Descartes · Felsefenin İlkeleri
Üçüncü Kısım. Görünür Dünya Üzerine › I. Tanrı'nın eserleri gereğinden… – LXXXVI. İkinci unsurun kürecikle…
AT8.079I. Tanrı'nın eserleri gereğinden geniş düşünülemez.
Maddî şeylerin bazı ilkelerini artık bulduk; bunları hislerin önyargılarından değil akıl ışığından öyle çıkardık ki doğruluklarından şüphe edemeyiz. Şimdi tabiattaki bütün fenomenleri yalnızca bu ilkelerle açıklayıp açıklayamayacağımızı incelemek gerekir. İşe en küllî olandan, geri kalan her şeyin bağlı olduğu şeyden, yani bütün bu görünür dünyanın genel yapısından başlamalıyız. Bu konuda doğru biçimde felsefe yapmak için özellikle iki şeye dikkat etmek gerekir.
Birincisi: Tanrı'nın sonsuz kudretini ve iyiliğini göz önünde tutarak, onun eserlerini fazla geniş, fazla güzel ve fazla eksiksiz hayal etmekten korkmamalıyız. Tersine, onlarda kesin olarak bilmediğimiz birtakım sınırlar varsayarak Yaratıcı'nın kudreti hakkında yeterince yüce düşünmüyormuş gibi görünmekten sakınmalıyız.
II. Kendimiz hakkında fazla kibirle düşünüp, Tanrı'nın dünyayı yaratırken kendine koyduğu gayeleri anladığımızı varsaymaktan sakınmalıyız.
İkincisi: kendimiz hakkında fazla kibirle düşünmekten de sakınmalıyız. Bunu yalnızca, ne akılla ne de ilahî vahiyle bildiğimiz birtakım sınırları dünyaya yakıştırmak istediğimizde yapmış olmayız; sanki düşüncemizin gücü Tanrı'nın gerçekten yaptığının ötesine geçebilirmiş gibi. Asıl, her şeyin yalnızca bizim için yaratıldığını hayal ettiğimizde, hatta yalnızca Tanrı'nın evreni yaratırken kendine koyduğu gayeleri zekâmızın gücüyle kavrayabileceğimizi sandığımızda yapmış oluruz.
[I. Opera Dei nimis ampla cogitari non posse.] [II. Cavendum esse, ne nimis superbe de nobis ipsis sentientes, fines quos Deus sibi proposuit in creando mundo, a nobis intelligi supponamus.] PRINCIPIORUM PHILOSOPHIAE PARS TERTIA. De Mundo adspectabili. Inventis jam quibusdam principiis rerum materialium, quae non a praejudiciis sensuum, sed a lumine rationis ita petita sunt, ut de ipsorum veritate dubitare nequeamus, examinandum est, an ex iis solis omnia naturae phaenomena possimus explicare. Incipiendumque ab iis quae maxime universalia sunt, et a quibus reliqua dependent: nempe a generali totius hujus mundi adspectabilis constructione. De qua ut recte philosophemur, duo sunt inprimis observanda. Unum, ut attendentes ad infinitam Dei potentiam et bonitatem, ne vereamur nimis ampla, et pulchra, et absoluta ejus opera imaginari; sed e contra caveamus, ne si quos forte limites, nobis non certo cognitos, in ipsis supponamus, non satis magnifice de Creatoris potentia sentire videamur. Alterum, ut etiam caveamus, ne nimis superbe de nobis ipsis sentiamus. Quod fieret non modo, si quos limites, nobis nulla cognitos ratione nec divina revelatione, mundo vellemus affingere, tanquam si vis nostrae cogitationis, ultra id quod a Deo revera factum est, ferri posset; sed etiam maxime, si res omnes propter nos solos ab illo creatas esse fingeremus; vel tantum, si fines quos sibi proposuit in creando universo, ingenii nostri vi comprehendi posse putaremus.
AT8.080III. Her şeyin insan için yaratıldığı hangi anlamda söylenebilir.
Gerçi ahlâk alanında her şeyin Tanrı tarafından bizim için yaratıldığını söylemek dindarca bir sözdür; çünkü bu söz bizi ona daha çok şükretmeye yöneltir ve onun sevgisiyle daha çok tutuşturur. Bu söz kendi anlamında doğru da olabilir: her şeyden bir biçimde yararlanabiliriz, hiç değilse onları incelerken zekâmızı çalıştırır ve harika eserleri yüzünden Tanrı'ya hayranlık duyarız. Ama her şeyin, başka hiçbir faydası olmayacak biçimde bizim için yaratılmış olması hiç de akla yakın değildir; bunu fizik incelemesinde varsaymak da tamamen gülünç ve yersiz olurdu. Çünkü hiçbir insanın görmediği ya da anlamadığı, hiçbir zaman kimsenin işine yaramamış birçok şeyin bugün var olduğundan ya da bir zamanlar var olup artık var olmadığından şüphe etmiyoruz.
IV. Fenomenler, yani deneyler üzerine; bunların felsefe yapmaya ne faydası vardır.
Şimdiye kadar bulduğumuz ilkeler öyle geniş ve öyle verimlidir ki, onlardan bu görünür dünyada bulunduğunu gördüğümüzden çok daha fazla şey, hatta zihnimizin düşünerek dolaşabileceğinden de çok daha fazla şey çıkar. Ama şimdi tabiatın başlıca fenomenlerinin, yani burada sebeplerini araştıracağımız fenomenlerin kısa bir dökümünü gözümüzün önüne koyacağız. Bunları bir şeyi ispat etmek için gerekçe olarak kullanmayacağız; çünkü sonuçların gerekçelerini sebeplerden çıkarmak istiyoruz, sebeplerinkini sonuçlardan değil. Amacımız yalnızca, aynı sebeplerin meydana getirebileceğine hükmettiğimiz sayısız sonuç arasından zihnimizi bazılarını incelemeye yöneltmektir.
[III. Quo sensu dici possit omnia propter hominem facta esse.] [IV. De phaenomenis, sive experimentis; et quis eorum usus ad philosophandum.] Quamvis enim in Ethicis sit pium dicere, omnia a Deo propter nos facta esse, ut nempe tanto magis ad agendas ei gratias impellamur, ejusque amore incendamur; ac quamvis etiam suo sensu sit verum, quatenus scilicet rebus omnibus uti possumus aliquo modo, saltem ad ingenium nostrum in iis considerandis exercendum, Deumque ob admiranda ejus opera suspiciendum: nequaquam tamen est verisimile, sic omnia propter nos facta esse, ut nullus alius sit eorum usus; essetque plane ridiculum et ineptum id in Physica consideratione supponere; quia non dubitamus, quin multa existant, vel olim extiterint, jamque esse desierint, quae nunquam ab ullo homine visa sunt aut intellecta, nunquamque ullum usum ulli praebuerunt. Principia autem quae jam invenimus, tam vasta sunt et tam faecunda, ut multo plura ex iis sequantur, quam in hoc mundo aspectabili contineri videamus; ac etiam multo plura, quam mens nostra cogitando perlustrare unquam possit. Sed jam brevem historiam praecipuorum naturae phaenomenon (quorum causae hic sunt investigandae), nobis ob oculos proponemus; non quidem ut ipsis tanquam rationibus utamur ad aliquid probandum: cupimus enim rationes effectuum a causis, non autem e contra causarum ab effectibus deducere; sed tantum ut ex innumeris effectibus, quos ab iisdem causis produci posse judicamus, ad unos potius quam alios considerandos mentem nostram determinemus.
AT8.081V. Güneş, Dünya ve Ay arasındaki uzaklık ve büyüklük oranı nedir.
İlk bakışta Dünya bize evrendeki öteki bütün cisimlerden çok daha büyük, Güneş ve Ay da öteki yıldızlardan çok daha büyük görünür. Ama görmenin kusurunu şüphe götürmez akıl yürütmelerle düzeltince, önce Ay'ın Dünya'ya uzaklığının yaklaşık otuz Dünya çapı, Güneş'inkinin ise altı yüz ya da yedi yüz Dünya çapı ettiğini fark ederiz. Bu uzaklıkları Güneş'in ve Ay'ın görünen çaplarıyla karşılaştırınca, Ay'ın Dünya'dan çok daha küçük, Güneş'in ise çok daha büyük olduğu sonucunu kolayca çıkarırız.
VI. Öteki gezegenlerin Güneş'e uzaklığı nedir.
Akılla desteklenen görme sayesinde, Merkür'ün Güneş'ten iki yüz Dünya çapından, Venüs'ün dört yüz çaptan fazla, Mars'ın dokuz yüz ya da bin, Jüpiter'in üç bin ve daha fazla, Satürn'ün de beş ya da altı bin çap uzakta olduğunu da biliriz.
VII. Sabit yıldızlar ne kadar uzak varsayılsa fazla olmaz.
Sabit yıldızlara gelince, fenomenler onların Güneş'e ya da Dünya'ya Satürn'den daha uzak olmadığını düşünmemize izin vermez; ama ne kadar ölçüsüz bir uzaklıkta olduklarını varsaymamıza da hiçbir şey engel değildir. Aşağıda açıklanacak gök hareketlerinden de bize öyle uzak oldukları sonucu çıkar ki, onların yanında Satürn pek yakın görünür.
VIII. Dünya gökten bakıldığında ancak bir gezegen gibi, Jüpiter'den ya da Satürn'den küçük görünür.
Bundan açıkça şu çıkar: Ay ve Dünya, Jüpiter'den ya da Satürn'den bakılsaydı, Jüpiter ve Satürn'ün Dünya'dan göründüğünden çok daha küçük görünürdü; Güneş de belki sabit yıldızlardan bakıldığında, sabit yıldızların bize Dünya'dan göründüğünden daha büyük görünmezdi. Bu yüzden görünür dünyanın parçalarını önyargısız karşılaştırmak istiyorsak, Ay'ın, Dünya'nın ya da Güneş'in büyüklükte yıldızları aştığını düşünmekten sakınmalıyız.
[V. Quae sit ratio distantiae et magnitudinis inter Solem, Terram et Lunam.] [VI. Quae sit distantia reliquorum planetarum a Sole.] [VII. Fixas non posse supponi nimis remotas.] [VIII. Terram e caelo conspectam, non apparituram esse, nisi ut Planetam, Jove aut Saturno minorem.] Nobis quidem, primo intuitu, Terra caeteris omnibus mundi corporibus multo major esse videtur, et Sol et Luna caeteris stellis; sed visus defectum indubitatis ratiociniis emendantes, inprimis advertimus Lunae a Terra distantiam circiter triginta Terrae diametros aequare, Solis vero sexcentas aut septingentas. Quas distantias cum apparentibus Solis et Lunae diametris conferentes, facile ex ipsis colligimus, Lunam quidem esse multo minorem Terra, sed Solem esse multo majorem. Agnoscimus etiam, visu ratione adjuto, Mercurium plus ducentis Terrae diametris a Sole distare; Venerem plus quadringentis; Martem noningentis aut mille; Jovem tribus millibus et amplius; ac Saturnum quinque aut sex millibus. Quantum autem ad Fixas, non permittunt quidem phaenomena, ut ipsas a Sole aut Terra non magis quam Saturnum distare arbitremur; sed nulla obstant, quominus ad quantumlibet immensam distantiam remotas esse supponamus: colligiturque ex motibus coeli infra explicandis, eas a nobis esse adeo distantes, ut Saturnus ad ipsas comparatus videatur admodum propinquus. Ex quibus manifestum est, Lunam et Terram, si ex Jove vel Saturno conspicerentur, multo minores esse apparituras, quam appareant Jupiter et Saturnus e Terra conspecti; nec forte etiam Solem majorem visum iri, si respiceretur ex Fixis, quam Fixae nobis e Terra videntur: atque idcirco, ut sine praejudicio partes mundi aspectabilis inter se comparemus, cavendum esse ne Lunam, vel Terram, vel Solem magnitudine Stellas superare arbitremur.
AT8.082IX. Güneş ve sabit yıldızlar kendi ışıklarıyla parlar.
Yıldızlar birbirinden yalnızca bazılarının ötekilerden büyük olmasıyla değil, bazılarının kendi ışıklarıyla, ötekilerin ise yalnızca başkasının ışığıyla parlamasıyla da ayrılır. Önce Güneş'in, gözlerimizi kamaştıran ışığı kendinde taşıdığından şüphe edilemez. Çünkü bu kadar ışığı bütün sabit yıldızlardan birlikte alamaz: onlar bize bu kadar ışık göndermez, oysa bize Güneş'e olduğundan daha uzak değildirler. Güneş'in bu ışığı alabileceği, ondan daha parlak başka bir cisim de görünmüyor; öyle bir cisim olsaydı şüphesiz görünürdü.
Aynı şeye, sabit yıldızların ne kadar canlı ışınlar saçtığını, bize ve Güneş'e ne kadar uzak olduğunu düşünenler bütün sabit yıldızlar için de kolayca inanacaktır. Çünkü bir sabit yıldıza Güneş'e olduğumuz kadar yakın olsaydık, onun da büyük ihtimalle Güneş'ten daha küçük ve daha sönük görünmeyeceğine inanılabilir.
X. Ay ve öteki gezegenler ışıklarını Güneş'ten alır.
Ay'ın ise yalnızca Güneş'e dönük yüzüyle parladığını görürüz; buradan onun kendi ışığından yoksun olduğunu, yalnızca Güneş'ten aldığı ışınları gözlerimize yansıttığını anlarız. Aynı şey dürbün yardımıyla Venüs'te de gözlemlenir. Merkür, Mars, Jüpiter ve Satürn için de aynı şeye kolayca inanılır; çünkü ışıkları sabit yıldızlarınkinden daha donuk, yani daha yumuşaktır ve Güneş'ten, onun aydınlatamayacağı kadar uzak değildirler.
[IX. Solem et Fixas propria luce fulgere.] [X. Lunam et alios Planetas lucem a Sole mutuari.] Differunt autem inter se Stellae, non modo quod unae aliis sint majores; sed etiam quod quaedam propria luce fulgeant, aliae vero tantum aliena. Ut inprimis de Sole dubium esse non potest, quin lucem qua oculos nostros perstringit, in se habeat: neque enim tantam ab omnibus Fixis simul sumptis mutuari potest, cum ipsae tantam ad nos non mittant, nec tamen a nobis magis distent quam a Sole; ac nullum aliud corpus apparet magis radiosum, a quo illam accipiat: si quod autem esset, procul dubio appareret. Idem de omnibus Stellis fixis facile credetur ab iis, qui considerabunt quam vividos radios vibrent, ac quantum a nobis et a Sole sint remotae: si enim alicujus Stellae fixae tam vicini essemus quam Solis, credibile est eam ipso non minorem, nec minus lucidam esse apparituram. Contra vero Lunam videmus, ea tantum parte splendere quam Soli habet obversam; unde cognoscimus illam esse proprio lumine destitutam, et tantum radios a Sole acceptos versus oculos nostros reflectere. Quod idem etiam de Venere perspicillorum ope observatur. Idemque de Mercurio, Marte, Jove et Saturno non difficulter persuadetur, ex eo quod eorum lumen obtusius sive placidius sit quam Fixarum, et a Sole non adeo distent, quin possint ab ipso illuminari.
AT8.083XI. Dünya ışık bakımından gezegenlerden farklı değildir.
Son olarak aynı şeyi Dünya'da da deneyimleriz. Dünya, Güneş ışınlarını alıp onları Ay'dan daha az güçlü yansıtmayan saydam olmayan cisimlerden oluşur. Üstelik bulutlarla sarılıdır; bulutlar Dünya'nın öteki parçalarının çoğundan çok daha saydam olsa da, Güneş onları aydınlattığında çoğu zaman Ay'dan daha az ak olmadıklarını görürüz. Öyle ki Dünya'nın ışık bakımından Ay'dan, Venüs'ten, Merkür'den ve öteki gezegenlerden farklı olmadığı yeterince açıktır.
XII. Ay yeniyken Dünya tarafından aydınlatılır.
Bunu şu da doğrular: Ay, Güneş ile Dünya arasında bulunduğunda, Güneş'in aydınlatmadığı yüzü zayıf bir ışık gösterir. Bu ışığın ona, o sırada Güneş'ten aldığı ışınları Ay'a doğru yansıtan Dünya'dan geldiğini kolayca tahmin ederiz; çünkü Dünya'nın Güneş'in aydınlattığı yüzü Ay'dan uzağa döndükçe bu ışık yavaş yavaş azalır.
XIII. Güneş sabit yıldızlar arasında, Dünya da gezegenler arasında sayılabilir.
Genel olarak, Dünya'ya Jüpiter'den baksaydık, bize Jüpiter'in buradan göründüğünden daha küçük, ama belki ondan daha az parlak olmayan bir cisim olarak görünürdü; daha yakın gezegenlerden daha büyük görünürdü; sabit yıldızlardan ise, onların aşırı uzaklığı yüzünden, hiç görünmezdi. Buradan Dünya'nın gezegenler arasında, Güneş'in de sabit yıldızlar arasında sayılabileceği sonucu çıkar.
XIV. Sabit yıldızlar birbirine hep aynı uzaklıkta kalır, gezegenler kalmaz.
Yıldızlar şu bakımdan da birbirinden ayrılır: sabit dediklerimiz birbirine hep aynı uzaklığı ve aynı düzeni korur; ötekiler ise birbirine göre konumlarını durmadan değiştirir; bu yüzden onlara gezegenler, yani gezginler denir.
XV. Gezegenlerin görünüşleri çeşitli hipotezlerle açıklanabilir.
Durgun bir havada açık denizin ortasında, bir gemiden uzaktaki başka gemilerin birbirine göre konum değiştirdiğini gören biri, konumdaki bu değişikliği doğuran hareketi o gemilerden hangisine, hatta kendi gemisine yüklemek gerektiğinden çoğu zaman emin olamaz. Aynı biçimde gezegenlerin gezinmeleri de Dünya'dan bakıldığında öyle görünür ki, yalnızca bu görünüşlerden hareketin asıl hangi cisimlere yüklenmesi gerektiği bilinemez.
[XI. Terram ratione luminis a Planetis non differre.] [XII. Lunam, cum nova est, a Terra illuminari.] [XIII. Solem inter Fixas, et Terram inter Planetas posse numerari.] [XIV. Fixas eandem semper a se mutuo distantiam retinere, non autem Planetas.] [XV. Easdem Planetarum apparentias variis hypothesibus posse explicari.] Denique idem de Terra experimur: conflata enim est ex opacis corporibus, quae Solis radios excipientia, illos non minus valide quam Luna reflectunt; quin etiam nubibus est involuta, quae licet multo minus opacae sint, quam pleraeque aliae ejus partes, saepe tamen ipsas videmus, cum a Sole illustrantur, non minus albicantes esse quam Lunam; adeo ut sit satis manifestum, eam ratione luminis a Luna, Venere, Mercurio, aliisque Planetis non differre. Quod etiam confirmatur, ex eo quod, Luna existente inter Solem et Terram, ejus facies quae a Sole non illustratur, debile quoddam lumen ostendat, quod facile conjicimus ad illam pervenire a Terra, quae tunc radios a Sole receptos eam versus reflectit; minuitur enim paulatim, prout pars Terrae a Sole illuminata ab ea se avertit. Atque omnino, si Terram ex Jove respiceremus, minor quidem, sed forte non minus lucida nobis appareret, quam hinc Jupiter appareat; ex vicinioribus autem Planetis, major videretur; sed ex Fixis, propter nimiam earum distantiam, omnem conspectum effugeret. Ex quibus sequitur ipsam inter Planetas, et Solem inter Stellas fixas posse numerari. Differunt etiam inter se Stellae in eo, quod illae quas Fixas vocamus, eandem semper a se mutuo distantiam, eundemque ordinem servent; aliae autem assidue inter se situm mutent: unde Planetae sive errantes appellantur. Equidem, ut in medio mari, tempore tranquillo, cum quis ex una navi alias eminus respicit inter se situm mutantes, saepe potest dubitare quibusnam ex illis, et annon etiam suae, motus (a quo procedit ista situs variatio) sit tribuendus: ita errores Planetarum, e Terra conspecti, tales apparent, ut ex ipsis solis cognosci non possit, quibusnam corporibus sint proprie tribuendi.
AT8.084Bu gezinmeler çok düzensiz ve karmaşık olduğu için, onları anlamanın çeşitli yolları arasından birini seçip hareketlerin bu yola göre olduğunu varsaymadıkça açıklamak kolay değildir. Bu amaçla gökbilimciler üç ayrı hipotez bulmuşlardır; yani doğru oldukları için değil, yalnızca fenomenleri açıklamaya elverişli oldukları için ele alınan varsayımlar.
XVI. Ptolemaios'un hipotezi görünüşlere uymaz.
Bunların ilki Ptolemaios'unkidir. Birçok fenomene, özellikle Venüs'te de Ay'daki gibi gözlenen ışığın artıp eksilmesine aykırı düştüğü için, artık hemen bütün filozoflar onu reddeder; bu yüzden ben de burada onu bir yana bırakacağım.
XVII. Kopernik'in ve Tycho'nun hipotezleri, hipotez olarak birbirinden farklı değildir.
İkincisi Kopernik'in, üçüncüsü Tycho Brahe'nindir. Bu ikisi, yalnızca hipotez olarak ele alındıkları sürece fenomenlere aynı ölçüde uyar ve aralarında, Kopernik'inkinin biraz daha yalın ve açık olması dışında büyük bir fark yoktur. Öyle ki Tycho'nun onu değiştirmesi için tek sebep, salt bir hipotezi değil, işin kendi hakikatini açıklamaya çalışmasıydı.
XVIII. Tycho Dünya'ya Kopernik'ten sözde daha az, gerçekte daha çok hareket yükler.
Kopernik Dünya'ya hareket yüklemekten çekinmemişti. Tycho bunu fizikte pek saçma ve insanların ortak sağduyusuna aykırı bulduğu için düzeltmek istedi; ama hareketin gerçek tabiatını yeterince düşünmediği için Dünya'nın durduğunu yalnızca sözde ileri sürdü, gerçekte ona Kopernik'ten daha çok hareket tanıdı.
