İçeriğe geç

Kavram

Vortex

Yunanca
δίνη (dinē), δῖνος (dinos)
Latince
vortex; turbo "girdap, kasırga"
Almanca
Wirbel
Fransızca
tourbillon
İngilizce
vortex
Türkçe
girdap

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik dilde suyun ya da havanın döne döne akışıdır. Atomcularda dünyaların doğduğu kozmik dönüş olur. Descartes onu mekanik bir açıklama aracına çevirir: Gezegenleri Güneş'in çevresinde taşıyan bir kuvvet değil, onları sürükleyen akışkan gök maddesidir; ağırlık, ışık, kuyruklu yıldızlar ve gezegenlerin gezinmeleri girdapların hareketiyle açıklanır.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 5. yy Leukippos, Demokritos Atomların çarpışmasıyla doğan ve dünyaları oluşturan dönüş (dinē) Diogenes Laertios IX 31–32
MÖ 5. yy Anaksagoras Akıl'ın başlattığı çevre dönüşü DK 59 B 12
1644 Descartes Merkez yıldızın çevresinde dönen gök maddesi; gezegenleri taşıyan "gök" Felsefenin İlkeleri III 30, 46–157
1687 Newton Girdap kuramının Kepler kanunlarıyla bağdaşmadığının gösterilmesi Principia mathematica II, sonuç scholium'u

Dönüşüm: Atomcuların kozmogonik dönüşünden Descartes'ın mekanik gök fiziğine; Newton'la birlikte boşlukta uzaktan etkiyen çekim kuvvetine bırakılması.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca δίνη, δῖνος Atomcularda (Leukippos, Demokritos) dünyaların oluştuğu dönen hareket; Anaksagoras'ta perikhōrēsis "çevre dönüşü".
Latince vortex (vertex, vertere "döndürmek") Gündelikte suyun ya da rüzgârın döne döne akışı. Descartes'ta bir merkez yıldızın (Güneş ya da sabit bir yıldız) çevresinde dönen gök maddesinin bütünü (Principia III 30, 46–157).
Almanca / Fransızca Wirbel / tourbillon Fransız Kartezyenlerde tourbillons öğretisi.
İngilizce vortex

Türkçe karşılığı

girdap. Gündelik anlamı (suda dönen akıntı) Descartes'ın benzetmesini doğrudan taşır; "anafor" fazla dar, "burgaç" az bilinir.

Descartes'ta girdap bir benzetme olarak başlar (III 30: "bir girdap gibi"), sonra kozmolojinin temel birimi olur: Her sabit yıldız bir girdabın merkezidir; gezegenler ve kuyruklu yıldızlar girdapların yok olmasıyla sabit yıldızlardan doğar (III 115–119, 146). Boşluk olmadığı için hareket ancak dairesel bir akış olarak mümkündür; girdap bu ilkenin gökteki biçimidir.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: girdap

Metinlerde işaretlendiği yerler

1 yer · 1 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.