak istemiyorlarsa bunu nasıl belirleyecekler? Ayrıca her büyük ağırlık bir başka ağırlıktan bir ağırlık kadar büyükse, parçasız şeylerin her birinin de ağırlığı olacağı sonucu çıkar: Dört nokta ağırlık taşıyorsa, daha çok noktadan oluşan şey, ağır olan şu dört noktadan daha ağırdır; ağır olandan daha ağır olanın ise ağır olması gerekir, beyazdan daha beyaz olanın beyaz olması gerektiği gibi. Dolayısıyla eşit miktar çıkarıldığında, bir nokta fazlası olan şey bir nokta kadar daha ağır olacaktır. Demek ki tek nokta da ağırlık taşıyacaktır. Ayrıca düzlemler yalnız çizgi boyunca birleşebiliyorsa bu tuhaftır; çünkü çizgi çizgiyle nasıl iki şekilde, hem uzunlukça hem enine birleşebiliyorsa, düzlem de düzlemle aynı şekilde birleşmelidir. Çizgi çizgiyle üstüne konarak birleşebilir, yalnızca ucuna eklenerek değil. Ama düzlemler enine de birleşebiliyorsa, böyle birleşen düzlemlerden ne element olan ne de elementlerden oluşan bir cisim meydana gelecektir. Ayrıca cisimler, Timaios'ta belirlendiği gibi düzlemlerinin sayısıyla daha ağırsa, çizginin ve noktanın da ağırlık taşıyacağı açıktır; çünkü daha önce de söylediğimiz gibi bunlar birbirleriyle orantılıdır. Eğer bu şekilde değil de, toprak ağır, ateş hafif olduğu için farklıysalar, düzlemlerin de kimi hafif, kimi ağır olacaktır. Çizgiler ve noktalar için de aynı şekilde: Toprağın düzlemi ateşinkinden daha ağır olacaktır. Genel olarak şu sonuç çıkar: Ya hiçbir büyüklük yoktur ya da büyüklük ortadan kaldırılabilir — madem nokta çizgiye, çizgi düzleme, düzlem de cisme göre aynı durumdadır; çünkü bunların hepsi birbirlerine çözüldükçe ilk öğelere çözülecektir; dolayısıyla yalnız noktalar bulunup hiç cisim bulunmaması mümkün olurdu. Bundan başka zaman da aynı durumdaysa, bir gün ortadan kalkar ya da kalkabilir; çünkü bölünmez şimdi, çizgideki nokta gibidir. Göğü sayılardan kuranların başına da aynı şey gelir; bazıları, meselâ Pythagorasçılardan bazıları, tabiatı sayılardan kuruyor. Oysa tabiî cisimlerin ağırlık ve hafiflik taşıdığı görülüyor; birimler ise birleştirildiğinde ne cisim meydana getirebilir ne de ağırlık taşıyabilir.

299a

ἐπίπεδα καὶ ἐξ ἐπιπέδων. περὶ μὲν οὖν τῶν ἄλλων ἕτερος ἔστω λόγος· τοῖς δὲ τοῦτον τὸν τρόπον λέγουσι καὶ πάντα τὰ σώματα συνιστᾶσιν ἐξ ἐπιπέδων ὅσα μὲν ἄλλα συμβαίνει λέγειν ὑπεναντία τοῖς μαθήμασιν, ἐπιπολῆς ἔστιν 5 ἰδεῖν (καίτοι δίκαιον ἦν ἢ μὴ κινεῖν ἢ πιστοτέροις αὐτὰ λόγοις κινεῖν τῶν ὑποθέσεων. ἔπειτα δῆλον ὅτι τοῦ αὐτοῦ λόγου . ἐστὶ στερεὰ μὲν ἐξ ἐπιπέδων συγκεῖσθαι, ἐπίπεδα δʼ ἐκ γραμμῶν, ταύτας δʼ ἐκ στιγμῶν· οὕτω δʼ ἐχόντων οὐκ ἀνάγκη τὸ τῆς γραμμῆς μέρος γραμμὴν εἶναι· περὶ δὲ τούτων ἐπέσκεπται πρότερον ἐν τοῖς περὶ κινήσεως λόγοις, ὅτι οὐκ ἔστιν ἀδιαίρετα μήκη)· ὅσα δὲ περὶ τῶν φυσικῶν σωμάτων ἀδύνατα συμβαίνει λέγειν τοῖς ποιοῦσι τὰς ἀτόμους γραμμάς, ἐπὶ μικρὸν θεωρήσωμεν καὶ νῦν· τὰ μὲν γὰρ ἐπʼ ἐκείνων ἀδύνατα συμβαίνοντα καὶ τοῖς φυσικοῖς ἀκολουθήσει, τὰ δὲ τούτοις ἐπʼ ἐκείνων οὐχ ἅπαντα διὰ τὸ τὰ μὲν ἐξ ἀφαιρέσεως λέγεσθαι τὰ μαθηματικά, τὰ δὲ φυσικὰ ἐκ προσθέσεως. πολλά δʼ ἐστὶν ἃ τοῖς ἀδιαιρέτοις οὐχ οἷόν τε ὑπάρχειν, τοῖς δὲ φυσοκοῖς ἀναγκαῖον, οἷον εἴ τί ἐστι διαιρετόν· ἐν ἀδιαιρέτῳ γὰρ διαιρετὸν ἀδύνατον ὑπάρχειν, τὰ δὲ πάθη διαιρετὰ πάντα διχῶς· ἢ γὰρ κατʼ εἶδος ἢ κατὰ συμβεβηκός, κατʼ εἶδος μὲν οἷον χρώματος τὸ λευκὸν ἢ τὸ μέλαν, κατὰ συμβεβηκὸς δέ, ἂν ᾧ ὑπάρχει ᾖ διαιρετόν, ὥστε ὅσα ἀπλᾶ τῶν παθημάτων, πάντʼ ἐστὶ διαιρετὰ τοῦτον τὸν τρόπον. διὸ τὸ ἀδύνατον ἐν τοῖς τοιούτοις ἐπισκεπτέον. εἰ δὴ τῶν ἀδυνάτων ἐστὶν ἑκατέρου μέρους μηδὲν ἔχοντος βάρος τὰ ἄμφω ἔχειν βάρος, τὰ δʼ αἰσθητὰ σώματα ἢ πάντα ἢ ἔνια βάρος ἔχει, οἷον ἡ γῆ καὶ τὸ ὕδωρ, ὡς κἂν αὐτοὶ φαῖεν, εἰ ἡ στιγμὴ μηδὲν ἔχει βάρος, δῆλον ὅτι οὐδʼ αἱ γραμμαί, εἰ δὲ μὴ αὗται, οὐδὲ τὰ ἐπίπεδα· ὥστʼ οὐδὲ τῶν σωμάτων οὐθέν. ἀλλὰ μὴν ὅτι τὴν στιγμὴν οὐχ οἷόν τε βάρος ἔχειν, φανερόν. τὸ μὲν γὰρ βαρὺ ἅπαν καὶ βαρύτερον καὶ τὸ κοῦφον καὶ κουφότερον ἐνδέχεταί τινος εἶναι. τὸ δὲ βαρύτερον ἢ κουφότερον ἴσως οὐκ 299b ἀνάγκη βαρύ ἢ κοῦφον εἶναι, ὥσπερ καὶ τὸ μὲν μέγα μεῖζον, τὸ δὲ μεῖζον οὐ πάντως μέγα· πολλὰ γάρ ἐστιν ἃ μικρὰ ὄντα ἁπλῶς ὅμως μείζω ἑτέρων ἐστίν. εἰ δὴ ὃ ἂν βαρὺ ὂν βαρύτερον ᾖ, ἀνάγκη βάρει μεῖζον εἶναι, τὸ βαρὺ ἅπαν διαιρετὸν ἂν εἴη. ἡ δὲ στιγμὴ ἀδιαίρετον ὑπόκειται. ἔτι εἰ τὸ μὲν βαρὺ πυκνόν τι, τὸ δὲ κοῦφον μανόν, ἔστι δὲ πυκνὸν μανοῦ διαφέρον τῷ ἐν ἴσῳ ὄγκῳ πλεῖον ἐνυπάρχειν· εἰ οὖν ἐστὶ στιγμὴ βαρεῖα καὶ κούφη, ἔσται καὶ πυκνὴ καὶ μανή. ἀλλά τὸ μὲν πυκνὸν διαιρετόν, ἡ δὲ στιγμὴ ἀδιαίρετος. εἰ δὲ πᾶν τὸ βαρὺ ἢ μαλακὸν ἢ σκληρὸν ἀνάγκη εἶναι, ῥᾴδιον ἐκ τούτων ἀδύνατόν τι συναγαγεῖν. μαλακὸν μὲν γὰρ τὸ εἰς ἑαυτὸ ὑπεῖκον, σκληρὸν δὲ τὸ μὴ ὑπεῖκον. τὸ δὲ ὑπεῖκον διαιρετόν. ἀλλά μὴν οὐδʼ ἐκ μὴ ἐχόντων βάρος ἔσται βάρος. τό τε γὰρ ἐπὶ πόσων συμβήσεται τοῦτο καὶ ἐπὶ ποίων, πῶς διοριοῦσι μὴ βουλόμενοι πλάττειν; καὶ εἰ πᾶν μεῖζον βάρος βάρους βάρει, συμβήσεται καὶ ἕκαστον τῶν ἀμερῶν βάρος ἔχειν· εἰ γὰρ αἱ τέτταρες στιγμαὶ βάρος ἔχουσι, τὸ δʼ ἐκ πλειόνων ἢ τουδὶ βαρέος ὄντος βαρύτερον, ᾧ δὲ βαρέος βαρύτερον ἀνάγκη βαρὺ εἶναι, ὥσπερ καὶ ᾧ λευκοῦ λευκότερον λευκόν, ὥστε τὸ μεῖζον μιᾷ στιγμῇ 〈μιᾷ στιγμῇ〉 βαρύτερον ἔσται ἀφαιρεθέντος τοῦ ἴσου. ὥστε καὶ ἡ μία στιγμὴ βάρος ἕξει. ἔτι εἰ μὲν τά ἐπίπεδα μόνον κατὰ γραμμὴν ἐνδέχεται συντίθεσθαι, ἄτοπον· ὥσπερ γὰρ καὶ γραμμὴ πρὸς γραμμὴν ἀμφοτέρως συντίθεται, καὶ κατὰ μῆκος καὶ κατὰ πλάτος, δεῖ καὶ ἐπίπεδον ἐπιπέδῳ τὸν αὐτὸν τρόπον. γραμμὴ δὲ δύναται γραμμῇ συντίθεσθαι κατὰ γραμμὴν ἐπιτιθεμένην, οὐ μὴν προστιθεμένην. ἀλλὰ μὴν εἴ γε καὶ κατὰ πλάτος ἐνδέχεται συντίθεσθαι, ἔσται τι σῶμα ὃ οὕτε στοιχεῖον οὕτε ἐκ στοιχείων συντιθέμενον ἐκ τῶν οὕτω συντιθεμένων ἐπιπέδων, ἔτι εἰ μὲν πλήθει βαρύτερα τὰ σώματα τὰ τῶν ἐπιπέδων, ὥσπερ ἐν τῷ

300aYok eğer bu tarzda değil de, toprağın ağır, ateşin hafif olmasıyla ayrılıyorlarsa, düzlemlerden de biri hafif öteki ağır olacaktır; çizgiler ve noktalar da aynı şekilde: çünkü toprağın düzlemi ateşinkinden daha ağır olacaktır. Genel olarak ise, nokta çizgiye, çizgi düzleme, düzlem de cisme karşı aynı durumdaysa, ya hiçbir zaman büyüklük bulunmaması, ya da hiç değilse büyüklüğün ortadan kaldırılabilmesi sonucu çıkar: çünkü hepsi birbirine çözülerek ilk olanlara çözülecektir; öyle ki yalnızca noktaların bulunması, hiçbir cismin bulunmaması mümkün olacaktır. Bunlara ek olarak, zaman da aynı durumdaysa, bir gün ortadan kalkacak ya da kalkabilecektir: çünkü bölünmez şimdi (to nyn), çizginin noktası gibidir. Göğü sayılardan (arithmos) kuranlar için de aynı sonuç çıkar; çünkü bazıları, mesela Pythagorasçılardan kimileri, doğayı sayılardan kurarlar. Oysa doğal cisimlerin ağırlığa ve hafifliğe sahip olduğu görülür; birlikler (monades) ise ne birleşerek bir cisim yapabilir ne de ağırlığa sahip olabilir.

300a

Τιμαίῳ διώρισται, δῆλον ὡς ἕξει καὶ ἡ γραμμὴ καὶ ἡ στιγμὴ βάρος· ἀνάλογον γὰρ πρὸς ἄλληλα ἔχουσιν, ὥσπερ καὶ πρότερον εἰρήκαμεν. εἰ δὲ μὴ τοῦτον διαφέρει τὸν τρόπον ἀλλὰ τῷ τὴν μὲν γῆν εἶναι βαρύ τὸ δὲ πῦρ κοῦφον, ἔσται καὶ τῶν ἐπιπέδων τὸ μὲν κοῦφον τὸ δὲ βαρύ. καὶ τῶν γραμμῶν δὴ καὶ τῶν στιγμῶν ὡσαύτως· τὸ γὰρ τῆς γῆς ἐπίπεδον ἔσται βαρύτερον ἢ τὸ τοῦ πυρός. ὅλως δὲ συμβαίνει ἢ μηδέν ποτʼ εἶναι μέγεθος, ἢ δύνασθαί γε ἀναιρεθῆναι, εἴπερ ὁμοίως ἔχει στιγμὴ μὲν πρὸς γραμμήν, γραμμὴ δὲ πρὸς ἐπίπεδον, τοῦτο δὲ πρὸς σῶμα· πάντα γὰρ εἰς ἄλληλα ἀναλυόμενα εἰς τὰ πρῶτα ἀναλυθήσεται· ὥστʼ ἐνδέχοιτʼ ἄν στιγμὰς μόνον εἶναι, σῶμα δὲ μηθέν. πρὸς δὲ τούτοις καὶ εἰ ὁ χρόνος ὁμοίως ἔχει, ἀναιροῖτʼ ἄν ποτε ἢ ἐνδέχοιτʼ ἀναιρεθῆναι· τὸ γὰρ νῶν τὸ ἄτομον οἷον στιγμὴ γραμμῆς ἐστίν. τὸ δʼ αὐτὸ συμβαίνει καὶ τοῖς ἐξ ἀριθμῶν συντιστᾶσι τὸν οὐρανόν· ἔνιοι γὰρ τὴν φύσιν ἐξ ἀριθμῶν συνιστᾶσιν, ὥσπερ τῶν Πυθαγορείων τινές· τὰ μὲν γὰρ φυσικὰ σώματα φαίνεται βάρος ἔχοντα καὶ κουφότητα, τὰς δὲ μονάδας οὔτε σῶμα ποιεῖν οἷόν τε συντιθεμένας οὕτε βάρος ἔχειν.

