İçeriğe geç

Kavram

Lex naturae

Latince
lex naturae; leges naturae; regula
Almanca
Naturgesetz
Fransızca
loi de la nature
İngilizce
law of nature
Türkçe
tabiat kanunu

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik dilde lex bir topluluğa konan kanundur. Ortaçağda lex naturae daha çok insanın aklına yazılmış ahlâk kanunudur. Descartes'la birlikte terim cismanî tabiatın düzenliliğine kayar ve modern bilimin "doğa yasası" kavramının başlangıçlarından biri olur.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 1. yy Cicero Doğru akıl olarak tabii kanun De re publica III 33
13. yy Thomas Aquinas Ezelî kanunun akıllı yaratıktaki payı (lex naturalis) Summa theologiae I-II 91, 2
1644 Descartes Hareketin üç kanunu; Tanrı'nın değişmezliğinden türetilir Felsefenin İlkeleri II 37–43
1687 Newton Hareket kanunları (axiomata sive leges motus) Principia mathematica I
1783 Kant Tabiatın a priori kanunları anlama yetisinden gelir Prolegomena § 36

Dönüşüm: Ahlâkî ve hukukî bir düzenden cismanî tabiatın matematik düzenliliğine; Kant'ta da anlama yetisinin tabiata koyduğu kanuna.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca — Stoacılarda nomos physeōs ahlâkî-kozmik düzeni anlatır; fizik anlamında bir karşılığı yoktur.
Latince lex naturae; regulae sive leges naturae lex "kanun". Hukukçularda ve Thomas'ta lex naturalis tabii hukuk / ahlâk kanunudur; Descartes kelimeyi cisimlerin hareketini yöneten kurallar için kullanır (Principia II 37–40).
Almanca / Fransızca Naturgesetz / loi de la nature Felsefenin İlkeleri II 37–43.
İngilizce law of nature

Türkçe karşılığı

tabiat kanunu. "Doğa yasası" yerleşiktir; projede natura "tabiat", lex "kanun" olduğu için "tabiat kanunu" seçildi. Ahlâkî lex naturalis için ius naturale ve lex ayrıdır.

Descartes'ta tabiat kanunları Tanrı'nın işleyişinin değişmezliğinden türetilir: Tanrı hareketi her an olduğu gibi koruduğu için şeyler kendine kalırsa durumlarını korur (birinci kanun), hareket kendi başına doğrusaldır (ikinci kanun), çarpışmada toplam hareket korunur (üçüncü kanun). "Kanun" kelimesi burada bir buyruk değil, bir işleyişin değişmez kuralıdır; ama bu kural bir kanun koyucuya, Tanrı'ya dayanır.

Atıf ve kaynak notu

Descartes'ın üçüncü kanunu ve çarpışma kuralları (II 46–52) sonradan Huygens ve Leibniz tarafından yanlış bulunmuştur.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: tabiat kanunları

Metinlerde işaretlendiği yerler

1 yer · 1 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.