İçeriğe geç
Felsefenin İlkeleri

Descartes · Felsefenin İlkeleri

İkinci Kısım. Maddî Şeylerin İlkeleri Üzerine

AT8.040I. Maddî şeylerin var olduğu hangi gerekçelerle kesin olarak bilinir.

Herkes maddî şeylerin var olduğuna yeterince inanır; ama biz bunu biraz önce şüpheye düşürdüğümüz ve ilk yaşlarımızın önyargıları arasında saydığımız için, şimdi onun kesin olarak bilinmesini sağlayacak gerekçeleri araştırmamız gerekiyor. Hissettiğimiz her şey hiç şüphesiz bize zihnimizden farklı bir şeyden gelir. Çünkü bir şeyi değil de başka bir şeyi hissetmemizi sağlamak bizim elimizde değildir; bu büsbütün hislerimizi etkileyen o şeye bağlıdır. O şeyin Tanrı mı, yoksa Tanrı'dan farklı bir şey mi olduğu sorulabilir elbette. Ama biz uzunluğuna, genişliğine ve derinliğine yer kaplayan bir madde hissediyoruz, daha doğrusu hissin itmesiyle açık ve seçik olarak kavrıyoruz; bu maddenin türlü parçaları türlü şekillere sahiptir, türlü hareketlerle hareket ettirilir ve bizde renk, koku, acı gibi türlü hisler meydana getirir. Eğer Tanrı bu yer kaplayan maddenin fikrini zihnimize doğrudan doğruya kendisi gösterseydi, ya da yalnızca içinde hiçbir uzam, şekil ve hareket bulunmayan bir şey tarafından gösterilmesini sağlasaydı, onun aldatıcı sayılmaması için hiçbir gerekçe düşünülemezdi.

AT8.040

[I. Quibus rationibus rerum materialium existentia certo cognoscatur.] PRINCIPIORUM PHILOSOPHIAE PARS SECUNDA. De principiis rerum materialium. Etsi nemo non sibi satis persuadeat res materiales existere, quia tamen hoc a nobis paulo ante in dubium revocatum est, et inter primae nostrae aetatis praejudicia numeratum, nunc opus est ut rationes investigemus, per quas id certo cognoscatur. Nempe quicquid sentimus, procul dubio nobis advenit a re aliqua, quae a mente nostra diversa est. Neque enim est in nostra potestate efficere, ut unum potius quam aliud sentiamus; sed hoc a re illa quae sensus nostros afficit, plane pendet. Quaeri quidem potest an res illa sit Deus, an quid a Deo diversum. Sed quia sentimus, sive potius a sensu impulsi clare ac distincte percipimus, materiam quandam extensam in longum, latum et profundum, cujus variae partes variis figuris praeditae sunt, ac variis motibus cientur, ac etiam efficiunt ut varios sensus habeamus colorum, odorum, doloris, etc.: si Deus immediate per se ipsum istius materiae extensae ideam menti nostrae exhiberet, vel tantum si efficeret ut exhiberetur a re aliqua, in qua nihil esset extensionis, nec figurae, nec motus: nulla ratio potest excogitari, cur non deceptor esset putandus.

AT8.041Çünkü bu maddeyi Tanrı'dan ve bizden, yani zihnimizden büsbütün farklı bir şey olarak açıkça anlarız; ayrıca fikrinin, kendisine tamamen benzediği, dışımızda bulunan şeylerden geldiğini açıkça görür gibi oluruz. Tanrı'nın aldatıcı olmasının onun tabiatıyla büsbütün çeliştiği de daha önce gösterildi.

Böylece burada kesinlikle şu sonuca varmalıyız: Uzunluğuna, genişliğine ve derinliğine yer kaplayan ve yer kaplayan bir şeye uyduğunu açıkça kavradığımız bütün özelliklere sahip olan bir şey vardır. Cisim ya da madde dediğimiz şey de bu yer kaplayan şeydir.

II. İnsan bedeninin zihne sıkı sıkıya bağlı olduğu da nasıl bilinir.

Aynı sebeple, zihnimize bir cismin öteki cisimlerden daha sıkı bağlı olduğu sonucu da çıkarılabilir; çünkü acıların ve başka hislerin bize ansızın geldiğini açıkça fark ederiz. Zihin bunların yalnızca kendisinden çıkmadığının bilincindedir; bunlar ona yalnızca düşünen bir şey olması bakımından ait olamaz, ancak insan bedeni denen, yer kaplayan ve hareket edebilen başka bir şeye bağlı olması bakımından ait olabilir. Ama bunun daha kesin bir açıklamasının yeri burası değildir.

III. Hislerin kavrayışları bize şeylerde gerçekte ne olduğunu değil, insan bileşiğine neyin yararlı ya da zararlı olduğunu öğretir.

Hislerin kavrayışlarının yalnızca insan bedeninin zihinle bu birleşmesine bağlandığını fark etmemiz yeter. Bunlar bize genellikle dış cisimlerin bu birleşmeye ne yarar ya da zarar verebileceğini gösterir; şeylerin kendi başlarına nasıl olduklarını ise ancak bazen ve rastlantı eseri öğretir.

AT8.041

[II. Quibus etiam cognoscatur corpus humanum menti esse arcte conjunctum.] [III. Sensuum perceptiones, non quid revera sit in rebus, sed quid humano composito prosit vel obsit, docere.] Ipsam enim clare intelligimus tanquam rem a Deo et a nobis, sive a mente nostra, plane diversam; ac etiam clare videre nobis videmur, ejus ideam a rebus extra nos positis, quibus omnino similis est, advenire; Dei autem naturae plane repugnare ut sit deceptor, jam ante est animadversum. Atque ideo hic omnino concludendum est, rem quandam extensam in longum, latum et profundum, omnesque illas proprietates quas rei extensae convenire clare percipimus habentem, existere. Estque haec res extensa, quam corpus sive materiam appellamus. Eadem ratione, menti nostrae corpus quoddam magis arcte, quam reliqua alia corpora, conjunctum esse, concludi potest, ex eo quod perspicue advertamus dolores aliosque sensus nobis ex improviso advenire; quos mens est conscia non a se sola proficisci, nec ad se posse pertinere ex eo solo quod sit res cogitans, sed tantum ex eo quod alteri cuidam rei extensae ac mobili adjuncta sit, quae res humanum corpus appellatur. Sed accuratior ejus rei explicatio non est hujus loci. Satis erit, si advertamus sensuum perceptiones non referri, nisi ad istam corporis humani cum mente conjunctionem, et nobis quidem ordinarie exhibere, quid ad illam externa corpora prodesse possint aut nocere; non autem, nisi interdum et ex accidenti, nos docere, qualia in seipsis existant.

AT8.042Böylece hislerin önyargılarını kolayca bırakır, burada yalnızca, tabiatın kendisine koyduğu fikirlere özenle dikkat eden anlayışı kullanırız.

IV. Cismin tabiatı ağırlıkta, sertlikte, renkte ya da benzerlerinde değil, yalnız uzamdadır.

Bunu yaptığımızda, genel olarak ele alınan maddenin ya da cismin tabiatının sert, ağır, renkli ya da hisleri başka herhangi bir biçimde etkileyen bir şey olmasında değil, yalnızca uzunluğuna, genişliğine ve derinliğine yer kaplayan bir şey olmasında bulunduğunu kavrayacağız. Çünkü sertliğe gelince, his bize onun hakkında, sert cisimlerin parçalarının, ellerimiz onlara çarptığında ellerimizin hareketine direnmesinden başka bir şey bildirmez. Ellerimiz bir yöne her hareket ettiğinde orada bulunan bütün cisimler, ellerimizin yaklaştığı hızla geri çekilseydi, hiçbir zaman hiçbir sertlik hissetmezdik. Böyle geri çekilen cisimlerin bu yüzden cisim tabiatını yitireceği de hiçbir biçimde düşünülemez; dolayısıyla cismin tabiatı sertlikte değildir.

Aynı biçimde ağırlığın, rengin ve cismanî maddede hissedilen bu türden bütün öteki keyfiyetlerin, madde bütünlüğünü koruduğu hâlde ondan kaldırılabileceği de gösterilebilir; buradan maddenin tabiatının bunların hiçbirine bağlı olmadığı çıkar.

V. Seyrelme ve boşluk hakkındaki önyargılar cismin bu tabiatını daha karanlık hâle getirir.

Cismin gerçek tabiatının yalnız uzamda bulunup bulunmadığından şüphe edilmesi için geriye iki sebep kalıyor. Biri, birçok kimsenin, cisimlerin çoğunun öyle seyrelip yoğunlaşabildiğini düşünmesidir ki, seyrelmiş olanlar yoğunlaşmış olanlardan daha çok uzama sahip olur; hatta bazıları o kadar ince düşünür ki cismin cevherini kemiyetinden, kemiyeti de uzamdan ayırır. Öteki sebep şudur: Uzunluğuna, genişliğine ve derinliğine uzamdan başka bir şey bulunmadığını anladığımız yerde, orada cisim var demeyiz, yalnızca mekân, hem de boş mekân var deriz; hemen herkes de bunun saf bir hiçlik olduğuna inanır.

AT8.042

[IV. Naturam corporis non in pondere, duritie, colore, aut similibus; sed in sola extensione consistere.] [V. Praejudicia de rarefactione et de vacuo, hanc corporis naturam obscuriorem facere.] Ita enim sensuum praejudicia facile deponemus, et solo intellectu, ad ideas sibi a natura inditas diligenter attendente, hic utemur. Quod agentes, percipiemus naturam materiae, sive corporis in universum spectati, non consistere in eo quod sit res dura, vel ponderosa, vel colorata, vel alio aliquo modo sensus afficiens: sed tantum in eo quod sit res extensa in longum, latum et profundum. Nam, quantum ad duritiem, nihil aliud de illa sensus nobis indicat, quam partes durorum corporum resistere motui manuum nostrarum, cum in illas incurrunt. Si enim, quotiescunque manus nostrae versus aliquam partem moventur, corpora omnia ibi existentia recederent eadem celeritate qua illae accedunt, nullam unquam duritiem sentiremus. Nec ullo modo potest intelligi, corpora quae sic recederent, idcirco naturam corporis esse amissura; nec proinde ipsa in duritie consistit. Eademque ratione ostendi potest, et pondus, et colorem, et alias omnes ejusmodi qualitates, quae in materia corporea sentiuntur, ex ea tolli posse, ipsa integra remanente: unde sequitur, a nulla ex illis ejus naturam dependere. Duae vero adhuc causae supersunt, ob quas potest dubitari, an vera natura corporis in sola extensione consistat. Una est, quod multi existiment, pleraque corpora sic posse rarefieri ac condensari, ut rarefacta plus habeant extensionis quam condensata; sintque etiam nonnulli adeo subtiles, ut substantiam corporis ab ejusdem quantitate, atque ipsam quantitatem ab extensione distinguant. Altera est, quod ubi nihil aliud esse intelligimus, quam extensionem in longum, latum et profundum, non soleamus dicere ibi esse corpus, sed tantummodo spatium, et quidem spatium inane, quod fere omnes sibi persuadent esse purum nihil.

AT8.043VI. Seyrelme nasıl olur.

Ama seyrelme ve yoğunlaşmaya gelince, düşüncelerine dikkat eden ve açıkça kavradığından başka bir şeyi kabul etmek istemeyen herkes, bunlarda şekil değişmesinden başka bir şey olduğunu düşünmeyecektir. Yani seyrek cisimler, parçaları arasında başka cisimlerle dolu birçok aralık bulunan cisimlerdir; daha yoğun hâle gelmeleri de yalnızca parçalarının birbirine yaklaşarak bu aralıkları küçültmesinden ya da büsbütün ortadan kaldırmasındandır. Bu sonuncusu bir gün olursa, cisim öyle yoğun bir hâle gelir ki, daha da yoğun hâle getirilebileceğini düşünmek çelişkili olur. Ama o zaman, parçaları birbirinden uzakta olup daha büyük bir mekânı kapladığı zamankinden daha az yer kaplamış olmaz; çünkü parçalarının bıraktığı gözeneklerde ya da aralıklarda bulunan uzam hiçbir biçimde ona değil, bu aralıkları dolduran başka cisimlere yüklenmelidir. Tıpkı suyla ya da başka bir sıvıyla şişmiş bir süngeri gördüğümüzde, onun her bir parçasında, sıkıştırılmış ve kuru olduğu zamankinden daha çok yer kapladığını değil, yalnızca gözeneklerinin daha açık olduğunu ve bu yüzden daha büyük bir mekâna yayıldığını düşünmemiz gibi.

VII. Seyrelme başka hiçbir anlaşılır biçimde açıklanamaz.

Bazılarını, seyrelmeyi bu sünger örneğiyle açıklamak yerine kemiyetin artmasıyla olduğunu söylemeye iten şeyin ne olduğunu gerçekten anlamıyorum. Hava ya da su seyreldiğinde, onların büyüyen herhangi bir gözeneğini ve

AT8.043

[VI. Quomodo fiat rarefactio.] [VII. Eam non posse ullo alio modo intelligibili explicari.] Sed quantum ad rarefactionem et condensationem, quicunque ad cogitationes suas attendet, ac nihil volet admittere nisi quod clare percipiat, non putabit in ipsis aliud quidquam contingere, quam figurae mutationem: ita scilicet, ut rara corpora illa sint, inter quorum partes multa intervalla existunt, corporibus aliis repleta; et per hoc tantum densiora reddantur, quod ipsorum partes, ad invicem accedentes, intervalla ista imminuant vel plane tollant: quod ultimum si aliquando contingat, tunc corpus tam densum evadit, ut repugnet ipsum densius reddi posse. Atqui non ideo minus tunc extensum est, quam cum partes habens a se mutuo dissitas, majus spatium amplectitur: quia quicquid extensionis in poris sive intervallis a partibus ejus relictis continetur, nullo modo ipsi tribui debet, sed aliis quibusvis corporibus, a quibus intervalla ista replentur. Ut cum videmus spongiam, aqua vel alio liquore turgentem, non putamus ipsam secundum singulas suas partes magis extensam, quam cum compressa est et sicca; sed tantummodo poros habere magis patentes, ac ideo per majus spatium esse diffusam. Et sane non video, quid moverit nonnullos, ut mallent dicere rarefactionem fieri per augmentationem quantitatis, quam ipsam hoc spongiae exemplo explicare. Nam etsi, cum aer aut aqua rarefiunt, non videamus ullos ipsorum poros qui ampliores reddantur,

AT8.044onları doldurmak için gelen yeni bir cismi görmeyiz, doğru. Yine de onların seyrelmesini sözde açıklamak için anlaşılmaz bir şey uydurmak, seyreldikleri için onlarda gözenekler, yani büyüyen aralıklar bulunduğu ve hiçbir hisle kavramasak da onları dolduran yeni bir cismin geldiği sonucunu çıkarmak kadar akla uygun değildir. Çünkü var olan bütün cisimlerin hislerimizi etkilemesi gerektiğine inanmaya bizi zorlayan hiçbir gerekçe yoktur. Seyrelmenin bu yolla pek kolay olabileceğini, başka hiçbir yolla olamayacağını da kavrarız. Son olarak, bir şeyin yeni bir kemiyet ya da yeni bir uzamla artıp da ona aynı zamanda yeni bir yer kaplayan cevherin, yani yeni bir cismin eklenmemesi büsbütün çelişkilidir. Çünkü, ileride daha açık görüleceği gibi, kemiyeti olan ve yer kaplayan bir cevher eklenmeden hiçbir uzam ya da kemiyet eklenmesi düşünülemez.

VIII. Kemiyet ve sayı, kemiyeti olan ve sayılan şeyden yalnızca kavramca farklıdır.

Gerçekten de kemiyet yer kaplayan cevherden gerçekte değil, yalnızca bizim kavrayışımız bakımından farklıdır; sayı da sayılan şeyden öyle. Yani on ayaklık bir mekânda bulunan cismanî cevherin bütün tabiatını, bu on ayak ölçüsüne dikkat etmeden göz önüne alabiliriz; çünkü o tabiat bu mekânın herhangi bir parçasında da bütününde olduğu gibi tıpatıp aynı anlaşılır. Tersine, on sayısı da, on ayaklık sürekli kemiyet de, bu belirli cevhere dikkat etmeden anlaşılabilir; çünkü on sayısının kavramı, ister bu on ayak ölçüsüne ister başka herhangi bir şeye bağlansın tıpatıp aynıdır. On ayaklık sürekli kemiyet de, kemiyeti olduğu yer kaplayan bir cevher olmadan anlaşılamasa da, bu belirli cevher olmadan anlaşılabilir.

AT8.044

[VIII. Quantitatem et numerum differre tantum ratione a re quanta et numerata.] nec ullum novum corpus, quod ad illos replendos accedat: non est tamen rationi tam consentaneum, aliquid non intelligibile effingere, ad eorum rarefactionem verbotenus explicandam, quam ex hoc quod rarefiant, concludere in ipsis esse poros, sive intervalla quae ampliora redduntur, et novum aliquod corpus accedere quod ipsa implet, etsi hoc novum corpus nullo sensu percipiamus. Nulla enim ratio nos cogit ad credendum, corpora omnia quae existunt debere sensus nostros afficere. Ac rarefactionem perfacile hoc modo, non autem ullo alio, fieri posse percipimus. Ac denique plane repugnat aliquid nova quantitate vel nova extensione augeri, quin simul etiam nova substantia extensa, hoc est, novum corpus ei accedat. Neque enim ullum additamentum extensionis vel quantitatis, sine additamento substantiae quae sit quanta et extensa, potest intelligi, ut ex sequentibus clarius patebit. Quippe quantitas a substantia extensa in re non differt, sed tantum ex parte nostri conceptus, ut et numerus a re numerata. Ita scilicet ut totam naturam substantiae corporeae, quae est in spatio decem pedum, possimus considerare, quamvis ad istam mensuram decem pedum non attendamus: quia plane eadem intelligitur in qualibet istius spatii parte ac in toto. Et vice versa, potest intelligi numerus denarius, ut etiam quantitas continua decem pedum, etsi ad istam determinatam substantiam non attendamus: quia plane idem est conceptus numeri denarii, sive ad hanc mensuram decem pedum, sive ad quidlibet aliud referatur; et quantitas continua decem pedum, etsi non possit intelligi sine aliqua substantia extensa, cujus sit quantitas, potest tamen sine hac determinata.

