Kavram
Lex naturae
- Latince
- lex naturae; leges naturae; regula
- Almanca
- Naturgesetz
- Fransızca
- loi de la nature
- İngilizce
- law of nature
- Türkçe
- tabiat kanunu
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde lex bir topluluğa konan kanundur. Ortaçağda lex naturae daha çok insanın aklına yazılmış ahlâk kanunudur. Descartes'la birlikte terim cismanî tabiatın düzenliliğine kayar ve modern bilimin "doğa yasası" kavramının başlangıçlarından biri olur.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 1. yy | Cicero | Doğru akıl olarak tabii kanun | De re publica III 33 |
| 13. yy | Thomas Aquinas | Ezelî kanunun akıllı yaratıktaki payı (lex naturalis) | Summa theologiae I-II 91, 2 |
| 1644 | Descartes | Hareketin üç kanunu; Tanrı'nın değişmezliğinden türetilir | Felsefenin İlkeleri II 37–43 |
| 1687 | Newton | Hareket kanunları (axiomata sive leges motus) | Principia mathematica I |
| 1783 | Kant | Tabiatın a priori kanunları anlama yetisinden gelir | Prolegomena § 36 |
Dönüşüm: Ahlâkî ve hukukî bir düzenden cismanî tabiatın matematik düzenliliğine; Kant'ta da anlama yetisinin tabiata koyduğu kanuna.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | — | Stoacılarda nomos physeōs ahlâkî-kozmik düzeni anlatır; fizik anlamında bir karşılığı yoktur. |
| Latince | lex naturae; regulae sive leges naturae | lex "kanun". Hukukçularda ve Thomas'ta lex naturalis tabii hukuk / ahlâk kanunudur; Descartes kelimeyi cisimlerin hareketini yöneten kurallar için kullanır (Principia II 37–40). |
| Almanca / Fransızca | Naturgesetz / loi de la nature | Felsefenin İlkeleri II 37–43. |
| İngilizce | law of nature |
Türkçe karşılığı
tabiat kanunu. "Doğa yasası" yerleşiktir; projede natura "tabiat", lex "kanun" olduğu için "tabiat kanunu" seçildi. Ahlâkî lex naturalis için ius naturale ve lex ayrıdır.
Descartes'ta tabiat kanunları Tanrı'nın işleyişinin değişmezliğinden türetilir: Tanrı hareketi her an olduğu gibi koruduğu için şeyler kendine kalırsa durumlarını korur (birinci kanun), hareket kendi başına doğrusaldır (ikinci kanun), çarpışmada toplam hareket korunur (üçüncü kanun). "Kanun" kelimesi burada bir buyruk değil, bir işleyişin değişmez kuralıdır; ama bu kural bir kanun koyucuya, Tanrı'ya dayanır.
Atıf ve kaynak notu
Descartes'ın üçüncü kanunu ve çarpışma kuralları (II 46–52) sonradan Huygens ve Leibniz tarafından yanlış bulunmuştur.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: tabiat kanunları
Metinlerde işaretlendiği yerler
1 yer · 1 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.