[XVI. Hypothesin Ptolemaei apparentiis non satisfacere.] [XVII. Hypotheses Copernici et Tychonis non differre in quantum hypotheses.] [XVIII. Tychonem verbo minus, sed re plus motus Terrae tribuere, quam Copernicum.] Cumque sint valde inaequales et implicati, non facile est illos explicare, nisi ex variis modis, quibus possunt intelligi, unum aliquem eligamus, secundum quem ipsos fieri supponamus. In quem finem inventae sunt ab Astronomis tres diversae hypotheses, hoc est, positiones, quae non ut verae, sed tantum ut phaenomenis explicandis idoneae, considerantur. Harum prima est Ptolemaei, quae quoniam multis phaenomenis adversatur (ut inprimis incremento et decremento luminis, quod in Venere sicut in Luna observatur), jam vulgo ab omnibus Philosophis rejici solet, ideoque hic a me praetermittetur. Secunda est Copernici, et tertia Tychonis Brahe: quae duae, quatenus sunt tantum hypotheses, eodem modo phaenomenis satisfaciunt, et non magna inter ipsas differentia est, nisi quod illa Copernici aliquanto simplicior sit et clarior; adeo ut Tycho non habuerit occasionem illam mutandi, nisi quia non hypothesin dumtaxat, sed ipsam rei veritatem explicare conabatur. Quippe, cum Copernicus non dubitasset motum Terrae tribuere, hoc Tycho tanquam in Physica valde absurdum, atque a communi hominum sensu alienum, voluit emendare; sed, quia veram motus naturam non satis consideravit, verbo tantum asseruit Terram quiescere, ac re ipsa plus motus ei concessit quam alter.
AT8.085XIX. Ben Dünya'nın hareketini Kopernik'ten daha titiz, Tycho'dan daha doğru biçimde inkâr ediyorum.
Bu yüzden ben ikisinden yalnızca şu noktada ayrılıyorum: Dünya'dan her hareketi Tycho'dan daha doğru, Kopernik'ten daha titiz biçimde kaldıracağım. Burada, bütün hipotezlerin en yalını görünen, hem fenomenleri anlamaya hem de onların tabiî sebeplerini araştırmaya en elverişli hipotezi ileri süreceğim; ama bunun işin hakikati olarak değil, yalnızca bir hipotez olarak kabul edilmesini istiyorum.
XX. Sabit yıldızların Satürn'den olabildiğince uzak olduğu varsayılmalıdır.
Önce şunu söyleyelim: sabit yıldızların bize ne kadar uzak olduğundan henüz emin değiliz ve onları fenomenlere aykırı düşecek kadar uzak hayal edemeyiz. Bu yüzden, herkesin genellikle kabul ettiği gibi Satürn'ün ötesinde olduklarını varsaymakla yetinmeyelim; onları dilediğimiz kadar yüksekte düşünme serbestliğini kendimize tanıyalım. Çünkü onların yüksekliğini burada, yeryüzünde bildiğimiz uzaklıklarla karşılaştırmak istersek, herkesin onlara şimdiden tanıdığı yükseklik de daha büyük herhangi bir yükseklik kadar inanılmazdır. Yaratıcı Tanrı'nın her şeye gücü yeterliğine bakarsak ise, hiçbir yükseklik, sırf büyüklüğü yüzünden daha küçük bir yükseklikten daha az inanılır sayılacak kadar büyük düşünülemez. Yalnızca gezegenlerin değil kuyruklu yıldızların fenomenlerini de rahatça açıklayabilmek için sabit yıldızlarla Satürn küresi arasına çok büyük bir mekân koymak gerektiğini de aşağıda göstereceğim.
XXI. Güneş alev gibi çok hareketli bir maddeden oluşur, ama bu yüzden bir yerden başka bir yere göçmez.
İkinci olarak, Güneş ışığı kendisinden yaymakta sabit yıldızlarla da alevle de ortak olduğuna göre, hareket bakımından alevle, konum bakımından da sabit yıldızlarla ortak olduğunu düşünelim. Gerçekten de burada yeryüzünde alevden daha hareketli bir şey görmüyoruz: alev, yanına konan öteki cisimleri, çok katı ve sert değillerse, parça parça çözer ve kendisiyle birlikte hareket ettirir. Ama alevin hareketi yalnızca parçalarındadır; alev bütünüyle bir yerden başka bir yere genellikle göçmez, meğer ki tutunduğu başka bir cisim onu taşısın. Bu yüzden Güneş'in de, çevresindeki göğün bütün parçalarını kendisiyle birlikte sürükleyen çok akışkan ve hareketli bir maddeden oluştuğunu, ama yine de göğün bir bölgesinden başka bir bölgesine göçmemekte sabit yıldızlara benzediğini düşünebiliriz.
[XIX. Me accuratius quam Copernicum, et verius quam Tychonem, Terrae motum negare.] [XX. Fixas supponendas esse a Saturno quammaxime distantes.] [XXI. Solem instar flammae ex materia quidem valde mobili constare, sed non ideo ex uno loco in alium migrare.] Quapropter ego, in hoc tantum ab utroque dissentiens, quod omnem motum verius quam Tycho, et curiosius quam Copernicus, sim Terrae detracturus: illam hic proponam hypothesin, quae omnium simplicissima, et tam ad phaenomena intelligenda, quam ad eorum causas naturales investigandas accommodatissima esse videtur: ipsamque tantum pro hypothesi, non pro rei veritate haberi velim. Primo, quia nondum certi sumus, quantum a nobis distent Stellae fixae, nec possumus eas fingere tam remotas, ut hoc phaenomenis repugnet: ne simus contenti supponere ipsas esse supra Saturnum, ut vulgo omnes admittunt, sed libertatem sumamus quantumlibet altiores existimandi. Si enim earum altitudinem cum distantiis hic supra terram nobis notis vellemus comparare, illa, quae jam iis ab omnibus conceditur, non esset minus incredibilis quam quaevis major; si vero ad Dei creatoris omnipotentiam respiciamus, nulla potest cogitari tam magna, ut ideo sit minus credibilis quam quaevis minor. Atque non tantum ad Planetarum, sed etiam ad Cometarum phaenomena commode explicanda, maximum spatium inter illas et sphaeram Saturni ponendum esse, infra ostendam. Secundo, quia Sol in hoc convenit cum Fixis, et cum flamma, quod lumen a se ipso emittat: putemus eundem etiam in motu cum flamma, et in situ cum Fixis, convenire. Nempe nihil quidem hic supra terram videmus esse mobilius flamma; nam et alia corpora, juxta quae posita est, nisi sint admodum solida et dura, particulatim dissolvit, ac secum movet. Sed tamen ejus motus fit tantum secundum partes, et tota migrare non solet ex uno loco in alium, nisi ab aliquo alio corpore, cui adhaereat, deferatur; qua ratione possumus etiam existimare Solem constare quidem ex materia valde fluida et mobili, quae omnes caeli circumjacentis partes secum rapit; sed in hoc nihilominus Stellas fixas imitari, quod non ex una caeli regione in aliam migret.
AT8.086XXII. Güneş alevden, aynı biçimde beslenmeye muhtaç olmamasıyla ayrılır.
Burada sürekli beslenmeye muhtaç olmayan hiçbir alev görmediğimiz, Güneş'te ise bunun gözlenmediği için Güneş'i alevle karşılaştırmak yersiz görünmemelidir. Çünkü tabiat kanunlarına göre alev de, öteki her cisim gibi, bir kez var olunca, bir dış sebep onu yok etmedikçe var olmayı sürdürür. Ama son derece akışkan ve hareketli bir maddeden oluştuğu için burada yeryüzünde çevresindeki madde onu durmadan dağıtır; bu yüzden beslenmeye muhtaçtır. Bu, var olan alevin korunması için değil, o söndükçe yerine hep yeni bir alevin geçmesi içindir. Güneş'i ise yakınındaki gök parçaları böyle yok etmez; bu yüzden onun da kendini yenileyecek böyle bir beslenmeye ihtiyacı yoktur. Yine de aşağıda Güneş'e durmadan yeni madde girdiği, ondan da başka maddenin çıktığı gösterilecektir.
XXIII. Sabit yıldızların hepsi aynı küre üzerinde bulunmaz; her birinin çevresinde, başka sabit yıldızlardan boş geniş bir mekân vardır.
Burada şuna dikkat edilmelidir: Güneş konum bakımından sabit yıldızlardan farklı değilse, sabit yıldızların hepsi, birçoklarının varsaydığı gibi, tek bir kürenin yüzeyinde bulunmaz; çünkü Güneş o kürenin yüzeyinde bulunamaz.
[XXII. Solem a flamma differre, quod non ita egeat alimento.] [XXIII. Fixas omnes in eadem sphaera non versari, sed unamquamque vastum spatium circa se habere, aliis Fixis vacuum⟦?⟧.] Neque incongrua videri debet Solis cum flamma comparatio, ex eo quod nullam flammam hic videamus quae non continuo egeat alimento; quod idem de Sole non observatur. Ex legibus enim naturae, non minus flamma, quam quodvis aliud corpus, ubi semel existit, semper existere perseverat, nisi ab aliqua causa externa destruatur; sed, quia constat materia quammaxime fluida et mobili, assidue hic supra terram a materia circumjacente dissipatur; atque ideo eget alimento, non ut eadem quae jam existit conservetur, sed tantum ut, dum ipsa extinguitur, semper alia nova in ejus locum substituatur. Solem autem non ita destruunt partes caeli ei vicinae, ideoque non ita eget alimento quo reparetur. Sed tamen etiam infra ostendetur, novam semper materiam in Solem ingredi, et aliam ex eo elabi. Hicque notandum est, si Sol in situ non differat a Fixis, ipsas omnes in unius alicujus sphaerae circumferentia non versari, quemadmodum multi supponunt, quia ⟦ille⟧ in eadem ista sphaerae circumferentia esse non potest.
AT8.087Güneş'in çevresinde hiçbir sabit yıldızın bulunmadığı geniş bir mekân olduğu gibi, her sabit yıldız da öteki bütün sabit yıldızlardan çok uzak olmalı, bazıları da bize ve Güneş'e ötekilerden çok daha uzak olmalıdır. Böylece bu şekilde S Güneş ise, F ve f sabit yıldızlar olacaktır; bu şeklin düzleminin üstünde, altında ve ötesinde, mekânın bütün boyutlarına dağılmış sayısız başka sabit yıldız da böyle düşünülecektir.
Sed, ut Sol vastum quoddam circa se spatium habet, in quo nulla Stella fixa continetur: ita singulae Fixae ab omnibus aliis valde remotae esse debent, et unae multo magis quam aliae, a nobis et a Sole distare. Sic in hac figura, si S sit Sol, F, f⟦?⟧ erunt Stellae fixae; atque aliae innumerae, supra et infra, et ultra hujus figurae planum, per omnes spatii dimensiones sparsae intelligentur.
AT8.088XXIV. Gökler akışkandır.
Üçüncü olarak, yalnızca Güneş'in ve sabit yıldızların değil, bütün göğün maddesinin de akışkan, yani sıvı olduğunu düşünmeliyiz. Bunu artık bütün gökbilimciler genellikle kabul eder, çünkü gezegenlerin fenomenlerinin başka türlü pek açıklanamayacağını görürler.
XXV. Gökler içlerindeki bütün cisimleri kendileriyle birlikte götürür.
Ama bence birçokları şu noktada yanılıyor: göğe akışkanlık yükleyip onu tamamen boş bir mekân gibi hayal ediyorlar; öyle ki gök öteki cisimlerin hareketlerine direnmiyor, ama onları kendisiyle birlikte götürecek hiçbir kuvveti de yok. Oysa tabiatta böyle bir boşluk olamaz. Bütün akışkanların ortak yanı da şudur: öteki cisimlerin hareketlerine direnmemelerinin tek sebebi, kendilerinde de hareket bulunmasıdır. Bu hareket kolayca her yöne belirlenebildiği için, belli bir yöne belirlendiğinde akışkanlar onun kuvvetiyle, içlerindeki ve hiçbir dış sebebin alıkoymadığı bütün öteki cisimleri, bunlar ne kadar katı, durgun ve sert olursa olsun, zorunlu olarak kendileriyle birlikte götürür; daha önce söylenenlerden bu açıktır.
XXVI. Dünya kendi göğünde durur, ama yine de onun tarafından taşınır.
Dördüncü olarak, Dünya'nın hiçbir sütunla desteklenmediğini, hiçbir iple asılı olmadığını, her yandan yalnızca son derece akışkan bir gökle çevrili olduğunu görünce, onun durduğunu ve harekete hiçbir eğilimi olmadığını düşünelim, çünkü böyle bir eğilim fark etmiyoruz. Ama bunun, Dünya'nın bu gök tarafından taşınmasına ve kendisi hareketsiz kalarak onun hareketlerine uymasına engel olduğunu düşünmeyelim. Nitekim ne rüzgârın ne de küreklerin ittiği, hiçbir demirle de bağlı olmayan bir gemi, gizli bir akıntıyla akıp giden büyük bir su kütlesi onu kendisiyle birlikte götürse bile, denizin ortasında durur.
[XXIV. Caelos esse fluidos.] [XXV. Caelos omnia corpora in se contenta secum deferre.] [XXVI. Terram in caelo suo quiescere, sed nihilominus ab eo deferri.] Tertio, putandum est, non tantum Solis et Fixarum, sed totius etiam caeli materiam fluidam esse, sive liquidam: quod jam vulgo omnes Astronomi concedunt, quia vident phaenomena Planetarum vix aliter posse explicari. Sed in hoc multi mihi videntur errare, quod fluiditatem caelo tribuentes, illud tanquam spatium plane vacuum imaginentur, ita ut motibus quidem aliorum corporum non resistat, sed praeterea nullam habeat vim ad ipsa secum deferenda: neque enim in rerum natura ullum tale vacuum esse potest, ac fluidis omnibus hoc est commune, ut ideo tantum non resistant aliorum corporum motibus, quod in seipsis etiam habeant motum. Et quia hic motus facile in omnes partes determinatur, ejus vi, cum in unam aliquam partem est determinatus, necessario secum deferunt alia omnia corpora in se contenta, quae a nulla causa externa retinentur, quantumvis ipsa sint solida et quiescentia et dura; ut ex ante dictis est manifestum. Quarto, cum videamus Terram nullis columnis suffultam, nullisque funibus appensam, sed circumquaque fluidissimo tantum caelo cinctam esse, putemus quidem illam quiescere, ac nullam habere propensionem ad motum, quandoquidem nullam advertimus. Sed ne putemus hoc obstare, quominus ab isto caelo deferatur, et ejus motibus immota obsequatur: ut navis, nullis ventis nec remis impulsa, nullisque anchoris alligata, in medio mari quiescit, etsi forte aquae ingens moles, occulto cursu delabens, ipsam secum ferat.
AT8.089XXVII. Bütün gezegenler hakkında da aynı şey düşünülmelidir.
Öteki gezegenler saydam olmamakta ve Güneş ışınlarını yansıtmakta Dünya'yla ortaktır. Bu yüzden onların şu bakımdan da Dünya'ya benzediğini düşünmekte haksız olmayız: her biri bulunduğu gök bölgesinde durur ve onlarda gözlenen bütün konum değişmeleri yalnızca onları içine alan bütün gök maddesinin hareket etmesinden ileri gelir.
XXVIII. Dünya da öteki gezegenler de, gök tarafından taşınsalar bile, asıl anlamıyla hareket etmez.
Burada hareketin tabiatı hakkında yukarıda söylenenleri hatırlamak gerekir. Hareket, asıl anlamıyla ve işin hakikatine göre konuşursak, yalnızca bir cismin, kendisine doğrudan dokunan ve durgun sayılan cisimlerin yakınından başka cisimlerin yakınına taşınmasıdır. Ama halk dilinde çoğu zaman bir cismin bir yerden başka bir yere göçtüğü her etkinliğe de hareket denir; bu anlamda aynı şeyin, yerini nasıl belirlediğimize göre, aynı anda hem hareket ettiği hem etmediği söylenebilir. Buradan, Dünya'da da öteki gezegenlerde de asıl anlamıyla hareket bulunmadığı sonucu çıkar. Çünkü bunlar, kendilerine doğrudan dokunan gök parçalarının yakınından, bu parçalar hareketsiz sayıldığı ölçüde, başka yere taşınmazlar. Bunun için hepsinden aynı anda ayrılmaları gerekirdi, oysa böyle olmaz. Gök maddesi akışkan olduğu için kâh onun bazı parçacıkları, kâh başkaları dokundukları gezegenden uzaklaşır; bu da yalnızca o parçacıklara yüklenmesi gereken, gezegene yüklenmemesi gereken bir hareketle olur. Nitekim yeryüzünde olan su ve havanın kısmî yer değiştirmeleri Dünya'nın kendisine değil, taşınan su ve hava parçalarına yüklenir.
[XXVII. Idemque sentiendum esse de omnibus Planetis.] [XXVIII. Terram, proprie loquendo, non moveri, nec ullos Planetas, quamvis a caelo transferantur.] Et quemadmodum caeteri Planetae in hoc cum Terra conveniunt, quod sint opaci et radios Solis reflectant, non immerito arbitrabimur illos etiam in hoc ei similes esse, quod unusquisque quiescat in ea caeli regione in qua versatur; quodque omnis variatio situs quae in illis observatur, ex eo tantum procedat, quod omnis materia caeli, quae illos continet, moveatur. Hicque oportet eorum meminisse quae de natura motus supra dicta sunt: nempe illum quidem (si proprie loquamur, et secundum rei veritatem), esse tantum translationem unius corporis ex vicinia eorum corporum, quae ipsum immediate contingunt et tanquam quiescentia spectantur, in viciniam aliorum. Sed saepe etiam ex usu vulgi actionem omnem, qua corpus aliquod ex uno loco in alium migrat, motum vocari; et hoc sensu dici posse, eandem rem eodem tempore moveri ac non moveri, prout ejus locum varie determinamus. Unde sequitur nullum in Terra, nec etiam in aliis Planetis, motum proprie dictum reperiri: quia non transferuntur ex vicinia partium caeli quae illos immediate contingunt, quatenus istae partes caeli ut immotae considerantur. Ad hoc enim deberent ab omnibus simul sejungi, quod non fit; sed quia materia caeli fluida est, nunc unae ejus particulae, nunc aliae, a Planeta quem contingunt removentur, idque per motum qui illis tantum tribui debet, non autem Planetae: quemadmodum partiales translationes aquae et aeris, quae in terrae superficie fiunt, non tribui solent ipsi terrae, sed illis aquae et aeris partibus quae transferuntur.
AT8.090XXIX. Hareket, halk diline göre asıl olmayan anlamda alınsa bile Dünya'ya hiçbir hareket yüklenmemelidir; o zaman öteki gezegenlerin hareket ettiğini söylemek doğrudur.
Hareketi halk diline göre alırsak, öteki bütün gezegenlerin, hatta Güneş'in ve sabit yıldızların da hareket ettiğini söylemek gerekir; ama aynı şey Dünya için ancak pek yersiz biçimde söylenebilir. Çünkü halk yıldızların yerlerini, hareketsiz saydığı Dünya parçalarına göre belirler ve yıldızların, böyle belirlenmiş yerlerden uzaklaştıkları ölçüde hareket ettiğine hükmeder; bu, hayatın ihtiyaçlarına elverişlidir, dolayısıyla akla da uygundur. Hatta hepimiz küçük yaştan beri Dünya'nın küre biçiminde değil düz olduğunu, üzerinde her yerde aynı yukarının ve aynı aşağının, dünyanın aynı ana yönlerinin, yani doğunun, batının, güneyin ve kuzeyin bulunduğunu düşündük; bu yüzden öteki bütün cisimlerin yerlerini göstermek için bunları kullandık. Ama bir filozof, Dünya'nın akışkan ve hareketli bir göğün içinde bulunan bir küre olduğunu, Güneş'in ve sabit yıldızların ise birbirine göre hep aynı konumda durduğunu fark edip Dünya'nın yerini belirlemek için bunları hareketsiz sayar ve bu yüzden Dünya'nın hareket ettiğini ileri sürerse, gerekçesiz konuşmuş olur. Çünkü birincisi, felsefî anlamda yer, sabit yıldızlar gibi çok uzak cisimlerle değil, hareket ettiği söylenen şeye bitişik cisimlerle belirlenmelidir. İkincisi, halk diline göre de sabit yıldızları Dünya'dan çok hareketsiz saymak için bir sebep yoktur. Ancak sabit yıldızların ötesinde başka hiçbir cisim bulunmadığını düşünürse durum değişir: yani sabit yıldızların kendilerinden ayrıldığı ve kendilerine göre sabit yıldızların hareket ettiği, Dünya'nın ise durduğu söylenebilecek cisimler bulunmadığını; tıpkı onun Dünya'nın sabit yıldızlara göre hareket ettiğini söylediği anlamda.
[XXIX. Nullum etiam motum Terrae esse tribuendum, quamvis motus improprie juxta usum vulgi sumatur; sed tunc recte dici, alios Planetas moveri.] Motum autem sumendo juxta usum vulgi, dicendum quidem est Planetas alios omnes moveri, nec non etiam Solem et Fixas; sed non, nisi admodum incongrue, idem de Terra dici potest. Vulgus enim a Terrae partibus, ut immobilibus spectatis, Stellarum loca determinat; hasque eatenus moveri judicat, quatenus a locis ita determinatis recedunt: quod commodum est ad usum vitae, ideoque rationi consentaneum. Quin etiam omnes ab ineunte aetate putavimus, Terram non esse globosam, sed planam, et in ea esse ubique idem sursum et idem deorsum, eosdemque mundi cardines, Orientem, Occidentem, Meridiem, et Septentrionem; quibus idcirco usi sumus ad reliquorum omnium corporum loca designanda. Sed si quis Philosophus, animadvertens Terram esse globum in caelo fluido et mobili contentum, Solem autem et Stellas fixas eundem semper inter se situm servare, his utatur ut immotis ad illius locum determinandum, et ideo affirmet ipsam moveri, absque ratione loquetur. Nam primo, juxta philosophicum sensum, locus determinari non debet per corpora valde remota, quales sunt Fixae, sed per contigua ejus quod dicitur moveri. Ac deinde, juxta usum vulgi, non est cur Fixas consideret ut immotas, potius quam Terram, nisi quod putet ultra ipsas non esse ulla alia corpora, a quibus separentur, et quorum respectu dici possint moveri, Terra autem quiescere, illo sensu quo dicit Terram moveri respectu Fixarum.
AT8.091Ama bunu düşünmek akla aykırıdır. Zihnimiz dünyada hiçbir sınır tanımayacak tabiattadır; bu yüzden Tanrı'nın ölçüsüzlüğüne ve hislerimizin zayıflığına dikkat eden herkes, gördüğümüz bütün o sabit yıldızların ötesinde belki başka cisimler bulunduğunu, bunlara göre Dünya'nın durduğu, sabit yıldızların ise hep birlikte hareket ettiğinin söylenebileceğini düşünmeyi, böyle cisimlerin bulunamayacağını düşünmekten daha makul bulacaktır.