AT8.045Ama gerçekte bu kemiyetten ya da uzamdan en küçük bir şey kaldırılıp da cevherden de o kadar eksilmemesi mümkün değildir; tersine, cevherden azıcık bir şey eksilip de kemiyetten ve uzamdan da o kadar kaldırılmaması da mümkün değildir.

IX. Cismanî cevher, kemiyetinden ayrıldığında, karışık olarak cismanî olmayan bir şey gibi kavranır.

Belki bazıları başka türlü söyleyecektir, ama bu konuda başka bir şey kavradıklarını sanmıyorum. Cevheri uzamdan ya da kemiyetten ayırdıklarında, ya cevher adıyla hiçbir şey anlamazlar, ya da yalnızca cismanî olmayan bir cevherin karışık bir fikrine sahiptirler. Bu fikri yanlış olarak cismanî cevhere yüklerler; bu cismanî cevherin gerçek fikrini ise uzama bırakırlar, ama uzama araz derler. Böylece sözle, zihinlerinde kavradıklarından büsbütün başka bir şey söylerler.

X. Mekân, yani iç yer nedir.

Mekân, yani iç yer ile onda bulunan cismanî cevher de gerçekte değil, yalnızca genellikle kavranma biçimlerinde farklıdır. Çünkü mekânı oluşturan uzunluğuna, genişliğine ve derinliğine uzam, cismi oluşturan uzamla gerçekte tıpatıp aynıdır. Fark şuradadır: Cisimde onu tekil olarak göz önüne alır ve cisim her değiştiğinde onun da değiştiğini düşünürüz; mekânda ise ona yalnızca cinsçe bir birlik yükleriz. Öyle ki mekânı dolduran cisim değiştiğinde mekânın uzamının değiştiği düşünülmez; aynı büyüklükte ve şekilde kaldıkça ve o mekânı belirlediğimiz bazı dış cisimler arasında aynı konumu koruduğu sürece bir ve aynı kaldığı düşünülür.

AT8.045

[IX. Substantiam corpoream, cum a quantitate sua distinguitur, confuse concipi tanquam incorpoream.] [X. Quid sit spatium, sive locus internus.] In re autem fieri non potest, ut vel minimum quid ex ista quantitate aut extensione tollatur, quin tantundem etiam de substantia detrahatur; nec vice versa, ut tantillum de substantia detrahatur, quin tantundem de quantitate ac extensione tollatur. Et quamvis forte nonnulli aliud dicant, non puto tamen ipsos aliud ea de re percipere; sed cum substantiam ab extensione aut quantitate distinguunt, vel nihil per nomen substantiae intelligunt, vel confusam tantum substantiae incorporeae ideam habent, quam falso tribuunt corporeae, hujusque substantiae corporeae veram ideam extensioni relinquunt, quam tamen accidens vocant, atque ita plane aliud efferunt verbis, quam mente comprehendunt. Non etiam in re differunt spatium, sive locus internus, et substantia corporea in eo contenta, sed tantum in modo, quo a nobis concipi solent. Revera enim extensio in longum, latum et profundum, quae spatium constituit, eadem plane est cum illa quae constituit corpus. Sed in hoc differentia est, quod ipsam in corpore ut singularem consideremus, et putemus semper mutari quoties mutatur corpus: in spatio vero unitatem tantum genericam ipsi tribuamus, adeo ut, mutato corpore quod spatium implet, non tamen extensio spatii mutari censeatur, sed remanere una et eadem, quamdiu manet ejusdem magnitudinis ac figurae, servatque eundem situm inter externa quaedam corpora, per quae illud spatium determinamus.

AT8.046XI. Mekân gerçekte cismanî cevherden nasıl farklı değildir.

Cismin tabiatını ve mekânın tabiatını oluşturan uzamın aynı olduğunu, bu ikisinin birbirinden, cinsin ya da türün tabiatının bireyin tabiatından farklı olduğundan daha fazla farklı olmadığını kolayca tanıyacağız; yeter ki bir cismin, örneğin bir taşın fikrine dikkat ederek, cismin tabiatı için gerekmediğini bildiğimiz her şeyi o fikirden atalım. Önce sertliği atalım; çünkü taş eriyip sıvılaşırsa ya da son derece ince tozlara bölünürse sertliğini yitirir, ama yine de cisim olmaktan çıkmaz. Rengi de atalım; çünkü hiç rengi olmayacak kadar saydam taşları sık sık gördük. Ağırlığı atalım; çünkü ateş son derece hafif olduğu hâlde yine de cisim sayılır. Son olarak soğuğu, sıcağı ve bütün öteki keyfiyetleri atalım; çünkü ya taşta göz önüne alınmazlar, ya da değiştiklerinde taşın cisim tabiatını yitirdiği düşünülmez. Böylece taşın fikrinde, uzunluğuna, genişliğine ve derinliğine yer kaplayan bir şey olmasından başka hiçbir şeyin kalmadığını fark ederiz; aynı şey yalnız cisimlerle dolu mekânın değil, boş denen mekânın fikrinde de bulunur.

XII. Mekân, kavranma biçiminde cismanî cevherden nasıl farklıdır.

Ama kavrama biçiminde bir fark vardır. Taş bulunduğu mekândan ya da yerden kaldırıldığında, onun uzamının da kaldırıldığını düşünürüz, çünkü bu uzamı tekil ve taştan ayrılmaz bir şey olarak görürüz. Öte yandan taşın bulunduğu yerin uzamının kaldığını ve aynı olduğunu düşünürüz; taşın bu yerini artık tahta, su, hava ya da başka herhangi bir cisim kaplasa, hatta orasının boş olduğuna inanılsa bile. Çünkü orada genel olarak uzam göz önüne alınır ve taşın, tahtanın, suyun, havanın ve öteki cisimlerin, hatta varsa boşluğun kendisinin uzamının aynı olduğu düşünülür; yeter ki aynı büyüklükte ve şekilde olsun ve o mekânı belirleyen dış cisimler arasında aynı konumu korusun.

AT8.046

[XI. Quomodo in re non differat a substantia corporea.] [XII. Quomodo ab eadem differat in modo, quo concipitur.] Et quidem facile agnoscemus, eandem esse extensionem, quae naturam corporis et naturam spatii constituit, nec magis haec duo a se mutuo differre, quam natura generis aut speciei differt a natura individui: si attendentes ad ideam quam habemus alicujus corporis, exempli causa, lapidis, rejiciamus ab illa id omne quod ad corporis naturam non requiri cognoscimus: nempe rejiciamus primo duritiem, quia si lapis liquefiat aut in pulvisculos quam minutissimos dividatur, illam amittet, neque tamen ideo desinet esse corpus; rejiciamus etiam colorem, quia vidimus saepe lapides adeo pellucidos, ut nullus in iis esset color; rejiciamus gravitatem, quia quamvis ignis sit levissimus, non ideo minus putatur esse corpus; ac denique rejiciamus frigus et calorem, aliasque omnes qualitates, quia vel non considerantur in lapide, vel iis mutatis, non ideo lapis corporis naturam amisisse existimatur. Ita enim advertemus, nihil plane in ejus idea remanere, praeterquam quod sit quid extensum in longum, latum et profundum: quod idem continetur in idea spatii, non modo corporibus pleni, sed ejus etiam quod vacuum appellatur. Est autem differentia in modo concipiendi; nam, sublato lapide ex spatio vel loco in quo est, putamus etiam ejus extensionem esse sublatam, utpote quam ut singularem et ab ipso inseparabilem spectamus. Sed interim extensionem loci, in quo erat lapis, remanere arbitramur, eandemque esse, quamvis jam ille locus lapidis a ligno, vel aqua, vel aere, vel alio quovis corpore occupetur, vel etiam vacuus esse credatur: quia ibi consideratur extensio in genere, censeturque eadem esse lapidis, ligni, aquae, aeris, aliorumque corporum, vel etiam ipsius vacui, si quod detur, modo tantum sit ejusdem magnitudinis ac figurae, servetque eundem situm inter corpora externa, quae spatium illud determinant.

AT8.047XIII. Dış yer nedir.

Gerçekten de yer ya da mekân adları, yerde olduğu söylenen cisimden farklı bir şeyi anlatmaz; yalnızca onun büyüklüğünü, şeklini ve başka cisimler arasındaki konumunu belirtir. Bu konumu belirlemek için, hareketsiz saydığımız başka bazı cisimlere bakmamız gerekir; farklı cisimlere baktıkça da aynı şeyin aynı zamanda yer değiştirdiğini ve değiştirmediğini söyleyebiliriz. Örneğin bir gemi denizde ilerlerken kıçta oturan kimse, aralarında aynı konumu koruduğu gemi parçaları göz önüne alınırsa hep bir ve aynı yerde kalır; ama kıyılar göz önüne alınırsa sürekli yer değiştirir, çünkü sürekli bazı kıyılardan uzaklaşıp başkalarına yaklaşır. Bundan başka, yerin hareket ettiğini ve tam olarak, geminin bu arada doğudan batıya ilerlediği kadar batıdan doğuya ilerlediğini varsayarsak, kıçta oturan kimsenin yine yerini değiştirmediğini söyleriz; çünkü bu kez yerin belirlenmesini göğün hareketsiz bazı noktalarından alırız. Ama sonunda, aşağıda muhtemel olduğu gösterileceği gibi, evrende gerçekten hareketsiz böyle noktalar bulunmadığını düşünürsek, düşüncemizin belirlediği ölçü dışında hiçbir şeyin kalıcı bir yeri olmadığı sonucunu çıkarırız.

XIV. Yer ile mekân neyle farklıdır.

Yer ve mekân adları ise şuyla farklıdır: Yer, büyüklükten ya da şekilden çok konumu açıkça belirtir; mekândan söz ettiğimizde ise tersine daha çok büyüklüğe ve şekle dikkat ederiz.

AT8.047

[XIII. Quid sit locus externus.] [XIV. In quo differant locus et spatium.] Quippe nomina loci aut spatii non significant quicquam diversum a corpore quod dicitur esse in loco, sed tantum ejus magnitudinem, figuram, et situm inter alia corpora designant. Et quidem, ut ille situs determinetur, respicere debemus ad alia aliqua corpora, quae ut immobilia spectemus; ac prout ad diversa respicimus, dicere possumus eandem rem, eodem tempore, locum mutare ac non mutare. Ut, cum navis in mari provehitur, qui sedet in puppi manet semper uno in loco, si ratio habeatur partium navis inter quas eundem situm servat; et ille idem assidue locum mutat, si ratio littorum habeatur, quoniam assidue ab unis recedit et ad alia accedit. Ac praeterea, si putemus terram moveri, tantumque praecise procedere ab Occidente versus Orientem, quantum navis interim ex Oriente in Occidentem promovetur, dicemus rursus illum qui sedet in puppi, locum suum non mutare: quia nempe loci determinationem ab immotis quibusdam caeli punctis desumemus. Sed si tandem cogitemus, nulla ejusmodi puncta vere immota in universo reperiri, ut probabile esse infra ostendetur, inde concludemus nullum esse permanentem ullius rei locum, nisi quatenus a cogitatione nostra determinatur. Differunt autem nomina loci et spatii, quia locus magis expresse designat situm quam magnitudinem aut figuram, et e contra magis ad has attendimus, cum loquimur de spatio.

AT8.048Nitekim bir şey tam olarak aynı büyüklükte ve şekilde olmasa da onun başka bir şeyin yerine geçtiğini sık sık söyleriz; ama o zaman aynı mekânı kapladığını yadsırız. Konum değiştiğinde de, büyüklük ve şekil aynı kalsa bile, her zaman yerin değiştiğini söyleriz. Bir şeyin bu yerde olduğunu söylediğimizde, başka şeyler arasında bu konuma sahip olduğundan başka bir şey anlamayız; bu mekânı ya da bu yeri doldurduğunu eklediğimizde ise, ayrıca bu belirli büyüklükte ve şekilde olduğunu da anlarız.

XV. Dış yer, çevreleyen cismin yüzeyi olarak nasıl doğru biçimde alınır.

Böylece mekânı her zaman uzunluğuna, genişliğine ve derinliğine uzam olarak alırız. Yeri ise bazen yerdeki şeyin içinde, bazen dışında olan bir şey olarak göz önüne alırız. İç yer mekânla tıpatıp aynıdır; dış yer ise yerleşmiş olanı en yakından çevreleyen yüzey olarak alınabilir.

Burada yüzey derken çevreleyen cismin herhangi bir parçasının değil, yalnızca çevreleyen cisim ile çevrelenen şey arasında bulunan ve bir tarzdan başka bir şey olmayan sınırın anlaşıldığına dikkat etmek gerekir; ya da en azından ortak yüzey anlaşılır: bu yüzey bir cismin ötekinden daha çok parçası değildir ve aynı büyüklüğü ve şekli koruduğu sürece hep aynı sayılır. Çünkü çevreleyen bütün cisim yüzeyiyle birlikte değişse de, çevrelediği şey bu arada hareketsiz sayılan dış cisimler arasında aynı konumu korursa yer değiştirdiği düşünülmez. Örneğin bir geminin, ırmağın akışıyla bir yöne, rüzgârla da ters yöne, kıyılar arasındaki konumunu değiştirmeyecek kadar eşit biçimde itildiğini varsayarsak, onu çevreleyen bütün yüzey değişse de, herkes onun aynı yerde kaldığına kolayca inanır.

AT8.048

[XV. Quomodo locus externus pro superficie corporis ambientis recte sumatur.] Dicimus enim frequenter unam rem in locum alterius succedere, quamvis non sit accurate ejusdem magnitudinis, nec figurae; sed tunc negamus illam idem spatium occupare; ac semper, cum ille situs mutatur, dicimus locum mutari, quamvis eadem magnitudo ac figura permaneat. Cumque dicimus rem esse in hoc loco, nihil aliud intelligimus, quam illam obtinere hunc situm inter alias res; et cum addimus ipsam implere hoc spatium vel hunc locum, intelligimus praeterea ipsam esse hujus determinatae magnitudinis ac figurae. Atque ita spatium quidem semper sumimus pro extensione in longum, latum et profundum. Locum autem aliquando consideramus ut rei, quae in loco est, internum, et aliquando ut ipsi externum. Et quidem internus idem plane est quod spatium; externus autem sumi potest pro superficie quae proxime ambit locatum. Notandumque est, per superficiem non hic intelligi ullam corporis ambientis partem, sed solum terminum, qui medius est inter ipsum corpus ambiens et id quod ambitur, quique nihil aliud est quam modus: vel certe intelligi superficiem in communi, quae non sit pars unius corporis magis quam alterius, sed eadem semper esse censeatur, cum retinet eandem magnitudinem et figuram. Etsi enim omne corpus ambiens cum sua superficie mutetur, non ideo res quam ambit locum mutare existimatur, si eundem interim situm servet inter illa externa, quae tanquam immobilia spectantur. Ut si navim in unam partem a fluminis lapsu, et in contrariam a vento tam aequaliter impelli supponamus, ut situm suum inter ripas non mutet, facile aliquis credet ipsam manere in eodem loco, quamvis omnis superficies ambiens mutetur.

AT8.049XVI. Boşluğun, yani içinde hiçbir şey bulunmayan bir mekânın olması çelişkilidir.

Felsefî anlamda alınan boşluğun, yani içinde hiçbir cevherin bulunmadığı bir boşluğun olamayacağı, mekânın, yani iç yerin uzamının cismin uzamından farklı olmamasından açıktır. Çünkü yalnızca bir cismin uzunluğuna, genişliğine ve derinliğine yer kaplamasından onun bir cevher olduğu sonucunu doğru olarak çıkarıyoruz, zira hiçliğin bir uzamı olması büsbütün çelişkilidir. Aynı sonuç boş olduğu varsayılan mekân için de çıkarılmalıdır: onda uzam bulunduğuna göre, zorunlu olarak cevher de bulunur.

XVII. Halkın kullandığı anlamda boşluk her cismi dışlamaz.

Gerçekten de halkın dilinde boşluk adıyla, içinde hiçbir şeyin bulunmadığı bir yeri ya da mekânı değil, yalnızca içinde bulunması gerektiğini düşündüğümüz şeylerden hiçbirinin bulunmadığı bir yeri anlatırız. Örneğin bir testi su almak için yapıldığından, yalnızca havayla dolu olduğunda boş denir. Bir havuz suyla dolu da olsa, balık yoksa orada hiçbir şey yok denir. Mal taşımak için donatılmış bir gemi, rüzgârın şiddetini kırmak için yalnızca kumla yüklüyse boş denir. Son olarak, yaratılmış ve kendi başına var olan maddeyle dolu olsa da, içinde duyulur hiçbir şey olmayan mekâna boş denir; çünkü genellikle hislerin ulaştığı şeylerden başkasını göz önüne almayız. Ama sonradan boşluk ve hiçlik adlarıyla neyin anlaşılması gerektiğine dikkat etmeden, boş dediğimiz mekânda yalnız duyulur bir şeyin değil, hiçbir şeyin bulunmadığını düşünürsek, şu yanılgıya düşmüş oluruz: içinde havadan başka bir şey olmayan bir testiye boş demek alışılmış olduğu için, içindeki havanın kendi başına var olan bir şey olmadığını yargılamak.

