İçeriğe geç
Gök Üzerine

Aristoteles · Gök Üzerine

IV. Kitap

307a20Gök Üzerine IV

1. Bölüm

Ağır ve hafif hakkında, her birinin ne olduğunu, tabiatlarının ne olduğunu ve bu kuvvelere hangi sebepten sahip olduklarını incelemeliyiz. Çünkü bunların incelenmesi hareket hakkındaki açıklamalara aittir; ağır ve hafif dediğimiz şeyleri, bir şekilde tabiî olarak hareket edebilmelerine göre adlandırıyoruz. Bunların fiillerinin ise adları yoktur; belki biri yönelimi böyle bir şey sayabilir. Tabiat incelemesi hareketle ilgili olduğuna, bunlar da kendi içlerinde hareketin bir tür kıvılcımını taşıdığına göre, herkes bunların kuvvelerinden yararlanıyor, ama birkaçı dışında kimse onları açıkça belirlemiş değil. O hâlde önce başkalarının söylediklerine bakıp bu incelemede ayırt edilmesi gereken güçlükleri ele aldıktan sonra, bunlar hakkında bize görüneni söyleyelim. Ağır ve hafif kimi zaman mutlak anlamda, kimi zaman başka bir şeye göre söylenir: Ağırlığı olan şeylerden birinin daha hafif, öbürünün daha ağır olduğunu söyleriz; meselâ tunç tahtadan daha ağırdır. Mutlak anlamda söylenenler hakkında öncekiler hiçbir şey söylemedi, yalnız başka bir şeye göre söylenenler hakkında konuştular; çünkü ağırın ne, hafifin ne olduğunu değil, ağırlığı olan şeylerde daha ağırın ve daha hafifin ne olduğunu söylüyorlar. Söylediğimiz şey şöyle daha açık olacaktır: Bazı şeyler tabiatları gereği daima merkezden uzağa, bazıları daima merkeze doğru yer değiştirir. Bunlardan merkezden uzağa yer değiştirene yukarı, merkeze doğru yer değiştirene aşağı yer değiştiriyor diyorum. Bazılarının ileri sürdüğü gibi gökte bir yukarı ve bir aşağı bulunmadığını düşünmek tuhaftır; onlar, gök her yanda benzer olduğuna göre yukarının ve aşağının bulunmadığını, her yöne yürüyen herkesin kendi kendinin karşı-ayaklısı olacağını söylüyorlar. Biz ise evrenin en dışına yukarı diyelim; orası hem konumca yukarıdır hem de tabiatça ilktir. Göğün bir en dışı ve bir merkezi olduğuna göre, bir yukarı ve bir aşağı da olacağı açıktır; çoğu kişi de bunu söylüyor, ama yeterince değil. Bunun sebebi, göğün her yanda benzer olmadığını, yalnız üstümüzdeki yarıkürenin yukarı olduğunu düşünmeleridir; oysa onun çepeçevre böyle olduğunu ve merkezin her yana karşı aynı durumda bulunduğunu da kabul etselerdi, en dışın yukarı, merkezin de aşağı olduğunu söyleyeceklerdi. Mutlak anlamda hafif, yukarıya ve en dışa doğru yer değiştirene; mutlak anlamda ağır ise aşağıya ve merkeze doğru yer değiştirene diyoruz. Başka bir şeye göre hafif ya da daha hafif ise, ağırlığı olan ve hacimleri eşit iki şeyden, öbürü tabiatça aşağıya daha hızlı yer değiştirdiğinde geride kalandır.

307a20

1 Περὶ δὲ βαρέος καὶ κούφου, τί τʼ ἐστὶν ἑκάτερον καὶ τίς ἡ φύσις αὐτῶν, σκεπτέον, καὶ διὰ τίνʼ αἰτίαν ἔχουσι τὰς δυνάμεις ταύτας. ἔστι γὰρ ἡ περὶ αὐτῶν θεωρία τοῖς περὶ κινήσεως λόγοις οἰκεία· βαρὺ γὰρ καὶ κοῦφον τῷ δύνασθαι κινεῖσθαι φυσικῶς πως λέγομεν. ταῖς δὲ ἐνεργείαις ὀνόματʼ αὐτῶν οὐ κεῖται, πλὴν εἴ τις οἴοιτο τὴν ῥοπὴν εἶναι τοιοῦτον. διὰ δὲ τὸ τὴν φυσικὴν εἶναι πραγματείαν περὶ κινήσεως, 306 a ταῦτα δʼ ἔχειν ἐν ἑαυτοῖς οἷον ζώπυρʼ ἄττα κινήσεως, πάντες μὲν χρῶνται ταῖς δυνάμεσιν αὐτῶν, οὐ μὴν διφρίκασί γε, πλὴν ὀλίγων. ἰδόντες οὖν πρῶτον τὰ παρὰ τῶν ἄλλων εἰρημένι, καὶ διαπορήσαντες ὅσα πρὸς τὴν σκέψιν ταύτην διελεῖν ἀναγκαῖον, οὕτω καὶ τὸ φαινόμενον ἡμῖν εἴπωμεν περὶ αὐτῶν. λέγεται δὴ τὸ μὲν ἀπλῶς βαρὺ καὶ κοῦφον, το δὲ πρὸς ἕτερον· κῶν γὰρ ἐχόντων βάρος φαφὲν τὸ μὲν εἶναι κουφότερον τὸ δὲ βαρύτερον, οἷον ξύλου χαλκόν. πεμὲ μὲν οὖν τῶν ἀπλῶς λεγομένων οὐδὲν εἴρηται παρὰ σῶν πρότερον, περὶ δὲ τῶν πρὸς ἕτερον· οὐ γὰρ λέγουσι τί ἐστι τὸ βαρὺ καὶ τί τὸ κοῦφον, ἀλλὰ τί τὸ βαρύτερον καὶ κουφότερον ἐν τοῖς ἔχουσι βάρος. μᾶλλον δʼ ἔσται δῆλον τὸ λεγόμενον ὧδε, τὰ μὲν γὰρ ἀεὶ πέφυκεν ἀπὸ τοῦ μέσου φέρεσθαι, τὰ δʼ ἀεὶ πρὸς τὸ μέσον. τούτων δὲ τὸ μὲν ἀπὸ τοῦ μέσου φερόμενον ἄνω λέγω φέρεσθαι, κάτω δὲ τὸ πρὸς τὸ μέσον. ἄτοπον γὰρ τὸ μὴ νομίζεν εἶναί τι ἐν τῷ οὐρανῷ τὸ μὲν ἄνω τὸ δὲ κάτω, καθάπερ τινὲς ἀξιοῦσιν· οὑ φὰρ εἶναι τὸ μὲν ἄνω τὸ δὲ κάτω φασίν, εἴπερ σάντῃ ὅμοιός ἐστι, καὶ πανταχόθεν ἀντίπους ἔσται πορευόμενος ἕκαστος αὐτὸς αὑτῷ. ἡμεῖς δὲ τὸ τοῦ παντὸς ἔσχατον ἄνω λέγωμεν, ὃ καὶ κατὰ τὴν θέσιν ἐστὶν ἄνω καὶ τῇ φύσει πρῶτον· ἐπεὶ δʼ ἐστί τι τοῦ οὐρανοῦ ἔσχατον καὶ μέσον, δῆλον ὅτι ἔσται καὶ ἄνω καὶ κάτω, ὅπερ καὶ οἱ πολλοὶ λέγουσι, πλὴν οὐχ ἱκανῶς. τούτου δʼ αἴτιον ὅτι νομίζουσιν οὐχ ὅμοιον εἶναι πάντῃ τον οὐρανόν, ἀλλʼ ἓν εἶναι μόνον τὸ ὑπὲρ ἡμᾶς ἡμισφαίριον, ἐπεὶ προσυπολαβόντες καὶ κύκλῳ τοιοῦτον, καὶ τὸ μέσον ὁμοίως ἔχειν πρὸς ἅπαν, τὸ μὲν ἄνω φήσουσιν εἶναι, τὸ δὲ μέσον κάτω. ἁπλῶς μὲν οὖν κοῦφον λέγομεν τὸ ἄνω φερόμενον καὶ πρὸς τὸ ἔσχατον, βαρὺ δὲ ἁπλῶς τὸ κάτω καὶ πρὸς τὸ μέσον· πρὸς ἄλλο δὲ κοῦφον καὶ κουφότερον, οὗ δυοῖν ἐχόντων βάρος καὶ τὸν ὄγκον ἴσων κάτω φέρεται θάτερον φύσει θᾶττον.

307a302. Bölüm

Bu konuları daha önce incelemeye girişenlerin hemen hepsi yalnız bu anlamda ağır ve hafif olanlar hakkında, yani ikisi de ağırlığa sahip olup biri daha hafif olan şeyler hakkında konuştu. Bunu böyle ele alınca mutlak anlamda hafif ve ağır olanı da belirlediklerini sanıyorlar; ama açıklamaları buna uymuyor. Bu, ilerledikçe daha açık olacaktır. Kimisi daha hafifi ve daha ağırı Timaios'ta yazıldığı gibi açıklıyor: Daha ağır, aynı öğelerin daha çoğundan oluşan, daha hafif ise daha azından oluşan şeydir; meselâ daha çok kurşun daha az kurşundan, daha çok tunç daha az tunçtan daha ağırdır. Aynı türden öbür şeylerin her biri de böyledir; her biri eşit parçaların fazlalığı yüzünden daha ağırdır. Kurşunun tahtadan daha ağır olmasını da aynı şekilde açıklıyorlar; çünkü bütün cisimlerin aynı bazı öğelerden ve tek bir maddeden oluştuğunu, ama öyle görünmediğini söylüyorlar. Böyle belirlenince mutlak anlamda hafif ve ağır hakkında bir şey söylenmiş olmuyor; çünkü ateş daima hafiftir ve yukarı yer değiştirir, toprak ve topraklı her şey ise aşağıya ve merkeze. Dolayısıyla ateşin tabiatı gereği yukarı yer değiştirmesi, söylediklerine göre her birini oluşturan üçgenlerin azlığından değildir; yoksa çok olan ateş daha yavaş yer değiştirir ve daha çok üçgenden oluştuğu için daha ağır olurdu. Oysa tersi görülüyor: Ateş ne kadar çoksa o kadar hafiftir ve yukarı o kadar hızlı yer değiştirir. Yukarıdan aşağıya da az ateş daha hızlı, çok ateş daha yavaş yer değiştirecektir. Bundan başka, aynı soydan öğeleri daha az olanın daha hafif, daha çok olanın daha ağır olduğunu, havanın, suyun ve ateşin aynı üçgenlerden oluştuğunu, yalnız azlık ve çoklukla farklılaştığını, bu yüzden birinin daha hafif öbürünün daha ağır olduğunu söylediklerine göre, sudan daha ağır olacak belli bir miktar hava bulunacaktır. Oysa olan tamamen tersidir: Hava çoğaldıkça daima daha çok yukarı yer değiştirir ve genel olarak havanın herhangi bir parçası sudan yukarı çıkar. Bazıları hafif ve ağır hakkında böyle belirleme yaptı. Başkaları ise böyle ayırmayı yeterli bulmadı; şimdiki kuşaktan daha eski oldukları hâlde, şimdi söylenen şeyler hakkında daha yeni bir düşünceye vardılar. Çünkü bazı cisimlerin hacimce daha küçük olup daha ağır olduğu görülüyor. Demek ki eşit ağırlıktaki şeylerin eşit sayıda ilk öğeden oluştuğunu söylemek yeterli değildir; yoksa hacimleri de eşit olurdu. Ağırlığı olan cisimlerin oluştuğu ilk ve bölünmez öğeleri düzlem sayanlar için bunu söylemek tuhaftır; katı sayanlar için ise bunların büyüğünün daha ağır olduğunu söylemek daha mümkündür.