XXX. Bütün gezegenler gök tarafından Güneş'in çevresinde taşınır.
Böylece Dünya'nın hareketine dair her kuşkuyu giderdikten sonra, gezegenlerin içinde bulunduğu bütün gök maddesinin, merkezinde Güneş bulunan bir girdap gibi durmadan döndüğünü, Güneş'e yakın parçalarının uzak parçalarından daha hızlı hareket ettiğini, bütün gezegenlerin de (Dünya da onlardan biridir) bu gök maddesinin hep aynı parçaları arasında kaldığını düşünelim. Yalnızca bundan, hiçbir yapma düzeneğe başvurmadan, gezegenlerin bütün fenomenleri çok kolayca anlaşılacaktır. Irmakların, suyun kendi üzerine kıvrılıp girdap yaptığı yerlerinde suyun üstünde çeşitli saman çöpleri yüzerse, bunların suyla birlikte taşındığını görürüz; bazıları kendi merkezleri çevresinde de döner, girdabın merkezine ne kadar yakınsa tam bir dönüşü o kadar çabuk tamamlar; son olarak, hep dairesel hareketlere yönelseler de hemen hiçbir zaman tamamen yetkin daireler çizmez, boylamda ve enlemde biraz saparlar. Aynı şeylerin hepsini gezegenler için de hiç zorlanmadan hayal edebiliriz; yalnızca bununla onların bütün fenomenleri açıklanır.
XXXI. Gezegenler tek tek nasıl taşınır.
Şimdi S Güneş olsun ve onu çevreleyen bütün gök maddesi aynı yöne, yani batıdan güney üzerinden doğuya, ya da, kuzey kutbunun bu şeklin düzleminin üstünde kaldığını varsayarsak, A'dan B üzerinden C'ye doğru öyle hareket etsin ki, Satürn'ün çevresindeki madde onu ♄ dairesinin tamamı boyunca taşımak için yaklaşık otuz yıl harcasın; Jüpiter'in çevresindeki madde onu uydularıyla birlikte ♃ dairesi boyunca on iki yılda taşısın. Böylece Mars iki yılda, Dünya Ay'la birlikte bir yılda, Venüs sekiz ayda, Merkür de üç ayda, kendilerini taşıyan gök maddesi sayesinde ♂, ♁, ♀, ☿ dairelerindeki dolanımlarını tamamlasın.
[XXX. Planetas omnes circa Solem a caelo deferri.] [XXXI. Quomodo singuli Planetae deferantur.] Atqui hoc putare a ratione est alienum: cum enim mens nostra sit talis naturae, ut nullos in mundo limites agnoscat, quisquis ad immensitatem Dei et sensuum nostrorum infirmitatem attendet, aequius esse judicabit suspicari, ultra illas omnes Stellas fixas quas videmus, forte esse alia corpora, ad quae comparata Terra quiescere, ipsae autem omnes simul moveri dici possint, quam suspicari nulla posse talia esse. Sic itaque sublato omni scrupulo de Terrae motu, putemus totam materiam caeli in qua Planetae versantur, in modum cujusdam vorticis, in cujus centro est Sol, assidue gyrare, ac ejus partes Soli viciniores celerius moveri quam remotiores, Planetasque omnes (e quorum numero est Terra) inter easdem istius caelestis materiae partes semper versari. Ex quo solo, sine ullis machinamentis, omnia ipsorum phaenomena facillime intelligentur. Ut enim in iis fluminum locis, in quibus aqua in se ipsam contorta vorticem facit, si variae festucae illi aquae incumbant, videbimus ipsas simul cum ea deferri, et nonnullas etiam circa propria centra converti, et eo celerius integrum gyrum absolvere, quo centro vorticis erunt viciniores; et denique, quamvis semper motus circulares affectent, vix tamen unquam circulos omnino perfectos describere, sed nonnihil in longitudinem et latitudinem aberrare: ita eadem omnia de Planetis absque ulla difficultate possumus imaginari, et per hoc unum cuncta eorum phaenomena explicantur. Sit itaque S Sol, et omnis materia caelestis eum circumjacens ita moveatur in easdem partes, nempe ab Occidente per Meridiem versus Orientem, sive ab A per B versus C, supponendo polum Borealem supra hujus figurae planum eminere: ut ea quae est circa Saturnum, impendat fere annos triginta ad eum per totum circulum ♄ deferendum; ea vero quae est circa Jovem, intra annos 12 illum cum ejus asseclis deferat per circulum ♃; sicque Mars duobus annis, Terra cum Luna uno anno, Venus octo mensibus, et Mercurius tribus, circuitus suos in circulis ♂, ♁, ♀, ☿, materia caeli eos deferente, absolvant.
AT8.092XXXII. Güneş lekeleri de nasıl taşınır.
Dürbünle görebildiğimiz, Güneş lekeleri denen ve Güneş'in yüzeyine bitişik olan bazı saydam olmayan cisimler de yirmi altı günde onun çevresini dolaşsın.
XXXIII. Dünya kendi merkezi çevresinde, Ay da Dünya'nın çevresinde nasıl taşınır.
Ayrıca, su girdaplarında sık sık olduğunu gördüğüm gibi, gök maddesinin o büyük girdabının içinde daha küçük başka girdaplar bulunsun: merkezinde Jüpiter bulunan bir girdap, merkezinde Dünya bulunan bir başkası; bunlar da büyük girdapla aynı yöne gitsin. Merkezinde Jüpiter bulunan girdap, Jüpiter'in dört uydusunu onun çevresinde öyle bir hızla taşısın ki, en uzaktaki 16 günde, ondan sonraki 7 günde, üçüncüsü 85 saatte, merkeze en yakın olanı da 42 saatte bir dolanımı tamamlasın; böylece uydular, Güneş'in çevresindeki büyük dairede bir kez taşınırken, Jüpiter'in çevresindeki küçük dairelerini birçok kez dolaşsın.
[XXXII. Quomodo etiam Solis maculae.] [XXXIII. Quomodo etiam Terra circa proprium centrum, et Luna circa Terram vehatur.] Nec non etiam corpora quaedam opaca, perspicillorum ope nobis conspicua, quae dicuntur Solis maculae, ipsiusque superficiei contigua sunt, spatio viginti sex dierum eum circumeant. Ac praeterea, ut saepe in aquarum vorticibus vidi contingere, in majori illo caelestis materiae vortice sint alii minores vortices, unus in cujus centro sit Jupiter, alter in cujus centro sit Terra, qui in easdem partes ac major vortex ferantur; et ille qui habet Jovem in centro, deferat circa ipsum quatuor ejus asseclas, tali celeritate, ut remotissimus diebus 16, sequens diebus 7, tertius horis 85, et centri proximus horis 42 unum circuitum perficiat; sicque, dum semel in majori circulo circa Solem ferentur, minores suos circulos circa Jovem aliquoties percurrant.
AT8.093Aynı biçimde merkezinde Dünya bulunan girdap da Ay'ın bir ayda Dünya'nın çevresini dolaşmasını, Dünya'nın kendisinin de her gün kendi ekseni çevresinde tam bir dönüş yapmasını sağlasın; öyle ki Dünya ve Ay ortak dairelerini bir kez dolaşırken, Dünya kendi merkezi çevresinde 365 kez, Ay da Dünya'nın çevresinde on iki kez dönsün.
XXXIV. Göklerin hareketleri tam olarak dairesel değildir.
Son olarak, gezegenlerin bütün merkezlerinin hep tam olarak aynı düzlemde bulunduğunu, çizdikleri dairelerin de tamamen yetkin olduğunu düşünmeyelim. Öteki bütün tabiî şeylerde olduğunu gördüğümüz gibi, bunların ancak aşağı yukarı öyle olduğunu ve yüzyıllar geçtikçe sürekli değiştiğini kabul edelim.
XXXV. Gezegenlerin enlemdeki sapması üzerine.
Yani bu şekil, Dünya'nın merkezinin bütün yıl boyunca içinde bulunduğu, ekliptik düzlemi denen ve gökte sabit yıldızlar yardımıyla belirlenen düzlemi gösteriyorsa, öteki gezegenlerin her birinin bu düzleme biraz eğik başka bir düzlemde bulunduğunu düşünmek gerekir; bu düzlem ekliptik düzlemini Güneş'in merkezinden geçen bir doğru boyunca keser, öyle ki Güneş bütün bu düzlemlerde bulunur. Örneğin Satürn'ün yörüngesi ekliptiği şimdi Yengeç ve Oğlak burçlarında keser, Terazi'de onun üstüne yükselir, yani kuzeye doğru eğilir, Koç'ta da onun altına, güneye doğru iner; bu eğimin açısı yaklaşık iki buçuk derecedir. Öteki gezegenlerin yörüngeleri de ekliptiği başka yerlerde keser; ama eğim Jüpiter'de ve Mars'ta daha küçük, Venüs'te yaklaşık bir derece daha büyük, Merkür'de ise en büyüktür: yaklaşık 7 derecedir. Ayrıca Güneş lekeleri de (en azından, bu lekelerin fenomenleri hakkında titizliğiyle istenecek bir şey bırakmamış görünen Cizvit Scheiner'in gözlemleri doğruysa) ekliptiğe 7 derece ya da daha fazla eğik düzlemlerde Güneş'in çevresinde döner; öyle ki bu bakımdan hareketleri gezegenlerin hareketlerinden farklı değildir. Ay da Dünya'nın çevresinde, ekliptikten 5 derece sapan bir düzlemde taşınır; Dünya ise kendi ekseni çevresinde, ekliptikten 23½ derece sapan ekvator düzleminde döner ve bu ekvator düzlemini kendisiyle birlikte götürür. Gezegenlerin ekliptikten bu sapmalarına enlem hareketi denir.
[XXXIV. Motus caelorum non esse perfecte circulares.] [XXXV. De aberratione Planetarum in latitudinem.] Eodemque modo vortex, qui habet Terram in centro, efficiat ut Luna mensis spatio eam circumeat, ipsa autem Terra singulis diebus circa proprium axem integrum gyrum absolvat; ita ut eodem tempore quo Terra et Luna circulum communem semel peragrabunt, Terra 365 vicibus circa proprium centrum, et Luna duodecies circa Terram vertatur. Denique, ne putemus omnia centra Planetarum accurate in eodem plano semper consistere, nec circulos quos describunt esse omnino perfectos; sed, ut in omnibus aliis rebus naturalibus contingere videmus, ista tantum praeterpropter talia esse, ac etiam labentibus saeculis continua mutari arbitremur. Nempe, si haec figura repraesentet planum, in quo centrum Terrae toto anno versatur, quod vocatur planum Eclipticae atque ope Fixarum in caelo determinatur, putandum est unumquemque ex aliis Planetis in alio quodam plano versari, ad hoc nonnihil inclinato, et ipsum intersecante in linea quae transit per centrum Solis: ita ut Sol in omnibus istis planis reperiatur. Exempli causa, orbita Saturni secat nunc Eclipticam in signis Cancri et Capricorni, supra ipsam autem attollitur, hoc est, versus Boream inclinatur in Libra, et infra eandem versus Austrum deprimitur in Ariete, angulusque ipsius inclinationis est circiter graduum 2½. Sicque aliorum Planetarum orbitae secant Eclipticam in aliis locis; sed inclinatio in Jove et Marte est minor, in Venere uno circiter gradu major, et in Mercurio maxima: est enim fere 7 graduum. Ac praeterea etiam Solis maculae (saltem si verae sint observationes Scheineri S. I., post cujus diligentiam nihil circa istarum macularum phaenomena desiderari posse videtur), in planis 7 gradibus aut amplius ad Eclipticam inclinatis, circa Solem volvuntur; adeo ut earum motus hac in re non differat a motibus Planetarum. Luna etiam circa Terram fertur, in plano quod 5 gradibus ab Ecliptica deflectit; et Terra circa proprium axem in plano aequatoris 23½ gradibus ab Ecliptica deflectente; quod planum aequatoris ipsa secum defert. Atque hae Planetarum aberrationes ab Ecliptica vocantur motus in latitudinem.
AT8.094XXXVI. Boylam hareketi üzerine.
Gezegenlerin Güneş çevresindeki dolanımlarına ise boylam hareketi denir. Bu hareketlerde de bir sapma vardır, çünkü gezegenler Güneş'e her yerde eşit uzaklıkta değildir: çağımızda Satürn Güneş'e Yay burcundayken İkizler'de olduğundan, uzaklığının yaklaşık yirmide biri kadar daha uzaktır; Jüpiter Terazi'deyken Koç'ta olduğundan daha uzaktır; öteki gezegenlerin günöteleri ve günberileri de başka yerlerdedir.
Ama birkaç yüzyıl sonra bütün bunların değişmiş olduğu görülecektir: her gezegen, Dünya da, ekliptiğin şimdi içinde bulunduğu düzlemi başka yerlerde kesecek, ondan biraz daha çok ya da daha az sapacak; Güneş'e en büyük ve en küçük uzaklıkları da başka burçlarda bulunacaktır.
XXXVII. Bütün fenomenler bu hipotezle çok kolayca anlaşılır.
Bu hipotezden gece ve gündüzün, yaz ve kışın, yani Güneş'in dönencelere yaklaşıp uzaklaşmasının, Ay'ın evrelerinin, tutulmaların, gezegenlerde görülen duraklama ve geri gidişlerin, ekinoks noktalarının kaymasının, ekliptiğin eğikliğindeki değişmenin ve benzerlerinin nasıl çıktığını göstermeme artık gerek yok; gökbilimin ilk unsurlarını öğrenmiş olanlar bunları kolayca anlayacaktır.
[XXXVI. De motu in longitudinem.] [XXXVII. Phaenomena omnia per hanc hypothesin facillime intelligi.] Ipsorum autem circuitiones circa Solem vocantur motus in longitudinem. Hique etiam in eo aberrant, quod non aequaliter ubique a Sole distent; sed hac aetate, Saturnus ab eo remotior est in Sagittario quam in Geminis, vicesima circiter distantiae suae parte; Jupiter in Libra remotior est quam in Ariete; sicque alii Planetae habent Aphelia et Perihelia sua aliis in locis. Post aliquot autem saecula, haec omnia mutata esse deprehendentur; ac singuli Planetae, nec non etiam Terra, planum in quo nunc est Ecliptica, diversis in locis secabunt, et paulo magis vel minus ab illa deflectent; et illorum maximae ac minimae a Sole distantiae in aliis signis reperientur. Jam vero non opus est ut ostendam, quo pacto ex hac hypothesi sequantur phaenomena diei et noctis, aestatis et hyemis, sive accessus Solis ad Tropicos, et ejusdem recessus, phasium Lunae, Eclipsium, stationum et retrogradationum quae apparent in Planetis, praecessionis aequinoctiorum, variationis in obliquitate Eclipticae, ac similia: facile enim ab illis, qui vel prima elementa Astronomiae didicerunt, intelligentur.
AT8.095XXXVIII. Tycho'nun hipotezine göre Dünya'nın kendi merkezi çevresinde hareket ettiğini söylemek gerekir.
Ama Kopernik'in hipotezini reddeden herkesin artık genellikle kabul ettiği Brahe hipotezinde Dünya'ya benim hipotezimdekinden nasıl daha çok hareket yüklendiğini kısaca söyleyeyim. Önce, onların kanaatine göre Dünya hareketsiz kalırsa, bütün göğün yıldızlarla birlikte her gün onun çevresinde dönmesi gerekir. Bu ise, aynı zamanda Dünya'nın bütün parçalarının, dokundukları gök parçalarının yakınından başka parçaların yakınına taşındığı anlaşılmadan anlaşılamaz. Yukarıda söylendiği gibi bu taşınma karşılıklıdır ve onun için Dünya'da da gökte de tamamen aynı kuvvet ya da etkinlik gerekir; bu yüzden, bu taşınmaya bakarak hareketi Dünya'ya değil de göğe yüklememiz için hiçbir gerekçe yoktur. Hatta yukarıda söylenenlere göre hareket yalnızca Dünya'ya yüklenmelidir: çünkü taşınma Dünya'nın bütün yüzeyi boyunca olur, göğün ise bütün yüzeyi boyunca aynı biçimde değil, yalnızca Dünya'ya bitişik iç bükey yüzeyinde olur; bu yüzey de dış bükey yüzeyle karşılaştırılınca pek küçüktür.
Yıldızlı göğün yalnızca iç bükey yüzeyinin Dünya'dan değil, dış bükey yüzeyinin de onu çevreleyen başka bir gökten, yani billur gökten ya da Empireum'dan ayrıldığını düşündüklerini, hareketi Dünya'ya değil de göğe yüklemelerinin sebebinin de bu olduğunu söylemeleri bir şey değiştirmez. Çünkü yıldızlı göğün bütün dış bükey yüzeyinin onu çevreleyen başka bir gökten böyle ayrıldığını ispat edecek hiçbir delil getirilemez; bunu tamamen keyfî olarak uyduruyorlar.
[XXXVIII. Juxta Tychonis hypothesin dicendum esse, Terram moveri circa proprium centrum.] Sed breviter adhuc dicam, quo pacto ex hypothesi Braheana, quam vulgo jam admittunt illi omnes qui Copernicanam repudiant, plus motus Terrae quam per hanc tribuatur. Primo, manente Terra juxta eorum opinionem immobili, necesse est ut totum caelum, una cum stellis, circa ipsam singulis diebus volvatur: quod intelligi non potest, quin simul intelligatur fieri translationem omnium partium Terrae, ex vicinia partium caeli quas tangunt in viciniam aliarum; cumque haec translatio sit reciproca, ut supra dictum est, et eadem plane vis sive actio ad illam requiratur in Terra atque in caelo, nulla ratio est cur, propter ipsam, caelo potius quam terrae motum tribuamus. Quinimo, juxta superius dicta, Terrae duntaxat est tribuendus: quia fit secundum totam ejus superficiem, non autem eodem modo secundum totam superficiem caeli, sed tantum secundum partem concavam, Terrae contiguam, quae ad convexam comparata perexigua est. Nec refert si dicant, se non tantum putare concavam caeli stellati superficiem a terra separari, sed simul etiam convexam ab alio caelo illud ambiente, nempe a caelo crystallino vel Empyreo; atque hanc esse rationem cur illum motum caelo potius tribuant quam terrae. Nullum enim haberi potest argumentum, quo probetur fieri talem separationem totius superficiei convexae caeli stellati ab alio caelo ipsum ambiente; sed plane ex arbitrio illam fingunt.
AT8.096Böylece onların kendi hipotezine göre bile hareketin Dünya'ya yüklenmesinin gerekçesi kesin ve apaçıktır; hareketi göğe, sükûneti Dünya'ya yüklemelerinin gerekçesi ise belirsizdir ve yalnızca kendi hayal güçlerinin uydurmasıdır.
XXXIX. Dünya'nın yıllık bir hareketle Güneş'in çevresinde hareket ettiğini de söylemek gerekir.
Aynı Tycho hipotezine göre, yıllık bir hareketle Dünya'nın çevresinde dönen Güneş yalnızca Merkür'ü ve Venüs'ü değil, kendisine Dünya'dan daha uzak olan Mars'ı, Jüpiter'i ve Satürn'ü de kendisiyle birlikte götürür. Bu ise, özellikle onların varsaydığı gibi akışkan bir gökte, aradaki bütün gök maddesinin de birlikte taşındığı, bu arada Dünya'nın da bir kuvvetle bu maddenin kendisine bitişik parçalarından ayrılıp onun içinde bir daire çizdiği anlaşılmadan anlaşılamaz. Bu yüzden bütün Dünya'yı ilgilendiren ve onda özel bir etkinlik gerektiren bu ayrılmaya da yine Dünya'nın hareketi demek gerekecektir.
XL. Dünya'nın yer değiştirmesi, sabit yıldızlar çok uzak olduğu için onların görünüşünde hiçbir farklılık doğurmaz.
Ama benim hipotezimde bir kuşku daha kalıyor: Güneş sabit yıldızlar arasında hep aynı konumu koruyorsa, onun çevresinde taşınan Dünya'nın onlara yörüngesinin bütün genişliği kadar yaklaşıp uzaklaşması gerekir; oysa şimdiye kadar fenomenlerde böyle bir şey fark edilememiştir. Ama bu, bizimle sabit yıldızlar arasında varsaydığımız ölçüsüz uzaklıkla açıklanır: bu uzaklık öyledir ki Dünya'nın Güneş çevresinde çizdiği bütün daire, onunla karşılaştırılınca bir nokta sayılmalıdır. Bunun, Tanrı'nın büyük işlerini düşünmeye alışık olmayanlara ve Dünya'yı evrenin başlıca parçası, uğruna öteki her şeyin yaratıldığı insanın yurdu sayanlara inanılmaz görünebileceğini kabul ediyorum; ama Dünya'nın göğe göre bir nokta gibi olduğunu artık hepsi bilen gökbilimcilere bu o kadar şaşırtıcı görünmemelidir.
[XXXIX. Ac etiam illam moveri circa Solem motu annuo.] [XL. Terrae translationem nullam efficere aspectus diversitatem in Fixis, propter maximam ipsarum distantiam.] Atque ita, juxta ipsorum hypothesin, ratio cur motus sit terrae tribuendus, est certa et evidens; ratio vero cur illum caelo tribuant, et Terrae quietem, est incerta et a sola illorum imaginatione efficta. Ex eadem Tychonis hypothesi, Sol motu annuo circa Terram gyrans, non modo Mercurium et Venerem, sed etiam Martem, Jovem et Saturnum, qui ab eo remotiores sunt quam Terra, secum ducit: quod intelligi non potest, praesertim in caelo fluido, quale illud supponunt, quin tota caeli materia interjacens simul feratur, et interim Terra vi aliqua separetur a partibus istius materiae sibi contiguis, atque in ea circulum describat. Quapropter haec rursus separatio, quae est totius Terrae, ac peculiarem in ea actionem requirit, ejus motus erit dicendus. Unus autem adhuc in mea hypothesi scrupulus manet, ex eo quod, si Sol eundem semper situm inter Fixas servet, necesse sit Terram, quae circa illum fertur, ad ipsas accedere ac recedere toto suae orbitae intervallo: quod tamen ex phaenomenis non potuit hactenus deprehendi. Sed hoc excusatur per immensam distantiam, quam inter nos et Fixas esse supponimus; talem scilicet, ut totus ille circulus qui a Terra describitur circa Solem, si ad eam comparetur, instar puncti sit habendus. Quod fateor incredibile videri posse, magnalia Dei considerare non assuetis, et Terram ut praecipuam partem universi, ac domicilium hominis, propter quem caetera omnia facta sint, spectantibus; sed Astronomis, qui jam omnes sciunt illam ad caelum comparatam instar puncti esse, non ita mirum videri debet.
AT8.097XLI. Sabit yıldızların bu uzaklığı, artık gökte oldukları bilinen kuyruklu yıldızların hareketleri için de gereklidir.
Ayrıca kuyruklu yıldızlar da, pek kaba bilgili eski çağın sandığı gibi havamızda bulunmadıkları artık yeterince bilinen bu cisimler, bütün yolculuklarını tamamlamak için Satürn küresi ile sabit yıldızlar arasındaki o pek geniş mekâna muhtaçtır. Çünkü öyle çeşitli, öyle büyüktürler ve sabit yıldızların kımıldamazlığından da gezegenlerin Güneş çevresindeki düzenli dolanımından da öyle farklıdırlar ki, bu mekân olmadan hiçbir tabiat kanununa bağlanamayacakları görülür.