300a152. Bölüm

Basit cisimlerin hepsinin tabiatça bir hareketi olması gerektiği şuradan açıktır: Hareket ettikleri görüldüğüne göre, kendilerine ait bir hareketleri yoksa zorla hareket etmeleri gerekir; zorla olan ise tabiata aykırı olanla aynıdır. Ama tabiata aykırı bir hareket varsa, onun aykırı düştüğü tabiata uygun bir hareketin de bulunması gerekir; tabiata aykırı hareketler çok olsa da tabiata uygun olan tektir; çünkü her şey tabiata uygun olarak tek bir şekilde hareket eder, tabiata aykırı hareketleri ise çoktur. Bu, durmaktan da açıktır: Durmak da ya zorla ya tabiata uygun olmalıdır; bir şey zorla yer değiştirdiği yerde zorla, tabiata uygun yer değiştirdiği yerde tabiata uygun durur. Bir şeyin merkezde durduğu görüldüğüne göre, bu tabiata uygunsa, oraya yer değiştirmesinin de tabiatına uygun olduğu açıktır; zorlaysa, yer değiştirmesini engelleyen nedir? Duran bir şeyse aynı akıl yürütmede döner dururuz; çünkü ya ilk duran şeyin tabiata uygun durması ya da sonsuza gidilmesi gerekir; bu ise imkânsızdır. Yer değiştirmesini engelleyen hareket eden bir şeyse — Empedokles'in toprağın anafor yüzünden durduğunu söylemesi gibi —, sonsuza gitmesi imkânsız olduğuna göre toprak nereye yer değiştirirdi? Çünkü imkânsız hiçbir şey olmaz; sonsuzu katetmek ise imkânsızdır. Dolayısıyla yer değiştiren şeyin bir yerde durması ve orada zorla değil tabiata uygun kalması gerekir. Tabiata uygun durma varsa, tabiata uygun hareket de, yani o yere doğru yer değiştirme de vardır. Bu yüzden ilk cisimlerin boşlukta ve sonsuzda daima hareket ettiğini söyleyen Leukippos'a ve Demokritos'a şunu sormak gerekir: Bu hangi harekettir ve bunların tabiata uygun hareketi nedir? Çünkü elementlerden biri öbürü tarafından zorla hareket ettiriliyorsa bile, her birinin, zorlayıcı hareketin aykırı düştüğü tabiata uygun bir hareketi olması gerekir; ilk hareket ettiren de zorla değil, tabiata uygun hareket ettirmelidir; çünkü tabiata uygun hareket ettiren ilk bir şey olmazsa, daima bir öncekinin zorla hareket ettirilerek hareket ettirmesi gerekeceğinden sonsuza gidilir. Timaios'ta yazıldığı gibi evren oluşmadan önce elementler düzensiz hareket ediyor idiyse de aynı sonuç zorunlu olarak çıkar. Çünkü hareketin ya zorla ya tabiata uygun olması gerekir. Tabiata uygun hareket ediyorlar idiyse, dikkatle bakmak isteyen biri için bir evrenin bulunması gerekir: Çünkü ilk hareket ettiren, kendisi tabiata uygun hareket ederek hareket ettirmelidir; zorla hareket etmeyip kendi yerlerinde duran şeylerin de şimdi sahip oldukları düzeni meydana getirmesi gerekir: ağırlığı olanlar merkeze doğru, hafifliği olanlar merkezden uzakta. Evrenin düzeni de budur. Ayrıca şu da sorulabilir: Düzensiz hareket eden şeylerin, tabiata uygun olarak oluşan cisimleri — meselâ kemikleri ve etleri — meydana getiren türden karışımlarla karışması mümkün müydü, değil miydi? Empedokles'in Sevgi döneminde olduğunu söylediği gibi; çünkü “çok sayıda boyunsuz baş bitti” diyor. Sonsuz şeylerin sonsuzda hareket ettiğini söyleyenler için ise şu söylenmeli: Hareket ettiren tekse, tek bir yer değiştirmeyle yer değiştirmeleri gerekir; dolayısıyla düzensiz hareket etmeyeceklerdir; hareket ettirenler sonsuzsa, yer değiştirmelerin de sonsuz olması gerekir; çünkü sınırlı olsalardı bir düzen olurdu. Düzensizlik, şeylerin aynı yere yer değiştirmemesinden doğmaz; şimdi de her şey aynı yere değil, yalnız aynı cinsten olanlar aynı yere yer değiştirir. Ayrıca düzensiz olmak, tabiata aykırı olmaktan başka bir şey değildir; çünkü duyulur şeylerin kendine özgü düzeni onların tabiatıdır. Sonsuzun düzensiz bir hareketi olması da tuhaf ve imkânsızdır; çünkü şeylerin tabiatı, çoğunun ve çoğu zaman sahip olduğu şeydir. Dolayısıyla onlara göre bunun tersi olur: Düzensizlik tabiata uygun, düzen ve evren ise tabiata aykırı olur; oysa tabiata uygun şeylerden hiçbiri gelişigüzel olmaz. Anaksagoras bunu iyi kavramış görünüyor; çünkü evreni hareketsiz şeylerden kurmaya başlıyor. Öbürleri de şeyleri bir şekilde bir araya getirip sonra yeniden hareket ettirmeye ve ayırmaya çalışıyorlar. Ama oluşu ayrı duran ve hareket eden şeylerden yapmak makul değildir. Bu yüzden Empedokles de Sevgi dönemindeki oluşu atlıyor; çünkü göğü ayrılmış şeylerden kurup Sevgi aracılığıyla birleştirseydi kuramazdı; zira evren ayrışmış elementlerden oluşmuştur. Dolayısıyla tek ve birleşmiş bir şeyden oluşması gerekir. Böylece cisimlerin her birinin, zorla ya da tabiata aykırı olarak yapmadıkları tabiî bir hareketi olduğu bunlardan açıktır. Bazılarının ağırlık ve hafiflik yönelimine sahip olması gerektiği de şuradan açıktır: Hareketin zorunlu olarak var olduğunu söylüyoruz; hareket eden tabiatça bir yönelime sahip değilse, ne merkeze doğru ne de merkezden uzağa hareket edebilir. Α ağırlığı olmayan, Β ağırlığı olan bir cisim olsun; ağırlıksız cisim ΓΔ'yi, Β ise eşit zamanda ΓΕ'yi katetsin; çünkü ağırlığı olan daha uzun bir yol kateder. Ağırlığı olan cisim ΓΕ'nin ΓΔ'ye oranında bölünürse (içindeki parçalardan birine göre bu oranda olabilir), bütün ΓΕ'nin tamamını katediyorsa parçanın aynı zamanda ΓΔ'yi katetmesi gerekir; dolayısıyla ağırlıksız cisim de ağırlığı olan cisim de eşit yol katedecektir; bu ise imkânsızdır.

300a15

2 Ὅτι δʼ ἀναγκαῖον ὑπάρχειν κίνησιν τοῖς ἁπλοῖς σώμασι φύσει τινὰ πᾶσιν, ἐκ τῶνδε δῇλον. ἐπεὶ γὰρ κινούμενα φαίνεται, κινεῖσθαί γε ἀναγκαῖον βίᾳ, εἰ μὴ οἰκείαν ἔχει κίνησιν· τὸ δὲ βίᾳ καὶ παρὰ φύσιν ταὐτόν. ἀλλὰ μὴν εἰ παρὰ φύσιν ἐστί τις κίνησις, ἀνάγκη εἶναι καὶ κατὰ φύσιν, παρʼ ἣν αὕτη· καὶ εἰ πολλαὶ αἱ παρὰ φύσιν, τὴν κατὰ φύσιν μίαν· κατὰ φύσιν μὲν γὰρ ἀπλῶς, παρὰ φύσιν δʼ ἔχει πολλὰς ἕκαστον. ἔτι δὲ καὶ ἐκ τῆς ἠρεμίας δῆλον· καὶ γὰρ ἠρεμεῖν ἀναγκαῖον ἢ βίᾳ ἢ κατὰ φύσιν· βίᾳ δὲ μένει οὗ καὶ φέρεται βίᾳ, καὶ κατὰ φύσιν οὖ κατὰ φύσιν. ἐπεὶ οὖν φαίνεταί τι μένον ἐπὶ τοῦ μέσου, εἰ μὲν κατὰ φύσιν, δῆλον ὅτι καὶ ἡ φορὰ ἡ ἐνταῦθα κατὰ φύσιν αὐτῷ· εἰ δὲ βίᾳ, τί τὸ φέρεσθαι κωλῦον; εἰ μὲν ἠρεμοῦν, τὸν αὐτὸν κυκλήσομεν λόγον· ἀνάγκη γὰρ ἢ κατὰ φύσιν εἶναι τὸ πρῶτον ἠρεμοῦν ἢ εἰς ἄπειρον ἰέναι, ὅπερ ἀδύνατον· εἰ δὲ κινούμενον τὸ κωλῦον φέρεσθαι, καθάπερ φησὶν Ἐμπεδσκλῆς τὴν γῆν ὑπὸ τῆς δίνης ἠρεμεῖν, ποῦ ἂν ἐφέρετο, ἐτειδὴ εἰς ἄπειρον ἀδύνατον· οὐθὲν γὰρ γίγνεται ἀδύνατον, τὸ δʼ ἄπειρον διελθεῖν ἀδύνατον. ὥστʼ ἀνάγκη στῆναί που τὸ φερόμενον, κἀκεῖ μὴ βίᾳ μένειν ἀλλὰ κατὰ φύσιν. εἰ δʼ ἐστὶν ἠρεμία κατὰ φύσιν, ἔστι καὶ κίνησις κατὰ, φύσιν ἡ εἰς τοῦτον τὸν τόπον φορά. διὸ καὶ Λευκίππῳ καὶ Δημοκρίτῳ, τοῖς λέγουσιν ἀεὶ κινεῖσθαι τὰ πρῶτα σώματα ἐν τῷ κενῷ καὶ τῷ ἀπείρῳ, λεκτέον τίνα κίνησιν καὶ τίς ἡ κατὰ φύσιν αὐτῶν κίνησις. εἰ γὰρ ἄλλο ὑπʼ ἄλλου κινεῖται βίᾳ τῶν στοιχείων, ἀλλὰ καὶ κατὰ φύσιν ἀνάγκη τινὰ εἶναι κίνησιν ἑκάστου, παρʼ ἦν ἡ βίαιός ἐστιν· καὶ δεῖ τὴν πρώτην κινοῦσαν μὴ βίᾳ κινεῖν, ἀλλὰ κατὰ φύσιν· εἰς ἄπειρον γὰρ εἶσιν, εἰ μή τι ἔσται κατὰ φύσιν κινοῦν πρῶτον, ἀλλʼ ἀεὶ τὸ πρότερον βίᾳ κινούμενον κινήσει. τὸ αὐτὸ δὲ τοῦτο συμβαίνειν ἀναγκαῖον κἂν εἰ καθάπερ ἐν τῷ Τιμαίῳ γέγραπται, πρὶν γενέσθαι τὸν κόσμον ἐκινεῖτο τὰ στοιχεῖα ἀτάκτως. ἀνάγκη γὰρ ἢ βίαιον εἶναι τὴν κίνησιν ἢ κατὰ φύσιν. εἰ δὲ κατὰ φύσιν ἐκινεῖτο, ἀνάγκη κόσμον εἶναι, ἐάν τις βούληται θεωρεῖν ἐπιστήσας· τό τε γὰρ πρῶτον κινοῦν ἀνάγκη κινεῖν αὑτό, κινούμενον κατὰ φύσιν, καὶ τὰ κινούμενα μὴ βίᾳ, ἐν τοῖς οἰκείοις ἠρεμοῦντα τόποις, ποιεῖν ἥνπερ ἔχουσι νῦν τάξιν, τὰ μὲν βάρος ἔχοντα ἐπὶ τὸ μέσον, τὰ δὲ κουφότητα ἔχοντα ἀπὸ τοῦ μέσου· ταύτην δʼ ὁ κόσμος ἔχει τὴν διάταξιν. ἔτι δὲ τοσοῦτον ἐπανέροιτʼ ἄν τις, πότερον δυνατὸν ἢ οὐχ οἷόν τʼ ἦν κινούμενα ἀτάκτως καὶ μίγνυσθαι τοιαύτας μίξεις ἔνια, ἐξ ὧν συνίσταται τὰ κατὰ φύσιν συνιστάμενα σώματα, λέγω δʼ οἷον ὀστᾶ καὶ σάρκας, καθάπερ Ἐμπεδοκλῆς φησὶ γίνεσθαι ἐπὶ τῆς φιλότητος· λέγει γὰρ ὡς πολλαὶ μὲν κόρσαι ἀναύχενες ἐβλάστησαν. τοῖς δʼ ἄπειρα ἐν ἀπείρῳ τὰ κινούμενα ποιοῦσιν, εἰ μὲν ἓν τὸ κινοῦν, ἀνάγκη μίαν φέρεσθαι φοράν, ὥστʼ οὐκ ἀτάκτως κινηθήσεται, εἰ δʼ ἄπειρα τὰ κινοῦντα, καὶ τὰς φορὰς ἀναγκαῖον ἀπείρους εἶναι· εἰ γὰρ 301 a πεπερασμέναι, τάξις τις ἔσται· οὐ γὰρ τῷ μὴ φέρεσθαι εἰς τὸ αὐτὸ ἡ ἀταξία συμβαίνει· οὐδὲ γὰρ νῶν εἰς τὸ αὐτὸ φέρεται πάντα, ἀλλὰ τὰ συγγενῇ μόνον. ἔτι τὸ ἀτάκτως οὐθέν ἐστιν ἕτερον ἢ τὸ παρὰ φύσιν· ἡ γὰρ τάξις ἡ οἰκεία τῶν αἰσθητῶν φύσις ἐστίν. ἀλλὰ μὴν καὶ τοῦτο ἄτοπον καὶ ἀδύνατον, τὸ ἄπειρον ἄτακτον ἔχειν κίνησιν· ἔστι γὰρ ἡ φύσις ἐκείνη τῶν πραγμάτων οἴαν ἔχει τὰ πλείω καὶ τὸν πλείω χρόνον· συμβαίνειν οὖν αὐτοῖς τοὐναντίον τὴν μὲν ἀταξίαν εἶναι κατὰ φύσιν, τὴν δὲ τάξιν καὶ τὸν κόσμον παρὰ φύσιν· καίτοι οὐδὲν ὡς ἔτυχε γίγνεται τῶν κατὰ φύσιν. ἔοικε δὲ τοῦτό γε αὐτὸ καλῶς Ἀναξαγόρας λαβεῖν· ἐξ ἀκινήτων γὰρ ἄρχεται κοσμοποιεῖν. πειρῶνται δὲ καὶ οἱ ἄλλοι συγκρίνοντές πως πάλιν κινεῖν καὶ διακρίνειν. ἐκ διεστώτων δὲ καὶ κινουμένων οὐκ εὔλογον ποιεῖν τὴν γένεσιν. διὸ καὶ Ἐμπεδοκλῆς παραλείπει τὴν ἐπὶ τῆς φιλότητος· οὐ γὰρ ἂν ἡδύνατο συστήσαι τὸν οὐρανὸν ἐκ κεχωρισμένων μὲν κατασκευάζων, σύγκρισιν δὲ ποιῶν διὰ τὴν φιλότητα· ἐκ διακεκριμένων γὰρ συνέστηκεν ὁ κόσμος τῶν στοιχείων. ὥστʼ ἀναγκαῖον γίνεσθαι ἐξ ἑνὸς καὶ συγκεκριμένου. ὅτι μὲν τοίνυν ἐστὶ φυσική τις κίνησις ἑκάστου τῶν σωμάτων, ἣν οὐ βίᾳ κινοῦνται οὐδὲ παρὰ φύσιν, φανερὸν ἐκ τούτων· ὅτι δʼ ἔνια ἔχειν ἀναγκαῖον ῥοπὴν βάρους καὶ κουφότητος, ἐκ τῶνδε δῆλον. κινεῖσθαι μὲν γάρ φαμεν ἀναγκαῖον εἶναι· εἰ δὲ μὴ ἕξει φύσει ῥοπὴν τὸ κινούμενον, ἀδύνατον κινεῖσθαι ἢ πρὸς τὸ μέσον ἢ ἀπὸ τοῦ μέσου. ἔστω γὰρ τὸ μὲν ἐφʼ οὗ Αἀβαρές, τὸ δʼ ἐφʼ οὖ B βάρος ἔχον, ἐνηνέχθω δὲ τὸ ἀβαρὲς τὴν ΓΔ, τὸ δὲ B ἐν τῷ ἴσῳ χρόνῳ τὴν ΓΕ· μείζω γὰρ οἰσθήσεται τὸ βάρος ἔχον. ἐὰν δὴ διαιρεθῇ τὸ σῶμα τὸ ἔχον βάρος ὡς ἡ ΓΕ πρὸς τὴν ΓΔ (δυνατὸν γὰρ οὕτως ἔχειν πρός τι τῶν ἐν αὐτῷ μορίων), εἰ τὸ ὅλον φέρεται τὴν ὅλην τὴν ΓΕ, τὸ μόριον ἀνάγκη ἐν τῷ αὐτῷ χρόνῳ τὴν ΓΔ φέρεσθαι, ὥστε ἴσον οἰσθήσεται τὸ ἀβαρὲς καὶ τὸ βάρος ἔχον· ὅπερ ἀδύνατον.

