Kavram
Vortex
- Yunanca
- δίνη (dinē), δῖνος (dinos)
- Latince
- vortex; turbo "girdap, kasırga"
- Almanca
- Wirbel
- Fransızca
- tourbillon
- İngilizce
- vortex
- Türkçe
- girdap
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde suyun ya da havanın döne döne akışıdır. Atomcularda dünyaların doğduğu kozmik dönüş olur. Descartes onu mekanik bir açıklama aracına çevirir: Gezegenleri Güneş'in çevresinde taşıyan bir kuvvet değil, onları sürükleyen akışkan gök maddesidir; ağırlık, ışık, kuyruklu yıldızlar ve gezegenlerin gezinmeleri girdapların hareketiyle açıklanır.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 5. yy | Leukippos, Demokritos | Atomların çarpışmasıyla doğan ve dünyaları oluşturan dönüş (dinē) | Diogenes Laertios IX 31–32 |
| MÖ 5. yy | Anaksagoras | Akıl'ın başlattığı çevre dönüşü | DK 59 B 12 |
| 1644 | Descartes | Merkez yıldızın çevresinde dönen gök maddesi; gezegenleri taşıyan "gök" | Felsefenin İlkeleri III 30, 46–157 |
| 1687 | Newton | Girdap kuramının Kepler kanunlarıyla bağdaşmadığının gösterilmesi | Principia mathematica II, sonuç scholium'u |
Dönüşüm: Atomcuların kozmogonik dönüşünden Descartes'ın mekanik gök fiziğine; Newton'la birlikte boşlukta uzaktan etkiyen çekim kuvvetine bırakılması.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | δίνη, δῖνος | Atomcularda (Leukippos, Demokritos) dünyaların oluştuğu dönen hareket; Anaksagoras'ta perikhōrēsis "çevre dönüşü". |
| Latince | vortex (vertex, vertere "döndürmek") | Gündelikte suyun ya da rüzgârın döne döne akışı. Descartes'ta bir merkez yıldızın (Güneş ya da sabit bir yıldız) çevresinde dönen gök maddesinin bütünü (Principia III 30, 46–157). |
| Almanca / Fransızca | Wirbel / tourbillon | Fransız Kartezyenlerde tourbillons öğretisi. |
| İngilizce | vortex |
Türkçe karşılığı
girdap. Gündelik anlamı (suda dönen akıntı) Descartes'ın benzetmesini doğrudan taşır; "anafor" fazla dar, "burgaç" az bilinir.
Descartes'ta girdap bir benzetme olarak başlar (III 30: "bir girdap gibi"), sonra kozmolojinin temel birimi olur: Her sabit yıldız bir girdabın merkezidir; gezegenler ve kuyruklu yıldızlar girdapların yok olmasıyla sabit yıldızlardan doğar (III 115–119, 146). Boşluk olmadığı için hareket ancak dairesel bir akış olarak mümkündür; girdap bu ilkenin gökteki biçimidir.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: girdap
Metinlerde işaretlendiği yerler
1 yer · 1 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.