Tycho'nun ve kuyruklu yıldızların paralakslarını titizlikle araştırmış öteki gökbilimcilerin, bunların yalnızca Ay'ın ötesinde, Venüs ya da Merkür küresi dolaylarında bulunduğunu, Satürn'ün ötesinde bulunmadığını söylemeleri bizi etkilememelidir; çünkü hesaplarından bu ikinci sonucu da birincisi kadar haklı olarak çıkarabilirlerdi. Ama kuyruklu yıldızları Ay'ın altındaki hava olayları arasında sayan eskilere karşı tartıştıkları için, onların gökte olduğunu göstermekle yetindiler; daha az kolay inanılır diye, hesapla buldukları bütün yüksekliği onlara yüklemeye cesaret edemediler.
XLII. Burada yeryüzünde gördüğümüz her şey de fenomenlere girer; ama başlangıçta hepsine bakmak gerekmez.
Bu daha genel fenomenlerden başka, yalnızca Güneş, gezegenler, kuyruklu yıldızlar ve sabit yıldızlar hakkında değil, özellikle Dünya hakkında da, yani onun yüzeyinde gördüğümüz her şey hakkında da birçok özel fenomen burada sayılabilir. Çünkü bu görünür dünyanın gerçek tabiatını tanımak için, gökte uzaktan gördüğümüz şeyleri açıklayan bazı sebepler bulmak yetmez; yeryüzünde yakından gördüğümüz her şey de aynı sebeplerden çıkarılmalıdır. Ama daha genel şeylerin sebeplerini belirlemek için bütün bunları gözden geçirmemize gerek yoktur. O sebepleri doğru belirlemiş olduğumuzu ancak sonra, onlardan yalnızca göz önünde tuttuğumuz şeylerin değil, daha önce hiç düşünmediğimiz başka her şeyin de açıklandığını fark ettiğimizde anlayacağız.
[XLI. Hanc etiam Fixarum distantiam requiri ad motus Cometarum, quos jam constat esse in caelo.] [XLII. Omnia quae hic in Terra videmus, ad phaenomena etiam pertinere, sed non opus esse initio ad cuncta respicere.] Ac praeterea Cometae, quos jam satis constat in nostro aere non versari, ut nimis rudis antiquitas opinabatur, vastissimum illud spatium inter sphaeram Saturni et Fixas requirunt, ad omnes suas excursiones absolvendas: adeo enim variae sunt, adeo immanes, et a Fixarum stabilitate atque a regulari Planetarum circa Solem circuitione adeo discrepantes, ut absque eo ad nullas naturae leges revocari posse videantur. Neque nos movere debet quod Tycho et alii Astronomi, qui diligenter eorum parallaxes investigarunt, dixerint tantum illos esse supra Lunam, versus sphaeram Veneris aut Mercurii, non autem supra ipsum Saturnum: hoc enim non minus recte ex suis calculis concludere potuissent, quam illud. Sed cum disputarent contra veteres, qui Cometas inter meteora sublunaria numerabant, contenti fuerunt ostendere illos in caelo esse; nec ausi sunt omnem altitudinem, quam calculo deprehendebant, iis tribuere, ne minus facile crederetur. Praeter haec autem generaliora, possent adhuc particularia multa, non modo circa Solem, Planetas, Cometas et Fixas, sed praecipue etiam circa Terram (nempe illa omnia quae in ejus superficie videmus), inter phaenomena hic recenseri. Ut enim veram hujus mundi aspectabilis naturam agnoscamus, non satis est aliquas causas invenire, per quas ea quae in caelo eminus aspicimus explicentur; sed ex iisdem etiam, illa omnia quae in Terra cominus intuemur, deduci debent. Atqui non opus est, ut illa omnia consideremus ad rerum generaliorum causas determinandas; sed tum demum ipsas postea recte a nobis determinatas fuisse cognoscemus, cum ex iisdem non ea dumtaxat ad quae respeximus, sed alia etiam omnia, de quibus antea non cogitavimus, explicari advertemus.
AT8.098XLIII. Bütün fenomenlerin açıkça çıkarıldığı sebeplerin doğru olmaması pek mümkün değildir.
Gerçekten de en apaçık biçimde görülmüş ilkelerden başka ilke kullanmazsak, bunlardan matematik çıkarımlardan başka yolla hiçbir şey çıkarmazsak ve böyle çıkardıklarımız tabiatın bütün fenomenleriyle tam olarak uyuşursa, bu yolla bulduğumuz sebeplerin yanlış olduğundan şüphelenmek Tanrı'ya haksızlık etmek gibi görünürdü; sanki Tanrı bizi, aklımızı doğru kullandığımızda bile yanılacağımız kadar kusurlu yaratmış gibi.
XLIV. Ama burada ortaya koyacağım sebeplerin yalnızca hipotez sayılmasını istiyorum.
Yine de böylesine büyük şeyler üzerine felsefe yaparken onların sahici hakikatini bulduğumuzu ileri sürüp fazla küstah görünmemek için, bu meseleyi ortada bırakmayı ve bundan sonra yazacağım her şeyi bir hipotez olarak sunmayı tercih ederim. Bu hipotez yanlış sayılsa bile, ondan çıkarılacak her şey deneylerle uyuşursa, epey değerli bir iş yapmış olduğumu düşüneceğim; çünkü böylece ondan hayat için, hakikatin bilgisinden elde edeceğimiz kadar fayda elde edeceğiz.
XLV. Burada yanlış olduğu bilinen bazı şeyleri de varsayacağım.
Hatta tabiî şeyleri daha iyi açıklamak için, onların sebeplerini burada, bu şeylerin hiçbir zaman öyle var olmadığını düşündüğüm daha geriye giden bir başlangıçtan alacağım. Çünkü dünyanın başlangıçta bütün yetkinliğiyle yaratıldığından şüphe yoktur: içinde Güneş, Dünya, Ay ve yıldızlar vardı; Dünya'da yalnızca bitkilerin tohumları değil, bitkilerin kendileri de vardı; Âdem ile Havva da bebek olarak doğmadılar, yetişkin insanlar olarak yaratıldılar.
[XLIII. Vix fieri posse quin causae, ex quibus omnia phaenomena clare deducuntur, sint verae.] [XLIV. Me tamen eas, quas hic exponam, pro hypothesibus tantum haberi velle.] [XLV. Meque etiam hic nonnullas assumpturum, quas constat falsas esse.] Et certe, si nullis principiis utamur nisi evidentissime perspectis, si nihil nisi per Mathematicas consequentias ex iis deducamus, et interim illa quae sic ex ipsis deducemus, cum omnibus naturae phaenomenis accurate consentiant, injuriam Deo facere videremur, si causas rerum, hoc pacto a nobis inventas, falsas esse suspicaremur, tanquam si nos tam imperfectos genuisset, ut ratione nostra recte utendo fallamur. Verumtamen, ne etiam nimis arrogantes esse videamur, si de tantis rebus philosophando, genuinam earum veritatem a nobis inventam esse affirmemus, malim hoc in medio relinquere, atque omnia quae deinceps sum scripturus tanquam hypothesin proponere. Quae quamvis falsa esse existimetur, satis magnum operae pretium me fecisse arbitrabor, si omnia quae ex ipsa deducentur cum experimentis consentiant: ita enim ex ea tantundem utilitatis ad vitam, atque ex ipsius veritatis cognitione, percipiemus. Quinimo etiam, ad res naturales melius explicandas, earum causas altius hic repetam, quam ipsas unquam extitisse existimem. Non enim dubium est, quin mundus ab initio fuerit creatus cum omni sua perfectione: ita ut in eo et Sol et Terra et Luna, et Stellae extiterint; ac etiam in Terra non tantum fuerint semina plantarum, sed ipsae plantae; nec Adam et Eva nati sint infantes, sed facti sint homines adulti.
AT8.099Bunu Hristiyan inancı bize öğretir, tabiî akıl da buna tamamen ikna eder. Çünkü Tanrı'nın ölçüsüz kudretine bakınca, onun her bakımdan eksiksiz olmayan bir şey yaptığını düşünemeyiz. Yine de bitkilerin ya da insanların tabiatını anlamak için, onların tohumdan yavaş yavaş nasıl doğabildiklerini incelemek, dünyanın ilk başlangıcında Tanrı tarafından nasıl yaratıldıklarını incelemekten çok daha iyidir. Aynı biçimde, çok yalın ve kolay bilinen bazı ilkeler düşünebilir, yıldızların da Dünya'nın da, kısacası bu görünür dünyada bulduğumuz her şeyin bu ilkelerden, tohumlardan çıkar gibi doğmuş olabileceğini ispat edebilirsek, bu şeylerin hiçbir zaman böyle doğmadığını iyi bilsek bile, onların tabiatını yalnızca şimdi nasıl olduklarını betimlediğimizden çok daha iyi açıklamış oluruz. Böyle ilkeleri bulduğumu düşündüğüm için onları burada kısaca ortaya koyacağım.
XLVI. Bütün fenomenleri açıklamak için burada varsaydığım şeyler nelerdir.
Daha önce söylenenlerden, dünyadaki bütün cisimlerin bir ve aynı maddeden oluştuğu zaten bellidir. Bu madde her türlü parçaya bölünebilir ve gerçekte de çeşitli biçimlerde hareket eden birçok parçaya bölünmüştür; bu parçaların hareketleri bir bakıma dairesel hareketlerdir ve evrende hep aynı miktarda hareketi korurlar. Ama maddenin bu parçalarının ne kadar büyük olduğunu, ne kadar hızlı hareket ettiğini ve nasıl daireler çizdiğini yalnızca akılla belirleyemeyiz; çünkü Tanrı bunları sayısız farklı biçimde düzenleyebilirdi ve bunlardan hangisini seçtiğini bize ancak deneyim öğretebilir.
[XLVI. Quaenam sint ea, quae hic assumo ad phaenomena omnia explicanda.] Hoc fides Christiana nos docet, hocque etiam ratio naturalis plane persuadet. Attendendo enim ad immensam Dei potentiam, non possumus existimare illum unquam quidquam fecisse, quod non omnibus suis numeris fuerit absolutum. Sed nihilominus, ut ad plantarum vel hominum naturas intelligendas, longe melius est considerare, quo pacto paulatim ex seminibus nasci possint, quam quo pacto a Deo in prima mundi origine creati sint: ita, si quae principia possimus excogitare, valde simplicia et cognitu facilia, ex quibus tanquam ex seminibus quibusdam, et sidera et terram, et denique omnia quae in hoc mundo aspectabili deprehendimus, oriri potuisse demonstremus, quamvis ipsa nunquam sic orta esse probe sciamus, hoc pacto tamen eorum naturam longe melius exponemus, quam si tantum, qualia jam sint, describeremus. Et quia talia principia mihi videor invenisse, ipsa breviter hic exponam. Ex antedictis jam constat, omnium mundi corporum unam et eandem esse materiam, in quaslibet partes divisibilem, ac jam reipsa in multas divisam, quae diversimode moventur, motusque habent aliquo modo circulares, et semper eandem motuum quantitatem in universo conservant. At quam magnae sint istae partes materiae, quam celeriter moveantur, et quales circulos describant, non possumus sola ratione determinare: quia potuerunt ista innumeris modis diversis a Deo temperari, et quemnam prae caeteris elegerit, sola experientia docere debet.
AT8.100Bu yüzden bu konuda dilediğimizi varsaymakta serbestiz, yeter ki ondan çıkacak her şey deneyimle uyuşsun. Öyleyse, izin verilirse, bu görünür dünyanın oluştuğu bütün maddenin başlangıçta Tanrı tarafından birbirine olabildiğince eşit ve orta büyüklükte parçacıklara, yani bugün göklerin ve yıldızların oluştuğu bütün parçacıkların ortası büyüklükte parçacıklara bölündüğünü varsayalım. Bunların hepsinde, şimdi dünyada bulunan kadar hareket bulunduğunu ve eşit biçimde hareket ettiklerini de varsayalım: bir yandan her biri kendi merkezi çevresinde ve ötekilerden ayrı olarak hareket etsin, öyle ki göğün olduğunu düşündüğümüz gibi akışkan bir cisim oluştursunlar; öte yandan birçoğu birlikte, birbirinden eşit uzaklıkta bulunan ve bugün sabit yıldızların merkezleri nasıl düzenlenmişse öyle düzenlenmiş bazı noktaların çevresinde hareket etsin; ayrıca sayıca gezegenlere denk gelen birkaç başka noktanın çevresinde de. Yani AEIC mekânında bulunan bütün parçacıklar S noktasının, AEV mekânında bulunanlar F'nin çevresinde dönsün, ötekiler de böyle; böylece bugün dünyada ne kadar yıldız varsa o kadar çeşitli girdap oluştursunlar.
Bu birkaç varsayım bana, bu dünyada görünen bütün sonuçların, yukarıda ortaya konan tabiat kanunlarına göre bunlardan sebeplerinden çıkar gibi çıkması için yeterli görünüyor.
Jamque idcirco nobis liberum est, quidlibet de illis assumere, modo omnia, quae ex ipso consequentur, cum experientia consentiant. Itaque, si placet, supponemus omnem illam materiam, ex qua hic mundus adspectabilis est compositus, fuisse initio a Deo divisam in particulas quamproxime inter se aequales, et magnitudine mediocres, sive medias inter illas omnes, ex quibus jam caeli atque astra componuntur; easque omnes tantundem motus in se habuisse, quantum jam in mundo reperitur; et aequaliter fuisse motas, tum singulas circa propria sua centra, et separatim a se mutuo, ita ut corpus fluidum componerent, quale caelum esse putamus; tum etiam plures simul, circa alia quaedam puncta aeque a se mutuo remota, et eodem modo disposita ac jam sunt centra Fixarum; nec non etiam circa alia aliquanto plura, quae aequent numerum Planetarum. Ita scilicet ut illas omnes, quae continebantur in spatio AEIC, verterentur circa punctum S, et quae continebantur in spatio AEV, circa F⟦?⟧, et ita de caeteris: sicque tot varios vortices componerent, quot jam astra sunt in mundo. Quae pauca sufficere mihi videntur, ut ex iis tanquam causis omnes qui in hoc mundo apparent effectus secundum leges naturae supra expositas oriantur.
AT8.101XLVII. Bu varsayımların yanlışlığı, onlardan çıkarılacak şeylerin doğru olmasına engel değildir.
Bundan daha yalın, daha kolay anlaşılır, hatta daha akla yakın ilkeler düşünülebileceğini de sanmıyorum. Gerçi şeylerde bugün bulunan düzen belki kaostan da tabiat kanunlarıyla çıkarılabilirdi; bir zamanlar bunu açıklamayı da üstlenmiştim. Ama karışıklık, şeylerin yaratıcısı Tanrı'nın en yüce yetkinliğine orantıdan ya da düzenden daha az yakışır görünür, bizim tarafımızdan da daha az seçik kavranabilir; hiçbir orantı ya da düzen de her bakımdan eşitlikten oluşan düzenden daha yalın ve daha kolay bilinir değildir. Bu yüzden burada maddenin bütün parçacıklarının başlangıçta hem büyüklükçe hem hareketçe birbirine eşit olduğunu varsayıyorum ve evrende, sabit yıldızların konumundaki eşitsizlikten başka hiçbir eşitsizlik bırakmıyorum; o eşitsizlik ise geceleyin göğe bakan herkese öyle açık görünür ki hiç inkâr edilemez.
[XLVII. Harum suppositionum falsitatem non impedire, quominus ea quae ex ipsis deducentur, vera esse possint.] Et non puto alia simpliciora, vel intellectu faciliora, vel etiam probabiliora rerum principia posse excogitari. Etsi enim forte etiam ex Chao per leges naturae idem ille ordo qui jam est in rebus deduci posset, idque olim susceperim explicandum: quia tamen confusio minus videtur convenire cum summa Dei rerum creatoris perfectione, quam proportio vel ordo, et minus distincte etiam a nobis percipi potest, nullaque proportio, nullusve ordo simplicior est, et cognitu facilior, quam ille qui constat omnimoda aequalitate: idcirco hic suppono omnes materiae particulas initio fuisse, tam in magnitudine quam in motu, inter se aequales, et nullam in universo inaequalitatem relinquo, praeter illam quae est in situ Fixarum, et quae unicuique caelum noctu intuenti tam clare apparet, ut negari plane non possit.
AT8.102Genel olarak bu yolla neyin varsayıldığının pek önemi yoktur, çünkü varsayılan şey sonra tabiat kanunlarına göre değişecektir. Aynı sonucun, belki daha zahmetle de olsa, aynı tabiat kanunlarıyla çıkarılamayacağı bir şey de pek varsayılamaz: çünkü madde bu kanunlar sayesinde alabileceği bütün suretleri art arda alır; bu suretleri sırayla incelersek sonunda bu dünyanın suretine varabiliriz. Öyle ki burada yanlış bir varsayım yüzünden yanılgıya düşmekten korkmamız gerekmez.
XLVIII. Gök maddesinin bütün parçacıkları nasıl küre biçimini almıştır.
Şimdi tabiat kanunlarının ileri sürülen hipotezde neler yapabildiğini göstermeye başlamak için şunu düşünmek gerekir: bu dünyanın bütün maddesinin başlangıçta bölündüğünü varsaydığımız parçacıklar başlangıçta küre biçiminde olamazlardı, çünkü bir araya gelmiş birçok küre sürekli bir mekânı doldurmaz. Ama o zaman şekilleri ne olursa olsun, çeşitli dairesel hareketleri olduğu için zamanla yuvarlaklaşmamaları mümkün değildi. Çünkü başlangıçta birbirinden ayrılmalarına yetecek kadar büyük bir kuvvetle hareket ettirildiklerine göre, süregiden aynı kuvvet, sonra birbirleriyle karşılaştıklarında bütün köşelerini aşındırmaya da şüphesiz yetecek kadar büyüktü; çünkü bunun için ayrılmaları için gerektiği kadar kuvvet gerekmiyordu.
[XLVIII. Quomodo omnes caelestis materiae particulae factae sint sphaericae.] Atque omnino parum refert, quid hoc pacto supponatur, quia postea juxta leges naturae est mutandum. Et vix aliquid supponi potest, ex quo non idem effectus (quanquam fortasse operosius) per easdem naturae leges deduci possit: cum enim illarum ope materia formas omnes quarum est capax, successive assumat, si formas istas ordine consideremus, tandem ad illam quae est hujus mundi poterimus devenire: adeo ut hic nihil erroris ex falsa suppositione sit timendum. Itaque, ut naturae legum efficacitatem in proposita hypothesi ostendere incipiamus, considerandum est illas particulas, in quas totam hujus mundi materiam initio divisam fuisse supponimus, non potuisse quidem initio esse sphaericas, quia plures globuli, simul juncti, spatium continuum non replent; sed cujuscunque figurae tunc fuerint, eas non potuisse successu temporis non fieri rotundas, quandoquidem varios habuerunt motus circulares. Cum enim in principio satis magna vi motae fuerint, ut unae ab aliis sejungerentur, eadem illa vis perseverans, haud dubie satis magna etiam fuit, ad earum omnes angulos, dum sibi mutuo postea occurrerunt, atterendos: ad hoc enim non tanta, quam ad illud, requirebatur.
AT8.103Bir cismin köşelerinin böyle aşınmasından, onun sonunda yuvarlaklaşacağını kolayca anlarız; çünkü burada köşe adını, böyle bir cisimde küre şeklinin dışına taşan her şeye genişletmek gerekir.
XLIX. Bu küre biçimli parçacıkların çevresinde daha ince başka bir madde bulunmalıdır.
Hiçbir yerde her türlü cisimden boş mekânlar bulunamayacağına ve maddenin o yuvarlak parçacıkları bir araya geldiklerinde çevrelerinde çok küçük bazı aralıklar bıraktıklarına göre, bu aralıkların başka bazı çok ince madde kırıntılarıyla dolması gerekir; bu kırıntıların şekilleri aralıkları doldurmaya elverişlidir ve dolduracakları yere göre şekillerini durmadan değiştirirler. Yani maddenin yuvarlaklaşan parçacıklarının köşeleri yavaş yavaş aşınırken onlardan kazınan şey öyle incedir ve öyle bir hız kazanır ki, yalnızca hareketinin kuvvetiyle sayısız kırıntıya bölünür ve böylece maddenin öteki parçacıklarının giremediği bütün köşeleri doldurur.
L. Bu daha ince maddenin parçacıkları çok kolay bölünür.
Şuna dikkat etmek gerekir: öteki parçacıklardan kopan bu kırıntılar ne kadar küçükse o kadar kolay hareket eder ve daha da ince kırıntılara o kadar kolay ufalanabilir. Çünkü ne kadar küçüklerse kütlelerine oranla o kadar çok yüzeyleri vardır; öteki cisimlerle yüzeyleri bakımından karşılaşırlar, ama kütleleri bakımından bölünürler.
LI. Aynı parçacıklar çok hızlı hareket eder.
Şuna da dikkat etmek gerekir: bu kırıntılar, çalkantılarını kendilerinden aldıkları maddenin öteki parçacıklarından çok daha hızlı çalkalanır; çünkü o parçacıklar doğru ve açık yollardan giderken bu kırıntıları eğri ve dar yollardan dışarı iterler.
[XLIX. Circa istas particulas sphaericas aliam esse debere materiam subtiliorem.] [L. Hujus subtilioris materiae particulas facillime dividi.] [LI. Easdem celerrime moveri.] Et ex hoc solo, quod alicujus corporis anguli sic atterantur, facile intelligimus illud tandem fieri rotundum: quia hoc in loco nomen anguli ad omne id, quod in tali corpore ultra figuram sphaericam prominet, est extendendum. Cum autem nullibi spatia omni corpore vacua esse possint, cumque rotundae illae materiae particulae simul junctae, perexigua quaedam intervalla circa se relinquant: necesse est ista intervalla quibusdam aliis materiae ramentis minutissimis, figuras ad ipsa implenda aptas habentibus, easque pro ratione loci occupandi perpetue mutantibus, impleri. Nempe, dum earum materiae particularum, quae fiunt rotundae, anguli paulatim atterantur, id quod ex ipsis eraditur adeo est minutum, et tantam celeritatem acquirit, ut sola vi sui motus in ramenta innumerabilia dividatur; sicque impleat omnes angulos, quos aliae materiae particulae subingredi non possunt. Notandum enim est, quo minora sunt ista particularum aliarum ramenta, eo facilius moveri, atque in alia adhuc minutiora comminui posse: quia quo minora, eo plus habent superficiei, pro ratione suae molis: et occurrunt aliis corporibus secundum superficiem, dividuntur vero secundum molem. Notandum etiam est ipsa multo celerius agitari, quam alias materiae particulas, a quibus tamen suam agitationem acquirunt: quia, dum hae per rectas et patentes vias feruntur, expellunt ista per obliquas et angustas.