301bAynı akıl yürütme hafiflik için de geçerlidir. Ayrıca ne hafifliği ne ağırlığı olan bir cisim hareket ediyorsa, bunun zorla hareket etmesi, zorla hareket ederken de sonsuz bir hareket yapması gerekir. Çünkü hareket ettiren belli bir kuvve olduğuna, daha küçük ve daha hafif olan da aynı kuvve tarafından daha fazla hareket ettirileceğine göre, ağırlıksız olan Α ΓΕ'yi, ağırlığı olan Β eşit zamanda ΓΔ'yi katetsin. Ağırlığı olan cisim ΓΕ'nin ΓΔ'ye oranında bölünürse, ağırlığı olan cisimden ayrılan parça eşit zamanda ΓΕ'yi katedecektir, çünkü bütün ΓΔ'yi katediyordu; zira küçüğün hızı büyüğün hızına, büyük cismin küçük cisme oranında olacaktır. O hâlde ağırlıksız cisim ile ağırlığı olan cisim aynı zamanda eşit yol katedecektir. Bu ise imkânsızdır; dolayısıyla ağırlıksız cisim, ne eklenirse eklensin ondan daha büyük bir mesafe katedeceği için sonsuz bir yol katederdi. O hâlde her cismin belirli bir ağırlığa ya da hafifliğe sahip olması gerektiği açıktır. Tabiat, şeyin kendisinde bulunan hareket ilkesi, kuvve ise başka bir şeyde bulunan ve onu başka bir şey olarak hareket ettiren ilke olduğuna, her hareket de ya tabiata uygun ya da zorlayıcı olduğuna göre, kuvve tabiata uygun hareketi, meselâ taşın aşağı hareketini hızlandırır, tabiata aykırı hareketi ise tamamen kendisi meydana getirir. İkisi için de havayı bir araç gibi kullanır; çünkü hava tabiatı gereği hem hafif hem ağırdır. İtilip başlangıcı kuvveden aldığında, hafif olduğu ölçüde yukarı yer değiştirmeyi, ağır olduğu ölçüde de aşağı yer değiştirmeyi sağlar; sanki hareketi bağlayıp her ikisine devreder. Bu yüzden zorla hareket ettirilen şey, hareket ettiren ona eşlik etmediği hâlde yer değiştirir; böyle bir cisim olmasaydı zorla hareket olmazdı. Hava, her şeyin tabiata uygun hareketine de aynı şekilde arkadan esen bir rüzgâr gibi yardım eder. Böylece her şeyin ya hafif ya ağır olduğu ve tabiata aykırı hareketlerin nasıl gerçekleştiği bunlardan açıktır. Ne her şeyin bir oluşu bulunduğu ne de mutlak anlamda hiçbir şeyin oluşu bulunmadığı, daha önce söylenenlerden açıktır; çünkü ayrı bir boşluk bulunamıyorsa her cismin oluşu imkânsızdır: Şimdi oluşan şeyin, oluşuyorsa, bulunacağı yerde, daha önce hiçbir cisim yokken boşluğun bulunması gerekirdi. Bir cismin başka bir cisimden, meselâ ateşin havadan oluşması mümkündür; ama önceden var olan başka hiçbir büyüklük olmadan oluşması imkânsızdır; çünkü fiil hâlindeki cisim olsa olsa kuvve hâlindeki bir cisimden oluşabilir. Ama kuvve hâlindeki cisim, önceden fiil hâlinde başka bir cisim değilse, ayrı bir boşluk olacaktır.

301b

ὁ δʼ αὐτὸς λόγος καὶ ἐπὶ κουφότητος. ἔτι δʼ εἰ ἔσται τι σῶμα κινούμενον μήτε κουφότητα μήτε βάρος ἔχον, ἀνάγκη τοῦτο βίᾳ κινεῖσθαι, βίᾳ δὲ κινούμενον ἄπειρον ποιεῖν τὴν κίνησιν. ἐπεὶ γὰρ δύναμίς τις ἡ κινοῦσα, τὸ δʼ ἔλαττον καὶ τὸ κουφότερον ὑπὸ τῆς αὐτῆς δυνάμεως πλεῖον κινηθήσεται, κεκινήσθω τὸ μὲν ἐφʼ ᾧ τὸ A, τὸ ἀβαρές, τὴν ΓΕ τὸ δʼ ἐφʼ ᾧ τὸ B, τὸ βάρος ἔχον, ἐν τῷ ἴσῳ χρόνῳ τὴν ΓΔ. διαιρεθέντος δὴ τοῦ βάρος ἔχοντος σώματος ὡς ἡ ΓΕ πρὸς τὴν ΓΔ, συμβήσεται τὸ ἀφαιρούμενον ἀπὸ τοῦ βάρος ἔχοντος σώματος τὴν ΓΕ φέρεσθαι ἐν τῷ ἴσῳ χρόνῳ, ἐπείπερ τὸ ὅλον ἐφέρετο τὴν ΓΔ. τὸ γὰρ τάχος ἔξει τὺ τοῦ ἐλάττονος πρὸς τὸ τοῦ μείζονος ὡς τὸ μεῖζον σῶμα πρὸς τὸ ἔλαττον. ἴσον ἄρα τὸ ἀβαρὲς οἰσθήσεται σῶμα καὶ τὸ βάρος ἔχον ἐν τῷ αὐτῷ χρόνῳ. τοῦτο δʼ ἀδύνατον· ὥστʼ ἐπεὶ παντὸς τοῦ προστεθέντος μεῖζον κινήσεται διάστημα τὸ ἀβαρές, ἄπειρον ἄν φέροιτο. φανερὸν οὖν ὅτι ἀνάγκη πᾶν σῶμα βάρος ἔχειν ἢ κουφότητα διωρισμένον. ἐπεὶ δὲ φύσις μέν ἐστιν ἡ ἐν αὐτῷ ὑπάρχουσα κινήσεως ἀρχή, δύναμις δʼ ἡ ἐν ἄλλῳ ᾗ ἄλλο, κίνησις δὲ ἡ μὲν κατὰ φύσιν ἡ δὲ βίαιος πᾶσα, τὴν μὲν κατὰ φύσιν, οἷον τῷ λίθῳ τήν κάτω, θᾶττον ποιήσει τὸ κατὰ δύναμιν, τὴν δὲ παρὰ φύσιν ὅλως αὐτή. πρὸς ἀμφότερα δὲ ὥσπερ ὀργάνῳ χρῆται τῷ ἀέρι· πέφυκε γὰρ οὗτος καὶ κοῦφος εἶναι καὶ βαρύς. τὴν μὲν οὖν ἄνω ποιήσει φορὰν ᾗ κοῦφος, ὅταν ὠσθῇ καὶ λάβῃ τὴν ἀρχὴν ἀπὸ τῆς δυνάμεως, τὴν δὲ κάτω πάλιν ᾗ βαρύς· ὥσπερ γὰρ ἐναφάψασα παραδίδωσιν ἑκατέρῳ. διὸ καὶ οὐ παρακολουθοῦντος τοῦ κινήσαντος φέρεται τὸ βίᾳ κινηθέν, εἰ γὰρ μὴ τοιοῦτόν τι τὸ σῶμα ὑπῆρχεν, οὐκ ἂν ἦν ἡ βίᾳ κίνησις. καὶ τὴν κατὰ φύσιν δʼ ἑκάστου κίνησιν συνεπουρίζει τὸν αὐτὸν τρόπον. ὅτι μὲν οὖν ἅπαν ἢ κοῦφον ἢ βαρύ, καὶ πῶς αἱ παρὰ φύσιν ἔχουσι κινήσεις, ἐκ τούτων φανερόν. ὅτι δʼ οὔτε πάντων ἐστὶ γένεσις οὔθʼ ἁπλῶς οὐθενός, δῆλον ἑκ τῶν προειρημένων· ἀδύνατον γὰρ παντὸς σώματος εἶναι γένεσιν) εἰ μὴ καὶ κενὸν εἶναί τι δυνατὸν κεχωρισμένον· ἐν ᾧ γὰρ ἔσται τόπῳ τὸ νῦν γινόμενον, εἰ ἐγίνετο, ἐν τούτῳ πρότερον τὸ κενὸν ἀναγκαῖον εἶναι σώματος μηθενὸς ὄντος. ἄλλο μὲν γὰρ ἐξ ἄλλου σῶμα γίγνεσθαι δυνατόν, οἷον ἐξ ἀέρος πῦρ, ὅλως δʼ ἐκ μηδενὸς ἄλλου προϋπάρχοντος μεγέθους ἀδύνατον· μάλιστα μὲν γὰρ ἐκ δυνάμει τινὸς ὄντος σώματος ἐνεργείᾳ γένοιτʼ ἂν σῶμα. ἀλλʼ εἰ τὸ δυνάμει ὂν σῶμα μηθέν ἐστιν ἄλλο σῶμα ἐνεργείᾳ πρότερον, κενὸν ἔσται κεχωρισμένον.

301b53. Bölüm

Geriye hangi cisimlerin oluşu bulunduğunu ve neden bulunduğunu söylemek kalıyor. Her konuda bilgi ilk öğeler aracılığıyla edinildiğine, içte bulunanların ilkleri de elementler olduğuna göre, bu türden cisimlerin elementleri olup olmadığını ve neden olduğunu, sonra da kaç tane ve ne tür olduklarını incelemeliyiz. Elementin tabiatının ne olduğunu varsayarsak bu açık olacaktır. Cisimlerin elementi şu olsun: Öbür cisimlerin bölündüğü, onlarda kuvve ya da fiil hâlinde bulunan (bu ikisinden hangisi olduğu hâlâ tartışmalıdır), ama kendisi türce farklı şeylere bölünemeyen şey. Herkes her alanda elementten böyle bir şeyi kastetmek istiyor. Element söylediğimiz şeyse, cisimlerden bazılarının böyle olması gerekir. Etin, tahtanın ve bu türden her şeyin içinde kuvve hâlinde ateş ve toprak vardır; çünkü bunların onlardan ayrışıp çıktığı görülür. Ateşte ise et ya da tahta ne kuvve ne fiil hâlinde bulunur; yoksa ondan ayrışıp çıkardı. Aynı şekilde böyle tek bir şey bulunsaydı bile, onun içinde de bulunmazdı; çünkü ondan et, kemik ya da başka herhangi bir şey oluşacak diye, bunun onda kuvve hâlinde bulunduğunu hemen söylememeli; oluşun nasıl gerçekleştiğini de ayrıca incelemek gerekir. Anaksagoras elementler hakkında Empedokles'e zıt konuşur. Empedokles ateşin, toprağın ve bunlarla aynı sıradakilerin cisimlerin elementleri olduğunu ve her şeyin bunlardan meydana geldiğini söyler; Anaksagoras ise tersini: Ona göre elementler eş parçalı şeylerdir (meselâ et, kemik ve bu türden her biri); hava ve ateş ise bunların ve öbür bütün tohumların karışımıdır; çünkü bunların her biri, görünmeyen bütün eş parçalı şeylerin bir araya toplanmasından oluşur. Bu yüzden her şey bunlardan oluşurmuş; ateşe ve aithēr'e ise aynı adı veriyor. Her tabiî cismin kendine ait bir hareketi olduğuna, hareketlerin kimi basit kimi karışık olduğuna, karışık hareketler karışık cisimlerin, basit hareketler basit cisimlerin hareketi olduğuna göre, bazı basit cisimlerin bulunacağı açıktır; çünkü basit hareketler de vardır. Böylece hem elementlerin bulunduğu hem de neden bulunduğu açıktır.