307a30

2 Τῶν δὴ πρότερον ἐλθόντων ἐπὶ τὴν περὶ τούτων σκέψιν σχεδὸν οἱ πλεῖστοι περὶ τῶν οὕτω βαρέων καὶ κούφων εἰρήκασι μόνον, ὅσων ἀμφοτέρων ἐχόντων βάρος θάτερόν ἐστι κουφότερον. οὕτω δὲ διελθόντες οἴονται διωρίσθαι καὶ περὶ τοῦ ἀπλῶς κούφου καὶ βαρέος· ὁ δὲ λόγος αὐτοῖς οὐκ ἐφαρμόττει. δῆλον δʼ ἔσται τοῦτο μᾶλλον προελθοῦσιν. λέγουσι γὰρ τὸ κουφότερον καὶ βαρύτερον οἱ μὲν ὥσπερ ἐν τῷ Τικαίῳ τυγχάνει γεγραμμένον, βαρύτερον μὲν τὸ ἐκ πλειόνων τῶν αὐτῶν συνεστός, κουφότερον δὲ τὸ ἐξ ἐλαττόνων, ὥσπερ μολίβδου μόλιβδος ὁ πλείων βαρύτερος καὶ χαλκοῦ χαλκός. ὁμοίως δὲ καὶ τῶν ἄλλων τῶν ὁμοειδῶν ἕκαστον· ἐν ὑπεροχῇ γὰρ τῶν ἴσων μορίων βαρύτερον ἕκαστόν ἐστιν. τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ξύλου μόλιβδόν φασιν· ἔκ τινων γὰρ τῶν αὐτῶν εἶναι πάντα τὰ σώματα καὶ μιᾶς ὕλης, ἀλλʼ οὐ δοκεῖν. οὕτω δὴ διωρισμένων οὐκ εἴρηται περὶ τοῦ ἁπλῶς πούφου καὶ βαρέος· νῦν γὰρ τὸ μὲν πῦρ ἀεὶ ποῦφον καὶ ἄνω φέρεται, ἡ δὲ γῇ καὶ τὰ γεηρὰ πάντα κάτω καὶ πρὸς τὸ μέσον. ὥστʼ οὐ διʼ ὀλιγότητα τῶν τριγώνων ἐξ ὧν συνεστάναι φασὶν ἕκαστον αὐτῶν, τὸ πῦρ ἄνω φέρεσθαι πέφυκεν· τό τε γὰρ πλεῖον ἧττον ἂν ἐφέρετο καὶ βαρύτερον ἂν ἦν ἐκ πλειόνων ὄν τριγώνων. νῦν δὲ φαίνεται τοὐναντίον· ὅσῳ γὰρ ἂν ᾖ πλεῖον, κουφότερόν ἐστι καὶ ἄνω φέρεται θᾶττον. καὶ ἄνωθεν δὲ κάτω τὸ ὀλίγον οἰσθήσεται θάττον πῦρ, τὸ δὲ πολὺ βραδύτερον. πρὸς δὲ τούτοις, ἐπεὶ τὸ μὲν ἐλάσσω ἔχον τὰ ὁμογενῆ κουφότερον εἶναί φασι, τὸ δὲ πλείω βαρύτερον, ἀέρα δὲ καὶ ὕδωρ καὶ πῦρ ἐκ τῶν αὐτῶν εἶναι τριγώνων, ἀλλὰ διαφέρειν ὀλιγότητι καὶ πλήθει, διὸ τὸ μὲν αὐτῶν εἶναι κουφότερον τὸ δὲ βαρύτερον, ἔσται τι πλῆθος ἀέρος ὁ βαρύτερον ὕδατος ἔσται. συμβαίνει δὲ πᾶν τοὐναντίον· ἀεί τε γὰρ ὁ πλείων ἀὴρ ἄνω φέρεται μᾶλλον, καὶ ὅλως ὁτιοῦν μέρος ἀέρος ἄνω φέρεται ἐκ τοῦ ὕδατος. εἱ μὲν οὖν τοῦτον τὸν τρόπον περὶ κούφου καὶ βαρέος διώρισαν· τοῖς δʼ οὖχ ἱκανὸν ἔδοξεν οὕτω διελεῖν, ἀλλὰ καίπερ ὄντες ἀρχαιότεροι τῆς νῶν ἡλικίας καινοτέρως ἐνόησαν περὶ τῶν νῦν λεχθέντων. φαίνεται γὰρ ἔνια τὸν ὄγκον μὲν ἐλάττω τῶν σωμάτων, ὄντα δὲ βαρύτερα. δῆλον οὖν ὡς οὐχ ἱκανὸν τὸ φάσκειν ἐξ ἴσων συγκεῖσθαι τῶν πρώτων τὰ ἰσοβαρῆ· ἴσα γὰρ ἂν ἦν τὸν ὄγκον. τὰ δὲ πρῶτα καὶ ἄτομα τοῖς μὲν ἐπίπεδα λέγουσιν ἐξ ὧν συνέστηκε τὰ βάρος ἔχοντα

309aBileşik cisimlerde ise her biri böyle görünmediği, tersine pek çok şeyin hacimce daha küçük olup daha ağır olduğunu gördüğümüz için — meselâ tunç yünden ağırdır —, bazıları başka bir sebep düşünüyor ve ileri sürüyor: Cisimlerin içine hapsolmuş boşluğun onları hafiflettiğini ve bazen büyük cisimleri daha hafif yaptığını söylüyorlar; çünkü bunlarda daha çok boşluk varmış. Bu yüzden, çoğu kez eşit ya da daha az sayıda katı öğeden oluştukları hâlde hacimleri de daha büyükmüş; genel olarak her daha hafif şeyin sebebi, içinde daha çok boşluk bulunmasıymış. Böyle söylüyorlar; ama böyle belirleyenlerin, bir şey daha hafifse yalnız daha çok boşluğu olduğunu değil, katı öğesinin de daha az olduğunu eklemeleri gerekir; çünkü katı öğe bu oranı aşarsa o şey daha hafif olmaz. Ateşin en hafif olduğunu da en çok boşluğu olduğu için söylüyorlar. O zaman çok miktarda altın, daha çok boşluğu olduğu için, az miktarda ateşten daha hafif olacaktır; meğer ki katı öğesi de kat kat fazla olsun. Dolayısıyla bunu da söylemek gerekir. Boşluk bulunduğunu kabul etmeyenlerden bazıları, meselâ Anaksagoras ve Empedokles, hafif ve ağır hakkında hiçbir belirleme yapmadı; belirleme yapıp da boşluk bulunduğunu kabul etmeyenler ise cisimlerden neden bazılarının mutlak anlamda hafif, bazılarının ağır olduğunu, neden bazılarının daima yukarı, bazılarının daima aşağı yer değiştirdiğini hiç söylemediler. Ayrıca bazı cisimlerin hacimce daha büyük olup daha küçüklerden daha hafif olmasından hiç söz etmediler; söylediklerinden görünenlerle uyuşan sonuçları nasıl çıkaracakları da açık değildir. Ateşin hafifliğinin sebebini çok boşluğu olmasına bağlayanlar da aşağı yukarı aynı zorluklara düşmek zorundadır. Ateşin katı öğesi öbür cisimlerinkinden daha az, boşluğu daha çok olacaktır; ama yine de katı ve dolu kısmı, küçük bir miktar toprağın içerdiği katı öğeleri aşan belli bir miktar ateş bulunacaktır. Boşluğu da işin içine katarlarsa, mutlak anlamda ağırı nasıl belirleyecekler? Ya daha çok katı öğesi olmakla ya da daha az boşluğu olmakla. Birincisini söylerlerse, katı öğesi çok miktarda ateşinkinden daha az olan, o kadar küçük bir miktar toprak bulunacaktır. Boşlukla belirlerlerse de, mutlak anlamda hafif olan ve daima yukarı yer değiştiren şeyden daha hafif olup kendisi daima aşağı yer değiştiren bir şey bulunacaktır. Bu ise imkânsızdır; çünkü mutlak anlamda hafif olan, ağırlığı olan ve aşağı yer değiştiren şeylerden daima daha hafiftir; ama daha hafif olan her zaman hafif değildir, çünkü ağırlığı olan şeyler arasında da biri öbüründen daha hafif denir; meselâ su topraktan daha hafiftir. Boşluğun doluya belli bir oranda olması da şimdi söylenen güçlüğü çözmeye yetmez. Çünkü böyle söyleyenler için de aynı şekilde imkânsız bir sonuç çıkacaktır: Çok ateşte de az ateşte de katı öğenin boşluğa oranı aynı olacaktır. Oysa çok ateş az ateşten daha hızlı yukarı yer değiştirir; aynı şekilde aşağıya da çok altın ve çok kurşun daha hızlı yer değiştirir; ağırlığı olan öbür şeylerin her biri de böyledir. Ağır ve hafif bununla belirlenseydi böyle olmaması gerekirdi. Cisimlerin boşluk yüzünden yukarı yer değiştirmesi, ama boşluğun kendisinin yer değiştirmemesi de tuhaftır. Ama boşluk tabiatı gereği yukarı, dolu da aşağı yer değiştiriyorsa ve bu yüzden öbür şeylerin yer değiştirmesinin sebebi bunlarsa, bileşik şeyler hakkında cisimlerden neden bazılarının hafif, bazılarının ağır olduğunu incelemek gerekmezdi; bunların kendileri hakkında, neden birinin hafif olduğunu, öbürünün ağırlığa sahip olduğunu, ayrıca dolu ile boşluğun neden daima birbirinden ayrılmadığını söylemek gerekirdi. Boşluğa bir yer ayırmak da akla aykırıdır, sanki boşluğun kendisi bir tür yer değilmiş gibi; ama boşluk hareket ediyorsa, onun da çıktığı ve vardığı bir yeri olması gerekir. Bundan başka hareketin sebebi nedir? Boşluk değil elbette; çünkü yalnız o hareket etmiyor, katı da hareket ediyor. Başka bir şekilde belirleyen biri için de aynı sonuç çıkar: şeylerin birini öbüründen büyüklük ve küçüklükle daha ağır ya da daha hafif yapan, ya da başka herhangi bir şekilde kuran, ama her şeye aynı maddeyi ya da birden çok fakat yalnız zıt maddeler veren biri için. Madde tekse, üçgenlerden kuranlarda olduğu gibi, mutlak anlamda ağır ve hafif olmaz; zıt maddelerse, boşluk ve dolu diyenlerde olduğu gibi, mutlak anlamda ağır ve hafif olanların arasındaki şeylerin hangi sebeple birbirlerinden ve basit olanlardan daha ağır ve daha hafif olduğu açıklanamaz. Büyüklük ve küçüklükle belirlemek öncekilerden daha çok uydurmaya benziyor; ama dört elementin her biri için farklar ortaya koyabildiği için önceki güçlükler karşısında daha sağlam durur. Ancak büyüklükle farklılaşan şeylere tek bir tabiat verenlerin başına, tek bir madde kabul edenlerin başına gelenin gelmesi kaçınılmazdır: Mutlak anlamda hafif olan ve yukarı yer değiştiren hiçbir şey olmayacak, yalnız geride kalan ya da dışarı sıkıştırılan şeyler olacak; çok sayıda küçük şey de az sayıda büyük şeyden daha ağır olacaktır. Bu böyle olursa, çok havanın ve çok ateşin sudan ve az topraktan daha ağır olması sonucu çıkacaktır. Bu ise imkânsızdır. Başkalarının söyledikleri bunlardır ve bu şekilde söyleniyor.