AT8.104Tıpkı bir körük ne kadar yavaş kapatılırsa kapatılsın, havanın geçtiği yolun darlığı yüzünden ondan çok hızlı çıktığını görmemiz gibi. Yukarıda da, çeşitli ve eşit olmayan dairesel hareketlerin seyrelme ya da boşluk olmadan olabilmesi için maddenin bir kısmının çok hızlı hareket etmesi ve gerçekten belirsiz sayıda parçaya bölünmesi gerektiği ispat edilmişti; buna bu maddeden başka elverişli bir madde de bulunmaz.
LII. Bu görünür dünyanın üç unsuru vardır.
Böylece şimdi çok farklı iki tür maddemiz var; bunlara bu görünür dünyanın ilk iki unsuru denebilir. Birincisi öyle büyük bir çalkantı kuvvetine sahip maddedir ki, öteki cisimlerle karşılaştığında belirsiz küçüklükte kırıntılara bölünür ve şekillerini, bu cisimlerin bıraktığı köşelerin bütün darlıklarını dolduracak biçimde uydurur. İkincisi küre biçimli parçacıklara bölünmüş maddedir; bu parçacıklar gözle görebildiğimiz cisimlerle karşılaştırılırsa çok küçüktür, ama yine de belli ve belirli bir büyüklükleri vardır ve çok daha küçük başka parçacıklara bölünebilirler. Üçüncüsünü biraz sonra bulacağız: bu, ya daha kaba ya da harekete daha az elverişli şekilleri olan parçalardan oluşur. Bu görünür dünyanın bütün cisimlerinin bu üç unsurdan oluştuğunu göstereceğiz: Güneş ve sabit yıldızlar birinciden, gökler ikinciden, Dünya da gezegenler ve kuyruklu yıldızlarla birlikte üçüncüden. Çünkü Güneş ve sabit yıldızlar ışığı kendilerinden yaydığına, gökler onu geçirdiğine, Dünya, gezegenler ve kuyruklu yıldızlar da geri yansıttığına göre, göze çarpan bu üçlü farkı üç unsura bağlamakta haksız olmayız.
[LII. Tria esse hujus mundi aspectabilis elementa.] Eadem ratione, qua videmus ex folle, quamvis lente claudatur, aerem tamen valde celeriter egredi, propter angustiam viae per quam transit. Jamque supra demonstratum est, aliquam materiae portionem celerrime moveri, ac in partes reipsa indefinitas dividi debere, ut varii motus circulares et inaequales sine rarefactione vel vacuo fieri possint; nec ulla alia, praeter hanc, ad id apta reperitur. Jam itaque duo habemus genera materiae valde diversa, quae duo prima elementa hujus mundi aspectabilis dici possunt. Primum est illius, quae tantam vim habet agitationis, ut aliis corporibus occurrendo, in minutias indefinitae parvitatis dividatur, et figuras suas ad omnes angulorum ab iis relictorum angustias implendas accommodet. Alterum est ejus, quae divisa est in particulas sphaericas, valde quidem minutas, si cum iis corporibus, quae oculis cernere possumus, comparentur; sed tamen certae ac determinatae quantitatis, et divisibiles in alias multo minores. Tertiumque paulo post inveniemus, constans partibus vel magis crassis, vel figuras minus ad motum aptas habentibus. Et ex his tribus omnia hujus mundi aspectabilis corpora componi ostendemus: nempe Solem et Stellas fixas ex primo, Caelos ex secundo, et Terram cum Planetis et Cometis ex tertio. Cum enim Sol et Fixae lumen ex se emittant, Caeli illud transmittant, Terra, Planetae, ac Cometae remittant: triplicem hanc differentiam in aspectum incurrentem, non male ad tria elementa referemus.
AT8.105LIII. Üç gök ayırt edilebilir.
AEI mekânında bulunan ve S merkezi çevresinde bir girdap oluşturan bütün maddeyi birinci gök, ε, ζ merkezleri çevresinde sayısız başka girdap oluşturan bütün maddeyi ikinci gök, bu iki göğün ötesinde bulunan her şeyi de üçüncü gök saymamız da yerinde olur.
[LIII. Tres posse distingui caelos.] Non male etiam omnem materiam, in spatio AEI ⟦contentam, quae vorticem componit circa centrum S, pro primo⟧ caelo sumemus; et omnem illam, quae circa centra ⟦ε, ζ⟧, innumerabiles alios vortices componit, pro secundo; et denique quidquid ultra illos duos caelos reperitur, pro tertio.
AT8.106Bu üçüncü göğün ikinciye göre ölçüsüz, ikincinin de birinciye göre pek büyük olduğunu düşünüyoruz. Ama üçüncü göğü incelemenin yeri burası değildir; çünkü bu hayatta onu hiçbir biçimde göremeyiz, biz de yalnızca görünür dünyayı ele alıyoruz. Merkezleri ε, ζ olan girdapların hepsini tek bir gök sayıyoruz, çünkü hepsini bir ve aynı bakımdan inceliyoruz. S girdabını ise, burada ötekilerden farklı görünmese de, ayrı bir gök, hem de hepsinin ilki sayıyoruz; çünkü biraz sonra yurdumuz Dünya'yı onun içinde bulacağız ve bu yüzden onda ötekilerdekinden çok daha fazla şeyi incelememiz gerekecek. Şeylere adları da onların kendileri için değil, yalnızca onlar hakkındaki düşüncelerimizi açıklamak için koyarız.
LIV. Güneş ve sabit yıldızlar nasıl oluşmuştur.
Başlangıçta birinci unsurun maddesi, ikinci unsurun parçacıkları durmadan hareket ederek birbirini gitgide daha çok aşındırdıkça yavaş yavaş çoğaldı. Bu maddenin evrendeki miktarı, ikinci unsurun birbiri üzerine yığılmış küre biçimli parçacıkları arasında kalan o küçük mekânları doldurmak için gerekenden fazla olduğundan, o mekânlar dolduktan sonra ondan artan her şey S, ε, ζ merkezlerine aktı ve orada son derece akışkan bazı küre biçimli cisimler oluşturdu: S merkezinde Güneş'i, öteki merkezlerde de sabit yıldızları. Çünkü ikinci unsurun parçacıkları daha çok aşındıktan sonra öncekinden daha az yer kapladılar; bu yüzden merkezlere kadar uzanmadılar, onlardan her yandan eşit biçimde çekilerek orada küre biçimli yerler bıraktılar; bu yerleri de çevredeki her yandan oraya akan birinci unsurun maddesi dolduracaktı.
[LIV. Quomodo Sol et Fixae formatae sint.] Existimamusque hoc tertium, respectu secundi, esse immensum, et secundum, respectu primi, permagnum. Sed tertii caeli consideratio non est hujus loci: quia nullo modo a nobis spectari potest in hac vita, et de mundo tantum aspectabili tractamus. Vortices autem, quorum centra ⟦ε, ζ⟧, omnes simul pro uno tantum caelo numeramus, quia sub una et eadem ratione a nobis considerantur; sed vorticem S, licet hic non appareat ab aliis diversus, pro peculiari tamen caelo, et quidem omnium primo, sumimus: quia terram habitationem nostram paulo post in illo inveniemus, ideoque multo plura in ipso habebimus spectanda quam in reliquis, et nomina rebus, non propter ipsas, sed tantum ad nostras de iis cogitationes explicandas, imponere solemus. Crevit autem initio paulatim materia primi elementi, ex eo quod particulae secundi assiduo motu se invicem magis ac magis attererent; cumque major ejus quantitas fuit in universo, quam necesse erat ad implenda exigua illa spatia, quae inter particulas sphaericas secundi elementi sibi mutuo incumbentes reperiuntur, quidquid ex ea residui fuit, postquam spatia ista impleta sunt, ad centra S, ⟦ε, ζ⟧ confluxit; ibique corpora quaedam sphaerica fluidissima composuit: nempe Solem in centro S, ac Stellas fixas in aliis centris. Postquam enim particulae secundi elementi fuerunt magis attritae, minus spatii occuparunt quam prius, nec ideo ad centra usque se extenderunt, sed ab iis aequaliter omni ex parte recedentes, loca ibi sphaerica reliquerunt, a materia primi elementi, ex omnibus circumjacentibus locis eo affluente, replenda.
AT8.107Çünkü dairesel hareket eden bütün cisimlerin, kendilerine kalırsa, hareketlerinin merkezlerinden uzaklaşması bir tabiat kanunudur.
LV. Işık nedir.
Burada, ikinci unsurun küreciklerinin ve S, ε merkezleri çevresinde toplanmış birinci unsur maddesinin bu merkezlerden uzaklaşmaya çabaladığı kuvveti elimden geldiğince titizlikle açıklayacağım. Çünkü aşağıda ışığın yalnızca bu kuvvetten ibaret olduğu gösterilecek; başka birçok şeyin bilgisi de bu kuvvetin bilinmesine bağlıdır.
LVI. Cansız şeylerde harekete yönelik çaba nasıl anlaşılmalıdır.
İkinci unsurun küreciklerinin, çevresinde döndükleri merkezlerden uzaklaşmaya çabaladığını söylediğimde, onlara bu çabanın kaynaklandığı bir düşünce yakıştırdığım sanılmamalıdır. Yalnızca öyle konumlanmış ve harekete öyle itilmiş olduklarını söylüyorum ki, başka hiçbir sebep onları engellemezse gerçekten o yöne gideceklerdir.
LVII. Aynı cisimde çeşitli hareketlere yönelik çabalar aynı anda nasıl bulunabilir.
Ama çoğu zaman birçok farklı sebep aynı cisme aynı anda etki eder ve bazıları ötekilerin sonucunu engeller; bu yüzden, şu ya da bu sebebe baktığımıza göre, cismin aynı anda farklı yönlere yöneldiğini, yani gitmeye çabaladığını söyleyebiliriz. Örneğin EA sapanıyla E merkezi çevresinde döndürülen A taşı, hareketini belirlemeye katılan bütün sebepler birlikte göz önüne alınırsa, A'dan B'ye doğru yönelir; çünkü gerçekten o yöne gider. Ama yalnızca kendisinde bulunan hareket kuvvetine bakarsak, A noktasındayken, yukarıda ortaya konan hareket kanununa göre C'ye doğru yöneldiğini söyleriz; burada AC çizgisini daireye A noktasında teğet olan bir doğru olarak alıyoruz.
[LV. Quid sit lux.] [LVI. Quis conatus ad motum in rebus inanimatis sit intelligendus.] [LVII. Quomodo in eodem corpore conatus ad diversos motus simul esse possint.] Ea enim est lex naturae, ut corpora omnia quae in orbem aguntur, quantum in se est, a centris sui motus recedant. Atque hic illam vim, qua sic globuli secundi elementi, nec non etiam materia primi circa centra S, ⟦ε⟧ congregata, recedere conantur ab istis centris, quam potero accuratissime explicabo. In ea enim sola lucem consistere infra ostendetur; et ab ipsius cognitione multa alia dependent. Cum dico globulos secundi elementi recedere conari a centris circa quae vertuntur, non putandum est idcirco me illis aliquam cogitationem affingere, ex qua procedat iste conatus; sed tantum ipsos ita esse sitos, et ad motum incitatos, ut revera sint eo versus ituri, si a nulla alia causa impediantur. Quia vero frequenter multae causae diversae agunt simul in idem corpus, atque unae aliarum effectus impediunt, prout ad has vel illas respicimus, dicere possumus ipsum eodem tempore tendere, sive ire conari, versus diversas partes. Ut, exempli causa, lapis A, in funda EA, circa centrum E rotatus, tendit quidem ab A versus B, si omnes causae, quae occurrunt ad ejus motum determinandum, simul spectentur, quia revera eo versus fertur. Sed si respiciamus ad solam vim motus quae in ipso est, dicemus illum, cum est in puncto A, tendere versus C, juxta legem motus supra expositam: ponentes scilicet lineam AC esse rectam, quae tangit circulum in puncto A.
AT8.108Çünkü taş, F'den gelip A noktasına vardığı anda sapandan çıksaydı, gerçekten B'ye doğru değil, A'dan C'ye doğru giderdi; sapan bu sonucu engellese de çabayı engellemez.
LVIII. Dairesel hareket eden şeyler hareketlerinin merkezinden nasıl uzaklaşmaya çabalar.
Son olarak bu hareket kuvvetinin tamamına değil de yalnızca sapanın engellediği kısmına bakarsak, yani onu kuvvetin sonucunu elde eden öteki kısmından ayırırsak, bu taşın A noktasındayken yalnızca D'ye doğru yöneldiğini, yani E merkezinden EAD doğrusu boyunca uzaklaşmaya çabaladığını söyleriz.
Bunu açıkça anlamak için şu iki hareketi karşılaştıralım: biri, A noktasındaki taşın, başka hiçbir kuvvet engellemeseydi C'ye doğru gideceği hareket; öteki, aynı A noktasındaki bir karıncanın yine C'ye doğru gideceği hareket. Bunun için EY çizgisinin bir değnek olduğunu düşünelim; karınca bu değneğin üzerinde A'dan Y'ye doğru dümdüz yürüsün, bu arada değnek E merkezi çevresinde dönsün ve değneğin A noktası ABF dairesini çizsin; bu iki hareket de birbirine öyle ayarlanmış olsun ki karınca, değnek C'deyken X'e, G'deyken Y'ye varsın ve böylece hep ACG doğrusu üzerinde kalsın. Sonra şu ikisini de karşılaştıralım: bir yanda aynı taşın, sapanda ABF dairesi boyunca döndürülürken E merkezinden AD, BC, FG doğruları boyunca uzaklaşmaya çabaladığı kuvvet; öbür yanda, karınca değneğin üzerinde A noktasında bir bağla ya da yapışkanla tutulsaydı, bu arada değnek onu E merkezi çevresinde ABF dairesi boyunca taşısaydı ve karınca bütün gücüyle Y'ye doğru, yani E merkezinden EAY, EBY ve benzeri doğrular boyunca uzaklaşmaya çabalasaydı, karıncada kalacak çaba.
[LVIII. Quomodo ea quae circulariter moventur, conentur recedere a centro sui motus.] Si enim lapis e funda egrederetur, eo temporis momento, quo veniendo ex F⟦?⟧ pervenit ad punctum A, revera pergeret ab A versus C, non versus B; ac quamvis funda hunc effectum impediat, non tamen impedit conatum. Si denique non respiciamus ad totam istam vim motus, sed tantum ad illam ejus partem quae a funda impeditur, eam scilicet distinguentes ab alia ejus parte quae sortitur suum effectum, dicemus hunc lapidem, dum est in puncto A, tendere tantum versus D, sive recedere conari a centro E secundum lineam rectam EAD. Quod ut clare intelligatur, conferamus motum quo lapis, in puncto A existens, ferretur versus C, si a nulla alia vi impediretur, cum motu quo formica, in eodem puncto A existens, moveretur etiam versus C, si linea EY esset baculus, supra quem recta incederet ab A versus Y, dum interim ipse baculus verteretur circa centrum E, ac ejusdem baculi punctum A describeret circulum ABF, essentque hi duo motus ita inter se contemperati, ut formica perveniret ad X cum baculus esset in C, et ad Y cum baculus esset in G, atque ita ipsa semper existeret in linea recta ACG. Ac deinde conferamus etiam eam vim, qua idem lapis, actus in funda secundum lineam circularem ABF, recedere conatur a centro E, secundum lineas rectas AD, BC, FG, cum conatu qui remaneret in formica, si vinculo vel glutino aliquo detineretur in puncto A supra baculum EY, dum interim iste baculus eam deferret circa centrum E per lineam circularem ABF; ac ipsa totis viribus conaretur ire versus Y, atque ita recedere a centro E secundum lineas rectas EAY, EBY, et similes.
AT8.110LIX. Bu çabanın kuvveti ne kadardır.
Gerçi bu karıncanın hareketinin başlangıçta çok yavaş olacağını, bu yüzden çabasının, yalnızca hareketin başlangıcına göre ölçülürse büyük olamayacakmış gibi göründüğünü biliyorum. Ama bu çaba kesinlikle yok değildir ve sonucunu elde ettikçe artar; öyle ki ondan doğan hareket epey hızlı olabilir. Başka bir örnek daha verelim: EY, içinde A küreciğinin bulunduğu bir oluk olsun. Bu oluğun E merkezi çevresinde döndürüldüğü ilk anda A küreciği Y'ye doğru ancak çok yavaş bir hareketle ilerleyecek; ama ikinci anda biraz daha hızlı gidecektir. Çünkü önceki kuvvetini koruyacak, ayrıca E merkezinden uzaklaşmaya yönelik yeni bir çabadan yeni bir kuvvet kazanacaktır; dairesel hareket sürdükçe bu çaba da sürer ve her an adeta yenilenir. Deneyim de bunu doğrular: EY oluğu E merkezi çevresinde çok hızlı döndürülürse, içindeki kürecik kısa sürede A'dan Y'ye varır.
[LIX. Quanta sit vis istius conatus.] Scio quidem motum istius formicae fore initio tardissimum, atque ideo ejus conatum, si tantum ad principium motus referatur, non videri magnum esse posse: atqui profecto non plane nullus est, et dum sortitur effectum, augetur, adeo ut motus ex eo proveniens satis celer esse possit. Nam, ut adhuc alio utamur exemplo, si EY sit canalis, in quo globulus A contineatur, primo quidem temporis momento, quo iste canalis agetur in gyrum circa centrum E, globulus A motu tantum tardissimo progredietur versus Y; sed secundo momento paulo celerius incedet: priorem enim vim retinebit, ac praeterea novam acquiret a novo conatu recedendi a centro E: quia, quandiu durat motus circularis, tamdiu ille conatus durat, et quasi renovatur singulis momentis. Atque hoc experientia confirmat: si enim canalis EY valde celeriter agatur circa centrum E, brevi globulus, in eo existens, ab A ad Y perveniet.
AT8.111Aynı şeyi sapanda da deneyimleriz: taş sapanda ne kadar hızlı döndürülürse ip o kadar gerilir; yalnızca taşın hareketinin merkezinden uzaklaşmaya çabaladığı kuvvetten doğan bu gerilme de bize o kuvvetin büyüklüğünü gösterir.
LX. Bu çaba göklerin maddesinde de bulunur.
Burada sapandaki taş ya da E merkezi çevresinde döndürülen oluktaki kürecik hakkında söylenen, ikinci unsurun bütün kürecikleri için de aynı biçimde kolayca anlaşılır: her biri içinde döndüğü girdabın merkezinden epey büyük bir kuvvetle uzaklaşmaya çabalar; çünkü taşı sapan nasıl tutuyorsa, onu da çevresindeki öteki kürecikler iki yandan tutar. Ayrıca bu kuvvet onlarda çok artar, çünkü üsttekiler alttakilerce, hepsi birlikte de her girdabın merkezinde toplanmış birinci unsur maddesince bastırılır.
Ama her şeyi titizlikle ayırt etmek için burada önce yalnızca bu küreciklerden söz edeceğiz. Birinci unsurun maddesini, onun kapladığı bütün mekânlar boşmuş gibi, yani öteki cisimlerin hareketini hiçbir biçimde ne destekleyen ne de engelleyen bir maddeyle doluymuş gibi hesaba katmayacağız. Çünkü daha önce söylenenlerden, boş mekânın bundan başka gerçek bir ideası olamayacağı açıktır.
LXI. Bu çaba Güneş'in ve sabit yıldızların cisimlerinin yuvarlak olmasını sağlar.
AEI girdabında S'nin çevresinde dönen bütün kürecikler, biraz önce ispat edildiği gibi S'den uzaklaşmaya çabaladığına göre, SA doğrusundakilerin hepsinin birbirini A'ya doğru, SE doğrusundakilerin de E'ye doğru bastırdığı yeterince açıktır; ötekiler de böyle. Öyle ki S ile AEI çevresi arasındaki bütün mekânı doldurmaya yetecek sayıda değillerse, doldurmadıkları kısmın hepsi S tarafında kalır.
[LX. Hunc conatum reperiri in materia caelorum.] [LXI. Ipsum efficere, ut corpora Solis et Fixarum sint rotunda.] Idemque etiam experimur in funda: quo celerius enim lapis in ea rotatur, eo magis funis intenditur; atque ista tensio, a sola vi qua lapis recedere conatur a centro sui motus exorta, exhibet nobis istius vis quantitatem. Quod vero hic de lapide in funda, vel de globulo in canali circa centrum E rotato, dictum est, facile intelligitur eodem modo de omnibus globulis secundi elementi: quod nempe unusquisque satis magna vi recedere conetur a centro vorticis in quo gyratur: retinetur enim hinc inde ab aliis globulis circumpositis, non aliter quam lapis a funda. Sed praeterea ista vis in illis multum augetur, ex eo quod superiores ab inferioribus, et omnes simul a materia primi elementi, in centro cujusque vorticis congregata, premantur. Ac primo quidem, ut accurate omnia distinguantur, de solis istis globulis hic agemus; nec ad materiam primi elementi magis attendemus, quam si spatia omnia, quae ab illa occupantur, vacua essent, hoc est, quam si plena essent materia, quae aliorum corporum motus nullo modo juvaret, nec impediret. Nullam enim aliam esse posse spatii vacui veram ideam, ex antedictis est manifestum. Cum globuli omnes qui volvuntur circa S, in vortice AEI, conentur recedere ab S, ut jam demonstratum est, satis patet illos, qui sunt in linea recta SA, premere se mutuo omnes versus A; et illos, qui sunt in linea recta SE, premere se versus E, atque ita de caeteris: adeo ut, si non sint satis multi ad occupandum omne spatium inter S et circumferentiam AEI, totum quod non occupant, relinquatur versus S.
AT8.112Birbiri üzerine yığılan kürecikler (örneğin SE doğrusundakiler) hepsi bir değnek gibi birlikte dönmez; aşağıda daha geniş açıklanacağı gibi bazıları dolanımlarını daha çabuk, bazıları daha yavaş tamamlar. Bu yüzden S tarafında bıraktıkları mekân yuvarlak olmaktan başka türlü olamaz. Çünkü başlangıçta SE doğrusunda SA ya da SI doğrusundakinden daha çok kürecik bulunduğunu, öyle ki SE doğrusunun en alttakilerinin S merkezine SI doğrusunun en alttakilerinden daha yakın olduğunu varsaysak bile, o en alttakiler dolanımlarını üsttekilerden daha çabuk tamamlayacağı için bazıları hemen SI doğrusunun ucuna katılırdı ve böylece S'den o kadar daha çok uzaklaşırdı. Bu yüzden şimdi bu doğruların en alttaki küreciklerinin hepsi S noktasından eşit uzaklıktadır; böylece onun çevresinde bıraktıkları BCD mekânı yuvarlaktır.