AT8.049

[XVI. Repugnare ut detur vacuum, sive in quo nulla plane sit res.] [XVII. Vacuum ex vulgi usu non excludere omne corpus.] Vacuum autem philosophico more sumptum, hoc est, in quo nulla plane sit substantia, dari non posse manifestum est, ex eo quod extensio spatii, vel loci interni, non differat ab extensione corporis. Nam cum ex hoc solo quod corpus sit extensum in longum, latum et profundum, recte concludamus illud esse substantiam, quia omnino repugnat ut nihili sit aliqua extensio, idem etiam de spatio, quod vacuum supponitur, est concludendum: quod nempe, cum in eo sit extensio, necessario etiam in ipso sit substantia. Et quidem ex vulgi usu, per nomen vacui non solemus significare locum vel spatium in quo nulla plane sit res, sed tantummodo locum in quo nulla sit ex iis rebus, quas in eo esse debere cogitamus. Sic, quia urna facta est ad aquas continendas, vacua dicitur, cum aere tantum est plena. Sic nihil est in piscina, licet aquis abundet, si in ea desint pisces. Sic inane est navigium, quod comparatum erat ad vehendas merces, si solis arenis, quibus frangat impetus venti, sit onustum. Sic denique inane est spatium, in quo nihil est sensibile, quamvis materia creata et per se subsistente plenum sit: quia non solemus considerare, nisi eas res quae a sensibus attinguntur. Atqui si postea, non attendentes quid per nomina vacui et nihili sit intelligendum, in spatio quod vacuum esse diximus, non modo nihil sensibile, sed omnino nullam rem contineri existimemus: in eundem errorem incidimus, ac si ex eo quod usitatum sit dicere urnam, in qua nihil est nisi aer, vacuam esse, ideo judicaremus aerem in ea contentum non esse rem subsistentem.

AT8.050XVIII. Mutlak anlamda alınan boşluk hakkındaki önyargı nasıl düzeltilmelidir.

Hemen hepimiz ilk yaşlardan itibaren bu yanılgıya düştük. Bir kap ile içindeki cisim arasında zorunlu bir bağlantı görmediğimiz için, hiç değilse Tanrı'nın bir kabı dolduran cismi oradan kaldırıp yerine başka hiçbir cismin geçmemesini sağlamasına hiçbir şeyin engel olmadığını düşündük. Bu yanılgıyı düzeltmek için şunu göz önüne almalıyız: Kap ile içinde bulunan şu ya da bu tikel cisim arasında hiçbir bağlantı yoktur; ama kabın çukur şekli ile bu çukurlukta bulunması gereken, genel olarak alınmış uzam arasında en büyük ve büsbütün zorunlu bir bağlantı vardır. Öyle ki bu çukurluğu içindeki uzam olmadan, ya da bu uzamı yer kaplayan bir cevher olmadan anlamak, bir dağı vadisiz kavramaktan daha az çelişkili değildir; çünkü sık sık söylendiği gibi hiçliğin hiçbir uzamı olamaz. Dolayısıyla Tanrı bir kapta bulunan bütün cismi kaldırır ve kaldırılanın yerine başka hiçbir cismin gelmesine izin vermezse ne olacağı sorulursa, kabın çeperlerinin tam da bu yüzden birbirine değeceği cevabı verilmelidir. Çünkü iki cisim arasında hiçbir şey bulunmadığında birbirlerine değmeleri zorunludur; birbirlerinden uzak olmaları, yani aralarında bir uzaklık bulunup da bu uzaklığın hiçbir şey olmaması apaçık çelişkidir; çünkü her uzaklık uzamın bir tarzıdır ve bu yüzden yer kaplayan bir cevher olmadan var olamaz.

XIX. Bundan, seyrelme hakkında söylenenler doğrulanır.

Cismanî cevherin tabiatının yalnızca yer kaplayan bir şey olmasında bulunduğunu ve uzamının, ne kadar boş sayılırsa sayılsın mekâna genellikle yüklenen uzamdan farklı olmadığını böylece fark ettikten sonra, bu cevherin bir parçasının bir seferinde başka bir seferinde kapladığından daha çok mekân kaplamasının ve biraz önce açıklanan yoldan başka bir yoldan seyrelmesinin mümkün olmadığını kolayca anlarız. Aynı şekilde bir kapta, kurşunla, altınla ya da başka herhangi bir ağır ve sert cisimle dolu olduğunda, yalnızca hava taşıyıp boş sanıldığı zamankinden daha çok madde, yani cismanî cevher bulunması da mümkün değildir; çünkü maddenin parçalarının kemiyeti ağırlıklarına ya da sertliklerine değil, aynı kapta her zaman eşit olan yalnız uzama bağlıdır.

AT8.050

[XVIII. Quomodo emendandum sit praejudicium de vacuo absolute sumpto.] [XIX. Ex his ea confirmari, quae de rarefactione dicta sunt.] Lapsique sumus fere omnes a prima aetate in hunc errorem, propterea quod, non advertentes ullam esse inter vas et corpus in eo contentum necessariam conjunctionem, non putavimus quicquam obstare, quominus saltem Deus efficiat, ut corpus, quod vas aliquod replet, inde auferatur, et nullum aliud in ejus locum succedat. Jam autem, ut errorem illum emendemus, considerare oportet nullam quidem esse connexionem inter vas et hoc vel illud corpus particulare quod in eo continetur, sed esse maximam, ac omnino necessariam, inter vasis figuram concavam et extensionem in genere sumptam, quae in ea cavitate debet contineri. Adeo ut non magis repugnet nos concipere montem sine valle, quam intelligere istam cavitatem absque extensione in ea contenta, vel hanc extensionem absque substantia quae sit extensa: quia, ut saepe dictum est, nihili nulla potest esse extensio. Ac proinde, si quaeratur quid fiet, si Deus auferat omne corpus quod in aliquo vase continetur, et nullum aliud in ablati locum venire permittat: respondendum est, vasis latera sibi invicem hoc ipso fore contigua. Cum enim inter duo corpora nihil interjacet, necesse est ut se mutuo tangant; ac manifeste repugnat ut distent, sive ut inter ipsa sit distantia, et tamen ut ista distantia sit nihil: quia omnis distantia est modus extensionis, et ideo sine substantia extensa esse non potest. Postquam sic advertimus substantiae corporeae naturam in eo tantum consistere, quod sit res extensa; ejusque extensionem non esse diversam ab ea, quae spatio quantumvis inani tribui solet: facile cognoscimus fieri non posse, ut aliqua ejus pars plus spatii occupet una vice quam alia, sicque aliter rarefiat, quam modo paullo ante explicato; vel ut plus sit materiae, sive substantiae corporeae, in vase, cum plumbo, vel auro, vel alio quantumvis gravi ac duro corpore plenum est, quam cum aerem tantum continet, vacuumque existimatur: quia partium materiae quantitas non pendet ab earum gravitate aut duritie, sed a sola extensione, quae semper in eodem vase est aequalis.

AT8.051XX. Bundan, hiçbir atomun bulunamayacağı da ispat edilir.

Bazı atomların, yani tabiatları gereği bölünemez madde parçalarının var olmasının mümkün olmadığını da anlarız. Çünkü eğer varsalar, ne kadar küçük tasarlanırlarsa tasarlansınlar zorunlu olarak yer kaplamaları gerekir; dolayısıyla her birini düşüncede yine iki ya da daha çok küçük parçaya bölebilir ve böylece bölünebilir olduklarını tanıyabiliriz. Çünkü düşüncede bölebildiğimiz hiçbir şey yoktur ki tam da bu yüzden bölünebilir olduğunu tanımayalım; bu yüzden onu bölünemez diye yargılasaydık, yargımız bilgimizle çelişirdi. Hatta Tanrı'nın, madde parçacıklarından birinin daha küçük parçalara bölünemeyeceğini sağlamak istediğini tasarlasak bile, bu parçacığa yine de asıl anlamda bölünemez denmemelidir. Çünkü onu hiçbir yaratık tarafından bölünemez kılmış olsa da, onu bölme gücünü kendisinden kesinlikle alamazdı; zira yukarıda belirtildiği gibi, kendi gücünü azaltması hiç mümkün değildir. Bu yüzden mutlak olarak konuşursak, o parçacık bölünebilir kalacaktır, çünkü tabiatı gereği öyledir.

AT8.051

[XX. Ex his etiam demonstrari, nullas atomos dari posse.] Cognoscimus etiam fieri non posse ut aliquae atomi, sive materiae partes ex natura sua indivisibiles, existant. Cum enim, si quae sint, necessario debeant esse extensae, quantumvis parvae fingantur, possumus adhuc unamquamque ex ipsis in duas aut plures minores cogitatione dividere, ac proinde agnoscere esse divisibiles. Nihil enim possumus cogitatione dividere, quin hoc ipso cognoscamus esse divisibile; atque ideo, si judicaremus id ipsum esse indivisibile, judicium nostrum a cognitione dissentiret. Quin etiam si fingamus, Deum efficere voluisse, ut aliqua materiae particula in alias minores dividi non possit, non tamen illa proprie indivisibilis erit dicenda. Ut etenim effecerit eam a nullis creaturis dividi posse, non certe sibi ipsi ejusdem dividendae facultatem potuit adimere: quia fieri plane non potest, ut propriam suam potentiam imminuat, quemadmodum supra notatum est. Atque ideo, absolute loquendo, illa divisibilis remanebit, quoniam ex natura sua est talis.

AT8.052XXI. Aynı şekilde dünya belirsizce yer kaplar.

Bundan başka, bu dünyanın, yani cismanî cevherin bütününün uzamının hiçbir sınırı olmadığını da anlarız. Çünkü bu sınırları nerede tasarlarsak tasarlayalım, onların ötesinde belirsizce yer kaplayan bazı mekânları yalnızca hayal etmekle kalmaz, gerçekten hayal edilebilir, yani reel olduklarını da kavrarız; dolayısıyla onlarda belirsizce yer kaplayan cismanî cevherin de bulunduğunu kavrarız. Çünkü daha önce uzun uzun gösterildiği gibi, herhangi bir mekânda kavradığımız uzamın fikri, cismanî cevherin fikriyle tıpatıp aynıdır.

XXII. Aynı şekilde göğün ve yerin maddesi bir ve aynıdır; birden çok dünya olamaz.

Buradan, göğün maddesinin yerin maddesinden başka olmadığı da kolayca çıkarılabilir. Genel olarak, sonsuz sayıda dünya olsaydı bile hepsinin bir ve aynı maddeden oluşması zorunlu olurdu; dolayısıyla birden çok değil, yalnız bir dünya olabilir. Çünkü tabiatı yalnızca yer kaplayan cevher olmasından ibaret olan bu maddenin, o başka dünyaların bulunması gereken hayal edilebilir bütün mekânları zaten kapladığını açıkça anlarız; içimizde de başka hiçbir maddenin fikrini bulmayız.

XXIII. Maddenin bütün değişikliği, yani suretlerinin bütün çeşitliliği harekete bağlıdır.

Böylece bütün evrende bir ve aynı madde vardır, çünkü her madde yalnızca yer kaplamasıyla tanınır. Onda açıkça kavradığımız bütün özellikler de şu tek şeye indirgenir: Bölünebilirdir ve parçalarıyla hareket ettirilebilir; dolayısıyla parçalarının hareketinden doğabileceğini kavradığımız bütün o hâlleri alabilir. Çünkü yalnızca düşüncede yapılan bölme hiçbir şeyi değiştirmez; maddenin bütün değişikliği, yani bütün suretlerinin çeşitliliği harekete bağlıdır.

AT8.052

[XXI. Item mundum esse indefinite extensum.] [XXII. Item unam et eandem esse materiam caeli et terrae; ac plures mundos esse non posse.] [XXIII. Omnem materiae variationem, sive omnem ejus formarum diversitatem pendere a motu.] Cognoscimus praeterea hunc mundum, sive substantiae corporeae universitatem, nullos extensionis suae fines habere. Ubicunque enim fines illos esse fingamus, semper ultra ipsos aliqua spatia indefinite extensa non modo imaginamur, sed etiam vere imaginabilia, hoc est, realia esse percipimus; ac proinde, etiam substantiam corpoream indefinite extensam in iis contineri. Quia, ut jam fuse ostensum est, idea ejus extensionis, quam in spatio qualicunque concipimus, eadem plane est cum idea substantiae corporeae. Hincque etiam colligi facile potest, non aliam esse materiam caeli quam terrae; atque omnino, si mundi essent infiniti, non posse non illos omnes ex una et eadem materia constare; nec proinde plures, sed unum tantum, esse posse: quia perspicue intelligimus illam materiam, cujus natura in eo solo consistit quod sit substantia extensa, omnia omnino spatia imaginabilia, in quibus alii isti mundi esse deberent, jam occupare: nec ullius alterius materiae ideam in nobis reperimus. Materia itaque in toto universo una et eadem existit, utpote quae omnis per hoc unum tantum agnoscitur, quod sit extensa. Omnesque proprietates, quas in ea clare percipimus, ad hoc unum reducuntur, quod sit partibilis, et mobilis secundum partes, et proinde capax illarum omnium affectionum, quas ex ejus partium motu sequi posse percipimus. Partitio enim, quae fit sola cogitatione, nihil mutat; sed omnis materiae variatio, sive omnium ejus formarum diversitas, pendet a motu.

AT8.053Bunu filozoflar da yer yer fark etmiş görünüyor, çünkü tabiatın hareketin ve sükûnetin ilkesi olduğunu söylediler. O zaman tabiat derken, bütün cismanî şeylerin deneyimlediğimiz gibi olmalarını sağlayan şeyi anladılar.

XXIV. Halkın anladığı anlamda hareket nedir.

Hareket ise (yani yer değiştirme hareketi; çünkü düşünceme başka bir hareket gelmiyor, bu yüzden tabiatta başka bir hareket uydurmak gerektiğini de düşünmüyorum), hareket, diyorum, genellikle anlaşıldığı gibi, bir cismin bir yerden başka bir yere geçmesini sağlayan eylemden başka bir şey değildir. Bu yüzden, yukarıda aynı şeyin aynı zamanda yer değiştirdiğinin ve değiştirmediğinin söylenebileceğini belirttiğimiz gibi, hareket ettiği ve etmediği de söylenebilir. Örneğin limandan ayrılan bir gemide oturan kimse, kıyılara bakıp onları hareketsiz sayarsa hareket ettiğini sanır; ama aralarında hep aynı konumu koruduğu gemi parçalarına bakarsa sanmaz. Hatta genellikle her harekette bir eylem, sükûnette ise eylemin kesilmesi bulunduğunu düşündüğümüze göre, kendinde hiçbir eylem hissetmediği için o zaman hareket ettiğinden çok hareketsiz durduğu söylenir.

XXV. Asıl anlamda alınan hareket nedir.

Ama hareket derken neyin anlaşılması gerektiğini, ona belirli bir tabiat yüklemek amacıyla, halkın kullanımından çok şeyin hakikatinden yola çıkarak göz önüne alırsak, hareketin şu olduğunu söyleyebiliriz: maddenin bir parçasının, yani bir cismin, ona doğrudan doğruya bitişik olan ve hareketsiz sayılan cisimlerin yanından başka cisimlerin yanına taşınması. Burada bir cisim, yani maddenin bir parçası derken, birlikte taşınan her şeyi anlıyorum; gerçi bu da yine, kendi içinde başka hareketleri olan birçok parçadan oluşabilir.

AT8.053

[XXIV. Quid sit motus juxta vulgarem sensum.] [XXV. Quid sit motus proprie sumptus.] Quod passim etiam a Philosophis videtur fuisse animadversum, quia dixerunt naturam esse principium motus et quietis. Tunc enim per naturam intellexerunt id, per quod res omnes corporeae tales evadunt, quales ipsas esse experimur. Motus autem (scilicet localis, neque enim ullus alius sub cogitationem meam cadit; nec ideo etiam ullum alium in rerum natura fingendum puto), motus, inquam, ut vulgo sumitur, nihil aliud est quam actio, qua corpus aliquod ex uno loco in alium migrat. Et idcirco, quemadmodum supra monuimus, eandem rem eodem tempore dici posse locum mutare et non mutare, ita eadem etiam dici potest moveri et non moveri. Ut qui sedet in navi, dum ea solvit e portu, putat quidem se moveri, si respiciat ad littora eaque ut immota consideret; non autem, si ad ipsam navim, inter cujus partes eundem semper situm servat. Quin etiam, quatenus vulgo putamus in omni motu esse actionem, in quiete vero cessationem actionis, magis proprie tunc dicitur quiescere quam moveri, quia nullam in se actionem sentit. Sed si non tam ex vulgi usu, quam ex rei veritate, consideremus quid per motum debeat intelligi, ut aliqua ei determinata natura tribuatur: dicere possumus esse translationem unius partis materiae, sive unius corporis, ex vicinia eorum corporum, quae illud immediate contingunt et tanquam quiescentia spectantur, in viciniam aliorum. Ubi per unum corpus, sive unam partem materiae, intelligo id omne quod simul transfertur; etsi rursus hoc ipsum constare possit ex multis partibus, quae alios in se habeant motus.

AT8.054Taşınma diyorum, taşıyan güç ya da eylem değil; böylece hareketin her zaman hareket ettirende değil, hareket edende bulunduğunu göstermek istiyorum, çünkü bu ikisi genellikle yeterince dikkatle ayırt edilmez. Hareketin yalnızca hareket eden şeyin bir tarzı olduğunu, kendi başına var olan bir şey olmadığını da göstermek istiyorum; tıpkı şeklin şekilli şeyin, sükûnetin de hareketsiz duran şeyin bir tarzı olması gibi.