309a

τῶν σωμάτων, ἄτοπον τὸ φάναι· τοῖς δὲ στερεὰ μᾶλλον ἐνδέχεται λέγειν τὸ μεῖζον εἶναι βαρύτερον αὐτῶν, τῶν δὲ συνθέτων, ἐπειδήπερ οὐ φαίνεται τοῦτον ἔχειν ἕκαστον τὸν τρόπον, ἀλλὰ πολλὰ βαρύτερα ὁρῶμεν ἐλάττω τὸν ὄγκον ὄντα, καθάπερ ἐρίου χαλκόν, ἕτερον τὸ αἴτιον οἴονταί τε καὶ λέγουσιν ἔνιοι· τὸ γὰρ κενὸν ἐμπεριλαμβανόμενον κουφίζειν τὰ σώματά φασι καὶ ποιεῖν ἔστιν ὅτε τὰ μείζω κουφότερα· πλεῖον γὰρ ἔχειν κενόν. διὰ τοῦτο γὰρ καὶ τὸν ὄγκον εἶναι μείζω συγκείμενα πολλάκις ἐξ ἴσων στερεῶν ἢ καὶ ἐλαττόνων, ὅλως δὲ καὶ παντὸς αἴτιον εἶναι τοῦ κουφοτέρου τὸ πλεῖον ἐνυπάρχειν κενόν. λέγουσι μὲν οὖν τοῦτον τὸν τρόπον, ἀνάγκη δὲ προσθεῖναι τοῖς οὕτω διορίζουσι μὴ μόνον τὸ κενὸν ἔχειν πλεῖον, ἄν ᾖ κουφότερον, ἀλλὰ καὶ τὸ στερεὸν ἔλαττον· εἰ γὰρ ὑπερέξει τῆς τοιαύτης ἀναλογίας, οὐκ ἔσται κουφότερον. διὰ γὰρ τοῦτο καὶ τὸ πῦρ εἶναί φασι κουφότατον, ὅτι πλεῖστον ἔχει κενόν. συμβήσεται οὖν μικροῦ πυρὸς πολὺν χρυσὸν πλεῖον ἔχοντα τὸ κενὸν εἶναι κουφότερον, εἰ μὴ καὶ στερεὸν ἕξει πολλαπλάσιον· ὥστε τοῦτο λεκτέον. ἔνιοι μὲν οὖν τῶν μὴ φασκόντων εἶναι κενὸν οὐδὲν διώρισαν περὶ κούφου καὶ βαρέος, οἷον Ἀναξαγόρας καὶ Ἐμπεδοκλῆς· οἱ δὲ διορίσαντες μέν, οὐ φάσκοντες δὲ εἶναι κενόν, οὐδὲν εἶπον διὰ τί τὰ μὲν ἀπλῶς κοῦφα τὰ δὲ βαρέα τῶν σωμάτων, καὶ φέρεται τὰ μὲν ἀεὶ ἄνω τὰ δὲ κάτω. ἔτι δὲ περὶ τοῦ ἔνια μείζω τὸν ὄγκον ὄντα κουφότερα τῶν ἐλαττόνων εἶνα σωμάτων οὐδὲν ἐπεμνήσθησαν, οὐδὲ δῆλον πῶς ἐκ τῶν εἰρημένων ὁμολογούμενα τοῖς φαινομένοις συμβήσεται λέγειν αὐτοῖς. ἀναγκαῖον δὲ καὶ τοῖς περὶ τῆς τοῦ πυρὸς κουφότητος αἰτιωμένοις τὸ πολὺ κενὸν ἔχειν σχεδὸν ἐν ταῖς αὐταῖς ἐνέχεσθαι δυσχερείαις. ἔλαττον μὲν γὰρ ἕξει στερεὸν τῶν ἄλλων σωμάτων, καὶ τὸ κενὸν πλεῖον· ἀλλʼ ὅμως ἔσται τι πυρὸς πλῆθος ἐν ᾧ τὸ στερεὸν καὶ τὸ πλῆρες ὑπερβάλλει τῶν περιεχομένων στερεῶν ἔν τινι μικρῷ πλήθει γῆς. ἐὰν δὲ φῶσι καὶ τὸ κενόν, πῶς διοριοῦσι τὸ ἀπλῶς βαρύ; ἢ γὰρ τῷ πλεῖον στερεὸν ἔχειν ἢ τῷ ἔλαττον κενόν. εἰ μὲν οὖν τοῦτο φήσουσιν, ἔσται τι πλῆθος γῆς οὕτως ὀλίγον ἐν ᾧ στερεὸν ἔσται 309b ἔλαττον ἢ ἐν πολλῷ πλήθει πυρός. ὁμοίως δὲ κἂν τῷ κενῷ διορίσωσιν, ἔσται τι κουφότερον τοῦ ἀπλῶς κούφου καὶ φερομένου ἀεὶ ἄνω αὐτὸ φερόμενον ἀεὶ κάτω. τοῦτο δὲ ἀδύνατον· τὸ γὰρ ἀπλῶς κοῦφον ἀεὶ κουφότερον τῶν ἐχόντων βάρος καὶ κάτω φερομένων, τὸ δὲ κουφότερον οὐκ ἀεὶ κοῦφον διὰ τὸ λέγεσθαι καὶ ἐν τοῖς ἔχουσι βάρος ἕτερον ἑτέρου κουφότερον, οἷον γῆς ὕδωρ. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τῷ τὸ κενὸν ἀνάλογον ἔχειν πρὸς τὸ πλῆρες ἱκανὸν λῦσαι τὴν λεγομένην νῦν ἀπορίαν. συμβήσεται γὰρ καὶ τοῦτον τὸν τρόπον λέγουσιν ὡσαύτως τὸ ἀδύνατον. ἐν γὰρ τῷ πλείονι πυρὶ καὶ ἐν τῷ ἐλάττονι τὸν αὐτὸν ἕξει λόγον τὸ στερεὸν πρὸς τὸ κενόν. φέρεται δέ γε θᾶττον τὸ πλεῖον ἄνω πῦρ τοῦ ἐλάττονος, καὶ κάτω δὲ πάλιν ὡσαύτως ὁ πλείων χρυσὸς καὶ ὁ μόλιβδος· ὁμοίως δὲ καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον τῶν ἐχόντων βάρος. οὐκ ἔδει δὲ τοῦτο συμβαίνειν, εἴπερ τούτῳ διώρισται τὸ βαρὺ καὶ κοῦφον. ἄτοπον δὲ καὶ εἰ διὰ τὸ κενὸν μὲν ἄνω φέρονται, τὸ δὲ κενὸν αὐτὸ μή. ἀλλὰ μὴν εἴ γε τὸ μὲν κενὸν ἄνω πέφυκε φέρεσθαι, κάτω δὲ τὸ πλῆρες, καὶ διὰ τοῦτο τοῖς ἄλλοις αἴτια τῆς φορᾶς, οὐθὲν περὶ τῶν συνθέτων ἔδει σκοπεῖν διὰ τί τὰ μὲν κοῦφα τὰ δὲ βαρέα τῶν σωμάτοων, ἀλλὰ περὶ τούτων αὐτῶν εἰπεῖν διὰ τί τὸ μὲν κοῦφον, τὸ δʼ ἔχει βάρος, ἔτι δὲ τί τὸ αἴτιον τοῦ μὴ διεστάναι τὸ πλῆρες καὶ τὸ κενὸν ἀεί. ἄλογον δὲ καὶ τὸ χώραν τῷ κενῷ ποιεῖν, ὥσπερ οὐκ αὐτῷ χώραν τινὰ οὖσαν· ἀναγκαῖον δʼ εἴῦτερ κινεῖται τὸ κενόν, εἶναι αὐτοῦ τινὰ τόπον, ἐξ οὗ μεταβάλλει καὶ εἰς ὅν. πρὸς δὲ τούτοις τί τῆς κινήσεως αἴτιον; οὐ γὰρ δὴ τό γε κενόν· οὐ γὰρ αὐτὸ κινεῖται μόνον, ἀλλὰ καὶ τὸ στερεόν. ὡσαύτως δὲ συμβαίνει κἂν τις ἄλλως διορίζῃ, μεγέθει καὶ σμικρότητι ποιῶν βαρύτερα καὶ κουφότερα θάτερα τῶν ἑτέρων, καὶ ἄλλον ὁντινοῦν τρόπον κατασκευάζων, μόνον δὲ τὴν αὐτὴν ὕλην ἅπασιν ἀποδιδούς, ἢ πλείους μὲν ὑπεναντίας δὲ μόνον. μιᾶς μὲν γὰρ οὔσης οὐκ ἔσται τὸ ἀπλῶς βαρύ καὶ κοῦφον, ὥσπερ τοῖς ἐκ τῶν τριγώνων συνιστᾶσιν· ἐναντίας δέ, καθάπερ οἱ τὸ κενὸν καὶ πλῆρες, οὐκ ἔσται τὰ μεταξὺ τῶν ἁπλῶς βαρέων καὶ κούφων διὰ τίνʼ αἰτίαν βαρύτερα καὶ κουφότερα ἀλλήλων καὶ τῶν ἁπλῶν ἐστίν. τὸ δὲ μεγέθει καὶ μικρότητι διορίζειν πεπλασμένῳ μὲν ἔοικε μᾶλλον τῶν πρότερον, ὅτι δʼ ἐνδέχεται καθʼ ἕκαστον ποιεῖν διαφορὰς τῶν τεττάρων στοιχείων, ἀσφαλεστέρως ἔχει πρὸς τὰς ἔμπροσθεν ἀπορίας. τῷ δὲ μίαν ποιεῖν φύσιν τῶν τῷ μεγέθει διαφερόντων ἀναγκαῖον ταὐτὸν συμβαίνειν τοῖς μίαν ποιοῦσιν ὕλην, καὶ μήθʼ ἁπλῶς εἶναι μηθὲν κοῦφον μήτε φερόμενον ἄνω, ἀλλʼ ἢ ὑστερίζον ἢ ἐκθλιβόμενον, καὶ πολλὰ μικρὰ ὀλίγων μεγάλων βαρύτερα εἶναι. εἰ δὲ τοῦτο ἔσται, συμβήσεται πολὺν ἀέρα καὶ πολὺ πῦρ ὕδατος εἶναι βαρύτερα καὶ γῆς ὀλίγης. τοῦτο δʼ ἐστὶν ἀδύνατον. τὰ μὲν οὖν παρὰ τῶν ἄλλων εἰρημένα ταῦτα καὶ τοῦτον λέγεται τὸν τρόπον.