LXII. Aynı çaba, gök maddesinin her yıldızın ya da Güneş'in çevresinin bütün noktalarından uzaklaşmaya çabalamasını sağlar.
Ayrıca şuna dikkat etmek gerekir: SE doğrusundaki bütün kürecikler birbirini E'ye doğru bastırmakla kalmaz; her biri, kendisinden BCD çevresine çizilip ona teğet olan doğrular arasında kalan bütün öteki küreciklerce de bastırılır.
LXIII. Gök maddesinin kürecikleri bu çabada birbirini engellemez.
Örneğin S küreciği, BS ve DS doğruları arasındaki, yani BSD üçgenindeki bütün öteki küreciklerce bastırılır, ama ötekilerce böyle bastırılmaz. Öyle ki S yeri boş olsaydı, aynı anda BSD mekânındaki bütün kürecikler onu doldurmak için ellerinden geldiğince ona yaklaşırdı, başkaları ise yaklaşmazdı.
[LXII. Eundem efficere, ut materia caelestis ab omnibus punctis circumferentiae cujusque stellae vel Solis recedere conetur.] [LXIII. Globulos materiae caelestis se mutuo non impedire in isto conatu.] Et quoniam ii qui sibi mutuo incumbunt (exempli causa, ii qui sunt in linea recta SE), non omnes instar baculi simul vertuntur, sed alii citius, alii tardius circuitum suum absolvunt, ut infra fusius exponetur, spatium quod relinquunt versus S, non potest non esse rotundum. Etsi enim fingeremus plures globulos initio fuisse in linea recta SE, quam in SA vel SI, adeo ut infimi lineae SE viciniores essent centro S, quam infimi lineae SI: quia tamen infimi illi citius circuitum absolvissent quam superiores, nonnulli ex ipsis adjunxissent se statim extremitati lineae SI, ut sic tanto magis recederent ab S; ideoque nunc omnes infimi istarum linearum aequaliter remoti sunt a puncto S, et ita spatium BCD, quod circa illud relinquunt, est rotundum. Praeterea notandum est, non modo globulos omnes qui sunt in linea recta SE, se invicem premere versus E; sed etiam unumquemque ex ipsis premi ab omnibus aliis, qui continentur inter lineas rectas ab illo ad circumferentiam BCD ductas, et ipsam tangentes. Ita, exempli causa, globulus S premitur ab omnibus aliis, qui sunt intra lineas BS et DS⟦?⟧, sive in spatio triangulari BSD, non autem sic a reliquis: adeo ut, si locus S esset vacuus, uno et eodem temporis momento, globuli omnes in spatio BSD contenti accederent, quantum possent, ad illum replendum, non autem ulli alii.
AT8.113Çünkü açık havada düşen bir taşı dosdoğru yerin merkezine götüren aynı ağırlık kuvvetinin, taşın doğru hareketi eğik bir düzlemle engellendiğinde onu oraya eğik olarak da götürdüğünü görüyoruz; aynı biçimde, BSD mekânındaki bütün küreciklerin S merkezinden, o merkezden çıkan doğrular boyunca uzaklaşmaya çabaladığı kuvvetin, onları bu merkezden sapan doğrular boyunca da oradan uzaklaştırmaya yettiğinden şüphe yoktur.
Ağırlıktan alınan bu örnek, şunu düşünürsek meseleyi açıkça gösterecektir: BSD kabında birbiri üzerine öyle yığılmış kurşun bilyeler bulunsun ki, kabın dibinde S'de bir delik açılınca 1 bilyesi ağırlığının kuvvetiyle aşağı insin. O anda öteki iki bilye, 2 ve 2, onu izleyecek, bunları da öteki üç bilye, 3, 3, 3 izleyecek, ötekiler de böyle; öyle ki en alttaki 1 hareket etmeye başladığı anda BSD üçgenindeki bütün öteki bilyeler de birlikte aşağı inecek, geri kalanlar ise kımıldamayacaktır.
Nam, quemadmodum videmus eandem vim gravitatis, quae lapidem in libero aere cadentem recta ducit ad centrum terrae, illum etiam oblique eo deferre, cum impeditur ejus motus rectus a plani alicujus declivitate: ita non dubium est quin eadem vis, qua globuli omnes in spatio BSD contenti recedere conantur a centro S secundum lineas rectas ab illo centro eductas, sufficiat ad ipsos etiam inde removendos, per lineas a centro isto declinantes. Hocque exemplum gravitatis rem aperte declarabit, si consideremus globos plumbeos in vase BSD contentos, et sibi mutuo sic incumbentes, ut, foramine facto in fundo vasis S, globus 1 vi gravitatis suae descendat; simul enim alii duo 2, 2, illum sequentur, et hos subsequentur alii tres 3, 3, 3, et sic de caeteris; ita ut eodem temporis momento, quo infimus 1 incipiet moveri, alii omnes, in spatio triangulari BSD contenti, simul descendant, reliquis immotis.
AT8.114Burada şuna dikkat edilebilir: 2 ve 2 bilyeleri, aşağı inen 1 bilyesini biraz izledikten sonra birbirlerinin daha ileri gitmesini engeller. Ama aynı şey ikinci unsurun küreciklerinde olmaz. Çünkü bunlar sürekli hareket hâlindedir; bazen bu şekilde çizilen kurşun bilyelerle tam olarak aynı biçimde dizilmeleri olabilse bile, bu ancak an denen en küçük zaman noktası boyunca sürebilir; bu yüzden hareketlerinin sürekliliğini kesmez.
Ayrıca şuna dikkat etmek gerekir: ışığın kuvveti hareketin bir süre devam etmesinde değil, yalnızca bir baskıda, yani harekete ilk hazırlıkta bulunur; bu baskıdan hareketin kendisi belki hiç çıkmasa bile.
LXIV. Işığın bütün özellikleri bu çabada bulunur; öyle ki, yıldızların kendisinde hiçbir kuvvet olmasa bile ışık bu çaba sayesinde yıldızlardan geliyormuş gibi görülebilirdi.
Bunlardan açıkça kavranır ki, ışık saydığım bu etkinlik Güneş'in ya da herhangi bir sabit yıldızın cisminden her yöne eşit biçimde yayılır ve en küçük bir zaman anında her uzaklığa ulaşır; hem de yalnızca ışıklı cismin merkezinden değil, yüzeyinin herhangi başka bir noktasından da çıkan doğru çizgiler boyunca. Işığın öteki bütün özellikleri buradan çıkarılabilir.
Belki birçoklarına paradoks gibi görünecek şu da doğrudur: gök maddesinin çevresinde döndüğü Güneş'te ya da başka bir yıldızda hiçbir kuvvet olmasa bile, bütün bunlar gök maddesinde yine böyle olurdu. Öyle ki Güneş'in cismi boş bir mekândan başka bir şey olmasaydı bile onun ışığını, şimdiki kadar güçlü olmasa da, öteki bakımlardan şimdi gördüğümüzden farklı görmezdik; en azından gök maddesinin hareket ettiği daire üzerinde. Çünkü burada henüz kürenin bütün boyutlarını ele almıyoruz.
[LXIV. Omnes lucis proprietates in isto conatu inveniri: adeo ut lux ejus ope cerni posset tanquam ex stellis manans, etsi nulla vis esset in ipsis Stellis.] Ubi quidem notare licet duos globos 2,2, postquam aliquantulum sequuti sunt globum 1 descendentem, se mutuo impedire ne ulterius pergant. Sed idem in globulis secundi elementi locum non habet: cum enim in perpetuo sint motu, quamvis aliquando possit contingere, ut eodem plane modo sint dispositi ac globi plumbei in hac figura depicti, hoc non nisi per minimum temporis punctum, quod instans vocant, durare potest, et ideo continuitatem eorum motus non interrumpit. Ac praeterea notandum est vim luminis, non in aliqua motus duratione consistere, sed tantummodo in pressione sive in prima praeparatione ad motum, etsi forte ex ea motus ipse non sequatur. Ex quibus clare percipitur, quo pacto actio illa, quam pro luce accipio, a Solis vel cujuslibet Stellae fixae corpore in omnes partes aequaliter se diffundat; et in minimo temporis momento ad quamlibet distantiam extendatur; et id quidem secundum lineas rectas, non a solo corporis lucidi centro, sed etiam a quibuslibet aliis ejus superficiei punctis eductas. Unde reliquae omnes lucis proprietates deduci possunt. Quodque forte multis paradoxum videbitur, haec omnia ita se haberent in materia caelesti, etiamsi nulla plane esset vis in Sole, aliove astro circa quod gyratur: adeo ut, si corpus Solis nihil aliud esset quam spatium vacuum, nihilominus ejus lumen, non quidem tam forte, sed quantum ad reliqua, non aliter quam nunc cerneremus, saltem in circulo secundum quem materia caeli movetur; nondum enim hic omnes sphaerae dimensiones consideramus.
AT8.115LXV. Her girdabın kutupları, başka girdapların kendi kutuplarından uzak kısımlarına dokunur.
Ama Güneş'in ve yıldızların kendisinde, ışığın bu kuvvetini artıran ve onu kürenin bütün boyutlarına yayan şeyin ne olduğunu da açıklayabilmek için, önce göklerin hareketi hakkında bazı şeyler söylemek gerekir.
Girdapların her biri başlangıçta nasıl hareket etmiş olursa olsun, şimdi birbirlerine göre öyle düzenlenmiş olmaları gerekir ki her biri, çevresindeki öteki bütün girdapların hareketlerinin kendisine en az karşı koyduğu yöne gitsin; çünkü tabiat kanunları öyledir ki bir cismin hareketi başka bir cisimle karşılaşınca kolayca bükülebilir.
[LXV. Cujusque vorticis polos tangere partes aliorum vorticum ab eorum polis remotas.] Ut autem etiam possimus explicare, quidnam sit in ipso Sole ac Stellis, quo ista vis luminis augeatur et secundum omnes sphaerae dimensiones diffundatur, nonnulla de caelorum motu sunt praemittenda. Quacunque ratione moti fuerint ab initio singuli eorum vortices, jam debent esse ita inter se compositi, ut unusquisque in eam partem feratur, secundum quam reliquorum omnium circumstantium motus minus illi adversantur: quia tales sunt leges naturae, ut motus cujusque corporis alterius occursu facile possit inflecti.
AT8.116Bu yüzden S merkezli birinci girdabın A'dan E üzerinden I'ya doğru gittiğini varsayarsak, ona komşu F merkezli başka bir girdap, çevresindeki başka girdaplar engellemedikçe, A'dan E üzerinden V'ye doğru gitmelidir; çünkü hareketleri ancak böyle birbiriyle en iyi uyuşur. Aynı biçimde merkezi SAFE düzleminde değil, onun üstünde bulunan, S ve F merkezleriyle bir üçgen oluşturan ve AEI ile AEV girdaplarına AE çizgisi boyunca bitişen üçüncü bir girdap da A'dan E üzerinden yukarıya doğru gitmelidir. Bu varsayılınca, merkezi H olan dördüncü girdap, hareketi birincininkine uysun diye E'den I'ya doğru gidemez, çünkü o zaman ikincinin ve üçüncünün hareketlerine karşı koyardı; ikinci gibi E'den V'ye doğru da gidemez, çünkü birinci ve üçüncü buna karşı koyardı; son olarak üçüncü gibi E'den yukarıya doğru da gidemez, çünkü birinci ve ikinci karşı koyardı. Geriye bir tek şu kalır: kutuplarından birini E'ye, ötekini karşı yanda B'ye doğru tutar ve EB ekseni çevresinde I'dan V'ye doğru döner.
LXVI. Bu girdapların hareketleri birbiriyle uyuşmak için bir ölçüde bükülür.
Burada şuna da dikkat edilmelidir: ilk üç girdabın ekliptikleri, yani kutuplarından en uzak daireleri, dördüncü girdabın kutbunun bulunduğu E noktasında birbirleriyle dosdoğru karşılaşırsa, bu hareketlerde yine biraz zıtlık kalacaktır. Örneğin IVX, dördüncü girdabın E kutbu çevresindeki kısmı olsun ve IVX harflerinin sırasıyla dönsün: birinci girdap onu EI doğrusu ve ona paralel doğrular boyunca sıyıracak, ikinci girdap EV doğrusu boyunca, üçüncüsü de EX doğrusu boyunca sıyıracak; böylece onun dairesel hareketine biraz karşı koyacaklardır. Ama tabiat bunu hareket kanunlarıyla kolayca düzeltir: ilk üç girdabın ekliptiklerini dördüncü IVX girdabının döndüğü yöne doğru biraz büker; böylece bunlar onu sonra EI, EV, EX doğruları boyunca değil, 1I, 2V, 3X eğik çizgileri boyunca sıyırır ve onun hareketiyle tamamen uyuşur.
[LXVI. Motus istorum vorticum aliquo modo inflecti, ut inter se consentiant.] Quamobrem si ponamus primum vorticem, cujus centrum S, ferri ab A per E versus I, alius vortex ei vicinus, cujus centrum F⟦?⟧, ferri debet ab A per E versus V, si nulli alii circumjacentes impediant: sic enim eorum motus optime inter se consentient. Eodemque modo tertius vortex, cujus centrum non sit in plano SAFE⟦?⟧, sed supra illud extans, cum centris S et F triangulum constituat, et qui duobus aliis vorticibus AEI et AEV in linea AE jungatur, ferri debet ab A per E sursum versus. Quo posito quartus vortex, cujus centrum ⟦H?⟧, ferri non potest ab E versus I, ut ejus motus conveniat cum motu primi, quia sic adversaretur motibus secundi et tertii; nec ab E versus V, quemadmodum secundus, quia repugnarent primus et tertius; nec denique ab E sursum versus, ut tertius, quia repugnarent primus et secundus: atque ideo superest, ut unum ex polis suis habeat versus E, aliumque in parte opposita versus B, vertaturque circa axem EB, ab I ad V. Atque hic etiam notari debet, nonnihil adhuc contrarietatis in istis motibus fore, si trium priorum vorticum eclipticae, hoc est, circuli a polis remotissimi, sibi mutuo directe occurrant in puncto E, in quo sit polus quarti vorticis. Nam si, exempli causa, IVX sit illa ejus pars, quae est circa polum E, vertiturque in orbem secundum ordinem notarum IVX, primus vortex radet illam secundum lineam rectam EI, aliasque ipsi parallelas, et secundus vortex eandem radet secundum lineam EV, et tertius secundum lineam EX, qua ratione motui ejus circulari nonnihil repugnabunt. Sed hoc facile natura per leges motus emendat, trium priorum vorticum eclipticas nonnihil inflectendo in eam partem, secundum quam vertitur quartus IVX; quo fit ut illi postea ipsum radant, non secundum lineas rectas EI, EV, EX, sed secundum obliquas 1I, 2V, 3X, et ita cum ipsius motu plane consentiant.
AT8.117LXVII. İki girdabın kutupları birbirine dokunamaz.
Bu çeşitli girdapların hareketlerinin birbirine daha az karşı koyacağı başka bir yol da düşünülebileceğini sanmıyorum. Çünkü iki girdabın kutuplarının birbirine dokunduğunu varsayarsak, ya ikisi de aynı yöne gider ve böylece tek bir girdapta birleşir; ya da zıt yönlere gider ve böylece birbirine son derece karşı koyar. Bu yüzden, gökteki bütün girdapların konumlarını ve hareketlerini belirlemeye cesaret edecek kadar kendime güvenmesem de, genel olarak şunun ileri sürülebileceğini ve burada yeterince ispat edildiğini düşünüyorum: her girdabın kutupları, bitişik öteki girdapların kutuplarına değil, onların kutuplarından çok uzak kısımlarına yakındır.
[LXVII. Duorum vorticum polos se mutuo tangere non posse.] Nec sane ullus mihi videtur excogitari posse alius modus, secundum quem variorum istorum vorticum motus sibi mutuo minus adversentur. Si enim duorum polos se mutuo tangere supponamus, vel ambo in easdem partes ferentur, et ita in unum vorticem coalescent; vel in contrarias, et ita sibi mutuo quammaxime repugnabunt. Atque ideo, quamvis non tantum mihi assumam, ut omnium caeli vorticum situs et motus ausim determinare, puto tamen generaliter posse affirmari, atque hic satis esse demonstratum, polos cujusque vorticis non tam vicinos esse polis aliorum vorticum contiguorum, quam partibus ab ipsorum polis valde remotis.
AT8.118LXVIII. Bu girdaplar büyüklükçe eşit değildir.
Ayrıca sabit yıldızların konumunda görülen o açıklanamaz çeşitlilik, onların çevresinde dönen girdapların birbirine eşit olmadığını açıkça gösteriyor gibidir.
Her sabit yıldızın ancak böyle bir girdabın merkezinde bulunabileceği ise bence onların ışığından açıktır: çünkü ışığın böyle girdaplarla çok titizlikle açıklanabileceği, onlar olmadan da başka hiçbir yolla açıklanamayacağı kısmen söylenenlerden, kısmen aşağıda söylenecek olanlardan anlaşılacaktır. Sabit yıldızlarda ışıklarından ve görünen konumlarından başka hiçbir şeyi hislerimizle algılamadığımız için, onlara bu ikisini açıklamak için gerekli gördüğümüzden başka bir şey yüklemek için hiçbir gerekçemiz yoktur. Işığı açıklamak için onların çevresinde gök maddesinden girdapların dönmesi ne kadar gerekliyse, görünen konumlarını açıklamak için de bu girdapların büyüklükçe eşit olmaması o kadar gereklidir. Girdaplar eşit değilse de, bazılarının kutuplardan uzak kısımlarının ötekilerin kutuplara yakın kısımlarına dokunması kesinlikle zorunludur; çünkü büyük ve küçük girdapların benzer kısımları birbirine oturamaz.
LXIX. Birinci unsurun maddesi her girdabın kutuplarından merkeze, merkezden de öteki kısımlara doğru akar.
Bundan şu anlaşılabilir: birinci unsurun maddesi çevredeki öteki girdaplardan her girdabın merkezine, onun kutuplarına yakın kısımlarından durmadan akar; tersine, o girdaptan da çevredeki öteki girdaplara, kutuplarından uzak kısımlarından akıp çıkar. Örneğin AYBM'nin, merkezinde Güneş bulunan birinci göğün girdabı olduğunu varsayalım; A güney, B de kuzey kutbu olsun ve girdap bütünüyle bunların çevresinde dönsün. Çevresindeki dört girdap, K, O, L ve C de TT, YY, ZZ ve MM eksenleri çevresinde dönsün; öyle ki birinci girdap, O ve C girdaplarına kutuplarında, K ve L girdaplarına ise kutuplarından çok uzak kısımlarında dokunsun. O zaman daha önce söylenenlerden şu açıktır: birinci girdabın bütün maddesi AB ekseninden uzaklaşmaya çabalar ve bu yüzden Y ve M kısımlarına doğru, A ve B'ye doğru olduğundan daha büyük bir kuvvetle yönelir.
[LXVIII. Vortices istos esse magnitudine inaequales.] [LXIX. Materiam primi elementi ex polis cujusque vorticis fluere versus centrum, et ex centro versus alias partes.] Praeterea, inexplicabilis illa varietas quae apparet in situ Fixarum, plane ostendere videtur, illos vortices qui circa ipsas volvuntur, non esse inter se aequales. Quod autem nulla Stella fixa esse possit, nisi in centro alicujus talis vorticis, ex ipsarum luce judico esse manifestum: lucem enim accuratissime per tales vortices, ac sine illis nulla alia ratione, posse explicari, partim ex jam dictis, partim ex infra dicendis patebit. Et cum nihil plane aliud in Fixis sensu percipiamus, praeter ipsarum lucem et apparentem situm, nullam habemus rationem aliud iis tribuendi, quam quod ad haec duo explicanda requiri judicamus. At non magis requiritur ad lucem explicandam, ut vortices materiae caelestis circa ipsas volvantur, quam ad apparentem earum situm, ut isti vortices sint magnitudine inaequales. Sed sane si sint inaequales, necesse est, ut quorundam partes a polis remotae tangant aliorum partes polis vicinas: quia majorum et minorum similes partes ad invicem applicari non possunt. Ex his autem cognosci potest, materiam primi elementi fluere continuo versus centrum cujusque vorticis, ex aliis circumjacentibus vorticibus, per partes ejus polis vicinas; ac vice versa, ex ipso in alios circumjacentes vortices effluere, per partes ab ejusdem polis remotas. Nam si ponamus, exempli causa, AYBM esse vorticem primi caeli, in cujus centro est Sol, ejusque polos esse A australem, et B borealem, circa quos totus gyrat; quatuorque circumjacentes vortices K, O, L, C, gyrare circa axes TT, YY, ZZ, et MM, ita ut ille tangat duos O et C in ipsorum polis, et alios duos K et L in partibus ab eorum polis valde remotis: patet ex antedictis, omnem ejus materiam recedere conari ab axe AB, atque ideo majori vi tendere versus partes Y et M, quam versus A et B.
AT8.120Bu madde Y ve M'de, ona direnmek için pek kuvveti olmayan O ve C girdaplarının kutuplarıyla karşılaşır; A ve B'de ise K ve L girdaplarının kutuplarından en uzak kısımlarıyla karşılaşır ve bu kısımların L ve K'den S'ye doğru gitmek için sahip olduğu kuvvet, S girdabının kutup çevresindeki kısımlarının L ve K'ye doğru gitmek için sahip olduğu kuvvetten büyüktür. Öyleyse K ve L'deki maddenin S'ye doğru, S'deki maddenin de O ve C'ye doğru ilerlemesi gerektiğinden şüphe yoktur.
LXX. Aynı şey ikinci unsur için anlaşılmamalıdır.
Özel sebepler ikinci unsurun küreciklerinin o yöne hareketini engellemeseydi, bu yalnızca birinci unsurun maddesi için değil, onlar için de söylenebilirdi. Ama birinci unsurun çalkantısı ikincininkinden çok daha hızlıdır ve ona, ikincinin küreciklerinin dolduramadığı o küçük köşelerden her zaman serbest bir geçit vardır. Bu yüzden L girdabındaki birinci ve ikinci unsurun bütün maddesinin aynı anda, S ile L merkezleri arasındaki orta yerden S'ye doğru ilerlemeye başladığını varsaysak bile, birinci unsurun maddesinin S merkezine ikincininkinden daha çabuk varması gerektiğini anlarız. Oysa böylece S mekânına giren birinci unsurun maddesi, ikincinin küreciklerini yalnızca eg ya da MY ekliptiğine doğru değil, biraz sonra açıklayacağım gibi, özellikle fd ya da AB kutuplarına doğru da öyle büyük bir kuvvetle iter ki, L girdabından gelen küreciklerin S'ye, burada B harfiyle gösterilen belli bir sınırdan daha fazla yaklaşmasını bu yolla engeller. K girdabı ve öteki bütün girdaplar için de aynı şeye hükmetmek gerekir.