XXVI. Hareket için sükûnet için gerekenden daha fazla eylem gerekmez.

Gerçekten de şuna dikkat etmek gerekir: Hareket için sükûnet için gerekenden daha fazla eylem gerektiğini düşünmekle bu konuda büyük bir önyargıya kapılmış durumdayız. Buna ilk yaşlardan beri inanmışızdır; çünkü bedenimiz genellikle içtenlikle bilincinde olduğumuz irademizle hareket eder, yalnızca gücünü hissetmediğimiz ağırlık yüzünden yere yapışık kaldığı için de hareketsiz durur. Bu ağırlık ve fark etmediğimiz başka birçok sebep, uzuvlarımızda yapmak istediğimiz hareketlere direnip bizi yorduğu için, bir hareketi başlatmak için onu durdurmaktan daha büyük bir eyleme ya da daha büyük bir güce ihtiyaç olduğunu sanırız; çünkü eylemi, uzuvlarımızı ve onlar aracılığıyla başka cisimleri hareket ettirmek için harcadığımız o çabayla bir tutarız. Ama yalnız dış cisimleri hareket ettirmek için değil, ağırlık ya da başka bir sebep onları durdurmadığında hareketlerini durdurmak için de çoğu zaman çabaya ihtiyacımız olduğunu göz önüne alırsak, bu önyargıdan kolayca kurtuluruz. Örneğin durgun suda hareketsiz duran bir kayığı itmek için, hareket hâlindeyken onu birden durdurmak için harcadığımızdan daha büyük bir eylem harcamayız; ya da en azından çok daha büyüğünü harcamayız. Çünkü burada kayığın yerinden ettiği suyun ağırlığını ve suyun direncini hesaptan düşmek gerekir; bunlar onu yavaş yavaş da durdurabilirdi.

AT8.054

[XXVI. Non plus actionis requiri ad motum quam ad quietem.] Et dico esse translationem, non vim vel actionem quae transfert, ut ostendam illum semper esse in mobili, non in movente, quia haec duo non satis accurate solent distingui; ac esse duntaxat ejus modum, non rem aliquam subsistentem, sicut figura est modus rei figuratae, ac quies rei quiescentis. Quippe notandum est, magno nos, in hoc, praejudicio laborare, quod plus actionis ad motum requiri arbitremur, quam ad quietem. Hocque ideo nobis ab ineunte aetate persuasimus, quod corpus nostrum soleat moveri a nostra voluntate, cujus intime conscii sumus, et quiescere ex hoc solo quod terrae adhaereat per gravitatem, cujus vim non sentimus. Et quidem quia ista gravitas, aliaeque plures causae, a nobis non animadversae, motibus quos in membris nostris ciere volumus resistunt, efficiuntque ut fatigemur, putamus majore actione sive majore vi opus esse ad motum ciendum, quam ad illum sistendum: sumentes scilicet actionem pro conatu illo, quo utimur ad membra nostra et illorum ope alia corpora permovenda. Quod tamen praejudicium facile exuemus, si consideremus, non modo conatu nobis opus esse ad movenda corpora externa, sed saepe etiam ad eorum motus sistendos, cum a gravitate aliave causa non sistuntur. Ut, exempli gratia, non majori utimur actione ad navigium in aqua stagnante quiescens impellendum, quam ad idem, cum movetur, subito retinendum: vel certe non multo majori; hinc enim demenda est aquae ab eo sublevatae gravitas, et ejusdem lentor, a quibus paulatim sisti posset.

AT8.055XXVII. Hareket ve sükûnet, hareket eden cismin yalnızca farklı tarzlarıdır.

Burada söz konusu olan, hareket ettirende ya da hareketi durdurandaki eylem değil, yalnızca taşınma ve taşınmanın yokluğu, yani sükûnet olduğuna göre, bu taşınmanın hareket eden cismin dışında olamayacağı açıktır. Bu cisim taşındığında bir türlü, taşınmadığında, yani hareketsiz durduğunda başka türlüdür; öyle ki onda hareket ve sükûnet iki farklı tarzdan başka bir şey değildir.

XXVIII. Asıl anlamda alınan hareket ancak hareket edenin bitişiğindeki cisimlere göre söz konusudur.

Ayrıca taşınmanın bir yerden başka bir yere değil, bitişik cisimlerin yanından başka cisimlerin yanına olduğunu ekledim; çünkü yukarıda açıkladığım gibi yerin anlamı değişkendir ve düşüncemize bağlıdır. Ama hareket derken bitişik cisimlerin yanından olan taşınmayı anladığımızda, aynı anda yalnızca belirli cisimler aynı hareket edene bitişik olabileceği için, o hareket edene aynı zamanda birden çok değil, yalnız tek bir hareket yükleyebiliriz.

XXIX. Hareket, bitişik cisimlerden de yalnızca hareketsiz sayılanlara göre söz konusudur.

Son olarak, bu taşınmanın herhangi bir bitişik cismin değil, yalnızca hareketsiz sayılan bitişik cisimlerin yanından olduğunu ekledim.

XXX. Birbirinden ayrılan iki bitişik cisimden neden öteki değil de biri hareket ediyor denir.

Çünkü taşınmanın kendisi karşılıklıdır. AB cisminin CD cisminin yanından taşındığı, aynı zamanda CD cisminin de AB cisminin yanından taşındığı anlaşılmadan anlaşılamaz; hem bir yanda hem öbür yanda tıpatıp aynı güç ve eylem gerekir.

AT8.055

[XXVII. Motum et quietem esse tantum diversos modos corporis moti.] [XXVIII. Motum proprie sumptum non referri, nisi ad corpora contigua ejus quod movetur.] [XXIX. Nec referri nisi ad ea corpora contigua, quae tanquam quiescentia spectantur.] [XXX. Cur ex duobus corporibus contiguis quae separantur ab invicem, unum potius quam aliud moveri dicatur.] Cum autem hic non agatur de illa actione, quae intelligitur esse in movente, vel in eo qui motum sistit, sed de sola translatione, ac translationis absentia sive quiete: manifestum est hanc translationem extra corpus motum esse non posse, atque hoc corpus alio modo se habere, cum transfertur, et alio, cum non transfertur, sive cum quiescit: adeo ut motus et quies nihil aliud in eo sint, quam duo diversi modi. Addidi praeterea, translationem fieri ex vicinia corporum contiguorum in viciniam aliorum, non autem ex uno loco in alium: quia, ut supra explicui, loci acceptio varia est, ac pendet a nostra cogitatione: sed cum per motum intelligimus eam translationem quae fit ex vicinia corporum contiguorum, quoniam una tantum corpora eodem temporis momento ejusdem mobilis contigua esse possunt, non possumus isti mobili plures motus eodem tempore tribuere, sed unum tantum. Addidi denique, translationem illam fieri ex vicinia, non quorumlibet corporum contiguorum, sed eorum duntaxat, quae tanquam quiescentia spectantur. Ipsa enim translatio est reciproca, nec potest intelligi corpus AB transferri ex vicinia corporis CD, quin simul etiam intelligatur corpus CD transferri ex vicinia corporis AB: ac plane eadem vis et actio requiritur ex una parte atque ex altera.

AT8.056Bu yüzden harekete, başka bir şeye bağlı olmayan, büsbütün kendine özgü bir tabiat yüklemek isteseydik, iki bitişik cisim biri bir yöne, öteki öbür yöne taşınıp böylece birbirinden ayrıldığında, birinde ötekinde olduğu kadar hareket bulunduğunu söylememiz gerekirdi. Ama bu, ortak konuşma alışkanlığına fazlasıyla aykırı düşerdi. Çünkü yerde durmaya ve onu hareketsiz saymaya alışık olduğumuz için, yerin bazı parçalarının bitişik oldukları daha küçük cisimlerin yanından taşındığını görsek de, yerin bu yüzden hareket ettiğini düşünmeyiz.

Bunun başlıca sebebi de şudur: Hareketin, hareket eden cismin bütününe ait olduğu anlaşılır; yerin bazı parçalarının bitişik oldukları daha küçük cisimlerin yanından taşınmasından dolayı ise hareketin bütün yere ait olduğu böyle anlaşılamaz, çünkü yerde sık sık birbirine zıt birçok taşınma görülebilir. Örneğin EFGH cismi yer olsun ve aynı zamanda onun üzerinde AB cismi E'den F'ye, CD cismi de H'den G'ye taşınsın. Tam da bu yüzden yerin AB cismine bitişik parçaları B'den A'ya taşınsa ve bu taşınma için onlarda AB cismindekinden daha az ya da başka türlü bir eylem bulunmasa da, yerin B'den A'ya, yani batıdan doğuya hareket ettiğini anlamayız. Çünkü aynı sebeple, yerin CD cismine bitişik parçaları C'den D'ye taşındığı için yerin öbür yöne, yani doğudan batıya da hareket ettiğini anlamak gerekirdi; bu ikisi ise birbiriyle çelişir.

AT8.056

Quapropter si omnino propriam, et non ad aliud relatam, naturam motui tribuere vellemus, cum duo corpora contigua unum in unam, aliud in aliam partem transferuntur, sicque a se mutuo separantur, tantundem motus in uno quam in altero esse, diceremus. Sed hoc a communi loquendi usu nimium abhorreret: cum enim assueti simus stare in terra, eamque ut quiescentem considerare, quamvis aliquas ejus partes, aliis minoribus corporibus contiguas, ab eorum vicinia transferri videamus, non tamen ipsam ideo moveri putamus. Hujusque rei praecipua ratio est, quod motus intelligatur esse totius corporis quod movetur, nec possit ita intelligi esse totius terrae, ob translationem quarundam ejus partium ex vicinia minorum corporum quibus contiguae sunt: quoniam saepe plures ejusmodi translationes, sibi mutuo contrarias, in ipsa licet advertere. Ut si corpus EFGH sit terra, et supra ipsam eodem tempore corpus AB transferatur ab E versus F, ac CD ab H versus G, quamvis hoc ipso partes terrae corpori AB contiguae a B versus A transferantur, neque minor vel alterius naturae actio in iis esse debeat, ad illam translationem, quam in corpore AB: non ideo intelligimus terram moveri a B versus A, sive ab Occidente versus Orientem, quia pari ratione ob id quod ejus partes corpori CD contiguae transferantur a C versus D, intelligendum esset eam etiam in aliam partem moveri, nempe ab Oriente in Occidentem; quae duo inter se pugnant.

AT8.057Böylece ortak konuşma alışkanlığından fazla uzaklaşmamak için burada yerin değil, yalnızca AB ve CD cisimlerinin hareket ettiğini söyleyeceğiz; ötekiler için de böyle. Ama bu arada, hareket eden cisimlerde gerçek ve olumlu olan, onlara hareket ediyor dememize yol açan her şeyin, yalnızca hareketsiz sayılan bitişik öteki cisimlerde de bulunduğunu unutmayacağız.

XXXI. Aynı cisimde nasıl sayısız farklı hareket bulunabilir.

Her cisim, yalnızca kendisine bitişik ve hareketsiz belirli cisimlerden uzaklaştığı anlaşıldığı için kendine özgü tek bir harekete sahiptir; ama başka hareketleri olan başka cisimlerin parçasıysa, sayısız başka harekete de katılabilir. Örneğin gemide yürüyen biri cebinde bir saat taşıyorsa, bu saatin çarkları kendilerine özgü yalnız tek bir hareketle hareket edecektir; ama yürüyen adama bağlı olarak onunla birlikte maddenin bir parçasını oluşturdukları ölçüde başka bir harekete, denizde dalgalanan gemiye bağlı oldukları ölçüde başka bir harekete, denize bağlı oldukları ölçüde başka bir harekete, son olarak da eğer bütün yer hareket ediyorsa, yere bağlı oldukları ölçüde başka bir harekete de katılacaklardır. Bütün bu hareketler gerçekten bu çarklarda bulunacaktır; ama bu kadar çoğu birlikte kolayca anlaşılamayacağı, hatta hepsi tanınamayacağı için, her cisimde ona özgü olan o tek hareketi göz önüne almak yeterli olacaktır.

XXXII. Her cisimde tek olan asıl anlamda hareket de nasıl birden çok hareket gibi alınabilir.

Bundan başka, her cismin kendine özgü o tek hareketi birden çok hareket gibi de göz önüne alınabilir. Örneğin araba tekerleklerinde iki farklı hareket ayırt ederiz: biri tekerleklerin ekseni etrafındaki dairesel hareket, öteki üzerinde ilerledikleri yolun uzunluğu boyunca doğrusal hareket.

AT8.057

[XXXI. Quomodo in eodem corpore innumeri diversi motus esse possint.] [XXXII. Quomodo etiam motus proprie sumptus, qui in quoque corpore unicus est, pro pluribus sumi possit.] [XXXIII. Quomodo in omni motu integer circulus corporum simul moveatur.] Ita ergo, ne nimium a communi usu loquendi recedamus, non hic dicemus terram moveri, sed sola corpora AB et CD; atque ita de reliquis. Sed interim recordabimur, id omne quod reale est ac positivum in corporibus quae moventur, propter quod moveri dicuntur, reperiri etiam in aliis ipsorum contiguis, quae tamen ut quiescentia tantum spectantur. Etsi autem unumquodque corpus habeat tantum unum motum sibi proprium, quoniam ab unis tantum corporibus sibi contiguis et quiescentibus recedere intelligitur, participare tamen etiam potest ex aliis innumeris, si nempe sit pars aliorum corporum alios motus habentium. Ut, si quis ambulans in navi horologium in pera gestet, ejus horologii rotulae unico tantum motu sibi proprio movebuntur, sed participabunt etiam ex alio, quatenus, adjunctae homini ambulanti, unam cum illo materiae partem component, et ex alio quatenus erunt adjunctae navigio in mari fluctuanti, et ex alio quatenus adjunctae ipsi mari, et denique alio quatenus adjunctae ipsi terrae, si quidem tota terra moveatur. Omnesque hi motus revera erunt in rotulis istis; sed quia non facile tam multi simul intelligi, nec etiam omnes agnosci possunt, sufficiet unicum illum, qui proprius est cujusque corporis, in ipso considerare. Ac praeterea ille unicus cujusque corporis motus, qui ei proprius est, instar plurium potest considerari: ut, cum in rotis curruum duos diversos distinguimus, unum scilicet circularem circa ipsarum axem, et alium rectum secundum longitudinem viae per quam feruntur.

AT8.058Ama bu hareketlerin bu yüzden gerçekten ayrı olmadığı, hareket eden cismin her noktasının yalnızca tek bir çizgi çizmesinden bellidir. Bu çizginin çoğu zaman çok eğri büğrü olması ve bu yüzden birçok farklı hareketten doğmuş görünmesi önemli değildir; çünkü herhangi bir çizginin, hatta hepsinin en basiti olan doğru çizginin bile aynı biçimde sonsuz sayıda farklı hareketten doğduğunu hayal edebiliriz. Örneğin AB çizgisi CD'ye doğru taşınsa ve aynı zamanda A noktası B'ye doğru taşınsa, bu A noktasının çizeceği AD doğrusu, A'dan B'ye ve AB'den CD'ye olan iki doğrusal harekete bağlı olacaktır; tıpkı tekerleğin herhangi bir noktasının çizdiği eğri çizginin doğrusal ve dairesel harekete bağlı olması gibi. Dolayısıyla, bir hareketi daha kolay kavramak için onu bu şekilde birçok parçaya ayırmak sık sık yararlı olsa da, mutlak olarak konuşursak, her cisimde yalnız tek bir hareket sayılmalıdır.

XXXIII. Her harekette cisimlerin bütün bir halkası nasıl birlikte hareket eder.

Yukarıda gördüğümüz gibi bütün yerler cisimlerle doludur ve maddenin aynı parçaları her zaman eşit yerlere denk düşer. Buradan, hiçbir cismin bir halka içinde olmaktan başka türlü hareket edemeyeceği çıkar: Bir cisim girdiği yerden başka bir cismi iter, o da başka birini, o da başka birini, ta sonuncusuna kadar; sonuncusu da birincinin bıraktığı yere, bırakıldığı anda girer. Bunu tam bir dairede kolayca anlarız; çünkü dairenin A parçasının B'ye doğru hareket etmesi için, aynı zamanda B parçası C'ye, C parçası D'ye, D parçası da A'ya doğru hareket ettiği sürece, hiçbir boşluğa, hiçbir seyrelme ya da yoğunlaşmaya gerek olmadığını görürüz.

AT8.058

Sed quod ideo tales motus non sint revera distincti, patet ex eo, quod unumquodque punctum corporis quod movetur, unam tantum aliquam lineam describat. Nec refert, quod ista linea saepe sit valde contorta, et ideo a pluribus diversis motibus genita videatur: quia possumus imaginari, eodem modo quamcunque lineam, etiam rectam, quae omnium simplicissima est, ex infinitis diversis motibus ortam esse. Ut si linea AB feratur versus CD, et eodem tempore punctum A feratur versus B, linea recta AD, quam hoc punctum A describet, non minus pendebit a duobus motibus rectis, ab A in B et ab AB in CD, quam linea curva, quae a quovis rotae puncto describitur, pendet a motu recto et circulari. Ac proinde, quamvis saepe utile sit unum motum in plures partes hoc pacto distinguere, ad faciliorem ejus perceptionem, absolute tamen loquendo, unus tantum in unoquoque corpore est numerandus. Ex hoc autem quod supra fuerit animadversum, loca omnia corporibus plena esse, semperque easdem materiae partes aequalibus locis coaequari, sequitur nullum corpus moveri posse nisi per circulum, ita scilicet ut aliud aliquod corpus ex loco quem ingreditur expellat, hocque rursus aliud, et aliud, usque ad ultimum, quod in locum a primo derelictum, eodem temporis momento quo derelictus est, ingrediatur. Hocque facile intelligimus in circulo perfecto, quia videmus nullum vacuum, nullamque rarefactionem aut condensationem requiri, ut pars circuli A moveatur versus B, modo eodem tempore pars B moveatur versus C, C versus D, ac D versus A.

AT8.059Ama aynı şey tam olmayan ve ne kadar düzensiz olursa olsun bir halkada da anlaşılabilir; yeter ki yerlerin bütün eşitsizliklerinin hareketlerin eşit olmayan hızıyla nasıl dengelenebileceğine dikkat edilsin. Böylece EFGH mekânında bulunan bütün madde hiçbir yoğunlaşma ya da boşluk olmadan dairesel olarak hareket edebilir ve aynı zamanda onun E tarafındaki parçası G'ye, G tarafındaki parçası da E'ye doğru geçebilir. Yeter ki, G'deki mekânın E'dekinden dört kat, F ve H'dekinden iki kat geniş olduğu varsayılırsa, madde de E'de G'dekinden dört kat, F ya da H'dekinden iki kat hızlı hareket etsin; öteki bütün yerlerde de hareketin hızı yerin darlığını dengelesin. Çünkü bu yolla, herhangi belirli bir zamanda bu halkanın bir parçasından ne kadar madde geçerse, ötekinden de o kadar geçecektir.