309a153. Bölüm

Biz ise önce bazılarının en çok takıldığı şeyi belirleyerek söyleyelim: Neden cisimlerden bazıları tabiatları gereği daima yukarı, bazıları daima aşağı, bazıları da hem yukarı hem aşağı yer değiştirir? Sonra da ağır ve hafif hakkında ve bunlarla ilgili hâllerin her birinin hangi sebeple meydana geldiği hakkında konuşalım. Her şeyin kendi yerine yer değiştirmesini, öbür oluşlar ve değişimler hakkında düşündüğümüz gibi düşünmek gerekir. Hareketler üç tane olduğuna — biri büyüklük bakımından, biri tür bakımından, biri yer bakımından —, bunların her birinde değişimin zıtlardan zıtlara ve aradakilere doğru olduğunu, rastgele bir şeyin rastgele bir şeye değişmediğini görüyoruz; aynı şekilde rastgele bir şey rastgele bir şeyi hareket ettirmez: Başkalaşabilen ile büyüyebilen nasıl farklıysa, başkalaştıran ile büyüten de öyle farklıdır. Aynı şekilde yer bakımından hareket ettirenin ve hareket edenin de rastgele şeyler olmadığını düşünmek gerekir. O hâlde yukarıya ve aşağıya doğru hareket ettiren ağırlaştıran ve hafifleten şeyse, hareket eden de kuvve hâlinde ağır ve hafif olansa, her şeyin kendi yerine yer değiştirmesi, kendi türüne doğru yer değiştirmesidir. Eskilerin söylediği, benzerin benzere doğru yer değiştirdiği sözü de daha çok bu şekilde anlaşılabilir. Çünkü bu her durumda olmaz: Biri toprağı şimdi ayın bulunduğu yere taşısa, parçalarının her biri ona doğru değil, şimdi gittikleri yere doğru yer değiştirecektir. Genel olarak, aynı hareketle hareket eden benzer ve birbirinden farksız şeylerde bunun böyle olması zorunludur; dolayısıyla tek bir parça tabiatı gereği nereye yer değiştiriyorsa bütün de oraya yer değiştirir. Yer çevreleyenin sınırı olduğuna, yukarı ve aşağı hareket eden her şeyi de en dış ile merkez çevrelediğine, bu da bir bakıma çevrelenenin türü hâline geldiğine göre, kendi yerine yer değiştirmek benzerine doğru yer değiştirmektir; çünkü art arda gelenler birbirine benzer: meselâ su havaya, hava ateşe. Bunu tersine söylemek de ortadakiler için mümkündür, uçtakiler için değil: meselâ havanın suya, suyun toprağa benzediğini söylemek; çünkü daima üstteki, kendi altındakine, tür maddeye nasıl durursa öyle durur. Ateşin neden yukarı, toprağın neden aşağı yer değiştirdiğini aramak, iyileşebilen bir şeyin, iyileşebilen olarak hareket edip değiştiğinde neden beyazlığa değil de sağlığa vardığını aramakla aynıdır. Öbür başkalaşabilen şeylerin hepsi de böyledir. Büyüyebilen şey de büyüyebilen olarak değiştiğinde sağlığa değil, büyüklükçe artmaya varır. Aynı şekilde bunların her biri de kimi keyfiyette, kimi kemiyette değişir; yer bakımından da hafifler yukarı, ağırlar aşağı değişir. Yalnız şu fark var: Bazıları, yani ağır ve hafif, değişimin ilkesini kendi içlerinde taşıyor gibi görünür, öbürleri ise taşımaz, ilke onlara dışarıdan gelir; meselâ iyileşebilen ve büyüyebilen şeylerde. Gerçi bunlar da bazen kendiliklerinden değişir; dışarıda küçük bir hareket olunca biri sağlığa, biri büyümeye varır. İyileşebilen ile hastalığı kabul eden aynı şey olduğu için, iyileşebilen olarak hareket ederse sağlığa, hastalanabilen olarak hareket ederse hastalığa doğru gider. Ama ağır ve hafif, ilkeyi bunlardan daha çok kendi içlerinde taşıyor görünür; çünkü bunların maddesi ousia'ya en yakın olandır. İşareti de şudur: Yer değiştirme kendi başına ayrılmış şeylere aittir ve oluş bakımından hareketlerin en sonuncusudur; dolayısıyla ousia bakımından hareketlerin ilki bu olur.

309a15

3 Ἡμεῖς δὲ λέγωμεν πρῶτον διορίσαντες περὶ οὗ μάλιστα ἀποροῦσί τινες, διὰ τί τὰ μὲν ἄνω φέρεται τὰ δὲ κάτω τῶν σωμάτων ἀεὶ κατὰ φύσιν, τὰ δὲ καὶ ἄνω καὶ κάτω, μετὰ δὲ ταῦτα περὶ βαρέος καὶ κούφου καὶ τῶν συμβαινόντων περὶ αὐτὰ παθημάτων, διὰ τίνʼ αἰτίαν ἕκαστον γένεται. περὶ μὲν οὖν τοῦ φέρεσθαι εἰς τὸν αὑτοῦ τόπον ἕκαστον ὁμοίως ὑποληπτέον ὥσπερ καὶ περὶ τὰς ἄλλας γενέσεις καὶ μεταβολάς. ἐπεὶ γάρ εἰσι τρεῖς αἱ κινήσεις, ἡ μὲν κατὰ μέγεθος, ἡ δὲ κατʼ εἶδος, ἡ δὲ κατὰ τόπον, ἐν ἑκάστῃ τούτων τὴν μεταβολὴν ὁρῶμεν γινομένην ἐκ τῶν ἐναντίων εἰς τὰ ἐναντία καὶ τὰ μεταξὺ καὶ οὐκ εἰς τὸ τυχὸν τῷ τυχόντι μεταβολὴν οὖσαν· ὁμοίως δὲ οὐδὲ κινητικὸν τὸ τυχὸν τοῦ τυχόντος· ἀλλʼ ὥσπερ τὸ ἀλλοιωτὸν καὶ τὸ αὐξητὸν ἕτερον, οὕτω καὶ τὸ ἀλλοιωτικὸν καὶ τὸ αὐξητικόν. τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον ὑποληπτέον καὶ τὸ κατὰ τόπον κινητικὸν καὶ κινητὸν οὐ τὸ τυχὸν εἶναι τοῦ τυχόντος. εἰ οὖν εἰς τὸ ἄνω καὶ τὸ κάτω κινητικὸν μὲν τὸ βαρυντικὸν καὶ τὸ κουφιστικόν, κινητὸν δὲ τὸ δυνάμει βαρὺ καὶ κοῦφον, τὸ δʼ εἰς τὸν αὑτοῦ τόπον φέρεσθαι ἕκαστον τὸ εἰς τὸ αὑτοῦ εἶδός ἐστι φέρεσθαι. καὶ ταύτῃ μᾶλλον ἄν τις ὑπολάβοι ὁ ἔλεγον οἱ ἀρχαῖοι, ὅτι τὸ ὅμοιον φέροιτο πρὸς τὸ ὅμοιον. τοῦτο γὰρ οὐ συμβαίνει πάντως· οὐ γὰρ ἐάν τις μεταθῇ τὴν γῆν οὗ νῦν ἡ σελήνη, οἰσθήσεται τῶν μορίων ἕκαστον πρὸς αὐτήν, ἀλλʼ ὅπου περ καὶ νῦν, ὅλως μὲν οὖν τοῖς ὁμοίοις καὶ ἀδιαφόροις ὑπὸ τῆς αὐτῆς κινήσεως ἀνάγκη τοῦτο συμβαίνειν, ὥσθʼ ὅπου πέφυκεν ἕν τι φέρεσθαι μόριον, καὶ τὸ πᾶν. ἐπεὶ δʼ ὁ τόπος ἐστὶ τὸ τοῦ περιέχοντος πέρας, περιέχει δὲ πάντα τὰ κινούμενα ἄνω καὶ κάτω τό τε ἔσχατον καὶ τὸ μέσον, τοῦτο δὲ τρόπον τινὰ γίγνεται τὸ εἶδος τοῦ περιεχομένου, τὸ εἰς τὸν αὑτοῦ τόπον φέρεσθαι πρὸς τὸ ὅμοιόν ἐστι φέρεσθαι· τὰ γὰρ ἑξῆς ὅμοιά ἐστιν ἀλλήλοις, οἷον ὕδωρ ἀέρι καὶ ἀὴρ πυρί. ἀνάπαλιν δὲ λέγειν τοῖς μὲν μέσοις ἔστι, τοῖς δʼ ἄκροις οὔ, οἷον ἀέρα μὲν ὕδατι, ὕδωρ δὲ γῇ· ἀεὶ γὰρ τὸ ἀνώτερον προς τὸ ὑφʼ αὑτὸ, ὡς εἶδος πρὸς ὕλην, οὕτως ἔχει πρὸς ἄλληλα. τὸ δὲ ζητεῖν διὰ τί φέρεται τὸ πῦρ ἄνω καὶ ἡ γῆ κάτω, τὸ αὐτό ἐστι καὶ διὰ τί το ὑγιαστὸν ἂν κινῆται καὶ μεταβάλλῃ ᾗ ὑγιαστόν, εἰς ὑγίειαν ἔρχεται ἀλλʼ οὐκ εἰς λευκότητα. ὁμοίως δὲ καὶ τἆλλα πάντα τὰ ἀλλοιωτά. ἀλλά μὴν καὶ τὸ αὐξητὸν ὅταν μεταβάλλῃ ᾗ αὐξητόν, οὐκ εἰς ὑγίειαν ἔρχεται ἀλλʼ εἰς μεγέθους ὑπεροχήν. ὁμοίως δὲ καὶ τούτων ἕκαστον τὸ μὲν ἐν τῷ ποιῷ τὸ δʼ ἐν τῷ ποσῷ μεταβάλλει, καὶ ἐν τόπῳ τὰ μὲν κοῦφα ἄνω τὰ δὲ βαρέα κάτω, πλὴν ὅτι τὰ μὲν ἐν αὑτοῖς δοκεῖ ἔχειν ἀρχὴν τῆς μεταβολῆς, λέγω δὲ τὸ βαρὺ καὶ τὸ κοῦφον, τὰ δʼ οὔ, ἀλλʼ ἔξωθεν, οἷον τὸ ὑγιαστὸν καὶ αὐξητόν. καίτοι ἐνίοτε καὶ ταῦτα ἐξ οὑτῶν μεταβάλλει, καὶ μικρᾶς γενομένης ἐν τοῖς ἔξω κινήσεως τὸ μὲν εἰς ὑγίειαν ἔρχεται τὸ δʼ εἰς αὔξην· καὶ ἐπεὶ ταὐτὸν τὸ ὑγιαστὸν καὶ τὸ νόσου δεκτικόν, ἐὰν μὲν κινηθῇ ᾗ ὑγιαστόν, εἰς ὑγίειαν φέρεται, ἐάν δʼ ᾗ νοσερόν, εἰς νόσον. μᾶλλον δὲ τὸ βαρὺ καὶ τὸ κοῦφον τούτων ἐν ἑαυτοῖς ἔχειν φαίνεται τὴν ἀρχὴν διὰ τὸ ἐγγύτατα τῆς οὐσίας εἶναι τὴν τούτων ὕλην· σημεῖον δʼ ὅτι ἡ φορὰ ἀπολελυμένων ἐστί, καὶ γενέσει ὑστάτη τῶν κινήσεων, ὥστε πρώτη