301b5

3 Λοιπὸν δʼ εἰπεῖν τίνων τέ ἐστι γένεσις σωμάτων, καὶ διὰ τί ἐστιν. ἐπεὶ οὖν ἐν ἅποσιν ἡ γνῶσις διὰ τῶν πρώτων, πρῶτα δὲ τῶν ἐνυπαρχόντων τὰ στοιχεῖα, σκεπτέον, εἰ τῶν τοιούτων σωμάτων ἐστὶ στοιχεῖα, καὶ διὰ τί ἐστιν, ἔπειτα μετὰ ταῦτα πόσα τε καὶ ποῖ᾿ ἄττα. τοῦτο δʼ ἔσται φανερὸν ὑποθεμένοις τίς ἐστιν ἡ τοῦ στοιχείου φύσις. ἔστω δὴ στοιχεῖον τῶν σωμάτων, εἰς ὃ τἆλλα σώματα διαιρεῖται, ἐνυπάρχον δυνάμει ἢ ἐνεργείᾳ (τοῦτο γὰρ ποτέρως, ἔτι ἀμφισβητήσιμον), αὐτὸ δʼ ἐστὶν ἀδιαίρετον εἰς ἕτερα τῷ εἴδει· τοιοῦτον γάρ τι τὸ στοιχεῖον ἄπαντες καὶ ἐν ἅπασι βούλονται λέγειν. εἰ δὴ τὸ εἰρημένον ἐστὶ στοιχεῖον, ἀνάγκη εἶναι ἄττα τοιαῦτα τῶν σωμάτων. ἐν μὲν γὰρ σαρκὶ καὶ ξύλῳ καὶ ἑκάστῳ τῶν τοιούτων ἔνεστι δυνάμει πῦρ καὶ γῆ· φανερὰ γὰρ ταῦτα ἐξ ἐκείνων ἐκκρινόμενα. ἐν δὲ πυρὶ σὰρξ ἢ ξύλον οὐκ ἐνυπάρχουσιν, οὕτε κατὰ δύναμιν οὔτε κατʼ ἐνέργειαν· ἐξεκρίνετο γὰρ ἄν. ὁμοίως δʼ οὐδʼ εἰ ἕν τι μόνον εἴη τοιοῦτον, οὐδʼ ἐν ἐκείνῳ· οὐ γὰρ εἰ ἔσται σὰρξ ἢ ὀστοῦν ἢ τῶν ἄλλων ὁτιοῦν, οὔπω φατέον ἐνυπάρχειν δυνάμει, ἀλλὰ προσθεωρητέον τίς ὁ τρόπος τῆς γενέσεως. Ἀναξαγόρας δʼ Ἐμπεδοκλεῖ ἐναντίως λέγει περὶ τῶν στοιχείων. ὁ μὲν γὰρ πῦρ καὶ γῆν καὶ τὰ σύστοιχα τούτοις στοιχεῖά φησιν εἶναι τῶν σωμάτων καὶ συγκεῖσθαι πάντʼ ἐκ τούτων, Ἀναξαγόρας δὲ τοὐναντίον· τὰ γὰρ ὁμοιομερῆ στοιχεῖα (λέγω δʼ οἷον σάρκα καὶ ὀστοῦν καὶ τῶν τοιούτων ἕκασνον), ἀέρα δὲ καὶ πῦρ μίγματα τούτων καὶ τῶν ἄλλων σπερμάτων πάντων· εἶναι γὰρ ἑκάτερον αὐτῶν ἐξ ἀοράτων τῶν ὁμοιομερῶν πάντων ἡθροισμένων. διὸ καὶ γίγνεσθαι πάντʼ ἐκ τούτων· τὸ γὰρ πῦρ καὶ τὸν αἰθέρα προσαγορεύει ταὐτό. ἐπεὶ δʼ ἐστὶ παντὸς φυσικοῦ σώματος κίνησις οἰκεία, τῶν δὲ κινήσεων αἱ μὲν ἁπλαῖ αἱ δὲ μικταί, καὶ αἱ μὲν μικταὶ τῶν μικτῶν αἱ δὲ ἁπλαῖ τῶν ἁπλῶν εἰσί, φανερὸν ὅτι ἔσται ἄττα σώματα ἀπλᾶ. εἰσὶ γὰρ καὶ κινήσεις ἁπλαῖ. ὥστε δῆλον καὶ ὅτι ἔστι στοιχεῖα καὶ διὰ τί ἐστιν.

301b5_24. Bölüm

Sırada bunların sınırlı mı sonsuz mu olduğunu, sınırlıysa kaç tane olduğunu incelemek var. Önce, bazılarının sandığı gibi sonsuz olmadıklarını görmeliyiz; ilk olarak da Anaksagoras gibi bütün eş parçalıları element yapanları ele almalıyız. Böyle düşünenlerden hiçbiri elementi doğru kavramıyor; çünkü karışık cisimlerin de pek çoğunun eş parçalılara bölündüğünü görüyoruz; meselâ etin, kemiğin, tahtanın ve taşın. Dolayısıyla bileşik olan element değilse, her eş parçalı element olmaz; daha önce söylendiği gibi, yalnız türce farklı şeylere bölünemeyen element olur. Ayrıca elementi bu şekilde kavrayanların da onları sonsuz yapması gerekmez; çünkü biri sınırlı sayıda element kabul etse de her şeyi aynı şekilde açıklayabilecektir: Empedokles'in de denediği gibi yalnız iki ya da üç tane kabul etse bile aynı sonuca varacaktır. Onlar böyle de her şeyi eş parçalılardan yapamadıklarına göre (yüzü yüzlerden ya da tabiatça biçim almış başka herhangi bir şeyi benzerlerinden yapmıyorlar), ilkeleri sınırlı sayıda kabul etmenin çok daha iyi olduğu açıktır; hem de, aynı şeylerin hepsi gösterilebilecekse, olabildiğince az sayıda. Matematikçilerin de istediği budur: Onlar daima tür ya da kemiyet bakımından sınırlı ilkeler alırlar. Ayrıca bir cismin bir başka cisimden farklı olduğu kendine özgü farklarıyla söyleniyorsa ve cisimlerin farkları sınırlıysa (çünkü duyulur niteliklerle farklılaşırlar, bunlar da sınırlıdır; ama bunun gösterilmesi gerekir), elementlerin de sınırlı olması gerektiği açıktır. Başka bazılarının, meselâ Leukippos ile Abderalı Demokritos'un söyledikleri de makul sonuçlar vermiyor. Bunlar ilk büyüklüklerin sayıca sonsuz, büyüklükçe bölünmez olduğunu, ne birden çoğun ne de çoktan birin oluştuğunu, her şeyin bunların birbirine geçip dolanmasıyla meydana geldiğini söylüyorlar. Bir bakıma bunlar da var olan her şeyi sayı ve sayılardan meydana gelmiş yapıyorlar; bunu açıkça göstermeseler de söylemek istedikleri budur. Bundan başka, cisimler biçimlerle farklılaştığına, biçimler de sonsuz olduğuna göre, basit cisimlerin de sonsuz olduğunu söylüyorlar. Ama elementlerin her birinin biçiminin ne tür ve ne olduğunu hiç belirlemediler; yalnız ateşe küreyi verdiler; havayı, suyu ve öbürlerini büyüklük ve küçüklükle ayırdılar, sanki bunların tabiatı bütün elementlerin bir tür tohum karışımıymış gibi. Önce, bunların da düştüğü hata aynıdır: Aynı şeylerin hepsini söylemek mümkünken ilkeleri sınırlı kabul etmemek. Ayrıca cisimlerin farkları sonsuz değilse, elementlerin de sonsuz olmayacağı açıktır. Bundan başka, bölünmez cisimlerden söz edenler matematik epistēmē'leriyle çatışmak, genel kabul görmüş ve his yoluyla görünen pek çok şeyi ortadan kaldırmak zorundadırlar; bunlardan daha önce zaman ve hareket hakkındaki incelemelerde söz ettik. Aynı zamanda kendi kendileriyle çelişmeleri de kaçınılmazdır; çünkü elementler bölünmezse havanın, toprağın ve suyun büyüklük ve küçüklükle farklılaşması imkânsızdır: Bunlar birbirlerinden oluşamazdı; çünkü en büyük cisimler ayrışıp çıktıkça daima tükenirdi; oysa suyun, havanın ve toprağın birbirlerinden bu şekilde oluştuğunu söylüyorlar. Ayrıca onların kendi görüşlerine göre bile elementlerin sonsuz olması gerekmez gibi görünüyor; çünkü cisimler biçimlerle farklılaşıyor, bütün biçimler de piramitlerden oluşuyor: düz kenarlılar düz kenarlılardan, küre ise sekiz parçadan.

301b5_2

4 Πότερον δὲ πεπερασμένα ἢ ἄπειρα, καὶ εἰ πεπερασμένα, πόσα τὸν ἀριθμόν, ἑπόμενον ἂν εἴη σκοπεῖν. πρῶτον μὲν οὖν ὅτι οὐκ ἔστιν ἄπειρα, καθάπερ οἴονταί τινες, θεωρητέον, καὶ πρῶτον τούς πάντα τὰ ὁμοιομερῆ στοιχεῖα ποιοῦντας, καθάπερ Ἀναξαγόρας. οὐθεὶς γὰρ τῶν οὕτως ἀξιούντων ὀρθῶς λαμβάνει τὸ στοιχεῖον· ὁρῶμεν γὰρ πολλὰ καὶ τῶν μικτῶν σωμάτων εἰς ὁμοιομερῆ διαιρούμενα, λέγω δʼ οἷον σάρκα καὶ ὀστοῦν καὶ ξύλον καὶ λίθον. ὥστʼ εἴπερ τὸ σύνθετον οὐκ ἔστι στοιχεῖον, οὐχ ἅπαν ἔσται τὸ ὁμοιομερὲς στοιχεῖον, ἀλλὰ τὸ ἀδιαίρετον εἰς ἕτερα τῷ εἴδει, καθάπερ εἴρηται πρότερον. ἔτι δʼ οὐδʼ οὕτως λαμβάνοντας τὸ στοιχεῖον ἀνάγκη ποιεῖν ἄπειρα· πάντα γὰρ ταὐτὰ ἀποδοθήσεται καὶ πεπερασμένων ὄντων, ἐάν τις λάβῃ· τὸ αὐτὸ γὰρ ποιήσει, κἂν δύο ἢ τρία μόνον ἢ τοιαῦτα, καθάπερ ἐπιχειρεῖ καὶ Ἐμπεδοκλῆς. ἐπεὶ γὰρ καὶ ὣς αὐτοῖς συμβαίνει μὴ πάντα ποιεῖν ἐξ ὁμοιομερῶν (πρόσωπον γὰρ οὐκ ἐκ προσώπων ποιοῦσιν, οὐδʼ ἄλλο τῶν κατὰ φύσιν ἐσχηματισμένων οὐθέν), φανερὸν ὅτι πολλῷ βέλτιον πεπερασμένας ποιεῖν τὰς ἀρχάς, καὶ ταύτας ὡς ἐλαχίστας πάντων γε τῶν αὐτῶν μελλόντων δείκνυσθαι, καθάπερ ἀξιοῦσι καὶ οἱ ἐν τοῖς μαθήμασιν· ἀεὶ γὰρ τὰ πεπερασμένα λαμβάνουσιν ἀρχὰς ἢ τῷ εἴδει ἢ τῷ ποσῷ. ἔτι εἰ σῶμα σώματος ἕτερον λέγεται κατὰ τὰς οἰκείας διαφοράς, αἱ δὲ τῶν σωμάτων διαφοραὶ πεπερασμέναι (διαφέρουσι γὰρ τοῖς αἰσθητοῖς, ταῦτα δὲ πεπέρανται· δεῖ δὲ τοῦτο δειχθῆναι), φανερὸν ὅτι καὶ τὰ στοιχεῖα ἀνάγκη πεπερασμένα εἶναι. ἀλλὰ μὴν οὐδʼ ὡς ἕτεροί τινες λέγουσιν, οἷον Λεύκιππός τε καὶ Δημόκριτος ὁ Ἀβδηρίτης, εὔλογα τὰ συμβαίνοντα· φασὶ γὰρ εἶναι τὰ πρῶτα μεγέθη πλήθει μὲν ἄπειρα μεγέθει δὲ ἀδιαίρετα, καὶ οὔτʼ ἐξ ἑνὸς πολλὰ γίγνεσθαι οὕτε ἐκ πολλῶν ἕν, ἀλλὰ τῇ τούτων συμπλοκῇ καὶ περιπλέξει πάντα γεννᾶσθαι. τρόπον γάρ τινα καὶ οὗτοι πάντα τὰ ὄντα ποιοῦσιν ἀριθμοὺς καὶ ἐξ ἀριθμῶν· καὶ γὰρ εἰ μὴ σαφῶς δηλοῦσιν, ὅμως τοῦτο βούλονται λέγειν. καὶ πρὸς τούτοις, ἐπεὶ διαφέρει τὰ σώματα σχήμασιν, ἄπειρα δὲ τὰ σχήματα, ἄπειρα καὶ τὰ ἀπλᾶ σώματά φασιν εἶναι. ποῖον δὲ καὶ τί ἑκάστου τὸ σχῆμα τῶν στοιχείων, οὐθὲν ἐπιδιώρισαν, ἀλλὰ μόνον τῷ πυρὶ τὴν σφαῖραν ἀπέδωκαν· ἀέρα δὲ καὶ ὕδωρ καὶ τἆλλα μεγέθει καὶ μικρότητι διεῖλον, ὡς οὖσαν αὐτῶν τὴν φύσιν οἷον πανσπερμίαν πάντων τῶν στοιχείων. πρῶτον μὲν οὖν καὶ τούτοις ταὐτὸν ἁμάρτημα τὸ μὴ πεπερασμένας λαβεῖν τὰς ἀρχάς, ἐξὸν ἅπαντα ταὐτὰ λέγειν. ὅτι δʼ εἰ μὴ ἄπειροι τῶν σωμάτων αἱ διαφοραί, δῆλον ὅτι οὐκ ἔσται τὰ στοιχεῖα ἄπειρα. πρὸς δὲ τούτοις ἀνάγκη μάχεσθαι ταῖς μαθηματικαῖς ἐπιστήμαις ἄτομα σώματα λέγοντας, καὶ πολλὰ τῶν ἐνδόξων καὶ τῶν φαινομένων κατὰ τὴν αἴσθησιν ἀναιρεῖν, περὶ ὧν εἴρηται πρότερον ἐν τοῖς περὶ χρόνου καὶ κινήσεως. ἅμα δὲ καὶ ἐναντία λέγειν αὐτοὺς αὑτοῖς ἀνάγκη· ἀδύνατον γὰρ ἀτόμων ὄντων τῶν στοιχείων μεγέθει καὶ μικρότητι διαφέρειν ἀέρα καὶ γῆν καὶ ὕδωρ· οὐ γὰρ οἷόν τʼ ἐξ ἀλλήλων γίγνεσθαι· ὑπολείψει γὰρ ἀεὶ τὰ μέγιστα σώματα ἐκκρινόμενα, φασὶ δʼ οὕτω γίγνεσθαι ὕδωρ καὶ ἀέρα καὶ γῆν ἐξ ἀλλήλων. ἔτι οὐδὲ κατὰ τὴν τούτων ὑπόληψιν δόξειεν ἄν ἄπειρα γίγνεσθαι τὰ στοιχεῖα, ἐπεὶ τὰ μὲν σώματα διάφερει σχήμασι, τὰ δὲ σχήματα πάντα σύγκειται ἐκ πυραμίδων, τὰ μὲν εὐθύγραμμα ἐξ εὐθυγράμμων,

303bÇünkü biçimlerin bazı ilkeleri olması gerekir. Dolayısıyla bunlar ister bir, ister iki, ister daha çok olsun, basit cisimler de sayıca o kadar olacaktır. Ayrıca elementlerin her birinin kendine ait bir hareketi varsa, basit cismin hareketi de basitse, basit hareketler de — basit yer değiştirmeler ikiden fazla olmadığı ve yerler de sonsuz olmadığı için — sonsuz değilse, elementler bu yoldan da sonsuz olamaz.