XXXIV. Buradan, maddenin gerçekten belirsiz sayıda parçacığa bölündüğü çıkar, gerçi bu parçacıklara aklımız ermez.

Yine de bu harekette, zihnimizin doğru olduğunu kavradığı ama nasıl olduğuna akıl erdiremediği bir şeyin bulunduğunu kabul etmek gerekir: maddenin bazı parçacıklarının sonsuza kadar, yani belirsizce bölünmesi; hem de öyle çok parçaya ki, düşüncede belirleyebileceğimiz hiçbir parçacık, gerçekte daha da küçük başka parçalara bölünmüş olduğunu anlamayacağımız kadar küçük değildir.

AT8.059

[XXXIV. Hinc sequi divisionem materiae in particulas revera indefinitas, quamvis eae nobis sint incomprehensibiles.] Sed idem intelligi etiam potest in circulo non perfecto, et quantumlibet irregulari, modo advertatur, quo pacto omnes locorum inaequalitates inaequali motuum celeritate possint compensari. Sic tota materia contenta in spatio EFGH circulariter moveri potest absque ulla condensatione vel vacuo, et eodem tempore ejus pars quae est versus E, transire versus G, ac ea quae est versus G, transire versus E: modo tantum, ut, si spatium in G supponitur esse quadruplo latius quam in E, ac duplo quam in F et H, ita etiam quadruplo celerius moveatur in E quam in G, ac duplo celerius quam in F vel H; atque ita reliquis omnibus in locis motus celeritas angustiam loci compenset. Hoc enim pacto, in quovis determinato tempore, tantundem materiae per unam istius circuli partem, quam per alteram transibit. Fatendum tamen est in motu isto aliquid reperiri, quod mens quidem nostra percipit esse verum, sed tamen, quo pacto fiat, non comprehendit: nempe divisionem quarundam particularum materiae in infinitum, sive indefinitam, atque in tot partes, ut nullam cogitatione determinare possimus tam exiguam, quin intelligamus ipsam in alias adhuc minores reipsa esse divisam.

AT8.060XXXV. Bu bölünme nasıl olur; akıl erdirilemese de olduğundan şüphe edilmemelidir.

Çünkü şimdi G mekânını dolduran maddenin, G ile E arasındaki, sayısız derecede daha küçük bütün mekânları art arda doldurması, maddenin bir parçası şeklini bu mekânların sayısız ölçüsüne uydurmadıkça mümkün değildir. Bunun olması için de maddenin, gerçekten sayısız olan, hayal edilebilir bütün parçacıklarının birbirinden biraz uzaklaşması gerekir; böyle bir uzaklaşma ne kadar küçük olursa olsun gerçek bir bölünmedir.

Ama burada bütün maddeden değil, yalnızca onun bir parçasından söz ettiğime dikkat edilmelidir. Çünkü G'de, E mekânı genişliğinde iki ya da üç parçası ve bölünmeden kalan daha küçük başka birçok parçası bulunduğunu varsaysak bile, bunların E'ye doğru dairesel olarak hareket edebildiği anlaşılabilir. Yeter ki bunlara, kendilerini her biçimde büken ve şekillerini öyle değiştiren başka parçacıklar karışmış olsun ki, şekillerini böyle değiştirmeyip yalnızca hareket hızlarını kaplayacakları yere göre ayarlayan o parçalarla birleşerek, onların kaplamayacağı bütün köşeleri tam olarak doldursunlar. Bu belirsiz bölünmenin nasıl olduğunu düşüncede kuşatamasak da, olduğundan bu yüzden şüphe etmemeliyiz. Çünkü bunun bize en apaçık biçimde bilinen madde tabiatından zorunlu olarak çıktığını açıkça kavrarız; bunun, sonlu olan zihnimizin kuşatamayacağı şeylerin türünden olduğunu da kavrarız.

AT8.060

[XXXV. Quomodo fiat ista divisio, et quod non sit dubitandum quin fiat, etsi non comprehendatur.] Fieri enim non potest, ut materia quae jam implet spatium G, successive impleat omnia spatia innumeris gradibus minora, quae sunt inter G et E, nisi aliqua ejus pars ad innumerabiles illorum spatiorum mensuras figuram suam accommodet: quod ut fiat, necesse est omnes imaginabiles ejus particulas, quae sunt revera innumerae, a se mutuo aliquantulum removeri, et talis quantulacunque remotio vera divisio est. Notandum autem me hic non loqui de tota materia, sed tantum de aliqua ejus parte. Quamvis enim supponamus duas aut tres ejus partes esse in G tantae latitudinis quantae est spatium E, itemque etiam plures alias minores, quae maneant indivisae: nihilominus intelligi potest eas moveri circulariter versus E, modo quaedam aliae ipsis admistae sint, quae se quomodolibet inflectant, et figuras suas sic mutent, ut junctae istis figuras suas non ita mutantibus, sed solam celeritatem motus ad rationem loci occupandi accommodantibus, omnes angulos quos istae aliae non occupabunt, accurate compleant. Et quamvis, quomodo fiat indefinita ista divisio, cogitatione comprehendere nequeamus, non ideo tamen debemus dubitare quin fiat: quia clare percipimus illam necessario sequi ex natura materiae nobis evidentissime cognita, percipimusque etiam eam esse de genere eorum quae a mente nostra, utpote finita, capi non possunt.

AT8.061XXXVI. Tanrı hareketin ilk sebebidir ve evrende hareketin kemiyetini her zaman aynı korur.

Hareketin tabiatını böyle fark ettikten sonra sebebini de göz önüne almak gerekir; bu sebep iki türlüdür. Önce dünyadaki bütün hareketlerin genel sebebi olan küllî ve ilk sebep; sonra da maddenin tek tek parçalarının önceden sahip olmadıkları hareketleri edinmelerini sağlayan tikel sebep. Genel sebebe gelince, bana öyle açık görünüyor ki bu, maddeyi başlangıçta hareket ve sükûnetle birlikte yaratan ve şimdi yalnızca olağan katkısıyla bütün maddede o zaman koyduğu kadar hareket ve sükûneti koruyan Tanrı'nın kendisinden başkası değildir. Çünkü bu hareket, hareket eden maddede onun bir tarzından başka bir şey olmasa da, belli ve belirli bir kemiyeti vardır; bu kemiyetin, tek tek parçalarında değişse de, şeylerin bütününde her zaman aynı kalabileceğini kolayca anlarız. Yani maddenin bir parçası ötekinden iki kat hızlı hareket ediyor, öteki de birincisinden iki kat büyükse, küçükte büyükte olduğu kadar hareket bulunduğunu; bir parçanın hareketi ne kadar yavaşlarsa, ona eşit başka bir parçanın hareketinin o kadar hızlandığını düşünmeliyiz. Tanrı'da yalnızca kendisinin değişmez olmasının değil, en sabit ve değişmez biçimde iş görmesinin de bir yetkinlik olduğunu anlarız. Öyle ki apaçık deneyimin ya da ilahî vahyin kesinleştirdiği ve yaratıcıda hiçbir değişme olmadan gerçekleştiğini kavradığımız ya da inandığımız değişmeler dışında, onun işlerinde başka hiçbir değişme varsaymamalıyız; yoksa bundan onda bir kararsızlık bulunduğu sonucu çıkarılabilir. Buradan şu çıkar: Tanrı maddenin parçalarını ilk yarattığında onları farklı biçimlerde hareket ettirdi ve şimdi bütün bu maddeyi önce yarattığı biçimde ve aynı yolla koruyor; bu yüzden onda her zaman aynı miktarda hareketi de koruduğunu düşünmek akla en uygun olandır.

AT8.061

[XXXVI. Deum esse primariam motus causam: et eandem semper motus quantitatem in universo conservare.] Motus natura sic animadversa, considerare oportet ejus causam, eamque duplicem: primo scilicet universalem et primariam, quae est causa generalis omnium motuum qui sunt in mundo; ac deinde particularem, a qua fit ut singulae materiae partes motus, quos prius non habuerunt, acquirant. Et generalem quod attinet, manifestum mihi videtur illam non aliam esse, quam Deum ipsum, qui materiam simul cum motu et quiete in principio creavit, jamque, per solum suum concursum ordinarium, tantundem motus et quietis in ea tota quantum tunc posuit conservat. Nam quamvis ille motus nihil aliud sit in materia mota quam ejus modus: certam tamen et determinatam habet quantitatem, quam facile intelligimus eandem semper in tota rerum universitate esse posse, quamvis in singulis ejus partibus mutetur. Ita scilicet ut putemus, cum una pars materiae duplo celerius movetur quam altera, et haec altera duplo major est quam prior, tantundem motus esse in minore quam in majore; ac quanto motus unius partis lentior sit, tanto motum alicujus alterius ipsi aequalis fieri celeriorem. Intelligimus etiam perfectionem esse in Deo, non solum quod in se ipso sit immutabilis, sed etiam quod modo quam maxime constanti et immutabili operetur: adeo ut, iis mutationibus exceptis, quas evidens experientia vel divina revelatio certas reddit, quasque sine ulla in creatore mutatione fieri percipimus aut credimus, nullas alias in ejus operibus supponere debeamus, ne qua inde inconstantia in ipso arguatur. Unde sequitur quam maxime rationi esse consentaneum, ut putemus ex hoc solo, quod Deus diversimode moverit partes materiae, cum primum illas creavit, jamque totam istam materiam conservet eodem plane modo eademque ratione qua prius creavit, eum etiam tantundem motus in ipsa semper conservare.

AT8.062XXXVII. Tabiatın birinci kanunu: her şey, kendine kalırsa, daima aynı durumda kalır; bu yüzden bir kez hareket eden şey hep hareket etmeyi sürdürür.

Tanrı'nın bu aynı değişmezliğinden bazı kurallar, yani tabiat kanunları bilinebilir; bunlar, tek tek cisimlerde gözlediğimiz çeşitli hareketlerin ikincil ve özel sebepleridir. Bunların birincisi şudur: her şey, yalın ve bölünmemiş olduğu ölçüde, kendine kalırsa daima aynı durumda kalır ve dış sebepler olmadıkça asla değişmez. Maddenin bir parçası kare biçimindeyse, başka bir yerden gelip şeklini değiştiren bir şey olmadıkça hep kare kalacağına kolayca inanırız. Duruyorsa, bir sebep onu buna itmedikçe bir gün kendiliğinden hareket etmeye başlayacağını düşünmeyiz. Hareket ediyorsa da, bu hareketini bir gün kendiliğinden, başka hiçbir şey engellemeden keseceğini düşünmek için hiçbir gerekçemiz yoktur. Öyleyse hareket eden şeyin, kendine kalırsa, daima hareket ettiği sonucuna varmak gerekir. Ama biz burada yeryüzündeyiz ve yeryüzünün yapısı öyledir ki, yakınında olan bütün hareketler kısa sürede, çoğu zaman da hislerimizden gizli kalan sebeplerle durur. Bu yüzden küçük yaştan beri, bilmediğimiz sebeplerle böyle duran hareketlerin kendiliğinden sona erdiğine sık sık hükmettik. Şimdi de birçok durumda deneyle gördüğümüzü sandığımız şeyi bütün hareketler için düşünmeye yatkınız: hareketlerin tabiatları gereği sona erdiğini, yani sükûnete yöneldiğini. Bu ise tabiat kanunlarına son derece aykırıdır; çünkü sükûnet harekete zıttır ve hiçbir şey kendi tabiatı gereği kendi zıddına, yani kendi yok oluşuna doğru gidemez.

AT8.062

[XXXVII. Prima lex naturae: quod unaquaeque res, quantum in se est, semper in eodem statu perseveret; sicque quod semel movetur, semper moveri pergat.] Atque ex hac eadem immutabilitate Dei, regulae quaedam sive leges naturae cognosci possunt, quae sunt causae secundariae ac particulares diversorum motuum, quos in singulis corporibus advertimus. Harum prima est, unamquamque rem, quatenus est simplex et indivisa, manere, quantum in se est, in eodem semper statu, nec unquam mutari nisi a causis externis. Ita, si pars aliqua materiae sit quadrata, facile nobis persuademus illam perpetue mansuram esse quadratam, nisi quid aliunde adveniat quod ejus figuram mutet. Si quiescat, non credimus illam unquam incepturam moveri, nisi ab aliqua causa ad id impellatur. Nec ulla major ratio est, si moveatur, cur putemus ipsam unquam sua sponte, et a nullo alio impeditam, motum illum suum esse intermissuram. Atque ideo concludendum est, id quod movetur, quantum in se est, semper moveri. Sed quia hic versamur circa terram, cujus constitutio talis est, ut motus omnes qui prope illam fiunt, brevi sistantur, et saepe ob causas quae sensus nostros latent: ideo ab ineunte aetate saepe judicavimus eos motus, qui sic a causis nobis ignotis sistebantur, sua sponte desinere. Jamque proclives sumus ad illud de omnibus existimandum, quod videmur in multis esse experti: nempe illos ex natura sua cessare, sive tendere ad quietem. Quod profecto legibus naturae quam maxime adversatur: quies enim motui est contraria, nihilque ad suum contrarium, sive ad destructionem sui ipsius, ex propria natura ferri potest.

AT8.063XXXVIII. Atılan cisimlerin hareketi üzerine.

Gündelik deneyim de atılan cisimlerde kuralımızı tamamen doğrular. Atılan cisimlerin, onları fırlatan elden ayrıldıktan sonra bir süre daha hareket etmelerinin tek sebebi şudur: bir kez hareket ettiler mi, önlerine çıkan cisimler onları yavaşlatıncaya kadar hareket etmeyi sürdürürler. İçinde hareket ettikleri hava ya da başka akışkan cisimlerin onları genellikle yavaş yavaş yavaşlattığı, bu yüzden hareketlerinin uzun sürmediği de açıktır. Havanın öteki cisimlerin hareketine direndiğini, bir yelpazeyle havayı dövdüğümüzde dokunma hissimizle bizzat deneyebiliriz; kuşların uçuşu da bunu doğrular. Atılan cisimlerin hareketine havadan daha belirgin biçimde direnmeyen bir sıvı da yoktur.

XXXIX. Tabiatın ikinci kanunu: her hareket kendi başına doğrusaldır; bu yüzden dairesel hareket eden şeyler, çizdikleri dairenin merkezinden daima uzaklaşmaya yönelir.

Tabiatın ikinci kanunu şudur: maddenin her parçası, tek başına ele alındığında, hiçbir zaman eğri çizgiler boyunca değil, yalnızca doğru çizgiler boyunca hareket etmeye yönelir. Gerçi birçok parça başkalarıyla karşılaştığı için sık sık sapmak zorunda kalır; çünkü biraz önce söylendiği gibi her harekette, birlikte hareket eden bütün maddeden bir bakıma bir halka oluşur. Bu kuralın sebebi bir öncekinin sebebiyle aynıdır: Tanrı'nın maddedeki hareketi koruduğu işleyişin değişmezliği ve yalınlığı. Çünkü Tanrı hareketi, onu koruduğu anda tam olarak nasılsa öyle korur; biraz önce nasıl olmuş olabileceğini hiç hesaba katmaz.

AT8.063

[XXXVIII. De motu projectorum.] [XXXIX. Altera lex naturae: quod omnis motus ex se ipso sit rectus; et ideo quae circulariter moventur, tendere semper ut recedant a centro circuli quem describunt.] Et vero quotidiana experientia, in iis quae projiciuntur, regulam nostram omnino confirmat. Neque enim alia ratio est, cur projecta perseverent aliquandiu in motu, postquam a manu jaciente separata sunt, quam quia semel mota pergunt moveri, donec ab obviis corporibus retardentur. Et manifestum est, ipsa solere ab aere, aliisve quibuslibet fluidis corporibus in quibus moventur, paulatim retardari, atque ideo motum ipsorum diu durare non posse. Aerem enim motibus aliorum corporum resistere, ipso sensu tactus possumus experiri, si flabello ipsum percutiamus; idemque volatus avium confirmat. Et nullus alius est liquor, qui non manifestius adhuc, quam aer, motibus projectorum resistat. Altera lex naturae est: unamquamque partem materiae, seorsim spectatam, non tendere unquam ut secundum ullas lineas obliquas pergat moveri, sed tantummodo secundum rectas; etsi multae saepe cogantur deflectere propter occursum aliarum, atque, ut paulo ante dictum est, in quolibet motu fiat quodammodo circulus, ex omni materia simul mota. Causa hujus regulae eadem est quae praecedentis, nempe immutabilitas et simplicitas operationis, per quam Deus motum in materia conservat. Neque enim illum conservat, nisi praecise qualis est eo ipso temporis momento quo conservat, nulla habita ratione ejus qui forte fuit paulo ante.

AT8.064Hiçbir hareket bir anda olmasa da, hareket eden her şeyin, hareket ettiği süre içinde belirlenebilecek her bir anda, hareketini doğru bir çizgi boyunca bir yöne doğru sürdürmeye belirlenmiş olduğu, hiçbir zaman eğri bir çizgi boyunca sürdürmeye belirlenmediği açıktır. Örneğin EA sapanıyla ABF dairesi üzerinde döndürülen A taşı, A noktasında bulunduğu anda belli bir yöne, yani doğru çizgi boyunca C'ye doğru harekete belirlenmiştir; AC doğrusu da dairenin teğetidir. Ama taşın herhangi bir eğri harekete belirlenmiş olduğu düşünülemez: önce F'den A'ya eğri bir çizgi boyunca gelmiş olsa da, A noktasındayken bu eğrilikten onda bir şey kaldığı anlaşılamaz. Bunu deneyim de doğrular: taş o anda sapandan çıkarsa B'ye doğru değil, C'ye doğru hareket etmeyi sürdürür. Buradan şu çıkar: dairesel hareket eden her cisim, çizdiği dairenin merkezinden uzaklaşmaya sürekli yönelir. Taşı sapanla döndürürken bunu elimizde bizzat hissederiz. Bu düşünceyi ileride sık sık kullanacağımız için ona iyi dikkat edilmelidir; aşağıda daha geniş açıklanacaktır.