311aSudan hava, ağırdan hafif oluştuğunda yukarıya gider. Hafif hâle geldiği anda artık oluşmakta değildir, oradadır. Açıktır ki kuvve hâlinde olan şey, entelekheia'ya doğru giderken oraya varır: entelekheia'sı hangi büyüklükte, hangi nitelikte ve hangi yerde ise o büyüklüğe, o niteliğe ve o yere. Zaten toprak ve ateş olarak var olan şeylerin de, hiçbir şey engel olmazsa kendi yerlerine doğru hareket etmesinin sebebi aynıdır. Çünkü besin de, engel ortadan kalktığında, iyileşebilen de, onu tutan şey bulunmadığında hemen yoluna gider. Hareket ettiren de hem başlangıçta onu meydana getirmiş olan hem de engeli kaldıran ya da şeyin geri sekmesine yol açandır; bunu ilk açıklamalarda söyledik; orada bunların hiçbirinin kendi kendini hareket ettirmediğini belirlemiştik. Böylece yer değiştiren şeylerin her birinin hangi sebeple yer değiştirdiği ve kendi yerine yer değiştirmenin ne olduğu söylendi.

311a

ἂν εἴη κατὰ τὴν οὐσίαν αὕτη κίνησις. ὅταν μὲν οὖν γίγνηται ἐξ ὕδατος ἀὴρ καὶ ἐκ βαρέος κοῦφον, ἔρχεται εἰς τὸ ἄνω. ἄμα δʼ ἐστὶ κοῦφον, καὶ οὐκέτι γίνεται, ἀλλʼ ἐκεῖ ἐστίν. φανερὸν δὴ ὅτι δυνάμει ὄν, εἰς ἐντελέχειαν ἰὸν ἔρχεται ἐκεῖ καὶ εἰς τοσοῦτον καὶ τοιοῦτον, οὗ ἡ ἐντελέχεια καὶ ὅσου καὶ οἴου καὶ ὅπου. τὸ δʼ αὐτὸ αἴτιον καὶ τοῦ ἤδη ὑπάρχοντα καὶ ὄντα γῆν καὶ πῦρ κινεῖσθαι εἰς τοὺς οὑτῶν τόπους μηδενὸς ἐμποδίζοντος. καὶ γὰρ ἡ τροφή, ὅταν τὸ κωλῦον, καὶ τὸ ὑγιαστόν, ὅταν τὸ ἐπίσχον μὴ ἡ, φέρεται εὐθύς· καὶ κινεῖ b 16. δὲ] δὴ Alex. apud Simpl. 22. τούτων] τῶν ἄλλων Alex. apud Simpl. 26. καὶ] καὶ τὸ al. δὲ τό τε ἐξ ἀρχῆς ποιῆσαν καὶ τὸ ὑποσπάσαν ἢ ὅθεν ἀπεπήδησεν, καθάπερ εἴρηται ἐν τοῖς πρώτοις λόγοις, ἐν οἷς διωρίζομεν ὅτι οὐθὲν τούτων αὐτὸ ἑαυτὸ κινεῖ. διὰ τίνα μὲν οὖν αἰτίαν φέρεται τῶν φερομένων ἕκαστον, καὶ τὸ φέρεσθαι εἰς τὸν αὑτοῦ τόπον τί ἐστιν, εἴρηται.

311a104. Bölüm

Şimdi de [ağır ile hafifin] farklarını ve onlarla ilgili arazları söyleyelim. Önce, herkese de göründüğü gibi, şunu belirleyelim: mutlak olarak ağır, her şeyin altında kalan; hafif ise her şeyin üstünde kalandır. "Mutlak olarak" derken cinse bakıyorum, bir de ikisi birden bulunmayan şeyleri kastediyorum; meselâ ateşin rastgele herhangi bir büyüklüğü, başka bir şey engel olmadıkça yukarı gider, toprağınki de aşağı; aynı şekilde, daha çok olan daha hızlı gider. Başka bir anlamda ağır ve hafif ise ikisi birden bulunan şeylerdir; bunlar bazı şeylerin üstünde kalır, bazılarının altında, hava ile su gibi. Bunlardan hiçbiri mutlak olarak hafif ya da ağır değildir: ikisi de topraktan hafiftir (rastgele herhangi bir parçaları onun üstünde kalır), ateşten ağırdır (ne kadar parçaları olursa olsun ateşin altında kalır); birbirlerine göre ise biri mutlak olarak ağır, öteki hafiftir: hava ne kadar olursa olsun suyun üstünde kalır, su ne kadar olursa olsun havanın altında kalır. Öteki cisimlerin de bazısı ağırlığa, bazısı hafifliğe sahip olduğuna göre, bunların hepsinin sebebinin bileşik olmayanlardaki fark olduğu açıktır: o bileşik olmayanlardan birinden daha çok, ötekinden daha az pay almış olmalarına göre cisimlerin bazısı hafif, bazısı ağır olacaktır. Demek ki o [basit cisimler] hakkında konuşmak gerekir; çünkü geri kalanlar ilk olanlara tâbidir. Ağırlığı dolu olana, hafifliği boşluğa bağlayanların da böyle yapması gerektiğini söylemiştik.

İlk cisimler arasındaki bu fark yüzünden aynı şeylerin her yerde aynı derecede ağır ve hafif görünmediği de olur. Meselâ havada bir talantlık bir odun parçası bir minalık kurşundan ağır olur, suda ise daha hafif. Sebebi şudur: ateş dışında her şeyin ağırlığı, toprak dışında her şeyin de hafifliği vardır. Toprak ve en çok toprak içeren her şey, zorunlu olarak her yerde ağırlık sahibidir; su ise toprak dışında her yerde, hava da su ve toprak dışında her yerde. Çünkü ateş dışında her şey, hava da dahil, kendi yerinde ağırlığa sahiptir. Bunun işareti, şişirilmiş bir tulumun boş olandan daha çok çekmesidir. Bu yüzden bir şey topraktan ve sudan çok havayı içeriyorsa, suda bir başka şeyden daha hafif, havada ise ondan daha ağır olabilir; çünkü havanın üstünde kalmaz, ama suyun üstünde kalır.

Mutlak olarak hafif ve mutlak olarak ağır bir şeyin bulunduğu şuradan açıktır ("mutlak olarak hafif" derken engellenmediği sürece tabiatça hep yukarı, "ağır" derken de hep aşağı gideni kastediyorum; çünkü böyle şeyler vardır ve bazılarının sandığı gibi her şey ağırlık sahibi değildir. Başkaları da ağırın var olduğunu ve hep merkeze doğru gittiğini kabul eder; ama hafif de aynı şekilde vardır): daha önce de söylendiği gibi, topraklı şeylerin her şeyin altında kaldığını ve merkeze doğru gittiğini görüyoruz. Merkez ise belirlidir. O hâlde her şeyin üstünde kalan bir şey varsa, tıpkı ateşin havanın içinde bile, hava dururken, yukarı gittiğinin görülmesi gibi, bunun en uca doğru gittiği açıktır. Dolayısıyla hiçbir ağırlığı olamaz, yoksa başka bir şeyin altında kalırdı; öyle olsaydı, en uca giden ve hareket eden her şeyin üstünde kalan başka bir şey bulunurdu. Oysa böyle bir şey görünmüyor. Demek ki ateşin hiçbir ağırlığı yoktur, toprağın da hiçbir hafifliği yoktur, yeter ki toprak her şeyin altında kalsın ve altta kalan merkeze gitsin.

Ağırlığı olanların hareketinin yöneldiği, hafiflerin hareketinin ise uzaklaştığı bir merkez bulunduğu birçok yönden açıktır. Önce, hiçbir şey sonsuza doğru hareket edemez; çünkü imkânsız olan hiçbir şey var olmadığı gibi, olmaz da. Yer değiştirme ise bir yerden bir yere oluştur. Sonra, ateşin yukarı, toprağın ve ağırlığı olan her şeyin aşağı, eşit açılarla gittiği görülür. Dolayısıyla merkeze doğru gitmeleri zorunludur. Bunun toprağın merkezine mi, yoksa bütünün merkezine mi doğru olduğu, ikisi aynı olduğu için, başka bir konudur.