[LXX. Non idem de secundo elemento esse intelligendum.] Cumque in Y et M occurrat polis vorticum O et C, in quibus non magna est vis ad ei resistendum; et in A et B occurrat partibus vorticum K et L, quae ab eorum polis sunt remotissimae, ac proinde majorem habent vim ad eundum ab L et K versus S, quam partes circumpolares vorticis S ad eundum versus L et K: non dubium est, quin materia, quae est in K et L, progredi debeat versus S, atque illa, quae est in S, versus O et C. Atque id quidem non tantum de materia primi elementi, sed etiam de globulis secundi esset intelligendum, si nullae causae peculiares horum motum eo versus impedirent. Verum, quia multo celerior est agitatio primi elementi quam secundi, semperque ipsi liber est transitus per illos exiguos angulos, qui a globulis secundi occupari non possunt, etsi fingeremus omnem materiam, tam primi quam secundi elementi, contentam in vortice L, uno et eodem tempore a loco medio inter centra S et L progredi coepisse versus S, intelligeremus tamen illam primi elementi citius ad centrum S pervenire debuisse, quam illam secundi. Atqui materia primi elementi, sic in spatium S ingressa, tanta vi protrudit globulos secundi, non modo versus eclipticam eg vel MY, sed maxime etiam versus polos fd vel AB, quemadmodum mox explicabo, ut hac ratione impediat, ne illi qui veniunt ex vortice L, propius accedant versus S, quam usque ad certum aliquem terminum, qui hic litera B⟦?⟧ notatus est. Idemque de vortice K, et aliis omnibus est judicandum.
AT8.122LXXI. Bu farkın sebebi nedir.
Ayrıca şunu da düşünmek gerekir: L merkezi çevresinde dönen ikinci unsur parçacıklarının yalnızca bu merkezden uzaklaşma kuvveti değil, hızlarını sürdürme kuvveti de vardır; bu ikisi bir bakıma birbirine karşı koyar. Çünkü bu parçacıklar L girdabında dönerken, bu şeklin düzleminin üstünde ve altında düşünülmesi gereken komşu girdaplar tarafından belli sınırlar içinde tutulur. Bu yüzden B'ye doğru ancak, L ile B arasında, L ile şeklin düzleminin dışında düşünülmesi gereken öteki komşu girdaplar arasında olduğundan daha yavaş hareket ederek dışarı taşabilirler; hem de LB mekânı ne kadar büyükse o kadar yavaş.
Çünkü dairesel hareket ettikleri için, L ile o öteki girdaplar arasından geçerken, L ile B arasından geçerken harcadıklarından daha çok zaman harcayamazlar. Bu yüzden L merkezinden uzaklaşma kuvvetleri onları B'ye doğru biraz dışarı taşırır, çünkü orada kendilerine kolayca yol veren S girdabının kutup çevresindeki kısımlarıyla karşılaşırlar; ama öte yandan hareketlerinin hızını koruma kuvvetleri, S'ye varacak kadar dışarı taşmalarını engeller. Aynı şey birinci unsurun maddesinde olmaz. Bu madde, ikinci unsurun parçacıklarıyla birlikte dönerken içinde bulunduğu girdapların merkezlerinden uzaklaşmaya çabalamakta onlarla ortaktır; ama şu noktada onlardan çok ayrılır: bu merkezlerden uzaklaşırken hızından hiçbir şey kaybetmesi gerekmez, çünkü hareketlerini sürdürmek için hemen her yerde eşit yollar bulur, yani ikinci unsurun küreciklerinin doldurmadığı köşelerin darlıklarında. Bu yüzden birinci unsurun bu maddesinin, A ve B kutuplarına yakın kısımlardan S'ye doğru durmadan aktığından şüphe yoktur; yalnızca K ve L girdaplarından değil, bu şekilde gösterilmeyen birçok başka girdaptan da. Çünkü bunların hepsinin aynı düzlemde olduğu düşünülmemelidir; ben de gerçek konumlarını, büyüklüklerini ve sayılarını belirleyemem. Aynı maddenin S'den O ve C girdaplarına, hatta daha başka girdaplara doğru aktığından da şüphe yoktur; ama bunların ne konumunu ne büyüklüğünü ne de sayısını belirliyorum.
Bu maddenin O ve C'den hemen K ve L'ye mi döndüğünü, yoksa hareketinin dairesini tamamlamadan önce birinci gökten daha uzak birçok başka girdaba mı saptığını da belirlemiyorum.
[LXXI. Quae sit ratio hujus diversitatis.] Praeterea etiam considerare oportet, particulas secundi elementi quae volvuntur circa centrum L, non solum habere vim recedendi ab isto centro, sed etiam perseverandi in sua celeritate; quae duo sibi quodammodo adversantur: quia, dum gyrant in vortice L, a vicinis aliis vorticibus, qui supra et infra planum hujus figurae intelligendi sunt, intra certos terminos cohibitae, non possunt evagari versus B, quin tardius moveantur inter L et B, quam inter L et alios vicinos vortices, extra planum hujus figurae intelligendos; et quidem tanto tardius, quanto spatium LB erit majus. Nam, cum circulariter moveantur, non possunt plus temporis impendere in transeundo inter L et istos alios vortices, quam inter L et B. Atque idcirco, vis quam habent ad recedendum a centro L, efficit quidem ut nonnihil evagentur versus B, quia ibi occurrunt partibus circumpolaribus vorticis S, quae non difficulter ipsis cedunt; sed ex adverso vis quam habent, ad retinendam celeritatem sui motus, impedit ne usque adeo evagentur, ut ad S perveniant. Quod idem non habet locum in materia primi elementi: etsi enim in hoc consentiat cum particulis secundi, quod simul cum ipsis gyrando, recedere conetur a centris vorticum in quibus continetur; in eo tamen maxime dissentit, quod non opus sit ut quidquam de sua celeritate remittat, cum ab istis centris recedit, quia ubique fere aequales invenit vias, ad motus suos continuandos: nempe in angustiis angulorum, qui a globulis secundi elementi non implentur. Quamobrem non dubium est, quin materia ista primi elementi continuo fluat versus S, per partes polis A et B vicinas, non modo ex vorticibus K et L, sed etiam ex pluribus aliis, qui non exhibentur in hac figura; quia non omnes in eodem plano sunt intelligendi, nec verum eorum situm, nec magnitudinem, nec numerum possum determinare. Non etiam dubium est, quin eadem materia effluat ex S versus vortices O et C, ac etiam versus plures, sed quorum nec situm, nec magnitudinem, nec numerum definio. Ut neque definio, an eadem illa materia ex O et C statim revertatur ad K et L, an potius digrediatur ad multos alios vortices, a primo caelo remotiores, antequam circulum sui motus absolvat.
AT8.124LXXII. Güneş'i oluşturan madde nasıl hareket eder.
Ama bu maddenin defg mekânında nasıl hareket ettiğini biraz daha dikkatle incelemek gerekir. A'dan gelen kısmı dosdoğru d'ye kadar gider; orada ikinci unsurun kürecikleriyle karşılaşır ve onları B'ye doğru iter. Aynı biçimde B'den gelen öteki kısmı da dosdoğru f'ye kadar gider; orada ikinci unsurun kürecikleriyle karşılaşır ve onları A'ya doğru geri iter. Hem d'ye hem f'ye doğru olan kısım hemen her yöne, eg ekliptiğine doğru geri döner ve çevredeki ikinci unsurun bütün küreciklerini eşit biçimde iter; sonunda da eg ekliptiği çevresinde bu kürecikler arasındaki geçitlerden M ve Y'ye doğru akıp gider. Ayrıca birinci unsurun bu maddesi kendi hareketiyle A ve B'den d ve f'ye doğru böyle dosdoğru giderken, bütün girdabın hareketiyle AB ekseni çevresinde dairesel olarak da taşınır; öyle ki her kırıntısı sarmal, yani salyangoz kabuğu gibi kıvrılmış çizgiler çizer; bu sarmallar da d ve f'ye vardıktan sonra oradan iki yandan eg ekliptiğine doğru geri döner.
defg mekânı, birinci unsurun maddesinin ona girdiği ya da ondan çıktığı geçitlerden büyük olduğu için, orada bu maddenin bir kısmı hep kalır ve fd ekseni çevresinde durmadan dönen son derece akışkan bir cisim oluşturur.
LXXIII. Güneş'in cisminin konumunda çeşitli eşitsizlikler vardır.
Her şeyden önce şuna dikkat etmek gerekir: bu cisim küre biçiminde olmalıdır.
[LXXII. Quomodo moveatur materia, quae Solem componit.] [LXXIII. Varias esse inaequalitates in situ corporis Solis.] Sed paulo diligentius est considerandum, quomodo ipsa moveatur in spatio defg. Nempe illa ejus pars, quae venit ab A, recta pergit usque ad d, ubi globulis secundi elementi occurrens, illos versus B propellit; eodemque modo alia pars, quae venit a B, recta pergit usque ad f, ubi occurrit globulis secundi elementi, quos repellit versus A. Et statim tam quae est versus d, quam quae versus f reflectitur in omnes partes versus eclipticam eg, omnesque globulos secundi elementi circumjacentes aequaliter pellit; ac denique per meatus, qui sunt inter istos globulos circa eclipticam eg, versus M et Y elabitur. Praeterea, dum ista materia primi elementi proprio motu sic recta fertur ab A et B versus d et f, fertur etiam circulariter motu totius vorticis circa axem AB, adeo ut singula ejus ramenta lineas spirales, sive in modum cochleae contortas, describant; quae spirales postea, cum ad d et f pervenerunt, inde utrimque reflectuntur versus eclipticam eg. Et quia spatium defg majus est quam meatus, per quos materia primi elementi in illud ingreditur, vel ex ipso egreditur, idcirco semper ibi aliqua ejus materiae pars manet, corpusque fluidissimum componit, quod perpetuo circa axem fd⟦?⟧ ipsum rotat. Notandumque est in primis, hoc corpus ⟦S⟧ sphaericum esse debere⟦?⟧.
AT8.125Gerçi girdaplar eşit olmadığı için, S'ye bir kutbun komşu girdaplarından da öteki kutbun komşu girdaplarından da tam olarak eşit miktarda birinci unsur maddesi gönderildiği düşünülmemelidir. Bu girdapların o maddeyi tam karşıt yönlere gönderecek biçimde konumlandığı da düşünülmemelidir. Birinci göğe ekliptiği yönünde dokunan öteki girdapların, ekliptik sayılabilecek belli bir daireye aynı biçimde baktığı ve S'den bu dairenin bütün kısımlarından ve ona yakın kısımlardan çıkan maddeyi aynı kolaylıkla içlerine aldığı da düşünülmemelidir. Ama yine de bundan Güneş'in şeklinde hiçbir eşitsizlik çıkarılamaz; yalnızca konumunda, hareketinde ve büyüklüğünde eşitsizlik çıkarılabilir.
Quamvis enim ob inaequalitatem vorticum non putandum sit, omnino aequalem copiam materiae primi elementi submitti versus S, a vorticibus vicinis unius poli atque a vicinis alterius; nec etiam istos vortices ita esse sitos, ut materiam illam in partes directe oppositas mittant; nec alios vortices, primum caelum versus ejus eclipticam tangentes, certum aliquem ipsius circulum, qui pro ecliptica sumi possit, eodem modo respicere, materiamque ex S per omnes partes istius circuli, aliasque ipsi vicinas egredientem, pari facilitate in se admittere: non tamen inde ullae inaequalitates in figura Solis argui possunt, sed tantum in ejus situ, motu et quantitate.
AT8.126Yani A kutbundan S'ye gelen birinci unsur maddesinin kuvveti B kutbundan gelenin kuvvetinden büyükse, bu madde ötekiyle karşılaşıp geri itilmeden önce B'ye doğru, ötekinin A'ya doğru ilerlediğinden daha fazla ilerler. Ama böyle daha fazla ilerledikçe kuvveti azalır; tabiat kanunlarına göre ikisi sonunda kuvvetlerinin birbirine tam olarak eşit olduğu yerde birbirini geri iter ve orada Güneş'in cismini oluşturur. Bu yüzden bu cisim A kutbuna B kutbuna olduğundan daha uzak olacaktır. Ama ikinci unsurun kürecikleri onun çevresinin d kısmında f kısmında olduğundan daha büyük bir kuvvetle itilmeyecek; bu yüzden bu çevre daha az yuvarlak da olmayacaktır. Aynı biçimde, birinci unsurun maddesi S'den O'ya doğru, C'ye doğru olduğundan daha kolay çıkıyorsa (çünkü orada daha serbest bir mekân bulur), S cismi bu yüzden O'ya biraz yaklaşacak ve bu yaklaşmayla aradaki mekânı küçülterek sonunda kuvvetin iki yanda eşit olduğu yerde duracaktır. Böylece yalnızca dört girdaba, L, C, K ve O'ya baksak bile, yeter ki bunların birbirine eşit olmadığını varsayalım, buradan S Güneş'inin ne O ile C arasındaki orta mekânda ne de L ile K arasındaki ortada bulunması gerektiği sonucu çıkar. Onu başka birçok girdabın çevrelediği düşünülürse, konumundaki eşitsizliğin daha da büyük olduğu anlaşılabilir.
Nempe si vis materiae primi elementi, venientis a polo A versus S, major sit quam venientis a polo B, illa quidem materia priusquam alterius occursu repelli possit, longius progredietur versus B, quam haec altera versus A; sed ita longius progrediendo, ejus vis minuetur; ac juxta leges naturae, se mutuo tandem ambae repellent illo in loco, in quo earum vires erunt inter se plane aequales, atque ibi corpus Solis constituent: quod proinde remotius erit a polo A, quam a polo B. Sed non majori vi pellentur globuli secundi elementi, in ejus circumferentiae parte d, quam in parte f, nec ideo circumferentia ista minus erit rotunda. Item, si materia primi elementi facilius egrediatur ex S versus O, quam versus C (illic scilicet liberius spatium inveniendo), hoc ipso corpus S nonnihil accedet versus O, et isto accessu spatium interjectum minuendo, ibi tandem sistetur, ubi vis erit utrimque aequalis. Atque ita, quamvis ad solos quatuor vortices L, C, K, O, respiceremus, modo tantum eos supponamus esse inter se inaequales, inde sequitur, Solem S, nec in spatio medio inter O et C, nec etiam in medio inter L et K, esse debere. Majorque adhuc in ejus situ inaequalitas potest intelligi ex eo, quod alii plures vortices ipsum circumstent.
AT8.127LXXIV. Güneş maddesinin hareketinde de çeşitli eşitsizlikler vardır.
Ayrıca K ve L girdaplarından gelen birinci unsur maddesi S'ye doğru dosdoğru değil de başka bazı yönlere doğru giderse, örneğin K'den gelen e'ye doğru, L'den gelen de g'ye doğru giderse, bundan şu olur: Güneş'in bütün maddesinin çevresinde döndüğü f ve d kutupları, K ve L'den S'ye çizilen doğrular üzerinde bulunmaz; güney kutbu f biraz daha e'ye, kuzey kutbu d de g'ye yaklaşır.
[LXXIV. Varias etiam esse inaequalitates in ejus materiae motu.] Praeterea, si materia primi elementi, veniens ex vorticibus K et L, non secundum lineas tam rectas feratur versus S, quam versus alias aliquas partes, exempli causa, quae venit ex K versus e, quae autem ex L versus g: hinc fiet ut poli fd, circa quos tota Solis materia vertetur, non sint in lineis rectis a K et L ad S ductis, sed Australis f aliquanto magis versus e accedat, et Borealis d versus g.
AT8.128Aynı biçimde, birinci unsur maddesinin S'den C'ye doğru en kolay çıktığı SM doğrusu, fed çevresinin f noktasından çok d noktasına yakın bir noktasından geçerse, bu maddenin S'den O'ya doğru özellikle yöneldiği SY doğrusu da fgd çevresinin d noktasından çok f noktasına yakın bir noktasından geçerse, bundan şu olur: Güneş'in eg ekliptiği, yani maddesinin en büyük daireyi çizen kısmının içinde hareket ettiği düzlem, e tarafında f kutbundan çok d kutbuna doğru biraz eğilecek, ama SM doğrusu kadar değil; g tarafında da d'den çok f'ye doğru eğilecek, ama yine SY doğrusu kadar değil. Buradan şu sonuç çıkar: Güneş'in bütün maddesinin çevresinde döndüğü ve uçları f ve d kutupları olan eksen tam bir doğru değil, biraz eğri, yani bükülmüştür; bu madde e ile d ya da f ile g arasında, e ile f ya da d ile g arasında olduğundan biraz daha hızlı döner; belki de e ile d arasında ve f ile g arasında tam olarak aynı hızla dönmez.
LXXV. Ama bu eşitsizlikler Güneş'in şeklinin yuvarlak olmasına engel değildir.
Yine de bu, Güneş'in cisminin hemen hemen yuvarlak olmasına engel olamaz; çünkü bu arada maddenin kutuplardan ekliptiğe doğru öteki hareketi bu eşitsizlikleri dengeler.
[LXXV. Eas tamen non impedire ne ejus figura sit rotunda.] Item, si linea recta SM, per quam materia primi elementi facillime egreditur ab S versus C, transeat per punctum circumferentiae fed⟦?⟧, vicinius puncto d quam puncto f; ac linea SY, per quam ista materia praecipue tendit ab S versus O, transeat per punctum circumferentiae fgd, vicinius puncto f quam puncto d: hinc fiet ut eg Solis ecliptica, sive planum in quo movetur illa ejus materia, quae maximum circulum describit, paulo magis inclinetur a parte e versus polum d, quam versus polum f; sed tamen non tantum quam linea recta SM; atque ex parte g magis inclinetur versus f quam versus d, sed etiam non tantum quam recta SY. Unde sequetur axem, circa quem tota Solis materia vertitur, et cujus extremitates sunt poli fd, non esse lineam accurate rectam, sed nonnihil curvam sive inflexam; materiamque istam aliquanto celerius gyrare inter e et d, vel inter f et g, quam inter e et f, vel d et g; ac forte etiam, non omnino aequali celeritate gyrare inter e et d, atque inter f et g. Quod tamen non potest impedire, ne ipsius corpus sit quamproxime rotundum: quia interim alius ejus motus, a polis versus eclipticam, inaequalitates istas compensat.
AT8.129Ateşte eritilmiş camın içine demir bir borudan hava üflendiğinde, yalnızca bu yüzden cam fanusun yuvarlaklaştığını görürüz; çünkü bu hava fanusun ağzından dibine doğru, oradan geri dönüp öteki bütün kısımlara yöneldiğinden daha büyük bir kuvvetle gitmez ve hepsini aynı kolaylıkla iter. Aynı sebeple, Güneş'in cismine kutuplarından giren birinci unsur maddesi de çevredeki bütün ikinci unsur küreciklerini her yönden eşit olarak geri itmelidir; yalnızca eğik olarak yansıyıp çarptıklarını, doğrudan çarptıklarından hiç de az itmez.
Eademque ratione, qua videmus ampullam vitream ex eo solo fieri rotundam, quod aer in ejus materiam igne liquefactam per tubum ferreum immittatur; quia nempe iste aer non majori vi ab ampullae orificio in ejus fundum tendit, quam inde in omnes alias partes reflectitur, et aeque facile illas omnes pellit: ita materia primi elementi, corpus Solis per ejus polos ingressa, debet omnes globulos secundi elementi circumjacentes, aequaliter undequaque repellere; non minus illos in quos oblique tantum reflectitur, quam illos in quos directe impingit.
AT8.130LXXVI. İkinci unsurun kürecikleri arasında bulunduğu sürece birinci unsurun hareketi üzerine.
Ayrıca şuna dikkat etmek gerekir: Bu birinci unsur maddesi ikinci unsurun kürecikleri arasında bulunduğu sürece, A ve B kutuplarından Güneş'e, Güneş'ten de YM ekliptiğine doğru doğrusal bir hareketi ve bütün AMBY göğüne ortak olan, kutuplar çevresinde dairesel bir hareketi vardır; ama bunun dışında çalkantısının en büyük ve başlıca kısmını, içinden geçtiği bütün küçük açıları tam olarak doldurabilmek için, ufak parçacıklarının şekillerini durmadan değiştirmeye harcar. Bu yüzden kuvveti çok bölündüğünden zayıflar; her bir ufak parçacığı da yanındaki ikinci unsur küreciklerinin hareketlerine uyar ve öyle eğri büğrü hareketlere zorlandığı o dar geçitlerden çıkıp hangi yöne olursa olsun dosdoğru ilerlemeye her zaman hazırdır. Buna karşılık Güneş'in cisminde toplanmış olan madde orada çok büyük bir kuvvete sahiptir, çünkü bütün kısımları aynı çok hızlı hareketlerde birleşir; o da bütün bu kuvvetini çevresindeki ikinci unsur küreciklerini oraya buraya itmeye harcar.
LXXVII. Güneş'in ışığı yalnız ekliptiğe doğru değil, kutuplara doğru da nasıl yayılır.
Bundan, birinci unsur maddesinin, daha önce ışığın kendisinden ibaret olduğunu söylediğimiz o etkiye ne kadar katkıda bulunduğu ve bu etkinin yalnız ekliptiğe doğru değil, kutuplara doğru da nasıl her yöne yayıldığı anlaşılabilir. Önce şunu düşünelim: H'de yalnız birinci unsur maddesiyle dolu, ama ikinci unsurun bir ya da birkaç küreciğini alacak kadar büyük bir boşluk bulunsun. O zaman tabanı def ⟦?⟧ iç bükey yarıküresi olan dHf ⟦?⟧ konisindeki bütün küreciklerin, tek ve aynı anda, o boşluğa doğru yaklaşacağından şüphe yoktur.
[LXXVI. De motu primi elementi, dum versatur inter globulos secundi.] [LXXVII. Quomodo Solis lumen non modo versus Eclipticam, sed etiam versus polos se diffundat.] Notandum deinde materiam istam primi elementi, quamdiu versatur inter globulos secundi, habere quidem motum rectum, a polis AB ad Solem, et a Sole ad eclipticam YM, ac circularem circa polos toti caelo AMBY communem; sed praeterea etiam, maximam et praecipuam partem suae agitationis impendere in minutiarum suarum figuris assidue mutandis, ut omnes exiguos angulos, per quos transit, accurate possit implere. Unde fit, ut ejus vis, valde divisa, debilior sit; ac singulae ejus minutiae motibus globulorum secundi elementi sibi vicinorum obsequantur, semperque paratae sint ad exeundum ex illis angustiis, in quibus ad tam obliquos motus coguntur, atque ad recta pergendum versus quascunque partes. Eam autem materiam, quae est in corpore Solis coacervata, valde multum virium ibi habere, propter consensum suarum omnium partium in eosdem celerrimos motus, omnesque illas suas vires impendere in globulis secundi elementi circumjacentibus hinc inde propellendis. Atque ex his potest intelligi, quantum materia primi elementi conferat ad illam actionem, in qua lucem consistere ante monuimus; et quomodo illa actio non modo versus eclipticam, sed etiam versus polos in omnes partes se diffundat. Nam primo, si putemus esse aliquod spatium in H, sola materia primi elementi repletum, et tamen satis magnum ad unum aut plures ex globulis secundi recipiendos, non dubium est quin, uno et eodem temporis momento, globuli omnes contenti in cono dHf ⟦?⟧, cujus basis est concavum hemisphaerium def ⟦?⟧, versus illud accedant.