303b

ἡ δὲ σφαῖρα ἐξ ὀκτὼ μορίων. ἀνάγκη γὰρ εἶναί τινας ἀρχὰς τῶν σχημάτων. ὥστε εἴτε μία εἴτε δύο εἴτε πλείους, καὶ τὰ ἁπλᾶ σώματα τοσαῦτα ἔσται τὸ πλῆθος. ἔτι δʼ εἰ ἑκάστῳ μὲν τῶν στοιχείων ἐστί τις οἰκεία κίνησις, καὶ ἡ τοῦ ἁπλοῦ σώματος ἁπλῆ, μή εἰσι δʼ αἱ ἀπλαῖ κινήσεις ἄπειροι διὰ τὸ μήτε τὰς ἁπλᾶς φορὰς πλείους εἶναι δυοῖν μήτε τοὺς τόπους ἀπείρους, οὐκ ἂν εἴη οὐδʼ οὕτως ἄπειρα τὰ στοιχεῖα.

303b55. Bölüm

Elementlerin sınırlı olması gerektiğine göre, geriye birden çok mu yoksa tek mi olduklarını incelemek kalıyor. Bazıları yalnız tek bir element varsayıyor; bunu kimi su, kimi hava, kimi ateş, kimi de sudan ince havadan yoğun bir şey olarak koyuyor ve sonsuz olan bu şeyin bütün gökleri çevrelediğini söylüyor. Bu tek şeyi su, hava ya da sudan ince havadan yoğun bir şey yapıp öbür şeyleri ondan yoğunlaşma ve seyrekleşmeyle türetenler, farkında olmadan elementten önce gelen başka bir şey koyuyorlar. Çünkü kendi söyledikleri gibi elementlerden oluş birleşmedir, elementlere doğru gidiş ise çözülmedir; dolayısıyla daha ince parçalı olanın tabiatça önce gelmesi gerekir. Ateşin bütün cisimlerin en incesi olduğunu söylediklerine göre, tabiatça ilk olan ateş olur (ama bu fark etmez; çünkü uçtakilerden biri ilk olmalıdır, aradaki değil). Ayrıca öbür şeyleri yoğunluk ve seyreklikle türetmekle incelik ve kalınlıkla türetmek arasında hiçbir fark yoktur; çünkü inceyi seyrek, kalını da yoğun sayıyorlar. Yine incelik ve kalınlıkla türetmek, büyüklük ve küçüklükle türetmekle aynıdır; çünkü ince küçük parçalı, kalın ise büyük parçalı olandır; geniş bir alana yayılan şey incedir, küçük parçalardan oluşan şey de böyledir. Dolayısıyla öbür şeylerin ousia'sını büyüklük ve küçüklükle ayırmış oluyorlar. Böyle belirleyenlerin her şeyi bir başka şeye göre söylemesi gerekecektir; mutlak anlamda biri ateş, biri su, biri hava olmayacak, aynı şey şuna göre ateş, başka bir şeye göre hava olacaktır. Elementleri birden çok sayıp büyüklük ve küçüklükle farklılaştıklarını söyleyenlerin başına da bu gelir: Her biri kemiyetle belirlendiğine göre büyüklükler arasında bir oran olacak, dolayısıyla birbirlerine göre bu orana sahip olanların biri hava, biri ateş, biri toprak, biri su olmak zorunda kalacaktır; çünkü küçüklerin oranları büyüklerin içinde bulunur. Ateşi element olarak koyanlar bundan kurtuluyor, ama başka akla aykırı sonuçlarla karşılaşmaları kaçınılmazdır. Bazıları ateşe bir biçim yakıştırıyor; ateşi piramit yapanlar gibi. Bunlardan kimi daha basit bir yoldan, biçimlerin en keskini piramit, cisimlerin en keskini de ateş olduğu için diyor; kimi ise akıl yürütmeyi daha ince bir yoldan kuruyor: Bütün cisimler en ince parçalı olandan, katı biçimler de piramitlerden oluşur; dolayısıyla cisimlerin en incesi ateş, biçimlerin en küçük parçalısı ve ilki piramit olduğuna, ilk biçim de ilk cisme ait olduğuna göre, ateş piramit olur. Başkaları ise biçim hakkında hiçbir şey ileri sürmüyor, ateşi yalnız en ince parçalı olan yapıyor, sonra öbür şeylerin, sanki toz zerreleri kaynaşıyormuş gibi, onun bir araya gelmesinden oluştuğunu söylüyor. İkisinin de başına aynı zorluklar gelir: İlk cismi bölünmez yaparlarsa, daha önce söylenen akıl yürütmeler yeniden bu varsayıma karşı gelecektir; ayrıca tabiat bilimine uygun inceleme yapmak isteyenler bunu söyleyemez. Çünkü her cisim kemiyet bakımından her cisimle karşılaştırılabiliyorsa, eş parçalıların büyüklükleri birbirine nasıl orantılıysa elementlerinkiler de öyleyse (meselâ bütün suyunki bütün havanınkine, elementinki elemente; öbürlerinde de aynı şekilde), hava da sudan, genel olarak ince parçalı olan da kalın parçalıdan daha çoksa, suyun elementinin havanın elementinden daha küçük olacağı açıktır. Küçük büyüklük büyüğün içinde bulunuyorsa, havanın elementi bölünebilir olur. Ateşinki ve genel olarak daha ince parçalı olanlarınki de aynı şekilde. Bölünebilirse, ateşe biçim verenler için şu sonuçlar çıkar: Piramit piramitlerden oluşmadığından ateşin parçası ateş olmaz; ayrıca her cisim ya element ya da elementlerden oluşmuş olmaz (çünkü ateşin parçası ne ateştir ne de başka bir element). Büyüklükle belirleyenler için ise elementten önce bir element bulunması ve, her cisim bölünebildiğine ve element de en küçük parçalı olan olduğuna göre, bunun sonsuza gitmesi sonucu çıkar. Ayrıca bunlar da aynı şeyin şuna göre ateş, başka bir şeye göre hava, yine su ve toprak olduğunu söylemek zorunda kalıyor. Tek element varsayanların hepsinin ortak hatası, yalnız tek bir tabiî hareket kabul etmek ve bunu her şey için aynı saymaktır. Çünkü her tabiî cismin bir hareket ilkesine sahip olduğunu görüyoruz. Bütün cisimler tek bir şeyse, hepsinin hareketi tek olur; ve bu hareket, cisim ne kadar çoğalırsa o kadar güçlü olmalıdır; tıpkı ateşin de ne kadar çok olursa kendine ait yukarı yer değiştirmesini o kadar hızlı yapması gibi. Oysa pek çok şeyin aşağıya, çoğaldıkça daha hızlı yer değiştirdiği görülür. Dolayısıyla hem bu sebeplerden, hem de tabiî hareketlerin birden çok olduğu daha önce belirlendiği için, elementin tek olmasının imkânsız olduğu açıktır. Elementler ne sonsuz ne de tek olduğuna göre birden çok ve sınırlı olmaları gerekir.

303b5

5 Ἐπεὶ δʼ ἀνάγκη πεπεράνθαι τὰ στοιχεῖα, λοιπὸν σκέψασθαι πότερον πλείω ἔσται ἢ ἕν. ἔνιοι γὰρ ἓν μόνον ὑποτίθενται, καὶ τοῦτο οἱ μὲν ὕδωρ, οἱ δʼ ἀέρα, οἱ δὲ πῦρ, οἱ δʼ ὕδατος μὲν λεπτότερον ἀέρος δὲ πυκνότερον, ὃ περιέχειν φασὶ πάντας τοὺς οὐρανοὺς ἄπειρον ὄν. ὅσοι μὲν οὖν τὸ ἓν τοῦτο ποιοῦσιν ὕδωρ ἢ ἀέρα ἢ ὕδατος μὲν λεπτότερον ἀέρος δὲ πυκνότερον, εἶτ᾿  ἐκ τούτου πυκνότητι καὶ μανότητι τἆλλα γεννῶσιν, οὗτοι λανθάνουσιν αὐτοὶ αὑτοὺς ἄλλο τι πρότερον τοῦ στοιχείου ποιοῦντες· ἔστι γὰρ ἡ μὲν ἐκ τῶν στοιχείων γένεσις σύνθεσις, ὥς φασιν, ἡ δʼ εἰς τὰ στοιχεῖα διάλυσις, ὥστʼ ἀνάγκη πρότερον εἶναι τῇ φύσει τὸ λεπτομερέστερον. ἐπεὶ οὖν φασὶ πάντων τῶν σωμάτων τὸ πῦρ λεπτότατον εἶναι, πρῶτον ἄν εἴη τῇ φύσει τὸ πῦρ (διαφέρει δʼ οὐθέν, ἀνάγκη γὰρ ἕν τι τῶν ἄλλων εἶναι πρῶτον, καὶ μὴ τὸ μέσον). ἔτι δὲ τὸ μὲν πυκνότητι καὶ μανότητι τἆλλα γεννᾶν οὐθὲν διαφέρει ἢ λεπτότητι καὶ παχύτητι· τὸ μὲν γὰρ λεπτὸν μανόν, τὸ δὲ παχὺ βούλονται εἶναι πυκνόν. πάλιν δὲ τὸ λεπτότητι καὶ παχύτητι ταὐτὸν καὶ τὸ μεγέθει καὶ μικρότητι· λεπτὸν μὲν γὰρ τὸ μικρομερές, παχὺ δὲ τὸ μεγαλομερές· τὸ γὰρ ἐπεκτεινόμενον ἐπὶ πολὺ λεπτόν, τοιοῦτον δὲ τὸ ἐκ μικρῶν μερῶν συνεστός. ὥστʼ αὐτοῖς συμβαίνει μεγέθει καὶ μικρότητι διαιρεῖν τὴν τῶν ἄλλων οὐσίαν. οὕτω δὲ διοριζομένοις ἅπαντα συμβήσεται λέγειν πρός τι, καὶ οὐκ ἔσται ἀπλῶς τὸ μὲν πῦρ τὸ δʼ ὕδωρ τὸ δʼ ἀήρ, ἀλλὰ τὸ αὐτὸ πρὸς μὲν τόδε πῦρ, πρὸς δέ τι ἄλλο ἀήρ, ὅπερ συμβαίνει καὶ τοῖς πλείω μὲν τὰ στοιχεῖα λέγουσι, μεγέθει δὲ καὶ μικρότητι διαφέρειν φάσκουσιν· ἐπεὶ γὰρ τῷ ποσῷ διώρισται ἕκαστον, ἔσται τις λόγος πρὸς ἄλληλα τῶν μεγεθῶν, ὥστε τὰ τοῦτον ἔχοντα τὸν λόγον πρὸς ἄλληλα ἀνάγκη τὸ μὲν ἀέρα εἶναι τὸ δὲ πῦρ τὸ δὲ γῆν τὸ δʼ ὕδωρ, διὰ τὸ ἐνυπάρχειν ἐν τοῖς μείζοσι τοὺς τῶν ἐλαττόνων λόγους. ὅσοι δὲ πῦρ ὑποτίθενται τὸ στοιχεῖον, τοῦτο μὲν διαφεύγουσιν, ἄλλα δʼ αὐτοῖς ἀναγκαῖον ἄλογα συμβαίνειν. οἱ μὲν γὰρ αὐτῶν σχῆμα περιάπτουσι τῷ πυρί, καθάπερ οἱ τὴν πυραμίδα ποιοῦντες, καὶ τούτων οἱ μὲν ἁπλουστέρως λέγοντες ὅτι τῶν μὲν σχημάτων τμητικώτατον ἡ πυραμίς, τῶν δὲ σωμάτων τὸ πῦρ, οἱ δὲ κομψοτέρως τῷ λόγῳ προσάγοντες ὅτι τὰ μὲν σώματα πάντα σύγκειται ἐκ τοῦ λεπτομερεστάτου, τὰ δὲ σχήματα τὰ στερεὰ ἐκ πυραμίδων, ὥστʼ ἐπεὶ τῶν μὲν σωμάτων τὸ πῦρ λεπτότατον, τῶν δὲ σχημάτων ἡ πυραμὶς μικρομερέστατον καὶ πρῶτον, τὸ δὲ πρῶτον σχῆμα τοῦ πρώτου σώματος, πυραμὶς ἄν εἴη τὸ πῦρ. οἱ δὲ περὶ μὲν σχήματος οὐδὲν ἀποφαίνονται, λεπτομερέστατον δὲ μόνον ποιοῦσιν, ἔπειτʼ ἐκ τούτου συντιθεμένου φασὶ γίγνεσθαι τἆλλα καθάπερ ἂν εἰ συμφυσωμένου ψήγματος. ἀμφοτέροις δὲ ταὐτὰ συμβαίνει δυσχερῆ· εἰ μὲν γὰρ ἄτομον τὸ πρῶτον σῶμα ποιοῦσι, πάλιν ἥξουσιν οἱ πρότερον εἰρημένοι λόγοι πρός ταύτην τὴν ὑπόθεσιν, ἔτι οὐκ ἐνδέχεται τοῦτο λέγειν φυσικῶς βουλομένοις θεωρεῖν. εἰ γὰρ ἅπαν σῶμα σώματι συμβλητὸν κατὰ τὸ ποσόν, ἔχει δʼ ἀνάλογον τὰ μεγέθη τά τε τῶν ὁμοιομερῶν πρὸς ἄλληλα καὶ τὰ τῶν στοιχείων (οἷον τὰ τοῦ παντὸς ὕδατος πρὸς τὸν ἅπαντα ἀέρα καὶ τοῦ στοιχείου πρὸς τὸ στοιχεῖον, ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων), ὁ δʼ ἀὴρ πλείων τοῦ ὕδατος καὶ ὅλως τὸ λεπτομερέστερον τοῦ παχυμερεστέρου, φανερὸν ὅτι καὶ τὸ στοιχεῖον ἔλαττον ἔσται τὸ τοῦ ὕδατος ἢ τὸ τοῦ ἀέρος. εἰ οὖν τὸ ἔλαττον μέγεθος ἐνυπάρχει τῷ μείζονι, διαιρετὸν ἂν εἴη τὸ τοῦ ἀέρος στοιχεῖον. ὡσαύτως δὲ καὶ τὸ τοῦ πυρὸς καὶ ὅλως τῶν λεπτομερεστέρων. εἰ δὲ διαιρετόν, τοῖς μὲν σχηματίζουσι τὸ πῦρ συμβήσεται μὴ εἶναι τὸ τοῦ πυρὸς μέρος πῦρ διὰ τὸ μὴ συγκεῖσθαι τὴν πυραμίδα ἐκ πυραμίδων, ἔτι δὲ μὴ πᾶν σῶμα εἶναι ἢ στοιχεῖον ἢ ἐκ στοιχείων (τὸ γὰρ μέρος τοῦ πυρὸς οὕτε πῦρ οὔθʼ ἕτερον στοιχεῖον οὐδέν), τοῖς δὲ τῷ μεγέθει διορίζουσι πρότερόν τι τοῦ στοιχείου στοιχεῖον εἶναι, καὶ τοῦτʼ εἰς ἄπειρον βαδίζειν, εἴπερ ἅπαν σῶμα διαιρετὸν καὶ τὸ μικρομερέστατον στοιχεῖον. ἔτι δὲ καὶ τούτοις συμβαίνει λέγειν ὡς ταὐτὸν πρὸς μὲν τόδε πῦρ ἐστὶ πρὸς ἄλλο δʼ ἀήρ, καὶ πάλιν ὕδωρ καὶ γῆ. κοινὸν δὲ πᾶσιν ἁμάρτημα τοῖς ἓν τὸ στοιχεῖον ὑποτιθεμένοις τὸ μίαν μόνην κίνησιν ποιεῖν φυσικήν, καὶ πάντων τὴν αὐτήν. ὁρῶμεν γὰρ πᾶν τὸ φυσικὸν σῶμα κινήσεως ἔχον ἀρχήν. εἰ οὖν ἅπαντα τὰ σώματα ἕν τί ἐστι, πάντων ἂν εἴη μία κίνησις· καὶ ταύτην ἀναγκαῖον ὅσῳπερ ἂν πλείω γίγνηται, κινεῖσθαι μᾶλλον, ὥσπερ καὶ τὸ πῦρ ὅσῳ ἂν πλεῖον γίγνηται, φέρεται θᾶττον ἄνω τὴν αὑτοῦ φοράν. συμβαίνει δὲ πολλὰ κάτω φέρεσθαι θᾶττον, ὥστε διά τε ταῦτα, καὶ πρὸς τούτοις ἐπεὶ διώρισται πρότερον ὅτι πλείους αἱ φυσικαὶ κινήσεις, δῆλον ὅτι ἀδύνατον ἓν εἶναι τὸ στοιχεῖον. ἐπεὶ δὲ οὔτε ἄπειρα οὔτε ἕν, πλείω ἀνάγκη εἶναι καὶ πεπερασμένα.