Her şeyin altında kalan merkeze doğru gittiğine göre, her şeyin üstünde kalanın da hareketlerini yaptıkları alanın en ucuna doğru gitmesi zorunludur; çünkü merkez uca, altta kalan da her zaman üstte kalana zıttır. Ağır ile hafifin iki olması da bu yüzden makuldür; zira yerler de ikidir: merkez ve uç. Bunların arasında da bir şey vardır ve her birine göre ötekinin adıyla anılır; ara olan iki uca göre bir bakıma uç, bir bakıma merkez olduğu için, başka ağır ve hafif şeyler de vardır, su ve hava gibi. Kuşatanın eidos'a, kuşatılanın ise maddeye ait olduğunu söylüyoruz. Bu ayrım bütün cinslerde vardır: keyfiyette de kemiyette de biri daha çok eidos gibi, öteki madde gibidir. Yer bakımından olanlarda da aynı şekilde yukarısı belirlenmiş olana, aşağısı maddeye aittir. Dolayısıyla ağırın ve hafifin maddesinin kendisinde de, kuvve hâlinde ağır olduğu ölçüde ağırın maddesi, kuvve hâlinde hafif olduğu ölçüde hafifin maddesi vardır. Madde aynıdır, ama varlıkları aynı değildir; tıpkı hastalanabilen ile iyileştirilebilenin aynı şey olup varlıklarının aynı olmaması gibi. Bu yüzden hastalıklı olmak ile sağlıklı olmak da aynı şey değildir.

311a10

4 Τὰς δὲ διαφορὰς καὶ τὰ συμβαίνοντα περὶ αὐτὰ νῦν λέγωμεν. πρῶτον μὲν οὖν διωρίσθω, καθάπερ φαίνεται πᾶσι, βαρὺ μὲν ἀπλῶς τὸ πᾶσιν ὑφιστάμενον, κοῦφον δὲ τὸ πᾶσιν ἐπιπολάζον. ἁπλῶς δὲ λέγω εἴς τε τὸ γένος βλέπων, καὶ ὅσοις μὴ ἀμφότερα ὑπάρχει· οἷον φαίνεται πυρὸς μὲν τὸ τυχὸν μέγεθος ἄνω φερόμενον, ἐὰν μή τι τύχῃ κωλῦον ἕτερον, γῆς δὲ κάτω· τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ θᾶττον τὸ πλεῖον. ἄλλως δὲ βαρὺ καὶ κοῦφον, οἷς ἀμφότερα ὑπάρχει· καὶ γὰρ ἐπιπολάζουσί τισι καὶ ὑφίστανται, καθάπερ ἀὴρ καὶ ὕδωρ· ἁπλῶς μὲν γὰρ οὐδέτερον τούτων κοῦφον ἢ βαρύ· γῆς μὲν γὰρ ἄμφω κουφότερα (ἐπιπολάζει γὰρ αὐτῇ τὸ τυχὸν αὐτῶν μόριον), πυρὸς δὲ βαρύτερα (ὑφίσταται γὰρ αὐτῶν ὁπόσον ἂν μόριον), πρὸς ἑαυτὰ δὲ ἀπλῶς τὸ μὲν βαρυ τὸ δὲ κοῦφον· ἀὴρ μὲν γὰρ ὁπόσος ἂν ᾖ, ἐπιπολάζει ὕδατι, ὕδωρ δὲ ὁπόσον ἂν ᾖ, ἀέρι ὑφίσταται. ἐπεὶ δὲ καὶ τῶν ἄλλων τὰ μὲν ἔχει βάρος τὰ δὲ κουφότητα, δῆλον ὅτι τούτων μὲν αἰτία πάντων ἡ ἐν τοῖς ἀσυνθέτοις διαφορά· κατὰ γὰρ τὸ ἐκείνων τετυχηκέναι τοῦ μὲν πλεῖον τοῦ δʼ ἔλαττον, ἔσται τὰ μὲν κοῦφα τὰ δὲ βαρέα τῶν σωμάτων. ὥστε περὶ ἐκείνων λεκτέον· τἆλλα γὰρ ἀκολουθεῖ τοῖς πρώτοις, ὅπερ ἔφαμεν χρῆναι ποιεῖν καὶ τοὺς διὰ τὸ πλῆρες τὸ βαρὺ λέγοντας καὶ διὰ τὸ κενὸν τὸ κοῦφον. συμβαίνει δὴ μὴ πανταχοῦ ταὐτὰ βαρέα δοκεῖν εἶναι καὶ κοῦφα διὰ τὴν τῶν πρώτων διαφοράν· λέγω δʼ οἷον ἐν μὲν ἀέρι βαρύτερον ἔσται ταλαντιαῖον ξύλον μολίβδου μναιαίου, ἐν δὲ ὕδατι κουφότερον· αἴτιον δʼ ὅτι πάντα βάρος ἔχει πλὴν πυρὸς καὶ κουφότητα πλὴν γῆς. γῆν μὲν οὖν καὶ ὅσα γῆς ἔχει πλεῖστον, πανταχοῦ βάρος ἔχειν ἀναγκαῖον, ὕδωρ δὲ πανταχοῦ πλὴν ἐν γῇ, ἀέρα δὲ πλὴν ἐν ὕδατι καὶ γῇ· ἐν τῇ αὑτοῦ γὰρ χώρᾳ πάντα βάρος ἔχει πλὴν πυρός, καὶ ὁ ἀήρ. σημεῖον δʼ ὅτι ἕλκει πλεῖον ὁ πεφυσημένος ἀσκὸς τοῦ κενοῦ· ὥστʼ εἴ τι ἀέρος ἔχει πλεῖον ἢ γῆς καὶ ὕδατος, ἐν μὲν ὅδατι ἐνδέχεται κουφότερον εἶναι τινός, ἐν δὲ ἀέρι βαρύτερον· ἀέρι μὲν γὰρ οὐκ ἐπιπολάζει, τῷ δὲ ὕδατι ἐπιπολάζει. ὅτι δʼ ἔστι τι ἁπλῶς κοῦφον καὶ ἁπλῶς βαρύ, ἐκ τῶνδʼ ἐστὶ φανερόν (λέγω δʼ ἀπλῶς κοῦφον ὃ ἀεὶ ἄνω καὶ βαρὺ ὃ ἀεὶ κάτω πέφυκε φέρεσθαι μη κωλυόμενον· τοιαῦτα γὰρ ἔστι, καὶ οὐχ ὥσπερ οἔονταί τινες πάντʼ ἔχειν βάρος· βαρὺ μὲν γὰρ δοκεῖ τισὶν εἶναι καὶ ἑτέροις, καὶ ἀεὶ φέρεσθαι πρὸς τὸ μέσον. ἔστι δʼ ὁμοίως καὶ τὸ κοῦφον)· ὁρῶμεν γάρ, καθάπερ εἴρηται πρότερον, ὅτι τὰ γεηρὰ πᾶσιν ὑφίσταται καὶ φέρεται πρὸς τὸ μέσον. ἀλλὰ μὴν ὥρισται τὸ μέσον. εἰ τοίνυν ἔστι τι ὁ πᾶσιν ἐπιπολάζει, καθάπερ φαίνεται τὸ πῦρ καὶ ἐν αὐτῷ τῷ ἀέρι ἄνω φερόμενον, ὁ δʼ ἀὴρ ἡσυχάζων, δῆλον ὅτι τοῦτο φέρεται πρὸς τὸ ἔσχατον. ὥστε βάρος οὐδὲν οἷόν τʼ ἔχειν αὐτό· ὑφίστατο γὰρ ἂν ἄλλῳ· εἰ δὲ τοῦτο, εἴη ἄν τι ἕτερον, ὃ φέρεται ἐπὶ το ἔσχατον, οὗ πᾶσι τοῖς φερομένοις ἐπιπολάσει. νῦν δʼ οὐδὲν φαίνεται. τὸ ἄρα πῦρ οὐδὲν ἔχει βάρος, οὐδὲ ἡ γῆ κουφότητα οὐδεμίαν, εἴπερ ὑφίσταται πᾶσι καὶ τὸ ὑφιστάμενον φέρεται ἐπὶ τὸ μέσον. ἀλλὰ μὴν ὅτι γʼ ἐστὶ μέσον πρὸς ὃ ἡ φορὰ τοῖς ἔχουσι βάρος καὶ ἀφʼ οὗ τοῖς κούφοις, δῆλον πολλαχόθεν, πρῶτον μὲν τῷ εἰς ἄπειρον μὴ ἐνδέχεσθαι φέρεσθαι μηθέν. ὥσπερ γὰρ οὐκ ἔστιν οὐθὲν ἀδύνατον, οὕτως οὐδὲ γίγνεται· ἡ δὲ φορὰ γένεσίς ποθέν ποι. ἔπειτα πρὸς ὁμοίας φαίνεται γωνίας τὸ μὲν πῦρ ἄνω φερόμενον, ἡ δὲ γῇ κάτω καὶ πᾶν τὸ βάρος ἔχον. ὥστʼ ἀνάγκη φέρεσθαι

312a

πρὸς τὸ μέσον. τοῦτο δὲ πότερον συμβαίνει πρὸς τὸ τῆς γῆς μέσον ἢ πρὸς τὸ τοῦ παντός, ἐπεὶ ταὐτόν ἔστιν, ἄλλος λό γος. ἐπεὶ δὲ τὸ πᾶσιν ὑφιστάμενον φέρεται πρὸς τὸ μέσον, ἀνάγκη τὸ πᾶσιν ἐπιπτολάζον φέρεσθαι πρὸς τὸ ἔσχατον τῆς χώρας, ἐν ᾗ ποιοῦνται τὴν κίνησιν· ἐναντίον γὰρ τὸ μὲν μέσον τῷ ἐσχάτῳ, τὸ δὲ ὑφιστάμενον ἀεὶ τῷ ἐπιπολάζοντι. διὸ καὶ εὐλόγως τὸ βαρὺ καὶ κοῦφον δύο ἐστίν· καὶ γὰρ οἱ τόποι δύο, τὸ μέσον καὶ τὸ ἔσχατον. ἔστι δὲ δή τι καὶ τὸ μεταξύ τούτων, ὃ πρὸς ἑκάτερον αὐτῶν λέγεται θάτερον· εἴ τι γὰρ ὡς ἔσχατον καὶ μέσον ἀμφοτέρων ἐστὶ τὸ μεταξύ, διὰ τοῦτο ἔστι τι καὶ ἄλλο βαρὺ καὶ κοῦφον, οἷον ὕδωρ καὶ ἀήρ᾿ φαμὲν δὲ τὸ μὲν περιέχον τοῦ εἴδους εἶναι, τὸ δὲ περιεχόμενον τῆς ὕλης. ἔστι δʼ ἐν πᾶσι τοῖς γένεσιν αὕτη ἡ διάστασις· καὶ γὰρ ἐν τῷ ποιῷ καὶ ἐν τῷ ποσῷ ἐστὶ τὸ μὲν ὡς εἶδος μᾶλλον, τὸ δʼ ὡς ὕλη. καὶ ἐν τοῖς κατὰ τόπον ὡσαύτως τὸ μὲν ἄνω τοῦ ὡρισμένου, τὸ δὲ κάτω τῆς ὕλης. ὥστε καὶ ἐν αὐτῇ τῇ ὕλη τῇ τοῦ βαρέος καὶ κούφου, ᾗ μὲν τοιοῦτον δυνάμει, βαρέος ὕλη, ᾗ δὲ τοιοῦτον, κούφου· καὶ ἔστι μὲν ἢ αὐτή, τὸ δʼ εἶναι οὐ ταὐτόν, ὥσπερ καὶ τὸ νοσερὸν καὶ τὸ ὑγιαστόν, τὸ δʼ εἶναι οὐ ταὐτόν· διόπερ οὐδὲ τὸ νοσώ δει εἶναι ἢ ὑγιεινῷ.