AT8.064

Ac quamvis nullus motus fiat in instanti, manifestum tamen est omne id quod movetur, in singulis instantibus quae possunt designari dum movetur, determinatum esse ad motum suum continuandum versus aliquam partem, secundum lineam rectam, non autem unquam secundum ullam lineam curvam. Ut, exempli causa, lapis A, in funda EA per circulum ABF rotatus, eo instanti, quo est in puncto A, determinatus quidem est ad motum versus aliquam partem, nempe secundum lineam rectam versus C, ita scilicet ut linea recta A C sit tangens circuli. Non autem fingi potest illum determinatum esse ad ullum motum curvum: etsi enim prius venerit ex F ad A per lineam curvam, nihil tamen istius curvitatis intelligi potest in eo remanere, dum est in puncto A. Hocque etiam experientia confirmatur, quia si tunc e funda egrediatur, non perget moveri versus B, sed versus C. Ex quo sequitur, omne corpus quod circulariter movetur, perpetuo tendere ut recedat a centro circuli quem describit. Ut ipso manus sensu experimur in lapide, dum illum funda circumagimus. Et quia consideratione ista in sequentibus saepe utemur, diligenter erit advertenda, fusiusque infra exponetur.

AT8.065XL. Üçüncü kanun: bir cisim kendisinden daha kuvvetli bir cisimle karşılaştığında hareketinden hiçbir şey kaybetmez; daha zayıf bir cisimle karşılaştığında ise ona aktardığı kadarını kaybeder.

Tabiatın üçüncü kanunu şudur: hareket eden bir cisim başka bir cisimle karşılaştığında, doğru çizgi boyunca yoluna devam etmek için sahip olduğu kuvvet, ötekinin ona direnmek için sahip olduğu kuvvetten azsa, başka bir yöne sapar; hareketini korur, yalnızca hareketin yön belirlenimini kaybeder. Kuvveti daha fazlaysa öteki cismi kendisiyle birlikte hareket ettirir ve ona hareketinden ne kadar verirse o kadarını kaybeder. Nitekim atılan sert cisimlerin, başka bir sert cisme çarptıklarında hareketi kesmeyip ters yöne geri sıçradıklarını; yumuşak bir cisimle karşılaştıklarında ise bütün hareketlerini kolayca ona aktardıkları için hemen durduklarını deneyle görürüz. Cisimlerin başına gelen değişmelerin bütün özel sebepleri, en azından kendileri cismanî olanlar, bu üçüncü kanunda içerilir. İnsan zihinlerinin ya da meleklerin cisimleri hareket ettirecek bir kuvveti olup olmadığını, varsa nasıl bir kuvvet olduğunu şimdi araştırmıyoruz; bunu insan üzerine incelemeye bırakıyoruz.

XLI. Bu kuralın ilk kısmının ispatı.

Bu kanunun ilk kısmı, kendi başına ele alınan hareket ile onun belli bir yöne belirlenimi arasında bir fark bulunmasından ispat edilir; bu fark sayesinde hareket bütünüyle yerinde kalırken belirlenimi değişebilir. Daha önce söylendiği gibi, bileşik değil de yalın olan her şey —ki hareket de böyledir— hiçbir dış sebep onu yok etmedikçe var olmayı sürdürür. Hareket eden bir cisim sert bir cisme çarptığında, hareketinin aynı yöne belirlenmiş kalmasını engelleyen bir sebep ortaya çıkar; ama hareketin kendisini ortadan kaldıran ya da azaltan hiçbir sebep ortaya çıkmaz, çünkü hareket harekete zıt değildir. Buradan, hareketin bu yüzden azalmaması gerektiği sonucu çıkar.

AT8.065

[XL. Tertia lex: quod unum corpus, alteri fortiori occurrendo, nihil amittat de suo motu; occurrendo vero minus forti, tantum amittat, quantum in illud transfert.] [XLI. Probatio prioris partis hujus regulae.] Tertia lex naturae haec est: ubi corpus quod movetur alteri occurrit, si minorem habeat vim ad pergendum secundum lineam rectam, quam hoc alterum ad ei resistendum, tunc deflectitur in aliam partem, et motum suum retinendo solam motus determinationem amittit; si vero habeat majorem, tunc alterum corpus secum movet, ac quantum ei dat de suo motu, tantundem perdit. Ita experimur dura quaelibet corpora projecta, cum in aliud durum corpus impingunt, non ideo a motu cessare, sed versus contrariam partem reflecti; contra vero, cum occurrunt corpori molli, quia facile in illud motum omnem suum transmittunt, ideo statim ad quietem reduci. Atque omnes causae particulares mutationum, quae corporibus accidunt, in hac tertia lege continentur, saltem eae quae ipsae corporeae sunt; an enim, et qualem, mentes humanae vel Angelicae vim habeant corpora movendi, non jam inquirimus, sed ad tractationem de homine reservamus. Demonstratur autem prior pars hujus legis, ex eo quod differentia sit inter motum in se spectatum et ipsius determinationem versus certam partem, qua fit ut ista determinatio possit mutari, motu integro remanente. Cum enim, ut ante dictum est, unaquaeque res, non composita, sed simplex, qualis est motus, semper esse perseveret, quamdiu a nulla causa externa destruitur; et in occursu duri corporis, appareat quidem causa quae impediat, ne motus alterius corporis, cui occurrit, maneat determinatus versus eandem partem; non autem ulla, quae motum ipsum tollat vel minuat, quia motus motui non est contrarius: hinc sequitur illum idcirco minui non debere.

AT8.066XLII. İkinci kısmın ispatı.

Kanunun ikinci kısmı da Tanrı'nın işleyişinin değişmezliğinden ispat edilir; çünkü Tanrı dünyayı, bir zamanlar onu yarattığı aynı etkinlikle şimdi sürekli olarak korur. Her yer cisimlerle dolu olduğuna ve yine de her cismin hareketi doğru çizgiye yöneldiğine göre, apaçıktır ki Tanrı başlangıçta dünyayı yaratırken onun çeşitli parçalarını farklı biçimlerde hareket ettirmekle kalmamış, aynı zamanda bu parçaların birbirini itmesini ve hareketlerini birbirine aktarmasını da sağlamıştır. Öyle ki şimdi dünyayı, yarattığı aynı etkinlikle ve aynı kanunlarla koruyarak, hareketi de korur; ama hareketi hep aynı madde parçalarına çakılı olarak değil, parçalar birbiriyle karşılaştıkça birinden ötekine geçen bir şey olarak korur. Böylece yaratıkların bu sürekli değişmesi, Tanrı'nın değişmezliğinin bir delilidir.

XLIII. Her cismin etkide bulunma ya da direnme kuvveti neye dayanır.

Burada her cismin bir başkasına etkide bulunma ya da bir başkasının etkisine direnme kuvvetinin neye dayandığına dikkat etmek gerekir: yalnızca şuna dayanır ki, en başta koyduğumuz kanuna göre her şey, kendine kalırsa, bulunduğu durumda kalmaya yönelir. Bundan ötürü bir başkasına bağlı olan şeyin ondan ayrılmamak için, ayrılmış olanın ayrı kalmak için, duran şeyin sükûnetini sürdürmek ve dolayısıyla onu değiştirebilecek her şeye direnmek için, hareket eden şeyin de hareketini, yani aynı hızdaki ve aynı yöne doğru hareketini sürdürmek için bir kuvveti vardır. Bu kuvvet bir yandan içinde bulunduğu cismin büyüklüğüne ve bu cismin bir başkasından ayrıldığı yüzeyin büyüklüğüne, öte yandan hareketin hızına ve çeşitli cisimlerin birbiriyle karşılaşma tarzının tabiatına ve zıtlığına göre ölçülmelidir.

AT8.066

[XLII. Probatio posterioris partis.] [XLIII. In quo consistat vis cujusque corporis ad agendum vel resistendum.] Demonstratur etiam pars altera ex immutabilitate operationis Dei, mundum eadem actione, qua olim creavit, continue jam conservantis. Cum enim omnia corporibus sint plena, et nihilominus uniuscujusque corporis motus tendat in lineam rectam, perspicuum est Deum ab initio, mundum creando, non modo diversas ejus partes diversimode movisse, sed simul etiam effecisse, ut unae alias impellerent motusque suos in illas transferrent: adeo ut jam, ipsum conservando eadem actione, ac cum iisdem legibus cum quibus creavit, motum, non iisdem materiae partibus semper infixum, sed ex unis in alias prout sibi mutuo occurrunt transeuntem, conservet. Sicque haec ipsa creaturarum continua mutatio immutabilitatis Dei est argumentum. Hic vero diligenter advertendum est, in quo consistat vis cujusque corporis ad agendum in aliud, vel ad actioni alterius resistendum: nempe in hoc uno, quod unaquaeque res tendat, quantum in se est, ad permanendum in eodem statu in quo est, juxta legem primo loco positam. Hinc enim id quod alteri conjunctum est, vim habet nonnullam, ad impediendum ne disjungatur; id quod disjunctum est, ad manendum disjunctum; id quod quiescit, ad perseverandum in sua quiete, atque ex consequenti ad resistendum iis omnibus quae illam possunt mutare; id quod movetur, ad perseverandum in suo motu, hoc est, in motu ejusdem celeritatis et versus eandem partem. Visque illa debet aestimari tum a magnitudine corporis in quo est, et superficiei secundum quam istud corpus ab alio disjungitur; tum a celeritate motus, ac natura et contrarietate modi, quo diversa corpora sibi mutuo occurrunt.

AT8.067XLIV. Hareket harekete değil sükûnete zıttır; bir yöne belirlenim de karşı yöne belirlenime zıttır.

Şuna da dikkat etmek gerekir: bir hareket, aynı hızdaki başka bir harekete hiçbir biçimde zıt değildir; burada asıl anlamıyla yalnızca iki zıtlık vardır. Biri hareket ile sükûnet arasındadır; ya da hareketin hızlılığı ile yavaşlığı arasında, çünkü yavaşlık bir ölçüde sükûnetin tabiatından pay alır. Öteki, hareketin bir yöne belirlenimi ile o yönde duran ya da başka türlü hareket eden bir cisimle karşılaşma arasındadır; bu zıtlık da, öteki cisimle karşılaşan cismin hangi yöne hareket ettiğine göre büyür ya da küçülür.

XLV. Her cismin hareketinin başka cisimlerle karşılaşma yüzünden ne kadar değiştiği nasıl belirlenebilir; bu, aşağıdaki kurallarla olur.

Bundan ötürü, tek tek cisimlerin başka cisimlerle karşılaştıklarında hareketlerini nasıl artırdıklarını, azalttıklarını ya da başka yönlere çevirdiklerini belirleyebilmek için yapılacak tek şey, her birinde hareket ettirmek ya da harekete direnmek için ne kadar kuvvet bulunduğunu hesaplamak ve daha güçlü olanın her zaman sonucunu elde ettiğini kesin olarak kabul etmektir. Yalnızca iki cisim birbiriyle karşılaşsaydı, ikisi de tamamen sert olsaydı ve öteki bütün cisimlerden öyle ayrılmış olsaydı ki hareketlerini çevredeki hiçbir cisim ne engellese ne de desteklese, bu hesap kolayca yapılabilirdi. Çünkü o zaman aşağıdaki kurallara uyarlardı.

AT8.067

[XLIV. Motum non esse motui contrarium, sed quieti; et determinationem in unam partem, determinationi in partem oppositam.] [XLV. Quomodo possit determinari, quantum cujusque corporis motus mutetur propter aliorum corporum occursum; idque per regulas sequentes.] Atque notandum est, unum motum alteri motui aeque veloci nullo modo esse contrarium, sed proprie tantum duplicem hic inveniri contrarietatem. Unam inter motum et quietem, vel etiam inter motus celeritatem et tarditatem, quatenus scilicet ista tarditas de quietis natura participat. Alteram inter determinationem motus versus aliquam partem, et occursum corporis in illa parte quiescentis vel aliter moti; atque pro ratione partis in quam corpus alteri occurrens movetur, haec contrarietas est major vel minor. Ex quibus ut possimus determinare, quo pacto singula corpora motus suos augeant vel minuant, vel in alias partes convertant, ob aliorum corporum occursus: oportet tantum calculo subducere, quantum in unoquoque sit virium, sive ad movendum, sive ad motui resistendum; ac pro certo statuere, illud semper, quod valentius est, sortiri suum effectum. Hocque facile calculo subduci posset, si duo tantum corpora sibi mutuo occurrerent, eaque essent perfecte dura, et a reliquis omnibus sic divisa, ut eorum motus a nullis aliis circumjacentibus impedirentur nec juvarentur; ea enim regulas sequentes observarent.

AT8.068XLVI. Birinci kural.

Birincisi: bu iki cisim, diyelim B ve C, tamamen eşit olsaydı ve eşit hızla, B sağdan sola, C de onunla aynı doğru üzerinde soldan sağa hareket etseydi, karşılaştıklarında geri sıçrar ve hızlarından hiçbir şey kaybetmeden B sağa, C sola doğru hareket etmeyi sürdürürdü.

XLVII. İkinci kural.

İkincisi: B, C'den birazcık büyük olsaydı ve geri kalan her şey önceki gibi olsaydı, yalnızca C geri sıçrardı ve ikisi birlikte aynı hızla sola doğru hareket ederdi.

XLVIII. Üçüncü kural.

Üçüncüsü: kütlece eşit olsalar ama B, C'den birazcık hızlı hareket etseydi, ikisi de sola doğru hareket etmeyi sürdürmekle kalmaz, B'nin C'den fazla olan hızının yarısı da B'den C'ye geçerdi. Yani önce B'de altı, C'de yalnızca dört hız derecesi varsa, karşılaşmadan sonra her biri beş hız derecesiyle sola doğru giderdi.

XLIX. Dördüncü kural.

Dördüncüsü: C cismi tamamen dursaydı ve B'den biraz büyük olsaydı, B hangi hızla C'ye doğru hareket ederse etsin, onu asla yerinden oynatamaz, ondan ters yöne geri itilirdi. Çünkü duran bir cisim büyük bir hıza küçük bir hızdan daha çok direnir, hem de biri ötekini ne kadar aşıyorsa o oranda; bu yüzden C'nin direnme kuvveti B'nin itme kuvvetinden her zaman büyük olurdu.

AT8.068

[XLVI. Prima.] [XLVII. Secunda.] [XLVIII. Tertia.] [XLIX. Quarta.] Primo, si duo illa corpora, puta B et C, essent plane aequalia, et aeque velociter moverentur, B quidem a dextra versus sinistram, et C illi in directum a sinistra versus dextram, cum sibi mutuo occurrerent, reflecterentur, et postea pergerent moveri, B versus dextram et C versus sinistram, nulla parte suae celeritatis amissa. Secundo, si B esset tantillo majus quam C, caeteris positis ut prius, tunc solum C reflecteretur, et utrumque versus sinistram eadem celeritate moveretur. Tertio, si mole essent aequalia, sed B tantillo celerius moveretur quam C, non tantum ambo pergerent moveri versus sinistram, sed etiam transferretur ex B in C media pars celeritatis qua hoc ab illo excederetur: hoc est, si fuissent prius sex gradus celeritatis in B, et quatuor tantum in C, post mutuum occursum unumquodque tenderet versus sinistram, cum quinque gradibus celeritatis. Quarto, si corpus C plane quiesceret, essetque paulo majus quam B, quacunque cum celeritate B moveretur versus C, nunquam ipsum C moveret; sed ab eo repelleretur in contrariam partem: quia corpus quiescens magis resistit magnae celeritati quam parvae, idque pro ratione excessus unius supra alteram; et idcirco semper major esset vis in C ad resistendum, quam in B ad impellendum.

AT8.069L. Beşinci kural.

Beşincisi: duran C cismi B'den küçük olsaydı, B ona doğru ne kadar yavaş hareket ederse etsin onu kendisiyle birlikte sürüklerdi; ona hareketinden öyle bir pay aktarırdı ki ikisi de sonra aynı hızla hareket ederdi. Örneğin B, C'nin iki katı büyüklükte olsaydı, ona hareketinin üçte birini aktarırdı; çünkü bu üçte bir C cismini, kalan üçte iki de iki kat büyük olan B cismini aynı hızla hareket ettirirdi. Böylece B, C ile karşılaştıktan sonra öncekinden üçte bir daha yavaş hareket ederdi; yani önceden üç ayaklık yolu aldığı zamanda artık ancak iki ayaklık yol alırdı. Aynı biçimde B, C'nin üç katı büyüklükte olsaydı, ona hareketinin dörtte birini aktarırdı; ötekiler de böyledir.

LI. Altıncı kural.

Altıncısı: duran C cismi, ona doğru hareket eden B cismine tam tamına eşit olsaydı, kısmen ondan itilir, kısmen de onu ters yöne geri iterdi. Yani B, C'ye dört hız derecesiyle gelseydi, C'ye bir derece verir ve kalan üç dereceyle ters yöne geri sıçrardı.

LII. Yedinci kural.

Son olarak: B ve C aynı yöne hareket etseydi, C daha yavaş, B ise onu daha hızlı izleyerek, öyle ki sonunda ona yetişseydi; C, B'den büyük olsa da B'nin hız fazlası C'nin büyüklük fazlasından büyük olsaydı, B hareketinden C'ye o kadarını aktarırdı ki ikisi de sonra aynı hızla ve aynı yöne hareket ederdi. Ama tersine, B'nin hız fazlası C'nin büyüklük fazlasından küçük olsaydı, B ters yöne geri sıçrar ve bütün hareketini korurdu.