303b206. Bölüm

Önce elementlerin ezelî mi olduğunu, yoksa oluşup yok mu olduğunu incelemeliyiz; çünkü bu gösterilince kaç tane ve ne tür oldukları da açık olacaktır. Ezelî olmaları imkânsızdır; çünkü hem ateşin hem suyun hem de basit cisimlerin her birinin çözüldüğünü görüyoruz. Çözülmenin ya sonsuza gitmesi ya da bir yerde durması gerekir. Sonsuza giderse, çözülme zamanı da sonsuz olacaktır, yeniden birleşme zamanı da; çünkü parçaların her biri ayrı bir zamanda çözülür ve birleşir. Dolayısıyla sonsuz zamanın dışında başka bir sonsuz zaman bulunacaktır: Birleşme zamanı sonsuzken ondan önce de sonsuz bir çözülme zamanı olacaktır. Böylece sonsuzun dışında sonsuz olur; bu ise imkânsızdır. Çözülme bir yerde durursa, durduğu cisim ya bölünmez olacaktır ya da, Empedokles'in söylemek istediği gibi, bölünebilir olup hiçbir zaman bölünmeyecek bir cisim olacaktır. Daha önce söylenen gerekçeler yüzünden bölünmez olmayacaktır; ama bölünebilir olup hiçbir zaman çözülmeyecek bir cisim de olmayacaktır. Çünkü küçük cisim büyük cisimden daha kolay yok olur. Büyük cisim de bu yok oluşla, yani daha küçüklere çözülerek yok oluyorsa, küçük cismin buna daha da çok uğraması makuldür. Ateşin iki şekilde yok olduğunu görüyoruz: Zıddı tarafından söndürülerek yok edilir, kendi kendine de sönüp gider. Bu ikincisine küçük olan, çok olan yüzünden uğrar, hem de ne kadar küçükse o kadar hızlı. Dolayısıyla cisimlerin elementlerinin yok olan ve oluşan şeyler olması gerekir. Oluşan şeyler olduklarına göre, oluşları ya cisim olmayan bir şeyden ya da bir cisimden olacaktır; cisimdense ya başka bir cisimden ya da birbirlerinden. Cisim olmayan bir şeyden türeten açıklama, ayrı bir boşluk varsaymak zorunda kalır. Çünkü oluşan her şey bir şeyin içinde oluşur; oluşun gerçekleştiği yer ya cisimsiz olacaktır ya da bir cisme sahip olacaktır. Bir cisme sahipse, aynı yerde aynı anda iki cisim bulunacaktır: oluşan ve önceden var olan. Cisimsizse, ayrılmış bir boşluk olması gerekir. Bunun imkânsız olduğu daha önce gösterildi. Elementlerin herhangi bir cisimden oluşması da mümkün değildir; çünkü o zaman elementlerden önce başka bir cisim bulunacaktır. Bu cisim ağırlık ya da hafiflik taşıyorsa elementlerden biri olacaktır; hiçbir yönelimi yoksa hareketsiz ve matematiksel bir şey olacaktır; böyle bir şey ise bir yerde bulunmaz. Çünkü bir şey nerede duruyorsa orada hareket de edebilir; zorlaysa tabiata aykırı, zorla değilse tabiata uygun olarak. O hâlde bir yerde olacaksa elementlerden biri olacaktır; bir yerde olmayacaksa ondan hiçbir şey oluşmaz; çünkü oluşan ile oluştuğu şeyin aynı anda bulunması gerekir. Elementler ne cisimsiz bir şeyden ne de başka bir cisimden oluşabildiğine göre, geriye birbirlerinden oluşmaları kalıyor.

303b20

6 Ἐπισκεπτέον δὲ πρῶτον πότερον ἀΐδιά ἐστιν ἢ γινόμενα φθτίρεται· τούτου γὰρ δειχθέντος φανερὸν ἔσται καὶ πόσʼ ἄττα καὶ ποῖά ἐστιν. ἀΐδια μὲν οὖν εἶναι ἀδύνατον· ὁρῶμεν γὰρ καὶ πῦρ καὶ ὕδωρ καὶ ἕκαστον τῶν ἁπλῶν σωμάτων διαλυόμενον. ἀνάγκη δὴ ἢ ἄπειρον εἶναι ἢ ἵστασθαι τὴν διάλυσιν. εἰ μὲν οὖν ἄπειρον, ἔσται καὶ ὁ χρόνος ὁ τῆς διαλύσεως ἄπειρος, καὶ πάλιν ὁ τῆς συνθέσεως· ἕκαστον γὰρ ἐν ἄλλῳ χρόνῳ διαλύεται καὶ συντίθεται τῶν μορίων. ὥστε συμβήσεται ἔξω τοῦ ἀπείρου χρόνου ἄλλον εἶναι ἄπειρον, ὅταν ὅ τε τῆς συνθέσεως ἄπειρος ᾖ καὶ ἔτι τούτου πρότερος ὁ τῆς διαλύσεως. ὥστε τοῦ ἀπείρου ἔξω γίγνεται ἄπειρον· ὅπερ ἀδύνατον. εἰ δὲ στήσεταί που ἡ διάλυσις, ἤτοι ἄτομον ἔσται τὸ σῶμα ἐν ᾧ ἵσταται, ἢ διαιρετὸν μὲν οὐ μέντοι διαιρεθησόμενον οὐδέποτε, καθάπερ ἔοικεν Ἐμπεδοκλῆς βούλεσθαι λέγειν. ἄτομον μὲν οὖν οὐκ ἔσται διὰ τοὺς πρότερον εἰρημένους λόγους· ἀλλὰ μὴν οὐδὲ διαιρετὸν μὲν οὐδέποτε δὲ διαλυθησόμενον. τὸ γὰρ ἔλαττον σῶμα τοῦ μείζονος εὐφθαρτότερόν: ἐστιν. εἴπερ οὖν καὶ τὸ πολὺ φθείρεται κατὰ ταύτην τὴν φθοράν, ὥστε διαλύεσθαι εἰς ἐλάττω, ἔτι μᾶλλον τοῦτο πάσχειν εὔλογον τὸ ἔλαττον. δύο δὲ τρόπους ὁρῶμεν φθειρόμενον τὸ πῦρ· ὑπό τε γὰρ τοῦ ἐναντίου φθείρεται σβεννύμενον, καὶ αὐτὸ ὑφʼ αὑτοῦ μαραινόμενον. τοῦτο δὲ πάσχει τὸ ἔλαττον ὑπὸ τοῦ πλείονος, καὶ θᾶττον, ὅσῳ ἂν ᾖ ἔλαττον. ὥστʼ ἀνάγκη φθαρτὰ καὶ γενητὰ εἶναι τὰ στοιχεῖα τῶν σωμάτων. ἐπεὶ δʼ ἐστὶ γενητά, ἤτοι ἐξ ἀσωμάτου ἢ ἐκ σώματος ἔσται ἡ γένεσις, καὶ εἰ ἐκ σώματος, ἤτοι ἐξ ἄλλου ἢ ἐξ ἀλλήλων. ὁ μὲν οὖν ἐξ ἀσωμάτου γεννῶν λόγος ποιεῖ γεννώμενον κενόν. πᾶν γὰρ τὸ γινόμενον ἔν τινι γίνεται, καὶ ἤτοι ἀσώματον ἔσται ἐν ᾧ ἡ γένεσις, ἢ ἕξει σῶμα· καὶ εἰ μὲν ἕξει σῶμα, δύο ἔσται σώματα ἄμα ἐν τῷ αὐτῷ, τό τε γιγνόμενον καὶ τὸ προϋπάρχον· εἰ δʼ ἀσώματον, ἀνάγκη κενὸν εἶναι ἀφωρισμένον. τοῦτο δʼ ὅτι ἀδύνατον, δέδεικται καὶ πρότερον. ἀλλὰ μὴν οὐδʼ ἐκ σώματός τινος ἐγχωρεῖ γίνεσθαι τὰ στοιχεῖα· συμβήσεται γὰρ ἄλλο σῶμα πρότερον εἶναι τῶν στοιχείων. τοῦτο δʼ εἰ μὲν ἕξει βάρος ἢ κουφότητα, τῶν στοιχείων ἔσται τι, μηδεμίαν δʼ ἔχον ῥοπὴν ἀκίνητον ἔσται καὶ μαθηματικόν· τοιοῦτον δὲ ὄν οὐκ ἔσται ἐν τόπῳ. ἐν ᾧ γὰρ ἠρεμεῖ, ἐν τούτῳ καὶ κινεῖσθαι δυνατόν. καὶ εἰ μὲν βίᾳ, παρὰ φύσιν, εἰ δὲ μὴ βίᾳ, κατὰ φύσιν. εἰ μὲν οὖν ἔσται ἐν τόπῳ, καί που ἔσται τι τῶν στοιχείων· εἰ δὲ μὴ ἐν τόπῳ, οὐδὲν ἐξ αὐτοῦ ἔσται· τὸ γὰρ γινόμενον, καὶ ἐξ οὗ γίγνεται, ἀνάγκη ἅμα εἶναι. ἐπεὶ δʼ οὔτε ἐξ ἀσωμάτου γίγνεσθαι δυνατὸν οὔτʼ ἐξ ἄλλου σώματος, λείπεται ἐξ ἀλλήλων γίγνεσθαι.

303b307. Bölüm

O hâlde yine, birbirlerinden oluşmanın nasıl gerçekleştiğini incelemeliyiz: Empedokles ile Demokritos'un söylediği gibi mi, düzlemlere çözenlerin söylediği gibi mi, yoksa bunlardan başka bir şekilde mi?

303b30

7 Πάλιν οὖν ἐπισκεπτέον τίς ὁ τρόπος τῆς ἐξ ἀλλήλων γενέσεως, πότερον ὡς Ἐμπεδοκλῆς λέγει καὶ Δημόκριτος) ἢ ὡς οἱ εἰς τὰ ἐπίπεδα διαλύοντες, ἢ ἔστιν ἄλλος τις τρόπος