312a205. Bölüm

Böyle bir maddeye sahip olan şey hafiftir ve hep yukarı gider; zıt maddeye sahip olan ise ağırdır ve hep aşağı gider. Bunlardan farklı olan, ama birbirine karşı bu ikisi gibi duran maddelere sahip şeyler ise hem yukarı hem aşağı gider. Bu yüzden hava ile suyun her birinde hem hafiflik hem ağırlık vardır: su toprak dışında her şeyin altında kalır, hava da ateş dışında her şeyin üstünde kalır. Her şeyin üstünde kalan tek bir şey ve her şeyin altında kalan tek bir şey bulunduğuna göre, bazı şeylerin altında, bazılarının üstünde kalan başka iki şeyin bulunması zorunludur. Dolayısıyla maddelerin de bunlar kadar, yani dört olması zorunludur; ama hepsinin ortak bir maddesi bulunacak şekilde dört, özellikle de birbirlerinden oluşuyorlarsa; yalnız varlıkları farklıdır. Zıtlar arasında bir değil birden çok ara bulunmasına da engel yoktur, renklerde olduğu gibi; çünkü "ara" ve "orta" birçok anlamda söylenir.

Hem ağırlığı hem hafifliği olanların her biri kendi yerinde ağırlığa sahiptir (toprak ise her yerde ağırlığa sahiptir); hafifliğe ise yalnız üstünde kaldığı şeyler arasında sahiptir. Bu yüzden altlarındaki şey çekilip alınınca, sırada aşağıda olan yere giderler: hava suyun yerine, su da toprağın yerine. Ateş kaldırılırsa hava yukarıya, ateşin yerine gitmeyecektir, zorla gitmesi müstesna; tıpkı yüzey tek olduğunda biri suyu, onun aşağı gidişinden daha hızlı yukarı çekince suyun da çekilmesi gibi. Su da havanın yerine gitmez, ancak şimdi söylenen şekilde gider. Toprak ise bunu yaşamaz, çünkü yüzeyi tek değildir. Bu yüzden ateşle ısıtılmış bir kaba su çekilir, toprak çekilmez. Toprak yukarı çıkmadığı gibi, ateş de altındaki hava çekilince aşağı inmez; çünkü toprağın hafifliği olmadığı gibi, ateşin de kendi yerinde bile hiçbir ağırlığı yoktur. Öteki ikisi ise altlarındaki çekilince aşağı gider; çünkü mutlak olarak ağır olan, her şeyin altında kalacağı yere gider; görece ağır olan ise kendi yerine ya da üstünde kaldığı şeylerin yerine gider, maddelerinin benzerliği yüzünden.

Bunlara aynı sayıda fark tanımak gerektiği de açıktır. Çünkü hepsinin maddesi tek olsaydı, meselâ boşluk ya da dolu ya da büyüklük ya da üçgenler, ya hepsi yukarı ya hepsi aşağı giderdi ve öteki hareket artık olmazdı. Dolayısıyla, her şey daha büyük cisimlerden ya da daha çok cisimden oluştuğu için ya da dolu olduğu için daha çok aşağı meylediyorsa, mutlak olarak hafif hiçbir şey olmazdı. Oysa bunu görüyoruz ve [bir şeyin] hep ve her yerde aşağı gittiği gibi, [başka bir şeyin] de aynı şekilde yukarı gittiği gösterildi. Madde boşluk ya da hep yukarı giden böyle bir şey olursa, hep aşağı giden bulunmayacaktır. Aradakilerin bazısı da topraktan hızlı aşağı gidecektir; çünkü çok havada daha çok üçgen ya da cisimcik ya da küçük parça bulunacaktır. Oysa havanın tek bir parçasının bile aşağı gittiği görülmez. Hafif için de aynı şey geçerlidir, eğer onu madde bakımından üstün tutarsak. Madde iki tane olursa, meselâ biri boşluk ile dolu bulunduğunu söylerse, aradakiler hava ile suyun yaptığını nasıl yapacak? Ateş boştur, bu yüzden yukarı gider; toprak doludur, bu yüzden aşağı gider; hava ateşten daha çok, su da topraktan daha çok içerir, diyelim. O zaman az havadan daha çok ateş içeren bir su bulunacak, çok hava da az sudan daha çok toprak içerecektir; dolayısıyla belli bir miktar havanın az bir sudan daha hızlı aşağı gitmesi gerekecek. Bu ise hiçbir yerde, hiçbir zaman görülmez. O hâlde, ateş başkalarında olmayan bir şeye, meselâ boşluğa sahip olduğu için yukarı, toprak doluya sahip olduğu için aşağı gittiği gibi, havanın da kendine has bir şeye sahip olduğu için kendi yerine ve suyun yukarısına, suyun da kendine has başka bir şeye sahip olduğu için aşağı gitmesi zorunludur. İkisinin [maddesi] bir ya da iki olsaydı, ama ikisi de her birinde bulunsaydı, her birinin öyle bir miktarı olurdu ki, su az havayı yukarı gitmekte, hava da suyu aşağı gitmekte geçerdi; bunu defalarca söyledik.

Şekiller, mutlak olarak aşağı ya da yukarı gitmenin sebebi değildir, daha hızlı ya da daha yavaş gitmenin sebebidir. Hangi sebeplerle olduğunu görmek zor değil. Bugün şu sorulur: neden yassı demir parçaları ve kurşun suyun üstünde yüzer de, daha küçük ve daha az ağır başka şeyler, yuvarlak ya da uzunsa, iğne gibi, dibe gider? Ve neden bazı şeyler küçüklükleri yüzünden havada yüzer, maden tozu ve başka topraklı, tozlu şeyler gibi? Bütün bunlarda sebebi Demokritos gibi düşünmek doğru değildir. O, sudan yukarı çıkan sıcak parçacıkların ağırlığı olan şeylerin yassılarını taşıdığını, darların ise aradan düştüğünü söyler; çünkü onlara çarpıp karşı koyanlar azdır. Oysa bunun havada daha da çok olması gerekirdi; nitekim kendisi de bu itirazı yapar. Ama itirazı yapıp gevşek bir şekilde çözer: "akıntının" tek bir yöne yönelmediğini söyler; akıntı derken yukarı giden cisimlerin hareketini kastediyor.

Sürekli olanların bazısı kolay bölünür, bazısı daha az; bölücü olanlar da aynı şekilde bazısı daha çok, bazısı daha az bölücüdür. Sebeplerin bunlar olduğunu düşünmek gerekir. Kolay bölünen, kolay sınırlanandır; daha kolay sınırlanan da daha kolay bölünür. Hava sudan, su da topraktan daha çok böyledir. Her cinste daha küçük olan da daha kolay bölünür ve daha kolay parçalanır. Geniş yüzeyli şeyler çok şeyi kucakladıkları için üstte kalır, çünkü daha büyük miktar kolay parçalanmaz; şekilleri bunun tersi olanlar ise az şeyi kucakladıkları için aşağı gider, çünkü kolayca bölerler. Havada bu çok daha fazladır, çünkü hava sudan çok daha kolay bölünür. Ağırlığın aşağı gitmesini sağlayan bir kuvveti, sürekli olanların da parçalanmamaya yönelik bir kuvveti bulunduğuna göre, bunları birbiriyle karşılaştırmak gerekir: ağırlığın kuvveti süreklinin parçalanmaya ve bölünmeye karşı kuvvetini aşarsa, cisim zorla daha hızlı aşağı inecek; daha zayıfsa üstte kalacaktır.

Ağır ve hafif ile onlara ait arazlar hakkında söyleyeceklerimizi bu şekilde belirlemiş olalım.