AT8.069

[L. Quinta.] [LI. Sexta.] [LII. Septima.] Quinto, si corpus quiescens C esset minus quam B, tunc, quantumvis tarde B versus C moveretur, illud secum moveret, partem scilicet sui motus ei talem transferendo, ut ambo postea aeque celeriter moverentur: nempe, si B esset duplo majus quam C, transferret ipsi tertiam partem sui motus, quia una illa tertia pars tam celeriter moveret corpus C, quam duae aliae residuae corpus B duplo majus. Et ita, postquam B ipsi C occurrisset, una tertia parte tardius moveretur quam prius, hoc est, tantundem temporis requireret, ut moveretur per spatium duorum pedum, quam prius ut moveretur per spatium trium. Eodem modo, si B esset triplo majus quam C, transferret ipsi quartam partem sui motus; et sic de caeteris. Sexto, si corpus C quiescens esset accuratissime aequale corpori B versus illud moto, partim ab ipso impelleretur, et partim ipsum in contrariam partem repelleret: nempe, si B veniret versus C cum quatuor gradibus celeritatis, communicaret ipsi C unum gradum, et cum tribus residuis reflecteretur versus partem adversam. Denique, si B et C versus eandem partem moverentur, C quidem tardius, B autem illud insequens celerius, ita ut ipsum tandem attingeret, essetque C majus quam B, sed excessus celeritatis in B esset major, quam excessus magnitudinis in C: tunc B transferret tantum de suo motu in C, ut ambo postea aeque celeriter et in easdem partes moverentur. Si autem e contra excessus celeritatis in B minor esset, quam excessus magnitudinis in C, B in contrariam partem reflecteretur, et motum omnem suum retineret.

AT8.070Bu fazlalar şöyle hesaplanır: C, B'nin iki katı büyüklükte olsaydı ve B, C'den iki kat hızlı hareket etmeseydi, B onu itemez, ters yöne geri sıçrardı; iki kattan daha hızlı hareket etseydi ise onu iterdi. Örneğin C'nin yalnızca iki, B'nin beş hız derecesi olsaydı, B'den iki derece eksilirdi; bunlar C'ye geçince, C, B'nin iki katı büyüklükte olduğu için, ancak bir derece ederdi. Böylece B ve C cisimleri sonra üçer hız derecesiyle hareket ederdi. Öteki durumlar için de böyle hükmetmek gerekir. Bunlar ispata muhtaç değildir, çünkü kendiliğinden apaçıktır.

LIII. Bu kuralları kullanmak güçtür, çünkü her cisme aynı anda birçok cisim dokunur.

Ama dünyada öteki bütün cisimlerden böyle ayrılmış hiçbir cisim olamayacağı, çevremizde de tamamen sert cisimler genellikle bulunmadığı için, her cismin hareketinin başka cisimlerle karşılaşma yüzünden ne kadar değiştiğini belirleyecek hesabı yapmak çok daha güçtür. Çünkü cismi her yandan çevreleyen bütün cisimleri birlikte hesaba katmak gerekir; bunlar da sert ya da akışkan olmalarına göre bu bakımdan çok farklı sonuçlar doğurur. Bu yüzden aralarındaki farkın neye dayandığını burada araştırmalıyız.

LIV. Hangi cisimler sert, hangileri akışkandır.

Hislerimizin tanıklığıyla tanıdığımız tek fark şudur: akışkan cisimlerin parçaları yerlerinden kolayca çekilir ve bu yüzden onlara doğru uzanan ellerimize direnmez; sert cisimlerin parçaları ise birbirine öyle tutunur ki, bu tutunmayı yenmeye yetecek bir kuvvet olmadan birbirinden ayrılamaz. Bazı cisimlerin yerlerini başka cisimlere hiç zorluk çıkarmadan bıraktığını, ötekilerin ise bırakmadığını görüp bunun nasıl olduğunu daha ileri araştırınca kolayca fark ederiz ki, zaten hareket hâlindeki cisimler, kendiliğinden bıraktıkları yerlerin başka cisimlerce doldurulmasını engellemez; duran cisimler ise yerlerinden ancak bir kuvvetle çıkarılabilir. Buradan şu sonucu çıkarabiliriz: birbirinden farklı hareketlerle çalkalanan birçok küçük parçacığa bölünmüş cisimler akışkandır; bütün parçacıkları yan yana durgun olan cisimler ise serttir.

AT8.070

[LIII. Harum regularum usum esse difficilem, propterea quod unumquodque corpus a multis simul tangatur.] [LIV. Quae sint corpora dura, quae fluida.] Atque hi excessus ita computantur: si C esset duplo majus quam B, et B non moveretur duplo celerius quam C, ipsum non pelleret, sed in contrariam partem reflecteretur; si vero magis quam duplo celerius moveretur, ipsum pelleret. Nempe, si C haberet tantum duos gradus celeritatis, et B haberet quinque, demerentur duo gradus ex B, qui translati in C unum tantum gradum efficerent, quia C est duplo majus quam B: quo fieret ut duo corpora B et C cum tribus gradibus celeritatis postea moverentur; et ita de caeteris est judicandum. Nec ista egent probatione, quia per se sunt manifesta. Sed quia nulla in mundo corpora esse possunt a reliquis omnibus ita divisa, et nulla circa nos esse solent plane dura, ideo multo difficilius iniri potest calculus, ad determinandum quantum cujusque corporis motus ob aliorum occursum mutetur. Simul enim habenda est ratio eorum omnium, quae illud circumquaque contingunt, eaque, quantum ad hoc, valde diversos habent effectus, prout sunt dura vel fluida: quorum ideo diversitas in quo consistat, hic est quaerendum. Nempe, sensu teste, non aliam agnoscimus, quam quod fluidorum partes facile recedant ex locis suis, atque ideo manibus nostris versus illa se moventibus non resistant; contra autem durorum partes ita sibi mutuo cohaereant, ut non sine vi, quae sufficiat ad istam illorum cohaerentiam superandam, sejungi possint. Et ulterius investigantes qui fiat ut quaedam corpora sine ulla difficultate loca sua corporibus aliis relinquant, alia non item: facile advertimus ea quae jam sunt in motu, non impedire ne loca quae sponte deserunt ab aliis occupentur; sed ea quae quiescunt, non sine aliqua vi ex locis suis extrudi posse. Unde licet colligere, corpora divisa in multas exiguas particulas, motibus a se mutuo diversis agitatas, esse fluida; ea vero, quorum omnes particulae juxta se mutuo quiescunt, esse dura.

AT8.071LV. Sert cisimlerin parçalarını, onların sükûnetinden başka hiçbir tutkal birleştirmez.

Gerçekten de sert cisimlerin parçacıklarını birbirine, bu parçacıkların kendi sükûnetinden daha sıkı bağlayan bir tutkal düşünemeyiz. Böyle bir tutkal ne olabilir ki? Bir cevher olamaz; çünkü bu parçacıklar da birer cevher olduğuna göre, kendi kendileriyle değil de başka bir cevher aracılığıyla birleşmeleri için hiçbir sebep yoktur. Sükûnetten farklı bir tarz da olamaz; çünkü bu parçacıkları birbirinden ayıracak harekete, onların kendi sükûnetinden daha çok karşı koyabilecek bir şey yoktur. Cevherler ve onların tarzları dışında ise başka hiçbir şey türü tanımıyoruz.

LVI. Akışkan cisimlerin parçacıkları her yöne eşit kuvvetle hareket eder; akışkanın içindeki sert bir cisim de en küçük bir kuvvetle harekete belirlenebilir.

Akışkan cisimlere gelince, parçacıkları çok küçük olduğu için hareket ettiklerini hislerimizle fark etmesek de, bunu sonuçlarından, özellikle hava ve suda kolayca çıkarırız: bunlar başka birçok cismi bozar. Bu bozulma gibi hiçbir cismanî etki yer değiştirme hareketi olmadan olamaz; parçacıkların bu hareketinin sebepleri aşağıda söylenecektir. Ama güçlük şuradadır: akışkanların bu parçacıklarının hepsi aynı anda her yöne gidemez; oysa her yönden gelen cisimlerin hareketini engellememeleri için bu gerekli görünür, nitekim engellemediklerini görüyoruz.

AT8.071

[LV. Durorum partes nullo alio glutino simul jungi, quam earum quiete.] [LVI. Fluidorum particulas aequali vi versus omnes partes moveri. Et corpus durum in fluido existens, a minima vi posse determinari ad motum.] Neque profecto ullum glutinum possumus excogitare, quod particulas durorum corporum firmius inter se conjungat, quam ipsarum quies. Quid enim esse posset glutinum istud? Non substantia: quia, cum particulae istae sint substantiae, nulla ratio est cur per aliam substantiam potius quam per se ipsas jungerentur. Non etiam est modus ullus diversus a quiete: nullus enim alius magis adversari potest motui, per quem istae particulae separentur, quam ipsarum quies. Atque praeter substantias et earum modos, nullum aliud genus rerum agnoscimus. Quantum autem ad fluida, etsi sensu non advertamus ipsorum particulas moveri, quia sunt nimis exiguae, facile tamen ex effectibus id colligitur, praecipue in aere et aqua, ex eo quod alia multa corpora corrumpant. Neque enim actio ulla corporea, qualis ista corruptio est, sine motu locali esse potest; et causae ipsorum motus infra dicentur. Sed in eo est difficultas, quod istae fluidorum particulae non possint omnes eodem tempore in unamquamque partem ferri; quod tamen requiri videtur, ut non impediant motum corporum ex qualibet parte venientium, quemadmodum videmus illas eum non impedire.

AT8.072Çünkü örneğin B sert cismi C'ye doğru hareket etse, aradaki D akışkanının bazı parçaları da ters yöne, C'den B'ye doğru gitse, bunlar onun hareketini desteklemez; tersine, hiç hareket etmeselerdi engelleyeceklerinden daha çok engeller. Bu güçlüğü çözmek için, daha önce söylendiği gibi, harekete zıt olanın hareket değil sükûnet olduğunu, hareketin bir yöne belirleniminin de aynı hareketin karşı yöne belirlenimine zıt olduğunu, ayrıca hareket eden her şeyin daima doğru çizgi boyunca hareket etmeyi sürdürmeye yöneldiğini hatırlamak gerekir. Bunlardan şu açıkça çıkar. Birincisi, B sert cismi dururken, bu sükûnetiyle D akışkan cisminin parçacıklarının hareketlerine, bütün olarak bakıldığında, hareket etseydi hareketiyle karşı koyacağından daha çok karşı koyar.

İkincisi, belirlenime gelince, D'nin parçacıklarından C'den B'ye doğru hareket edenlerin sayısının ters yöne hareket edenlerin sayısına eşit olduğu doğrudur; çünkü C'den gelip B cisminin yüzeyine çarpan ve sonra C'ye doğru geri dönenler aynı parçacıklardır. Bunların her biri, tek başına ele alındığında, B'ye çarparken onu S'ye doğru iter ve böylece C'ye doğru hareket etmesini, hiç hareket etmeselerdi engelleyeceklerinden daha çok engeller. Ama S'den de B'ye doğru gelip onu C'ye doğru iten aynı sayıda parçacık bulunduğu için, bu bakımdan B bir yöne ötekinden daha çok itilmez; bu yüzden başka bir şey eklenmedikçe hareketsiz kalır.

AT8.072

Nam si, exempli causa, corpus durum B moveatur versus C, ac quaedam ex partibus fluidi intermedii D ferantur in contrarium a C versus B, hae motum ejus non juvabunt, sed contra magis impedient, quam si plane essent sine motu. Quae difficultas ut solvatur, recordandum est, non motum, sed quietem esse motui contrariam; et motus determinationem versus unam partem esse contrariam ejusdem determinationi versus partem oppositam, ut jam dictum est; itemque omne id quod movetur, tendere semper ut pergat moveri secundum lineam rectam. Ex his enim patet: primo, corpus durum B, dum quiescit, magis opponi, sua illa quiete, motibus particularum corporis fluidi D simul spectatis, quam iisdem opponeretur suo motu, si moveretur. Ac deinde, quantum ad determinationem, verum quidem est tot esse ex particulis ipsius D, quae moventur a C versus B, quot sunt quae moventur in contrarium: quippe eaedem sunt quae, venientes a C, impingunt in superficiem corporis B, ac deinde retorquentur versus C. Et quidem singulae ex istis seorsim spectatae, impingentes in B, pellunt ipsum versus S, atque ita magis impediunt, ne moveatur versus C, quam si essent sine motu; sed, quia totidem etiam ab S tendunt in B, illudque pellunt versus C, idcirco, quantum ad hoc attinet, B non magis pellitur versus unam partem quam versus alteram, et ideo, nisi quid aliud accedat, manet immotum.

AT8.073Çünkü B'nin şekli ne olursa olsun, akışkanın kendisi bir yöne ötekilerden daha çok gitmedikçe, B bir yandan kaç parçacıkla itilirse öbür yandan da tam o kadar parçacıkla itilecektir. B'nin her yandan DF akışkanıyla çevrili olduğunu da varsaymalıyız; S'de bu akışkandan D'deki kadar bulunmasa da bir şey fark etmez, çünkü akışkan B'ye bütünüyle değil, yalnızca B'nin yüzeyine dokunan parçalarıyla etki eder. Şimdiye kadar B'yi hareketsiz olarak ele aldık. Şimdi de onun başka bir yerden gelen bir kuvvetle C'ye doğru itildiğini varsayalım: bu kuvvet, ne kadar küçük olursa olsun, onu tek başına hareket ettirmeye yetmez ama FD akışkan cisminin parçacıklarıyla birlikte iş görmeye, onları da B'yi C'ye doğru itmeye belirlemeye ve hareketlerinden bir payı ona aktarmalarını sağlamaya yetecektir.

LVII. Aynı şeyin ispatı.

Bunu daha açık anlamak için önce B sert cisminin henüz FD akışkanının içinde olmadığını düşünelim; bu akışkanın aeioa parçacıkları bir halka gibi dizilmiş olarak aei harflerinin sırasıyla dairesel hareket etsin, başka ouyao parçacıkları da aynı biçimde ouy harflerinin sırasıyla hareket etsin. Çünkü bir cismin akışkan olması için, daha önce söylendiği gibi, parçacıklarının birçok biçimde hareket etmesi gerekir. Sonra B sert cismi bu FD akışkanının içinde, a ile o arasında dursun: ne olacak? aeio parçacıkları, hareketlerinin halkasını tamamlamak için o'dan a'ya geçmekten onun yüzünden alıkonacak; ouya parçacıkları da a'dan o'ya devam etmekten alıkonacak. i'den o'ya gelenler B'yi C'ye doğru itecek, y'den a'ya gelenler de onu tam o kadar S'ye doğru geri itecek; bu yüzden tek başlarına onu hareket ettirecek hiçbir kuvvetleri olmayacak, o'dan u'ya ve a'dan e'ye geri dönecekler ve iki dolaşımdan, aeiouya harflerinin sırasıyla tek bir dolaşım oluşacak.

AT8.073

[LVII. Ejusdem rei demonstratio.] Cujuscunque enim figurae ipsum esse supponamus, semper accurate a totidem particulis fluidi ex una parte pelletur quam ex altera; modo ne fluidum ipsum in ullam partem magis feratur quam in reliquas. Et supponere debemus B omni ex parte a fluido DF circumdari; atque si forte non tanta sit istius fluidi quantitas in S quam in D, nihil refert: quia non agit in B se toto, sed duntaxat iis suis partibus quae superficiem ejus attingunt. Hactenus vero spectavimus B ut immotum; jam si ponamus ipsum ab aliqua vi, aliunde adveniente, impelli versus C, haec vis (quantumvis exigua) sufficiet, non quidem ad ipsum se sola movendum, sed ad concurrendum cum particulis corporis fluidi FD, ipsasque determinandas ad illud etiam pellendum versus C, eique partem sui motus communicandam. Quod ut clarius intelligatur, fingamus primo, corpus durum B nondum esse in fluido FD, sed hujus fluidi particulas aeioa, dispositas in modum annuli, moveri circulariter secundum ordinem notarum aei; aliasque ouyao moveri eodem modo secundum ordinem notarum ouy. Ut enim corpus aliquod sit fluidum, debent ejus particulae moveri pluribus modis, ut jam dictum est. Quiescat deinde corpus durum B in hoc fluido FD inter a et o: quid fiet? Nempe particulae aeio impedientur ab ipso, ne possint transire ab o versus a, ut absolvant circulum sui motus; itemque particulae ouy a impedientur ne pergant ab a versus o; ac venientes ab i versus o, pellent B versus C; itemque venientes ab y versus a, ipsum tantundem repellent versus S; ideoque nullam solae habebunt vim ad illud movendum, sed reflectentur ab o versus u, et ab a versus e, fietque una circulatio ex duabus, secundum ordinem notarum aeiouya.

AT8.074Böylece B cismiyle karşılaşma yüzünden bu parçacıkların hareketi hiçbir biçimde durmayacak, yalnızca belirlenimleri değişecek; B'ye çarpmasalar gidecekleri kadar doğru ya da doğruya yakın çizgiler boyunca gitmeyecekler. Sonunda B'yi C'ye doğru iten yeni bir kuvvet gelsin: bu kuvvet, ne kadar küçük olursa olsun, i'den o'ya gelip B'yi zaten C'ye doğru iten akışkan parçacıklarının kuvvetiyle birleşince, y'den a'ya gelip onu ters yöne iten parçacıkların kuvvetini aşacaktır. Bu yüzden bu sonuncuların belirlenimini değiştirmeye ve onların, B cisminin hareketini engellememeleri için gerektiği ölçüde, ayuo harflerinin sırasıyla gitmelerini sağlamaya yetecektir. Çünkü iki cisim birbirine tamamen zıt ve karşıt yönlere doğru harekete belirlendiğinde, kuvveti büyük olan ötekinin belirlenimini değiştirmek zorundadır. aeiouy parçacıkları hakkında burada söylediğim, FD akışkanının B'ye çarpan bütün öteki parçacıkları için de böyle anlaşılmalıdır: onu C'ye doğru iten her parçacığın karşısında onu ters yöne iten bir başkası bulunur; bunlara eklenen pek küçük bir kuvvet ötekilerin belirlenimini değiştirmeye yeter; belki hiçbiri burada aeio ve ouya olarak gösterilen daireleri çizmese de, hepsi şüphesiz dairesel olarak ya da buna denk biçimlerde hareket eder.