AT8.132LXXVIII. Işık ekliptiğe doğru nasıl yayılır.
Bunu yukarıda, tabanı Güneş ekliptiğinin yarım dairesi olan üçgenin içindeki kürecikler için, henüz birinci unsurun hiçbir etkisini hesaba katmadan göstermiştik; ama şimdi aynı şey hem bu kürecikler için hem de bütün konideki öteki kürecikler için, bu birinci unsurun yardımıyla daha açık görülecektir. Çünkü birinci unsurun Güneş'in cismini oluşturan kısmı, ikinci unsurun hem e ekliptiğine doğru, hem d ve f kutuplarına doğru bulunan küreciklerini, kısacası dHf konisindeki bütün kürecikleri H'ye doğru iter; zira e'ye doğru, d'ye, f'ye ve aradaki öteki kısımlara doğru olduğundan daha büyük bir kuvvetle hareket etmez. H'de bulunduğunu varsaydığımız madde ise C'ye doğru gider; oradan da K ve L üzerinden, sanki bir daire çizercesine S'ye döner.
Bu yüzden o kürecikler H'ye yaklaşırken onlara engel olmaz; kürecikler yaklaşınca da daha önce orada bulunan boşluk Güneş'in cismine eklenir ve K, L ve benzeri merkezlerden oraya akan birinci unsur maddesiyle dolar.
LXXIX. Küçük bir cisim hareket edince, ondan çok uzaktaki başka cisimler ne kadar kolay hareket eder.
Hatta bu madde buna yardım eder; çünkü her hareket doğru çizgiye yöneldiğinden, H'de bulunan ve son derece çalkalanan madde orada kalmaktan çok oradan çıkmaya meyleder; içinde bulunduğu mekân ne kadar darsa hareketlerini o kadar bükmeye zorlanır. Bu yüzden çoğu zaman pek küçük bir cismin hareketiyle, istediğiniz kadar büyük mekânlara yayılmış başka cisimlerin de aynı anda hareket etmesine hiç şaşmamak gerekir; aynı şekilde yalnız Güneş'in değil, en uzaktaki yıldızların etkisinin de en kısa bir anda Dünya'ya kadar ulaşmasına da şaşmamak gerekir.
[LXXVIII. Quomodo versus Eclipticam se diffundat.] [LXXIX. Quam facile ad motum unius exigui corporis, alia quammaxime ab eo remota moveantur.] Jamque id supra ostensum est de globulis contentis in triangulo, cujus basis erat semicirculus eclipticae solaris, quamvis nondum ulla actio primi elementi spectaretur; sed nunc hoc ipsum de iisdem, simulque etiam de reliquis in toto cono contentis, hujus primi elementi ope clarius patebit. Ea enim ejus pars, quae corpus Solis componit, tam globulos secundi elementi qui sunt versus eclipticam e, quam etiam eos qui sunt versus polos d, f, ac denique omnes qui sunt in cono dHf, versus H propellit; neque enim ipsa majori vi movetur versus e, quam versus d et f, aliasque partes intermedias: illa vero quae jam supponitur esse in H, tendit versus C, unde per K et L versus S tanquam in circulum regrediatur. Ideoque non impedit ne globuli isti ad H accedant, et eorum accessu spatium quod prius ibi erat, corpori Solis accrescat, impleaturque materia primi elementi, a centris K, L, et similibus eo confluente. Quin ipsa potius ad hoc juvat; cum enim omnis motus tendat in lineam rectam, materia maxime agitata in H existens, magis propendet ad inde egrediendum quam ad remanendum: quo enim spatium in quo versatur est angustius, eo magis inflectere cogitur suos motus. Et idcirco minime mirum esse debet, quod saepe, ad motum alicujus minutissimi corporis, alia corpora, per quantumvis magna spatia diffusa, simul moveantur; nec proinde etiam, cur non tantum Solis, sed et Stellarum quam-maxime remotarum, actio ad terram usque in minimo temporis momento perveniat.
AT8.133LXXX. Güneş'in ışığı kutuplara doğru nasıl gider.
Şimdi de N mekânının yalnız birinci unsur maddesiyle dolu olduğunu düşünürsek, eNg ⟦?⟧ konisindeki bütün ikinci unsur küreciklerinin oraya doğru itilmesi gerektiğini kolayca anlarız. Onları iten, Güneş'te bulunan ve d'den f'ye doğru, aynı zamanda bütün efg yarıküresine doğru büyük bir kuvvetle hareket eden birinci unsur maddesidir. Kürecikler belki kendiliklerinden bu harekete hiç meyletmezler; ama ona karşı da koymazlar. N'deki birinci unsur maddesi de karşı koymaz; tersine S'ye gitmeye ve orada, iç bükey efg yarıküresinin kürecikleri N'ye doğru taşındıkça Güneş'in cismine eklenecek olan mekânı doldurmaya tamamen hazırdır.
[LXXX. Quomodo lumen Solis tendat versus polos.] Si deinde putemus spatium N sola materia primi elementi plenum esse, facile intelligemus omnes globulos secundi, qui continentur in cono eNg ⟦?⟧, a materia primi, quae, in Sole existens, a d versus f, simulque versus totum hemisphaerium efg, magna vi movetur, eo versus pelli debere, quamvis ex se ipsis nullam forte habeant propensionem ad istum motum; neque enim etiam ei repugnant, ut neque materia primi elementi, quae est in N; ipsa enim paratissima est ad eundum versus S, ibique spatium implendum, quod, ex eo quod globuli hemisphaerii concavi efg versus N ferentur, corpori Solis accrescet.
AT8.134İkinci unsurun küreciklerinin S'den N'ye, birinci unsur maddesinin ise aynı anda N'den S'ye, sanki zıt hareketlerle taşınması gerekmesi de hiçbir güçlük doğurmaz. Çünkü birinci unsurun bu maddesi yalnız ikinci unsur küreciklerinin doldurmadığı o çok dar aralıklardan geçtiği için, onlar hareketini engellemez. Nitekim bugün su saatleri yerine kullandığımız o saatlerde de, üstteki kaptan aşağı inen kumun, alttaki kaptan havanın kum taneleri arasındaki aralıklardan yukarı çıkmasına engel olmadığını görürüz.
LXXXI. Işığın kuvveti kutuplarda ve ekliptikte eşit midir.
Sorulabilecek tek şey şudur: eNg konisindeki kürecikler yalnız Güneş'in maddesiyle N'ye doğru, fHd konisindeki kürecikler ise aynı Güneş maddesiyle ve aynı zamanda kendi hareketleriyle H'ye doğru itildikleri kadar büyük bir kuvvetle mi itilir? H ve N, S'den eşit uzaklıktaysa öyle görünmüyor. Ama daha önce belirttiğimiz gibi, Güneş ile onu çevreleyen göğün çevresi arasındaki uzaklık kutuplara doğru ekliptiğe doğru olduğundan daha kısadır; bu yüzden o kuvvet olsa olsa HS ve NS doğruları arasındaki oran, MS ve AS arasındaki orana eşit olduğunda eşit olabilir. Tabiatta bunun deneyini yapabileceğimiz tek bir fenomen vardır: Bir kuyruklu yıldız göğün öyle geniş bir kısmını dolaşır ki önce ekliptikte görünür, sonra kutuplardan birine doğru, sonra yine ekliptikte görünür. O zaman uzaklığı hesaba katılarak, ışığının (bu ışığın Güneş'ten geldiğini aşağıda göstereceğim), öteki şartlar eşitken, ekliptiğe doğru kutba doğru olduğundan daha büyük görünüp görünmediği tahmin edilebilir.
Nec ulla est difficultas, quod, uno et eodem tempore, globuli secundi elementi ab S versus N, et materia primi ab N versus S, tanquam motibus contrariis debeant ferri: cum enim haec materia primi non transeat nisi per illa angustissima intervalla, quae globuli secundi non replent, ejus motus ab ipsis non impeditur; ut neque videmus in illis horologiis, quibus clepsydrarum loco nunc utimur, arenam ex vase superiori descendentem impedire quominus aer ex inferiori per interstitia ejus granulorum adscendat. [LXXXI. An aequalis sit ejus vis in polis et in ecliptica.] Quaeri tantum potest, an tanta vi pellantur globuli contenti in cono eNg versus N, a sola materia Solis, quam globuli fHd versus H ab eadem materia Solis, ac simul a proprio motu; quod non videtur, si H et N ab S aequidistent. Sed quemadmodum, ut jam notatum est, minor est distantia versus polos, inter Solem et circumferentiam caeli quod illum ambit, quam versus eclipticam: ita tunc ad summum illa vis esse potest aequalis, cum eadem est proportio inter lineas HS et NS, quae est inter MS et AS. Unumque tantum habemus in natura phaenomenum, ex quo ejus rei experimentum capi possit: nempe, cum forte aliquis Cometa tantam caeli partem pererrat, ut primo visus in ecliptica, videatur deinde versus unum ex polis, ac postea rursus in ecliptica; tunc enim habita ratione ejus distantiae, potest aestimari, an ejus lumen (quod a Sole esse infra ostendam), caeteris paribus, majus appareat versus eclipticam quam versus polum.
AT8.136LXXXII. Güneş'e yakın olan ikinci unsur kürecikleri, belli bir uzaklığa kadar, daha uzaktakilerden küçüktür ve daha hızlı hareket eder; bu uzaklığın ötesinde hepsi büyüklükçe eşittir ve Güneş'ten uzaklaştıkça daha hızlı hareket eder.
İkinci unsurun kürecikleri hakkında şuna da dikkat etmek gerekir: Her girdabın merkezine en yakın olanlar, ondan biraz daha uzak olanlardan küçüktür ve daha hızlı hareket eder; bu, belli bir sınıra kadar böyledir; o sınırın ötesinde üstteki kürecikler alttakilerden daha hızlı hareket eder, büyüklükçe ise eşittir.
Örneğin burada, birinci gökte ikinci unsurun en küçük küreciklerinin Güneş'in defg yüzeyinin yanında bulunduğunu, biraz daha uzaktakilerin HNQR sferoidinin yüzeyine kadar derece derece büyüdüğünü, bu yüzeyin ötesinde ise hepsinin eşit olduğunu düşünmek gerekir. Ayrıca bu HNQR yüzeyindeki kürecikler hepsinden yavaş hareket eder; öyle ki H ve Q kürecikleri A ve B kutupları çevresindeki bir dolanımı tamamlamak için belki otuz yıl, hatta daha fazlasını harcar. Buna karşılık M'ye ve Y'ye doğru üstte bulunanlar da, e'ye ve g'ye doğru altta bulunanlar da daha hızlı hareket eder; en üsttekiler de en alttakiler de dolanımlarını birkaç hafta içinde tamamlar.
LXXXIII. En uzaktakiler, biraz daha az uzak olanlardan neden daha hızlı hareket eder.
Önce M'ye ve Y'ye doğru üstte bulunanların, H'ye ve Q'ya doğru altta bulunanlardan daha hızlı taşınması gerektiğini ispat etmek kolaydır. Başlangıçta hepsinin büyüklükçe eşit olduğunu varsaymıştık (bu yerindeydi, çünkü eşitsiz olduklarına dair hiçbir delilimiz yoktu); öte yandan içinde girdaptaki gibi dairesel olarak sürüklendikleri mekân tam yuvarlak değildir: hem çevredeki öteki girdaplar eşit değildir, hem de bu mekân komşu girdapların her birinin merkezinin karşısında, öteki kısımlarının karşısında olduğundan daha dar olmalıdır. Öyleyse bu küreciklerin bazıları zaman zaman ötekilerden daha hızlı hareket etmek zorundadır; yani daha geniş bir yoldan daha dar bir yola geçmek için sıralarını değiştirmeleri gerektiğinde.
[LXXXII. Globulos secundi elementi Soli vicinos minores esse, ac celerius moveri quam remotiores, usque ad certam distantiam, ultra quam sunt omnes magnitudine aequales, et ea celerius moventur, quae sunt a Sole remotiores.] [LXXXIII. Cur remotissimi celerius moveantur quam aliquanta minus remoti.] Superest adhuc notandum, circa globulos secundi elementi, eos qui proximi sunt centro cujusque vorticis, minores esse ac celerius moveri, quam illos qui paulo magis ab eo distant, idque usque ad certum terminum, ultra quem superiores inferioribus celerius moventur, et quantum ad magnitudinem, sunt aequales. Ut hic, exempli causa, in primo caelo putandum est, omnium minutissimos globulos secundi elementi esse juxta superficiem Solis defg, et paulo remotiores gradatim esse majores, usque ad superficiem sphaeroidis HNQR, ultra quam omnes sunt aequales; atque illos qui sunt in hac superficie HNQR, omnium tardissime moveri; adeo ut forte globuli H, Q, triginta annos vel etiam plures impendant in absolvendo uno circuitu circa polos A, B, superiores autem versus M et Y, itemque inferiores versus e ctg celerius moveantur, et tam supremi quam infimi, circuitus suos intra paucas hebdomadas absolvant. Et primo quidem, quod superiores versus M et Y celerius ferri debeant, quam inferiores versus H et Q, facile demonstratur. Ex eo enim quod supposuerimus, omnes in principio fuisse magnitudine aequales (ut par fuit, quia nullum habuimus ipsarum inaequalitatis argumentum), et quod spatium in quo tanquam in vortice circulariter aguntur, non sit accurate rotundum; tum quia alii vortices circumjacentes non sunt aequales, tum etiam quia illud debet esse angustius, e regione centri cujusque ex istis vorticibus vicinis, quam e regione aliarum ejus partium: necesse est ut aliquando quaedam ex ipsis celerius quam aliae moveantur, cum nempe ordinem debent mutare, ut ex via latiori transeant in angustiorem.
AT8.137Örneğin A ve B noktaları arasındaki iki küre, biri ötekinin önüne geçmedikçe, birbirine daha yakın olan C ve D arasından geçemez; öne geçenin de ötekinden daha hızlı hareket ettiği açıktır. Sonra birinci gökteki bütün kürecikler bütün kuvvetleriyle S merkezinden uzaklaşmaya çalıştığı için, içlerinden biri komşularından daha hızlı hareket etmeye başlar başlamaz, tam da bu yüzden daha büyük bir kuvveti olduğundan, o merkezden daha çok uzaklaşır; böylece daha hızlı hareket edenler her zaman üstte bulunur.
Bu hızın ne kadar olduğunu ise yalnız deneyim öğretebilir. Bu konuda da tek deneyimimiz, aşağıda bir gökten ötekine geçtiklerini göstereceğim kuyruklu yıldızlardır. Aynı şekilde HQ dairesinin yavaşlığını da ancak, o dairede ya da onun altında bulunduğunu ispat edeceğim Satürn'ün hareketinden belirleyebiliriz.
LXXXIV. Güneş'e en yakın olanlar da neden biraz daha uzak olanlardan daha hızlı taşınır.
HQ sınırının altında S merkezine daha yakın olan küreciklerin dairelerini daha uzaktakilerden daha hızlı tamamladığı ise, göğün kendine yakın bütün kısmını kendisiyle birlikte sürükleyen Güneş maddesinin dönüşünden ispat edilir. Bu madde son derece hızlı çalkalanır ve ikinci unsurun kürecikleri arasındaki dar geçitlerden kendisinden bir kısmını durmadan ekliptiğe doğru gönderir, kutuplardan da alır; öyleyse bu kürecikleri belli bir uzaklığa kadar kendisiyle birlikte sürükleyecek bir kuvveti olduğundan şüphe edilemez.
Sic, exempli causa, duo globi qui sunt inter puncta A et B, non possunt transire inter duo viciniora C et D, nisi unus alium praecedat; et manifestum est eum qui praecedit, altero celerius moveri. Deinde, quia omnes globuli primi caeli tota sua vi recedere conantur a centro S, statim atque aliquis ex ipsis celerius quam vicini movetur, ille, hoc ipso majorem habens vim, magis a centro illo recedit; et ita semper superiores illi sunt qui celerius moventur. Quanta autem sit ista eorum celeritas, sola experientia docere potest; nullamque habemus ejus experientiam, nisi in Cometis, quos ex uno caelo in aliud migrare infra ostendam; ut neque possumus determinare tarditatem circuli HQ, nisi ex motu Saturni, quem in illo vel infra illum esse demonstrabo. [LXXXIV. Cur Solis proximi celerius etiam ferantur, quam paulo remotiores.] Quod vero, infra terminum HQ, globuli propiores centro S celerius circulum suum absolvant quam remotiores, probatur ex circumvolutione materiae solaris, omnem illam caeli partem sibi vicinam secum rapientis: neque enim potest dubitari, cum ipsa sit celerrime agitata, et semper aliquid sui per angustos meatus, qui sunt inter globulos secundi elementi, versus eclipticam emittat et versus polos recipiat, quin habeat vim secum rapiendi globulos istos usque ad certam distantiam.
AT8.139Bu uzaklığın sınırını daireyle değil, HNQR elipsiyle gösteriyoruz. Gerçi Güneş küre biçimindedir ve ışığının kendisinden ibaret olduğunu söylediğimiz etkiyle çevresindeki gök maddesini kutuplara doğru da ekliptiğe doğru olduğundan az olmayan bir kuvvetle iter; ama aynı şey, bu gök maddesini kendisiyle birlikte döndürdüğü öteki etki için düşünülemez. Çünkü bu ikinci etki yalnız Güneş'in kendi ekseni çevresindeki dairesel hareketine bağlıdır; bu hareket de şüphesiz ekliptikte kutuplara doğru olduğundan daha güçlüdür. Bu yüzden burada H ve Q, S'den N ve R'den daha uzak olmalıdır. Kuyruklu yıldızların kuyruklarının kimi zaman düz, kimi zaman eğri görünmesinin sebebi de aşağıda buradan açıklanacaktır.
LXXXV. Güneş'e en yakın olan bu kürecikler neden daha uzaktakilerden küçüktür.
Burada HQ sınırının içinde gök maddesinin alttaki kürecikleri üsttekilerden daha hızlı hareket ettiğine göre, bunların daha küçük olması da gerekir. Çünkü daha büyük ya da eşit olsalardı, tam da bu yüzden daha fazla kuvvetleri olur, dolayısıyla üste çıkarlardı. Ama bir küreciğin üstündekilerden, büyüklükçe onlar tarafından aşılmasının, hızca onları aşmasından fazla olacağı kadar küçük olduğu bir kez gerçekleşti mi, artık her zaman onların altında kalması gerekir. Bu kürecikleri başlangıçta Tanrı'nın olabildiğince tam eşit yarattığını varsaysak bile, zaman içinde, kat ettikleri mekânların eşitsizliği ve az önce ispat edildiği gibi bundan doğan hareket eşitsizliği yüzünden, bazılarının ötekilerden küçük hâle gelmemesi ve bunların HNQR mekânını dolduracak kadar çok olmaması mümkün değildi. Bu mekânı da bütün AYBM girdabının büyüklüğüyle karşılaştırınca pek küçük sayıyoruz; tıpkı Güneş'in büyüklüğünü de buna göre çok küçük düşünmek gerektiği gibi; gerçi bu oranı burada şekilde gösteremedik, çünkü şekil fazlasıyla büyük olurdu. Şuna da dikkat etmek gerekir: Gök kısımlarının hareketlerinde, özellikle S ile H ya da Q arasında bulunan kısımların hareketlerinde, başka çeşitli eşitsizlikler de vardır; bunlardan biraz sonra daha uygun bir yerde söz edilecektir.
[LXXXV. Cur iidem Solis proximi sint remotioribus minores.] Hujusque distantiae terminum designamus ellipsi HNQR, non circulo: quamvis enim Sol sit sphaericus, ac non minori vi pellat materiam caeli circumjacentem versus polos quam versus eclipticam, illa actione in qua ejus lucem consistere diximus, non potest tamen idem intelligi de hac altera actione, qua istam caeli materiam secum in orbem rapit, quia pendet a solo ejus motu circulari circa suum axem; qui motus procul dubio potentior est in ecliptica, quam versus polos; et ideo hic H et Q magis distare debent ab S, quam N et R. Atque hinc infra ratio reddetur, cur Cometarum caudae aliquando rectae, aliquando curvae appareant. Cum autem hic, intra terminum HQ, inferiores globuli materiae caelestis celerius moveantur quam superiores, debent etiam esse minores; si enim essent majores vel aequales, hoc ipso haberent plus virium, ideoque superiores evaderent. Sed ubi semel contingit, aliquem tanto esse minorem iis qui supra ipsum sunt, ut magis ab iis magnitudine superetur, quam illos celeritate superet, semper postea illis inferior manere debet. Etsi vero globulos istos in principio quam accuratissime aequales a Deo factos fuisse supponamus, fieri tamen non potuit, lapsu temporis, ob inaequalitatem spatiorum quae percurrunt, et inaequalitatem eorum motus inde ortam, ut paulo ante demonstratum est, quin aliqui aliis minores evaderent, iique essent satis multi ad spatium HNQR implendum. Neque enim consideramus hoc spatium, cum magnitudine totius vorticis AYBM comparatum, nisi tanquam admodum parvum; ut etiam magnitudo Solis, ad ipsum comparata, perexigua est intelligenda; quamvis ista eorum proportio non potuerit hic in figura exhiberi, quia nimis vasta esse debuisset. Notandum etiam est varias esse alias inaequalitates in motibus partium caeli, praesertim earum quae sunt inter S et H vel Q, de quibus paulo post commodius agetur.
LXXXVI. İkinci unsurun kürecikleri aynı anda çeşitli tarzlarda hareket eder; bu yüzden tam küre biçimini alırlar.
Son olarak şunu da atlamamak gerekir: K, L ve benzeri girdaplardan gelen birinci unsur maddesi gerçi başlıca Güneş'e doğru taşınır; ama pek çok kısmı da bütün AYBM girdabına dağılır, oradan C, O ve benzeri öteki girdaplara geçer ve ikinci unsurun kürecikleri çevresinde akarak onların hem kendi merkezleri çevresinde, hem belki başka tarzlarda da hareket etmelerine yol açar. Bu kürecikler böylece yalnız tek bir tarzda değil, aynı anda birçok farklı tarzda çalkalandığından, başlangıçta şekilleri ne olursa olsun, şimdi silindir ya da herhangi bir sferoit gibi yalnız bir yandan yuvarlak değil, tam küre biçiminde olmaları gerektiği açıkça kavranır.