312a20

5 Τὸ μὲν οὖν ἔχον τοιαύτην ὕλην κοῦφον καὶ ἀεὶ ἄνω, τὸ δὲ τὴν ἐναντίαν βαρύ καὶ ἀεὶ κάτω· τὰ δʼ ἑτέρας μὲν τούτων, ἐχούσας δʼ οὕτω πρὸς ἀλλήλας ὡς αὗται, ἁπλῶς καὶ ἄνω καὶ κάτω φερόμενα· διὸ ἀὴρ καὶ ὕδωρ ἔχουσι καὶ κουφότητα καὶ βάρος ἑκάτερον, καὶ ὕδωρ μὲν πλὴν γῆς πᾶσιν ὑφίσταται, ἀὴρ δὲ πλὴν πυρὸς πᾶσιν ἐπιπολάζει. ἐπεὶ δʼ ἐστὶν ἓν μόνον ὃ πᾶσιν ἐπιπολάζει καὶ ἓν ὃ πᾶσιν ὑφίσταται, ἀνάγκη δύο ἄλλα εἶναι ἃ καὶ ὑφίσταταί τινι καὶ ἐπιπολάζει τινί. ὥστε ἀνάγκη καὶ τὰς ὕλας εἶναι τοσαύτας ὅσαπερ ταῦτα, τέτταρας, οὕτω δὲ τέτταρας ὡς μίαν μὲν ἁπάντων τὴν κοινήν, ἄλλως τε καὶ εἰ γίγνονται ἐξ ἀλλήλων, ἀλλά τὸ εἶναι ἕτερον. οὐδὲ γὰρ κωλύει τῶν ἐναντίων εἶναι μεταξὺ καὶ ἓν καὶ πλείω, ὥσπερ ἐν χρώμασιν· πολλαχῶς γὰρ λέγεται τὸ μεταξὺ καὶ τὸ μέσον. ἐν μὲν οὖν τῇ αὑτοῦ χώρᾳ τῶν ἐχόντων καὶ βάρος καὶ κουφότητα ἕκαστον ἔχει βάρος (ἡ δὲ γῆ ἐν ἅπασιν ἔχει βάρος), κουφότητα δʼ οὐκ ἔχει, εἰ μὴ ἐν οἷς ἐπιπολάζει. διὸ καὶ ὑποσπωμένων μὲν φέρεται εἰς τὰ ἐφεξῆς κάτω, ἀὴρ μὲν εἰς τὴν τοῦ ὕδατος χώραν, ὕδωρ δὲ εἰς τὴν τῆς γῆς. ἄνω δʼ εἰς τὴν τοῦ πυρός, ἀναιρουμένου τοῦ πυρός, οὐκ οἰσθήσεται ὁ ἀήρ, εἰ μὴ βίᾳ, ὥσπερ καὶ τὸ ὕδωρ σπᾶται, ὅταν γένηται τὸ ἐπίπεδον ἓν καὶ θᾶττον σπάσῃ τις ἄνω τῆς φορᾶς, ἣν φέρεται τὸ ὕδωρ κάτω. οὐδὲ τὸ ὕδωρ εἰς τὴν τοῦ ἀέρος, ἀλλ᾿ ἢ ὡς νῦν εἴρηται. ἡ γῆ δὲ τοῦτο οὐ πάσχει, ὅτι οὐχ ἓν τὸ ἐπίπεδον. διὸ τὸ μὲν ὕδωρ εἰς τὸ ἀγγεῖον πυρωθὲν σπᾶται, γῆ δʼ οὔ. ὥσπερ δὲ οὐδʼ ἡ γῆ ἄνω, οὐδὲ τὸ πῦρ κάτω εἶσιν ὑφαιρουμένου τοῦ ἀέρος· οὐδὲν γὰρ ἔχει βάρος οὐδʼ ἐν τῇ αὑτοῦ χώρᾳ, ὥσπερ οὐδʼ ἡ γῆ κουφότητα. φέρεται δὲ κάτω τὰ δύο ὑποσπωμένων, ὅτι τὸ μὲν ἁπλῶς βαρὺ εἰς τὴν ὑπὸ πᾶσιν ὑφίσταται, τὸ δὲ πρός τι βαρὺ ὂν εἰς τὴν αὑτοῦ χώραν ἢ οἷς ἐπιπολάζει, διʼ ὁμοιότητα τῆς ὕλης. ὅτι δʼ ἀναγκαῖον ποιεῖν ἴσας τὰς διαφορὰς αὐτοῖς, δῆλον. εἰ μὲν γὰρ μία ὕλη πάντων, οἷον ἢ τὸ κενὸν ἢ τὸ πλῆρες ἢ τὸ μέγεθος ἢ τὰ τρίγωνα, ἢ πάντα ἄνω ἢ πάντα κάτω οἰσθήσεται, ἡ δὲ ἑτέρα φορὰ οὐκέτι ἔσται· ὥστʼ ἢ κοῦφον οὐδὲν ἔσται ἀπλῶς, εἰ πάντα ῥέπει μᾶλλον τῷ ἐκ μειζόνων εἶναι σωμάτων ἢ ἐκ πλειόνων, ἢ ὅτι πλήρη. τοῦτο δὲ ὁρῶμέν τε, καὶ δέδεικται ὅτι ὁμοίως κάτω τε ἀεὶ καὶ πανταχοῦ φέρεται καὶ ἄνω. ἐὰν δὲ τὸ κενὸν ἤ τι τοιοῦτον ὃ ἀεὶ ἄνω, οὐκ ἔσται τὸ ἀεὶ κάτω. καὶ τῶν μεταξὺ δὴ ἔνια ἔσται κάτω θᾶττον γῆς· ἐν γὰρ τῷ πολλῷ ἀέρι τρίγωνα πλείω ἢ τὰ στερεὰ ἢ τὰ μικρὰ ἔσται. οὐ φαίνεται δʼ οὐδὲ ἓν μόριον ἀέρος κάτω φερόμενον. ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ κούφου, ἐὰν ἐκεῖνο ποιῇ τις ὑπερέχειν τῇ ὕλῃ. ἐὰν δὲ δύο, τὰ μεταξὺ πῶς ἔσται ποιοῦντα ἃ ποιεῖ ἀήρ τε καὶ ὕδωρ; οἷον εἴ τις φαίη εἶναι κενὸν καὶ πλῆρες. τὸ μὲν οὖν πῦρ κενόν, διὸ ἄνω, τὴν δὲ γῆν πλῆρες, διὸ κάτω. ἀέρα δὲ πλεῖον πυρὸς ἔχειν, ὕδωρ δὲ γῆς· ἔσται γάρ τι ὕδωρ ὃ πλεῖον ἕξει πῦρ ὀλίγου ἀέρος, καὶ ἀὴρ πολὺς ὀλίγου ὕδατος γῆν πλείω, ὥστε δεήσει ἀέρος τι πλῆθος θᾶττον φέρεσθαι κάτω ὕδατος ὀλίγου. τοῦτο δʼ οὐ φαίνεται οὐδαμοῦ οὐδέποτε. ἀνάγκη τοίνυν, ὥσπερ καὶ τὸ πῦρ ἄνω, ὅτι τοδὶ ἔχει, οἷον τὸ κενόν, τὰ δʼ ἄλλα οὔ, καὶ τὴν γῆν κάτω, ὅτι τὸ πλῆρες ἔχει, καὶ τὸν ἀέρα εἰς τὸν αὑτοῦ καὶ ἀνώτερον τοῦ ὕδατος, ὅτι τοδί τι ἔχει, καὶ τὸ ὕδωρ κάτω, ὅτι τοιόνδε τι. εἰ δὲ ἦν ἕν τι ἄμφω ἢ δύο, ἄμφω δʼ ὑπάρξει ταῦτα ἑκατέρω, ἔσται τι πλῆθος ἑκατέρου οὗ ὑπερέξει ὕδωρ τε ἀέρος ὀλίγου τῷ ἄνω καὶ ἀὴρ ὕδατος τῷ κάτω, καθάπερ εἴρηται πολλάκις. Τὰ δὲ σχήματα οὐκ αἴτια τοῦ φέρεσθαι ἁπλῶς ἢ κάτω ἢ ἄνω, ἀλλὰ τοῦ θάττον ἢ βραδύτερον. διʼ ἃς δʼ αἰτίας, οὐ χαλεπὸν ἰδεῖν· ἀπορεῖται γὰρ νύν διὰ τί τὰ πλατέα σιδήρια καὶ μόλιβδος ἐπιπλεῖ ἐπὶ τοῦ ὕδατος, ἄλλα δὲ ἐλάττω καὶ ἧττον βαρέα, ἂν ᾖ στρογγύλα ἢ μακρά, οἷον βελόνη, κάτω φέρεται, καὶ ὅτι ἔνια διὰ μικρότητα ἐπιπλεῖ, οἷον τὸ ψῆγμα καὶ ἄλλα γεώδη καὶ κονιορτώδη ἐπὶ τοῦ ἀέρος. περὶ δὴ τούτων ἀπάντων τὸ μὲν νομίζειν αἴτιον εἶναι ὥσπερ Δημόκριτος οὐκ ὀρθῶς ἔχει. ἐκεῖνος γάρ φησι τὰ ἀναφερόμενα θερμὰ ἐκ τοῦ ὕδατος ἀνακωχεύειν τὰ πλατέα τῶν ἐχόντων βάρος, τὰ δὲ στενὰ διαπίπτειν· 313 b ὀλίγα γὰρ εἶναι τὰ ἀντικρούοντα αὐτοῖς. ἔδει δʼ ἐν τῷ ἀέρι ἔτι μᾶλλον τοῦτο ποιεῖν, ὥσπερ ἐνίσταται κἀκεῖνος αὐτός. ἀλλʼ ἐνστὰς λύει μαλακῶς· φησὶ γὰρ οὐκ εἰς ἓν ὁρμᾶν τὸν σοῦν, λέγων σοῦν τὴν κίνησιν τῶν ἄνω φερομένων σωμάτων. ἐπεὶ δʼ ἐστὶ τὰ μὲν εὐδιαίρετα τῶν συνεχῶν τὰ δʼ ἧττον, καὶ διαιρετικὰ δὲ τὸν αὐτὸν τρόπον τὰ μὲν μᾶλλον τὰ δʼ ἧττον, ταύτας εἶναι νομιστέον αἰτίας. εὐδιαίρετον μὲν οὖν τὸ εὐόριστον, καὶ μᾶλλον τὸ μᾶλλον· ἀὴρ δὲ μᾶλλον ὕδατος τοιοῦτον, ὕδωρ δὲ γῆς. καὶ τὸ ἔλαττον δὴ ἐν ἑκάστῳ γένει εὐδιαιρετώτερον καὶ διασπᾶται ῥᾷον. τὰ μὲν οὖν ἔχοντα πλάτος διὰ τὸ πολὺ περιλαμβάνειν ἐπιμένει, διὰ τὸ μὴ διασπᾶσθαι τὸ πλεῖον ῥᾳδίως· τὰ δʼ ἐναντίως ἔχοντα τοῖς σχήμασι διὰ τὸ ὀλίγον περιλαμβάνειν φέρεται κάτω, διὰ τὸ διαιρεῖν ῥᾳδίως. καὶ ἐν ἀέρι πολύ μᾶλλον, ὅσῳ εὐδιαιρετώτερος ὕδατός ἐστιν. ἐπεὶ δὲ τό τε βάρος ἔχει τινὰ ἰσχὺν καθʼ ἣν φέρεται κάτω, καὶ τὰ συνεχῆ πρὸς τὸ μὴ διασπᾶσθαι, ταῦτα δεῖ πρὸς ἄλληλα συμβάλλειν· ἐὰν γὰρ ὑπερβάλλῃ ἡ ἰσχὺς ἡ τοῦ βάρους τῆς ἐν τῷ συνεχεῖ πρὸς τὴν διάσπασιν καὶ διαίρεσιν, βιάσεται κάτω θᾶττον, ἐὰν δὲ ἀσθενεστέρα ᾖ, ἐπιπολάσει. περὶ μὲν οὖν βαρέος καὶ κούφου καὶ τῶν περὶ αὐτὰ συμβεβηκότων διωρίσθω τοῦτον ἡμῖν τὸν τρόπον.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…