305bEmpedokles ile Demokritos'un çevresindekiler, birbirlerinden gerçek bir oluş değil, görünüşte bir oluş ortaya koyduklarının farkında değiller; çünkü her şeyin önceden içte bulunduğunu ve oradan ayrışıp çıktığını söylüyorlar; sanki oluş bir maddeden değil de bir kaptan oluyormuş, değişen bir şeyden meydana gelmiyormuş gibi. Sonra böyle olsa bile, çıkan sonuçlar daha az akla aykırı değildir. Çünkü aynı büyüklüğün sıkıştırıldığında daha ağır hâle geldiği düşünülmez. Oysa suyun havanın içinde bulunduğunu ve oradan ayrışıp çıktığını söyleyenler bunu söylemek zorundadır; çünkü su havadan oluştuğunda daha ağırdır. Ayrıca karışık cisimlerden biri ayrıldığında daima daha çok yer kaplaması gerekmez; oysa sudan hava oluştuğunda daha çok yer kaplar; çünkü daha ince parçalı olan daha büyük bir yerde bulunur. Bu, dönüşüm sırasında da açıktır: Sıvı buharlaşıp hava hâline geldiğinde, kütleleri çevreleyen kaplar dar geldiği için çatlar. Dolayısıyla, bunu söyleyenlerin iddia ettiği gibi boşluk hiç yoksa ve cisimler genleşmiyorsa imkânsızlık açıktır; boşluk ve genleşme varsa da, ayrılan şeyin zorunlu olarak daima daha çok yer kaplaması akla aykırıdır. Ayrıca sınırlı bir büyüklükte sonsuz sayıda sınırlı büyüklük bulunmuyorsa, birbirlerinden oluşmanın da tükenmesi gerekir. Topraktan su oluştuğunda, oluş ayrışma yoluyla oluyorsa, topraktan bir şey eksilir; kalan topraktan yine oluştuğunda da aynı şey olur. Bu daima böyle olacaksa, sınırlı olanda sonsuz şeylerin bulunması sonucu çıkar; bu imkânsız olduğuna göre, birbirlerinden daima oluşamazlar. Böylece birbirine dönüşmenin ayrışma yoluyla olmadığı söylendi. Geriye, birbirlerine dönüşerek oluşmaları kalıyor. Bu da iki şekilde olur: Ya aynı mumdan kürenin ve küpün oluşması gibi biçim değiştirmeyle, ya da bazılarının söylediği gibi düzlemlere çözülmeyle. Biçim değiştirmeyle oluyorsa, cisimlerin zorunlu olarak bölünmez olduğunu söylemek gerekir; çünkü bölünebilir olsalardı ateşin parçası ateş, toprağın parçası toprak olmazdı; zira piramidin parçası hiç de her zaman piramit, küpün parçası da küp değildir. Düzlemlere çözülmeyle oluyorsa, önce şu tuhaftır: Her şeyi birbirinden türetmemek; onlar bunu söylemek zorundalar, söylüyorlar da. Oysa tek bir elementin dönüşümden pay almaması ne makuldür ne de his yoluyla görünen budur; tersine, hepsinin aynı şekilde birbirine dönüştüğü görülür. Görünenler hakkında konuşurken görünenlerle uyuşmayan şeyler söylüyorlar. Bunun sebebi de ilk ilkeleri iyi kavrayamamaları, her şeyi belirli bazı kanaatlere bağlamak istemeleridir. Oysa belki duyulur şeylerin ilkelerinin duyulur, ezelî şeylerinkinin ezelî, yok olan şeylerinkinin de yok olan olması, genel olarak ilkelerin konu oldukları şeylerle aynı cinsten olması gerekir. Bunlar ise ilkelerine olan sevgilerinden ötürü, tartışmalarda tezlerini ne pahasına olursa olsun savunanlara benzer bir şey yapıyorlar: Doğru ilkelere sahip olduklarına inanarak her sonuca katlanıyorlar; sanki bazı ilkeleri sonuçlarından, hele en çok da gayeden yola çıkarak sınamak gerekmiyormuş gibi. Oysa yapmaya dair epistēmē'nin gayesi eser, tabiata dair epistēmē'nin gayesi ise his yoluyla her zaman asıl görünen şeydir. Onlara göre en çok toprağın element olması ve yok olmaz olan tek şeyin toprak olması sonucu çıkıyor — çözülmeyen şey yok olmaz ve element ise —; çünkü başka bir cisme çözülmeyen yalnız topraktır. Çözülen cisimlerde de üçgenlerin boşta kalması makul değildir. Oysa birbirine dönüşmede, cisimler sayıca eşit olmayan üçgenlerden oluştuğu için bu da olur. Ayrıca bunu söyleyenler oluşu bir cisimden yapmamak zorundadır; çünkü düzlemlerden oluşan bir şey bir cisimden oluşmuş olmaz. Bundan başka, her cismin bölünebilir olmadığını söylemek ve en kesin epistēmē'lerle çatışmak zorundadırlar; çünkü matematik epistēmē'ler akılla kavranan şeyi bile bölünebilir kabul eder, bunlar ise varsayımlarını kurtarmak istedikleri için duyulur olan her şeyin bölünebilir olduğunu bile kabul etmiyorlar. Çünkü elementlerin her birine bir biçim verip ousia'larını bununla belirleyenlerin onları bölünmez yapması gerekir; zira piramit ya da küre bir şekilde bölündüğünde geriye kalan şey küre ya da piramit olmaz. Dolayısıyla ya ateşin parçası ateş değildir de, her şey ya element ya da elementlerden oluştuğu için elementten önce gelen bir şey bulunur; ya da her cisim bölünebilir değildir.

305b

παρὰ τούτους. οἱ μὲν οὖν περὶ Ἐμπεδοκλέα καὶ Δημόκριτον λανθάνουσιν αὐτοὶ αὑτοὺς οὐ γένεσιν ἐξ ἀλλήλων ποιοῦντες ἀλλὰ φαινομένην γένεσιν· ἐνυπάρχον γὰρ ἕκαστον ἐκκρίνεσθαί φασιν, ὥσπερ ἐξ ἀγγείου τῆς γενέσεως οὕσης ἀλλʼ οὐκ ἔκ τινος ὕλης, οὐδὲ γίγνεσθαι μεταβάλλοντος. ἔπειτα κἂν οὕτως οὐδὲν ἧττον ἄλογα τὰ συμβαίνοντα. τὸ γὰρ αὐτὸ μέγεθος οὐ δοκεῖ συμπιληθὲν γίνεσθαι βαρύτερον. ἀνάγκη δὲ τοῦτο λέγειν τοῖς φάσκουσιν ἐκκρίνεσθαι τὸ ὕδωρ ἐκ τοῦ ἀέρος ἐνυπάρχον· ὅταν γὰρ ὕδωρ ἐξ ἀέρος γένηται, βαρύτερόν ἐστιν. ἔτι δὲ τῶν μεμιγμένων σωμάτων οὐκ ἀνάγκη χωρισθὲν θάτερον ἀεὶ πλείω τόπον ἐπέχειν· ὅταν δʼ ἐξ ὕδατος ἀὴρ γένηται, πλείω καταλαμβάνει τόπον· τὸ δὲ λεπτομερέστερον ἐν πλείονι τόπῳ γίγνεται. φανερὸν δὲ τοῦτό γε καὶ ἐν τῇ μεταβάσει· διατμιζομένου γὰρ καὶ πνευματουμένου τοῦ ὑγροῦ ῥήγνυται τὰ περιέχοντα τοὺς ὄγκους ἀγγεῖα διὰ τὴν στενοχωρίαν. ὥστʼ εἰ μὲν ὅλως μή ἐστι κενὸν μηδʼ ἐπεκτείνεται τὰ σώματα, καθάπερ φασὶν οἱ ταῦτα λέγοντες, φανερὸν τὸ ἀδύνατον· εἰ δʼ ἔστι κενὸν καὶ ἐπέκτασις, ἄλογον τὸ ἐξ ἀνάγκης ἀεὶ πλείω τόπον ἐπιλαμβάνειν τὸ χωριζόμενον. ἀλλʼ ἀνάγκη καὶ ὑπολείπειν τὴν ἐξ ἀλλήλων γένεσιν, εἴπερ ἐν τῷ πεπερασμένῳ μεγέθει μὴ ἐνυπάρχει ἄπειρα μεγέθη πεπερασμένα. ὅταν γὰρ ἐκ γῆς ὕδωρ γένηται, ἀφῄρηταί τι τῆς γῆς, εἴπερ ἐκκρίσει ἡ γένεσις· καὶ πάλιν ὅταν ἐκ τῆς ὑπολειπομένης, ὡσαύτως. εἰ μὲν οὖν ἀεὶ τοῦτʼ ἔσται, συμβήσεται ἐν τῷ πεπερασμένῳ ἄπειρα ἐνυπάρχειν· ἐπεὶ δὲ τοῦτʼ ἀδύνατον, οὐκ ἂν ἀεὶ γίγνοιτο ἐξ ἀλλήλων. ὅτι μὲν οὖν οὐκ ἔστι τῇ ἐκκρίσει ἡ εἰς ἄλληλα μετάβασις, εἴρηται. λείπεται δʼ εἰς ἄλληλα μεταβάλλοντα γίγνεσθαι τοῦτο δὲ διχῶς· ἢ γὰρ τῇ μετασχηματίσει, καθάπερ ἐκ τοῦ αὐτοῦ κηροῦ γίγνοιτʼ ἄν σφαῖρα καὶ κύβος, ἢ τῇ διαλύσει τῇ εἰς τὰ ἐπίπεδα, ὥσπερ ἔνιοί φασιν. εἰ μὲν οὖν τῇ μετασχηματίσει γίνεται, συμβαίνει ἐξ ἀνάγκης ἄτομα λέγειν τὰ σώματα· διαιρετῶν γὰρ ὄντων οὐκ ἔσται τὸ τοῦ πυρὸς μέρος πῦρ, οὐδὲ τὸ τῆς γῆς γῇ, διὰ τὸ μὴ εἶναι μήτε τὸ τῆς πυραμίδος μέρος πάντως πυραμίδα μήτε τὸ τοῦ κύβου κύβον. εἰ δὲ τῇ τῶν ἐπιπέδων διαλύσει, πρῶτον μὲν ἄτοπον τὸ μὴ πάντα γεννᾶν ἐξ ἀλλήλων, ὅπερ ἀνάγκη λέγειν αὐτοῖς, καὶ λέγουσιν. οὕτε γὰρ εὔλογον ἓν μόνον ἄμοιρον γενέσθαι τῆς μεταβάσεως, οὔτε φαίνεται κατὰ τὴν αἴσθησιν, ἀλλʼ ὁμοίως πάντα μεταβάλλειν εἰς ἄλληλα. συμβαίνει δὲ περὶ τῶν φαινομένων λέγουσι μὴ ὁμολογούμενα λέγειν τοῖς φαινομένοις. τούτου δʼ αἴτιον τὸ μὴ καλῶς λαβεῖν τὰς πρώτας ἀρχάς, ἀλλά. πάντα βούλεσθαι πρός τινας δόξας ὡρισμένας ἀνάγειν· δεῖ γὰρ ἴσως τῶν μὲν αἰσθητῶν αἰσθητάς, τῶν δὲ ἀϊδίων ἀϊδίους, τῶν δὲ φθαρτῶν φθαρτὰς εἶναι τὰς ἀρχάς, ὅλως δʼ ὁμογενεῖς τοῖς ὑποκειμένοις. οἱ δὲ διὰ τὴν τούτων φιλίαν ταὐτὸ ποιεῖν ἐοίκασι τοῖς τὰς θέσεις ἐν τοῖς λόγοις διαφυλάττουσιν· ἅπαν γὰρ ὑπομένουσι το συμβαῖνον ὡς ἀληθεῖς ἔχοντες ἀρχάς, ὥσπερ οὐκ ἐνίας δέον κρίνειν ἐκ τῶν ἀποβαινόντων, καὶ μάλιστα ἐκ τοῦ τέλους. τέλος δὲ τῆς μὲν ποιητικῆς ἐπιστήμης τὸ ἔργον, τῆς δὲ φυσικῆς τὸ φαινόμενον ἀεὶ κυρίως κατὰ τὴν αἴσθησιν. συμβαίνει δʼ αὐτοῖς μάλιστα τὴν γῆν εἶναι στοιχεῖον, καὶ μόνην ἄφθαρτον, εἴπερ τὸ ἀδιάλυτον ἄφθαρτόν τʼ ἐστὶ καὶ στοιχεῖον· ἡ γὰρ γῆ μόνη ἀδιάλυτος εἰς ἄλλο σῶμα. ἀλλα μὴν οὐδʼ ἐν τοῖς διαλυομένοις ἡ τῶν τριγώνων παραιώρησις εὔλογος. συμβαίνει δὲ καὶ τοῦτο ἐν τῇ εἰς ἄλληλα μεταβάσει διὰ τὸ ἐξ ἀνίσων τῷ πλήθει συνεστάναι τριγώνων. ἔτι δʼ ἀνάγκη τοῖς ταῦτα λέγουσιν οὐκ ἐκ σώματος ποιεῖν γένεσιν· ὅταν γὰρ ἐξ ἐπιπέδων γένηται, οὐκ ἐκ σώματος ἔσται γεγονός. πρὸς δὲ τούτοις ἀνάγκη μὴ πᾶν σῶμα λέγειν διαιρετόν, ἀλλὰ μάχεσθαι ταῖς ἀκριβεστάταις ἐπιστήμαις· αἱ μὲν γὰρ καὶ τὸ νοητὸν λαμβάνουσι διαιρετόν, αἱ μαθηματικαί, οἱ δὲ οὐδὲ τὸ αἰσθητὸν ἅπαν συγχωροῦσι διὰ τὸ βούλεσθαι σώζειν τὴν ὑπόθεσιν. ἀνάγκη γὰρ ὅσοι σχῆμα ποιοῦσιν ἑκάστου τῶν στοιχείων καὶ τούτῳ διορίζουσι τὰς οὐσίας αὐτῶν, ἀδιαίρετα ποιεῖν αὐτά· τῆς γὰρ πυραμίδος ἢ τῆς σφαίρας διαιρεθείσης πως οὐκ ἔσται τὸ λειπόμενον σφαῖρα ἢ πυραμίς. ὥστε ἢ τὸ τοῦ πυρὸς μέρος οὐ πῦρ, ἀλλʼ ἔσται τι πρότερον τοῦ 306b στοιχείου, διὰ τὸ πᾶν εἶναι ἢ στοιχεῖον ἢ ἐκ στοιχείων, ἢ οὐχ ἅπαν σῶμα διαιρετόν.

305b308. Bölüm

Genel olarak basit cisimlere biçim vermeye çalışmak akla aykırıdır. Önce, bütünün tamamen doldurulamaması sonucu çıkar: Düzlemlerde üç biçimin, yani üçgenin, karenin ve altıgenin alanı boşluksuz doldurduğu kabul edilir, katılarda ise yalnız ikisinin, piramit ile küpün. Oysa birden çok element koydukları için bunlardan daha çok biçim almaları gerekir. Sonra bütün basit cisimlerin, en çok da su ile havanın, çevreleyen yerin biçimini aldığı görülüyor. Elementin biçiminin olduğu gibi kalması imkânsızdır; yoksa bütün, çevreleyene her yanından değmezdi. Ama biçimini değiştirirse, madem biçimiyle farklılaşıyordu, artık su olmayacaktır. Dolayısıyla suyun biçimlerinin belirli olmadığı açıktır. Tabiatın kendisi de bize akla uygun olan şeyi gösteriyor gibidir: Başka alanlarda olduğu gibi burada da dayanak türsüz ve biçimsiz olmalıdır; çünkü Timaios'ta yazılan, her şeyi kabul eden kap gibi, ancak böyle olursa en iyi şekilde biçim alabilir. Elementleri de böyle, bileşik şeylerin bir tür maddesi olarak düşünmek gerekir; bu yüzden hâllerine dayanan farklar ayrıldığında birbirlerine dönüşebilirler. Bundan başka et, kemik ya da sürekli cisimlerden herhangi biri nasıl oluşabilir? Ne elementlerin kendilerinden oluşabilir, çünkü bir araya getirmekten sürekli bir şey çıkmaz; ne de düzlemlerin birleşmesinden, çünkü birleşme elementleri meydana getirir, elementlerden oluşanları değil. Dolayısıyla biri titizlikle düşünmek ister ve bu türden açıklamaları üstünkörü kabul etmezse, bunların var olan şeylerden oluşu ortadan kaldırdığını görecektir. Üstelik biçimler, cisimlerin hâlleri, kuvveleri ve hareketleri bakımından da cisimlerle uyuşmuyor; oysa biçimleri dağıtırken en çok bunlara bakmışlardı. Meselâ ateş kolay hareket eden, ısıtan ve yakan bir şey olduğu için kimisi onu küre, kimisi piramit yaptı; çünkü bunlar en az noktada değdikleri ve en az sağlam durdukları için en kolay hareket eden biçimlerdir; en çok ısıtan ve yakanlar da bunlardır; çünkü söylediklerine göre biri baştan sona bir açıdır, öbürü en keskin açılıdır, ateş de açılarıyla yakar ve ısıtır.