AT8.074

Et ita, propter occursum corporis B, non quidem sistetur ullo modo ipsarum motus, sed mutabitur tantum determinatio, nec incedent per lineas tam rectas, vel tam prope accedentes ad rectam, quam si in B non impingerent. Tandem denique accedat nova aliqua vis, pellens B versus C, haec vis, quantumvis exigua, juncta ei qua particulae fluidi, venientes ab i versus o, ipsum etiam pellunt versus C, superabit eam qua venientes ab y versus a illud in contrariam partem repellunt; atque ideo sufficiet ad ipsarum determinationem mutandam, et efficiendum ut ferantur secundum ordinem notarum ayuo, in quantum hoc requiritur ad motum corporis B non impediendum: quia, cum duo corpora determinantur ad motum versus partes plane contrarias et sibi mutuo oppositas, illud in quo major est vis, alterius determinationem debet mutare. Atque quod hic dico de particulis aeiouy, de omnibus etiam aliis fluidi FD, quae in B impingunt, est intelligendum: quod nempe singulae ex iis quae illud pellunt versus C, oppositae sint totidem aliis, id ipsum in contrariam partem pellentibus; quodque perexigua vis, illis adjuncta, sufficiat ad harum determinationem mutandam; quodque, quamvis nullae forte describant tales circulos, quales hic repraesentantur aeio et ouya, haud dubie tamen omnes circulariter, et aliquibus modis huic aequipollentibus, moveantur.

AT8.075Böylece B'nin C'ye doğru hareket etmesini engelleyen akışkan parçacıklarının belirlenimi değişince, B cismi kesinlikle hareket etmeye başlayacaktır; hem de akışkandan ayrı olan kuvvet onu hangi hızla itiyorsa o hızla, yeter ki bu akışkanda o kuvvetten daha hızlı ya da en azından aynı hızla hareket etmeyen hiçbir parçacık bulunmadığını varsayalım.

LVIII. Akışkanın bazı parçacıkları, içindeki sert cisimden daha yavaş hareket ederse, akışkan o kısımda akışkan sayılmaz.

Çünkü bazı parçacıklar daha yavaş hareket ediyorsa, akışkan bunlardan oluştuğu ölçüde akışkan sayılmaz; o zaman içindeki sert cismi hareket ettirmeye her en küçük kuvvet yetmez, akışkanın bu parçacıklarının yavaşlığından doğan direnci aşacak kadar büyük bir kuvvet gerekir. Bu yüzden havanın, suyun ve başka akışkanların, içlerinde çok hızlı ilerleyen cisimlere çok direndiğini, yavaş ilerleyenlere ise hiç zorluk çıkarmadan yol verdiğini sık sık görürüz.

LIX. Başka bir sert cisim tarafından itilen sert cisim, bütün hareketini ondan almaz, bir kısmını da çevresindeki akışkandan alır.

B cismi böyle C'ye doğru hareket ettiğinde, hareketini yalnızca onu iten dış kuvvetten değil, büyük ölçüde akışkanın parçacıklarından aldığı düşünülmelidir: aeio ve ayuo dairelerini oluşturan parçacıklar, B sert cisminin o ile a arasındaki parçacıklarının kazandığı kadar hareket kaybeder. Çünkü bu parçacıklar artık aeioa ve ayuoa dairesel hareketlerinin bir parçası olacaktır; gerçi C'ye doğru ilerledikçe hep yeni akışkan parçacıklarıyla birleşirler.

LX. Ama sert cisim akışkandan, kendisini iten sert cisimden aldığından daha büyük bir hız kazanamaz.

Burada açıklanacak bir tek şu kalıyor: biraz önce neden ayuo parçacıklarının belirleniminin mutlak olarak değiştiğini değil de, B cisminin hareketini engellemeyecek ölçüde değiştiğini söyledim. Çünkü FD akışkanının bütün parçacıkları çoğu zaman çok daha çalkantılı olsa da, B cismi dışarıdan gelen kuvvetin onu ittiğinden daha hızlı hareket edemez. Bu, felsefe yaparken özellikle gözetmemiz gereken şeylerden biridir: hiçbir sebebe, onun gücünü aşan bir sonuç yüklememek. Diyelim ki FD akışkanının ortasında önceden hareketsiz duran B sert cismi şimdi bir dış kuvvetle, örneğin elimle, yavaşça itiliyor. Hareket etmesinin tek sebebi elimin bu itişi olduğuna göre, itildiğinden daha hızlı hareket ettiğine inanılmamalıdır. Akışkanın bütün parçacıkları çok daha hızlı hareket etse de, bu parçacıkların bu itişten daha hızlı olan aeioa, ayuoa ve benzeri dairesel hareketlere belirlendiği düşünülmemelidir; daha hızlı hareket ettikleri ölçüde, eskisi gibi başka yönlere gittikleri düşünülmelidir.

LXI. Akışkan bir cisim bütünüyle bir yöne gittiğinde, içindeki sert cismi de zorunlu olarak kendisiyle birlikte götürür.

Bunlardan açıkça kavrarız ki, her yandan akışkanla çevrili olup onun içinde duran sert bir cisim orada adeta dengede durur; ne kadar büyük olursa olsun, en küçük bir kuvvetle şu ya da bu yöne itilebilir. Bu kuvvet ister başka bir yerden gelsin, ister akışkanın bütünüyle bir yere doğru gitmesinden ibaret olsun: ırmakların denize doğru akması, doğu rüzgârı estiğinde bütün havanın batıya doğru gitmesi gibi. Bu olduğunda, böyle bir akışkanın içindeki sert cismin onunla birlikte taşınması kesinlikle zorunludur. Biraz önce söylendiği gibi duran bir cismin, kendisinden küçük hiçbir cisim tarafından, o cisim ne kadar hızlı giderse gitsin, harekete geçirilemeyeceğini söyleyen dördüncü kural da buna engel değildir.

AT8.075

[LVIII. Si quae fluidi particulae tardius moveantur, quam corpus durum in eo existens, illud hac in parte fluidi rationem non habere.] [LIX. Corpus durum ab alio duro impulsum, non omnem suum motum ab eo mutuari, sed partim etiam a fluido circumjacente.] [LX. Non posse tamen ab isto fluido majorem celeritatem acquirere, quam habeat a duro, a quo impulsum est.] [LXI. Cum corpus fluidum totum simul versus aliquam partem fertur, necessario secum deferre corpus durum quod in se continet.] Ita ergo mutata determinatione particularum fluidi, quae impediebant ne corpus B moveretur versus C, hoc corpus B omnino incipiet moveri, et quidem eadem cum celeritate, qua vis a fluido diversa illud pellit, si supponamus in isto fluido nullas esse particulas, quae non celerius, vel saltem aeque celeriter moveantur. Nam, si quae tardius agantur, quatenus ex illis constat, rationem fluidi non habet, neque tunc sufficit minima quaeque vis ad corpus durum in hoc fluido existens movendum; sed tanta requiritur, ut superet resistentiam quae oritur ab istarum fluidi particularum tarditate. Ac ideo saepe videmus aerem, aquam et alia fluida, multum resistere corporibus, quae in ipsis valde celeriter aguntur, iisdemque sine ulla difficultate cedere, cum lentius procedunt. Cum autem corpus B sic movetur versus C, non putandum est, illud accipere suum motum a sola vi externa ipsum impellente, sed maxima ex parte a fluidi particulis; ita scilicet, ut eae quae componunt circulos aeio et ayuo, tantum amittant de suo motu, quantum acquirent eae particulae corporis duri B quae sunt inter o et a: quippe quae jam facient partem motuum circularium aeioa et ayuoa: quamvis, prout ulterius procedent versus C, novis semper fluidi particulis jungantur. Superest tantum hic explicandum, cur paulo ante non dixerim, mutari absolute determinationem particularum ayuo, sed mutari in quantum hoc requiritur, ad motum corporis B non impediendum. Quippe hoc corpus B non potest celerius moveri, quam a vi adventitia impulsum est, quamvis saepe omnes particulae fluidi FD multo plus habeant agitationis. Hocque unum est ex iis, quae nobis inter philosophandum praecipue sunt observanda, ut ne cui causae ullum effectum tribuamus, qui potentiam ejus excedat. Ita ponentes corpus durum B, in medio fluidi FD prius immotum, nunc ab externa aliqua vi, exempli causa, a manu mea, tardo motu impelli: cum haec sola impulsio meae manus sit causa cur moveatur, credi non debet ipsum celerius moveri quam impellitur; et quamvis omnes fluidi particulae multo celerius moveantur, non putandum est eas determinari ad motus circulares aeioa et ayuoa et similes, quae sint celeriores hac impulsione, sed ipsas, quatenus celerius aguntur, in quaslibet alias partes, ut prius, ferri. Atque ex his clare percipitur, corpus durum undique fluido cinctum, et in illo quiescens, ibi tanquam in aequilibrio consistere; ac quantumvis sit magnum, semper tamen a minima vi posse in hanc vel illam partem impelli: sive illa vis aliunde adveniat, sive in hoc sit sita, quod fluidum istud, totum simul, versus aliquem locum feratur, ut flumina feruntur versus mare, ac totus aer, Euro flante, fertur versus Occidentem. Quod ubi contingit, omnino necesse est, corpus durum, in tali fluido existens, simul cum ipso deferri; nec obstat regula illa quarta, juxta quam, ut paullo ante dictum est, corpus quiescens a nullo alio se minori, quantumvis celeriter acto, potest ad motum impelli.

AT8.076LXII. Sert cisim akışkan tarafından böyle taşındığında, bu yüzden hareket etmiş olmaz.

Hatta hareketin gerçek ve mutlak tabiatına dikkat edersek bunu açıkça kabul ederiz. Bu tabiat, hareket eden cismin kendisine bitişik öteki cisimlerin yakınından başka yere taşınmasıdır; her zaman aynı biçimde adlandırılmasa da, birbirine dokunan iki cisimde de eşittir. Buna göre sert cisim, kendisini içine alan akışkan tarafından böyle taşındığında, taşınmadığı durumdakinden daha az asıl anlamıyla hareket etmiş olur; çünkü o zaman akışkanın yanındaki parçacıklarından daha az uzaklaşır.

LXIII. Bazı cisimler küçük oldukları hâlde ellerimizle kolayca bölünemeyecek kadar serttir; bunun sebebi.

Ama deneyimin biraz önce verilen hareket kurallarına çok aykırı göründüğü bir nokta daha var: ellerimizden çok daha küçük birçok cismin birbirine öyle sıkı tutunduğunu görüyoruz ki, ellerimizin hiçbir kuvvetiyle ayrılamazlar. Bu cisimlerin parçalarını birbirine bağlayan tek tutkal her birinin komşularının yanında durgun olmasıysa ve duran her cisim, kendisinden büyük ve hareket eden bir cisimle harekete geçirilebiliyorsa, ilk bakışta, örneğin bir demir çivinin ya da büyük olmayan ama çok sert başka bir cismin neden yalnızca ellerimizin kuvvetiyle ikiye bölünemediği anlaşılmaz.

AT8.076

[LXII. Cum corpus durum a fluido sic defertur, non idcirco moveri.] [LXIII. Cur quaedam corpora tam dura sint, ut, quamvis parva, non facile manibus nostris dividantur.] Quinimo, si ad veram et absolutam motus naturam attendamus, quae consistit in translatione corporis moti ex vicinia corporum aliorum sibi contiguorum, et in utroque ex corporibus, quae se mutuo contingunt, est aequalis, quamvis non eodem modo soleat nominari: plane agnoscemus, non tam proprie moveri corpus durum, cum sic a fluido ipsum continente defertur, quam si non ab eo deferretur, quia tunc nempe a vicinis istius fluidi particulis minus recedit. Unum autem adhuc est, in quo experientia regulis motus, paullo ante traditis, valde videtur adversari: nempe quod videamus multa corpora, manibus nostris longe minora, tam firmiter sibi mutuo adhaerere, ut nulla earum vi sejungi possint. Si enim illorum partes nullo alio glutino sibi invicem adhaereant, quam quod singulae juxta vicinas quiescant, et omne corpus quod quiescit, ab alio se majori quod movetur, possit ad motum impelli: non apparet prima fronte ratio, cur (exempli causa) clavus ferreus, vel aliud quodlibet, non magnum, sed valde durum corpus, sola vi manuum nostrarum in duas partes dividi non possit.

AT8.077Çünkü bu çivinin her yarısını bir cisim sayabiliriz; bu yarı elimizden küçük olduğuna göre, elimizin kuvvetiyle hareket ettirilebilmesi ve böylece öteki yarıdan koparılabilmesi gerekir gibi görünür. Ama şuna dikkat etmek gerekir: ellerimiz çok yumuşaktır, yani sert cisimlerden çok akışkan cisimlerin tabiatına yakındır. Bu yüzden hareket ettirecekleri bir cisme genellikle bütünüyle değil, yalnızca o cisme dokunup hep birlikte ona yüklenen parçalarıyla etki ederler. Demir çivinin yarısı, öteki yarısından ayrılacağı ölçüde bir cisim sayılır; aynı biçimde elimizin ona en yakından dokunan ve ondan küçük olan parçası da, elin geri kalan parçalarından ayrılabildiği ölçüde başka bir cisim sayılır. Bu parça elin geri kalanından, çivinin bir parçasının çivinin geri kalanından ayrılmasından daha kolay ayrılabildiği ve bu ayrılma da acı duyulmadan olamadığı için, demir çiviyi yalnızca elimizle kıramayız. Ama elimizi bir çekiçle, eğeyle, makasla ya da başka bir aletle donatırsak, elin kuvveti, bölünecek cismin, kullanılan aletten daha küçük bir parçasına uygulanır; böylece o cismin sertliği ne olursa olsun onu yenebilir.

LXIV. Fizikte, geometride ya da soyut matematikte olandan başka ilkeleri ne kabul ediyorum ne de istiyorum; çünkü tabiattaki bütün fenomenler bu yolla açıklanır ve onlar hakkında kesin ispatlar verilebilir.

Burada şekiller hakkında, onların sonsuz çeşitliliğinden hareketlerin de sayısız çeşitliliğinin nasıl çıktığı hakkında bir şey eklemeyeceğim; çünkü bunlar, onlardan söz etmek gerektiğinde kendiliğinden yeterince anlaşılacaktır. Okurlarımın ya geometrinin ilk unsurlarını zaten bildiklerini ya da en azından matematik ispatları anlamaya yetecek kadar yatkın bir zekâları olduğunu varsayıyorum. Çünkü açıkça söylüyorum: geometricilerin kemiyet adını verip ispatlarının nesnesi olarak aldıkları, her bakımdan bölünebilir, şekil alabilir ve hareket edebilir maddeden başka bir cismanî şeyler maddesi tanımıyorum. Bu maddede de bölünmelerden, şekillerden ve hareketlerden başka hiçbir şeyi dikkate almıyorum; bunlar hakkında da, doğruluğundan şüphe edemeyeceğimiz o ortak kavramlardan matematik ispat sayılacak kadar apaçık biçimde çıkarılmamış hiçbir şeyi doğru diye kabul etmiyorum. Tabiattaki bütün fenomenler, ileride görüleceği gibi, bu yolla açıklanabildiği için, fizikte başka hiçbir ilkenin kabul edilmemesi, hatta istenmemesi gerektiğini düşünüyorum.

AT8.077

[LXIV. Non alia principia in Physica, quam in Geometria, vel in Mathesi abstracta, a me admitti, nec optari, quia sic omnia naturae phaenomena explicantur, et certae de iis demonstrationes dari possunt.] Licet enim unamquamque mediam partem istius clavi pro uno corpore numerare; cumque ista media pars manu nostra sit minor, videtur ejus vi debere posse moveri, atque sic ab alia media parte divelli. Sed notandum est manus nostras esse admodum molles, sive ad naturam corporum fluidorum magis quam durorum accedentes; ideoque non totas simul agere solere in corpus ab iis movendum, sed eam tantum ipsarum partem, quae, corpus istud tangens, tota simul in illud incumbit. Quippe, sicuti media pars clavi ferrei, quatenus ab alia ejus media parte est dividenda, rationem habet unius corporis: sic pars manus nostrae proxime illam tangens, et ipsa minor, quatenus a reliquis ejusdem manus partibus sejungi potest, habet rationem alterius corporis. Et quia facilius a reliqua manu potest separari quam pars clavi a reliquo clavo, et ista separatio sine doloris sensu fieri nequit, ideo clavum ferreum sola manu frangere non possumus; sed si illam malleo, lima, forsice, aliove instrumento muniamus, ut ita ejus vis ad partem corporis dividendi, minorem corpore quo utitur, ad illud dividendum applicetur, quamlibet ejus duritiem poterit superare. Nihil hic addam de figuris, nec quomodo ex earum infinita varietate motuum quoque varietates innumerae consequantur, quia satis ista per se patebunt, ubicunque usus veniet ut de ipsis agamus. Et suppono meos lectores vel prima elementa Geometriae jam novisse, vel saltem ingenium satis aptum habere ad Mathematicas demonstrationes intelligendas. Nam plane profiteor me nullam aliam rerum corporearum materiam agnoscere, quam illam omnimode divisibilem, figurabilem et mobilem, quam Geometrae quantitatem vocant, et pro objecto suarum demonstrationum assumunt; ac nihil plane in ipsa considerare, praeter istas divisiones, figuras et motus; nihilque de ipsis ut verum admittere, quod non ex communibus illis notionibus, de quarum veritate non possumus dubitare, tam evidenter deducatur, ut pro Mathematica demonstratione sit habendum.

AT8.078

Et quia sic omnia Naturae Phaenomena possunt explicari, ut in sequentibus apparebit, nulla alia Physicae principia puto esse admittenda, nec alia etiam optanda.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…