305b30

8 Ὅλως δὲ τὸ πειρᾶσθαι τὰ ἀπλᾶ σώματα σχηματίζειν ἄλογόν ἐστι, πρῶτον μὲν ὅτι συμβήσεται μὴ ἀναπληροῦσθαι τὸ ὅλον· ἐν μὲν γὰρ τοῖς ἐπιπέδοις τρία σχήματα δοκεῖ συμπληροῦν τὸν τόπον, τρίγωνον καὶ τετράγωνον καὶ ἑξάγωνον, ἐν δὲ τοῖς στερεοῖς δύο μόνον, πυραμὶς καὶ κύβος· ἀνάγκη δὲ πλείω τούτων λαμβάνειν διὰ τὸ πλείω τα στοιχεῖα ποιεῖν. ἔπειτα φαίνεται πάντα μὲν τὰ ἁπλᾶ σώματα σχηματιζόμενα τῷ περιέχοντι τόπῳ, μάλιστα δὲ τὸ ὕδωρ καὶ ὁ ἀήρ. διαμένειν μὲν οὖν τὸ τοῦ στοιχείου σχῆμα ἀδύνατον· οὐ γὰρ ἄν ἥπτετο πανταχῇ τοῦ περιέχοντος τὸ ὅλον. ἀλλὰ μὴν εἰ μεταρρυθμισθήσεται, οὐκέτι ἔσται ὕδωρ, εἴπερ τῷ σχήματι διέφερεν. ὥστε φανερὸν ὅτι οὐκ ἔστιν ὡρισμένα τὰ σχήματα αὐτοῦ. ἀλλʼ ἔοικεν ἡ φύσις αὐτὴ τοῦτο σημαίνειν ἡμῖν, ὃ καὶ κατὰ λόγον ἐστίν· ὥσπερ γὰρ καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις, ἀειδὲς καὶ ἄμορφον δεῖ τὸ ὑποκείμενον εἶναι· μάλιστα γὰρ ἂν οὕτω δύναιτο ῥυθμίζεσθαι, καθάπερ ἐν τῷ Τιμαίῳ γέγραπται, τὸ πανδεχές. οὕτω καὶ τὰ στοιχεῖα δεῖ νομίζειν ὥσπερ ὕλην εἶναι τοῖς συνθέτοις· διὸ καὶ δύναται μεταβάλλειν εἰς ἄλληλα χωριζομένων τῶν κατὰ πάθη διαφορῶν. πρὸς δὲ τούτοις πῶς ἐνδέχεται γίγνεσθαι σάρκα καὶ ὀστοῦν ἢ ὁτιοῦν σῶμα τῶν συνεχῶν; οὕτε γὰρ ἐξ αὐτῶν τῶν στοιχείων ἐγχωρεῖ διὰ τὸ μὴ γίγνεσθαι συνεχὲς ἐκ τῆς συνθέσεως, οὔτʼ ἐκ τῶν ἐπιπέδων συντιθεμένων· τὰ γὰρ στοιχεῖα γεννᾶται τῇ συνθέσει καὶ οὐ τὰ ἐκ τῶν στοιχείων. ὥστʼ ἐάν τις ἀκριβολογεῖσθαι βούληται καὶ μὴ ἐκ παρόδου τοὺς λόγους ἀποδέχεσθαι τοὺς τοιούτους, ἀναιροῦντας ὄψεται τὴν γένεσιν ἐκ τῶν ὄντων. ἀλλὰ μὴν καὶ πρὸς τὰ πάθη τε καὶ τὰς δυνάμεις καὶ τὰς κινήσεις ἀσύμφωνα τὰ σχήματα τοῖς σώμασιν, εἰς ἃ μάλιστα βλέψαντες οὕτω διένειμαν. οἷον ἐπεὶ τὸ πῦρ εὐκίνητόν ἐστι θερμαντικὸν καὶ καυστικόν, οἱ μὲν ἐποίησαν αὐτὸ σφαῖραν, οἱ δὲ πυραμίδα· ταῦτα γὰρ εὐκινητότατα μὲν διὰ τὸ ἐλαχίστων ἅπτεσθαι καὶ ἥκιστα βεβηκέναι, θερμαντικώτατα δὲ καὶ καυστικώτατα,

307aÖnce, ikisi de hareket konusunda yanılmışlardır: Bunlar biçimlerin en kolay hareket edenleri olsalar bile, ateşin hareketi bakımından kolay hareket eden değildirler; çünkü ateşin hareketi yukarı ve düz bir çizgi boyuncadır, bunlar ise dairesel olarak, yuvarlanma denen hareketle kolay hareket ederler. Sonra toprak, sağlam durduğu ve yerinde kaldığı için küpse, ama her yerde değil kendi yerinde kalıyor, yabancı bir yerden ise engellenmezse yer değiştiriyorsa, ateş ve öbürleri de aynı şekildeyse, ateşin ve elementlerin her birinin yabancı yerde küre ya da piramit, kendi yerinde ise küp olacağı açıktır. Ayrıca ateş açıları yüzünden ısıtıyor ve yakıyorsa, bütün elementler ısıtıcı olacaktır, belki biri öbüründen daha çok; çünkü hepsinin, meselâ sekizyüzlünün de onikiyüzlünün de açıları vardır. Demokritos'a göre küre de bir tür açı olduğu için, kolay hareket ettiğinden keser. Dolayısıyla fark yalnız bir derece farkı olacaktır. Bunun yanlış olduğu açıktır. Aynı zamanda matematik cisimlerin de yakıp ısıtması sonucu çıkacaktır; çünkü onların da açıları vardır ve içlerinde bölünmez küreler ve piramitler bulunur; hele söyledikleri gibi bölünmez büyüklükler varsa. Bazıları yakıyor da bazıları yakmıyorsa, farkın ne olduğu söylenmeli; onların söylediği gibi düpedüz söylenmemeli. Ayrıca yanan şey ateş hâline geliyorsa, ateş de küre ya da piramitse, yanan şeyin küreler ya da piramitler hâline gelmesi gerekir. Kesmenin ve bölmenin biçimden makul olarak çıktığını kabul edelim; ama piramidin zorunlu olarak piramitler, kürenin de küreler meydana getirmesi tamamen akla aykırıdır; sanki biri bıçağın şeyleri bıçaklara, testerenin de testerelere böldüğünü ileri sürüyormuş gibidir. Ayrıca ateşe biçimi yalnız bölmek için vermek gülünçtür; çünkü ateş ayırmaktan çok bir araya getirip birleştiriyor gibi görünür. Aynı soydan olmayanları ayırır, aynı soydan olanları ise bir araya getirir; bir araya getirmek ateşin kendinden gelir (çünkü birleştirmek ve bir kılmak ateşin işidir), ayırmak ise arazîdir (çünkü aynı soydan olanı bir araya getirirken yabancı olanı dışarı atar). Dolayısıyla biçimi ya ikisine birden ya da daha çok bir araya getirmeye göre vermeleri gerekirdi. Bundan başka, sıcak ve soğuk kuvve bakımından zıt olduğuna göre, soğuğa bir biçim vermek imkânsızdır; çünkü verilen şeyin zıt olması gerekir, oysa hiçbir şey bir biçime zıt değildir. Bu yüzden hepsi bunu bir yana bırakmıştır; oysa ya hepsini biçimlerle belirlemeleri ya da hiçbirini biçimle belirlememeleri gerekirdi. Bazıları da soğuğun kuvvesi hakkında bir şey söylemeye çalışırken kendi kendileriyle çelişiyor. Soğuğun büyük parçalı olduğunu, çünkü sıkıştırdığını ve gözeneklerden geçmediğini söylüyorlar. O hâlde sıcağın da geçen şey olacağı açıktır. Böyle olan da daima ince parçalı olandır. Dolayısıyla sıcak ile soğuk biçimlerle değil, küçüklük ve büyüklükle farklılaşmış olur. Ayrıca piramitler eşit değilse, büyükleri ateş olmayacak, biçim de yakmanın değil, onun zıddının sebebi olacaktır. Böylece elementlerin biçimlerle farklılaşmadığı söylenenlerden açıktır. Cisimlerin en asıl farkları hâllerine, işlerine ve kuvvelerine göre olan farklar olduğuna göre (tabiatça olan her şeyin işleri, hâlleri ve kuvveleri olduğunu söylüyoruz), önce bunlar hakkında konuşmalıyız; böylece bunları inceleyerek her birinin her birinden farkını kavrayabiliriz.

307a

διότι τὸ μὲν ὅλον ἐστὶ γωνία, τὸ δὲ ὀξυγωνιώτατον, καίει δὲ καὶ θερμαίνει ταῖς γωνίαις, ὡς φασίν. πρῶτον μὲν οὖν κατὰ τήν κίνησιν ἀμφότεροι διημαρτήκασιν· εἰ γὰρ καὶ ἔστιν εὐκινητότατα ταῦτα τῶν σχημάτων, ἀλλʼ οὐ τὴν τοῦ πυρὸς κίνησιν εὐκίνητα· ἡ μὲν γὰρ τοῦ πυρὸς ἄνω καὶ κατʼ εὐθεῖαν, ταῦτα δʼ εὐκίνητα κύκλῳ, τὴν καλουμένην κύλισιν. εἴπειτʼ εἰ ἔστιν ἡ γῇ κύβος διὰ τὸ βεβηκέναι καὶ μένειν, μένει δʼ οὐ πανταχοῦ ἀλλʼ ἐν τῷ αὑτῆς τόπῳ, ἐκ δὲ τοῦ ἀλλοτρίου φέρεται μὴ κωλυομένη, καὶ τὸ πῦρ δὲ καὶ τὰ ἄλλα ὡσαύτως, δῆλον ὅτι καὶ τὸ πῦρ καὶ ἕκαστον τῶν στοιχείων ἐν μὲν τῷ ἀλλοτρίῳ τόπῳ σφαῖρα ἔσται ἢ πυραμές, ἐν δὲ τῷ οἰκείῳ κύβος. ἔτι δʼ εἰ θερμαίνει καὶ καίει τὸ πῦρ διὰ τὰς γωνίας, ἅπαντα ἔσται τὰ στοιχεῖα θερμαντικά, μᾶλλον δʼ ἴσως ἕτερον ἑτέρου· πάντα γὰρ ἔχει γωνίας, οἷον τό τε ὀκτάεδρον καὶ τὸ δωδεκάεδρον. Δημοκρίτῳ δὲ καὶ ἡ σφαῖρα ὡς γωνία τις οὖσα τέμνει ὡς εὐκίνητον. ὥστε διοίσει τῷ μᾶλλον καὶ ἧττον. τοῦτο δʼ ὅτι ἔστι ψεῦδος, φανερόν. ἅμα δὲ συμβήσεται καὶ τὰ μαθηματικὰ σώματα καίειν καὶ θερμαίνειν· ἔχει γὰρ κἀκεῖνα γωνίας, καὶ ἔνεισιν ἐν αὐτοῖς ἄτομοι καὶ σφαῖρα καὶ πυραμίδες, ἄλλως τε καὶ εἰ ἔστιν ἄτομα μεγέθη, καθάπερ φασίν. εἰ γὰρ τὰ μὲν τὰ δὲ μή, λεκτέον τὴν διαφοράν, ἀλλʼ οὐχ ἀπλῶς οὕτω λεκτέον ὡς λέγουσιν. ἔτι εἰ τὸ. καιόμενον πυροῦται, τὸ δὲ πῦρ ἐστὶ σφαῖρα ἢ πυραμίς, ἀνάγκη τὸ καιόμενον γίγνεσθαι σφαίρας ἢ πυραμίδας. τὸ μὲν οὖν τέμνειν καὶ τὸ διαιρεῖν οὕτως ἔστω κατὰ λόγον συμβαῖνον τῷ σχήματι· τὸ δʼ ἐξ ἀνάγκης τὴν πυραμίδα ποιεῖν πυραμίδας ἢ τὴν σφαῖραν σφαίρας παντελῶς ἄλογον καὶ ὅμοιον ὥσπερ εἴ τις ἀξιοίη τὴν μάχαιραν εἰς μαχαίρας διαιρεῖν ἢ τὸν πρίονα εἰς πρίονας. ἔτι δὲ γελοῖον πρὸς τὸ διαιρεῖν μόνον ἀποδοῦναι τὸ σχῆμα τῷ πυρί· δοκεῖ γὰρ μᾶλλον συγκρίνειν καὶ συνορίζειν ἢ διακρίνειν. διακρίνει μὲν γὰρ τὰ μὴ ὁμόφυλα, συγκρίνει δὲ τὰ ὁμόφυλα· καὶ ἡ μὲν σύγκρισις καθʼ αὑτό ἐστι (τὸ γὰρ συνορίζειν καὶ ἑνοῦν τοῦ πυρός), ἡ δὲ διάκρισις κατὰ συμβεβηκός (συγκρῖνον γὰρ τὸ ὁμόφυλον ἐξαιρεῖ τὸ ἀλλότριον). ὥστʼ ἢ πρὸς ἄμφω ἐχρῆν ἀποδοῦναι ἢ μᾶλλον ἐπὶ τὸ συγκρίνειν. πρὸς δὲ τούτοις, ἐπεὶ τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρὸν ἐναντία τῇ δυνάμει, ἀδύνατον ἀποδοῦναι τῷ ψυχρῷ σχῆμά τι· δεῖ γὰρ ἐναντίον εἶναι τὸ ἀποδιδόμενον, οὐθὲν δʼ ἐναντίον ἐστὶ σχήματι. διὸ καὶ πάντες ἀπολελοίπασι τοὕτο· καίτοι προσῆκεν ἢ πάντα ἀφορίσαι σχήμασιν ἢ μηδέν. ἔνιοι δὲ περὶ τῆς δυνάμεως αὐτοῦ πειραθέντες εἰπεῖν ἐναντία λέγουσιν αὐτοὶ αὑτοῖς. φασὶ γὰρ εἶναι ψυχρὸν τὸ μεγαλομερὲς διὰ τὸ συνθλίβειν καὶ μὴ διιέναι διὰ τῶν πόρων. δῆλον τοίνυν ὅτι καὶ τὸ θερμὸν ἄν εἴη τὸ διιόν. τοιοῦτον δʼ ἀεὶ τὸ λεπτομερές. ὥστε συμβαίνει μικρότητι καὶ μεγέθει διαφέρειν τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρόν, ἀλλʼ οὐ τοῖς σχήμασιν. ἔτι δʼ εἰ ἄνισοι αἱ πυραμίδες, αἱ μεγάλαι ἂν εἶεν οὐ πῦρ οὐδʼ αἴτιον τὸ σχῆμα τοῦ καίειν, ἀλλὰ τοῦ ἐναντίου. ὅτι μὲν οὖν οὐ τοῖς σχήμασι διαφέρει τὰ στοιχεῖα, φανερὸν ἐκ τῶν εἰρημένων· ἐπεὶ δὲ κυριώταται διαφοραὶ σωμάτων αἵ τε κατὰ τὰ πάθη καὶ τὰ ἔργα καὶ τὰς δυνάμεις (ἑκάστου γὰρ εἶναί φαμεν τῶν φύσει καὶ ἔργα καὶ πάθη καὶ δυνάμεις), πρῶτον ἂν εἴη περὶ τούτων λεκτέον, ὅπως θεωρήσαντες ταῦτα λάβωμεν τὰς ἑκάστου πρὸς ἕκαστον διαφοράς.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…