Descartes · Felsefenin İlkeleri
Üçüncü Kısım. Görünür Dünya Üzerine › LXXXVII. Birinci unsurun ufak pa… – CLIV. Jüpiter'in çevresindeki ik…
AT8.141LXXXVII. Birinci unsurun ufak parçacıklarında hızın çeşitli dereceleri vardır.
Birinci ve ikinci unsurun tabiatını böylece az çok açıkladıktan sonra, nihayet üçüncüsünden de söz edebilmek için şunu göz önüne almak gerekir: Birinci unsurun maddesi bütün ufak parçacıklarında eşit olarak çalkalanmaz; çoğu zaman bu maddenin pek küçük bir miktarında sayısız farklı hız derecesi bulunur. Bunu ispat etmek çok kolaydır: hem bu maddenin yukarıda anlattığımız oluşum tarzından, hem de onun durmadan gördüğü işten.
[LXXXVI. Globulos secundi elementi variis modis simul moveri, quo fit ut plane sphaerici reddantur.] [LXXXVII. Varios esse gradus celeritatis in minutiis primi elementi.] Denique non est omittendum, materiam primi elementi, venientem ex vorticibus K, L, et similibus, praecipue quidem ferri versus Solem, sed plurimas tamen etiam ejus partes per totum vorticem AYBM dispergi, atque inde ad alios C, O, et similes transire, ac fluendo circa globulos secundi elementi, efficere ut ipsi tum circa propria centra, tum forte etiam aliis modis moveantur. Cumque sic isti globuli non una tantum ratione, sed multis diversis eodem tempore agitentur, hinc clare percipitur ipsos, cujuscunque figurae fuerint in principio, nunc debere esse plane sphaericos, non instar cylindri, aut cujusvis sphaeroidis, una tantum ex parte rotundos. Postquam autem naturam primi et secundi elementi sic utcunque explicuimus, ut tandem de tertio agere possimus, considerandum est, materiam primi non esse aequaliter agitatam secundum omnes suas minutias, sed saepe in perexigua ejus quantitate innumeros reperiri diversos gradus celeritatis. Quod perfacile demonstratur, tum ex modo quo ejus generationem supra descripsimus, tum etiam ex continuo ejus usu:
AT8.142Gerçekten bu maddenin şöyle doğduğunu varsaymıştık: İkinci unsurun parçacıkları henüz küre biçiminde değil köşeliyken ve bulundukları bütün mekânı doldururken, köşeleri aşınmadan hareket edemezdi; bu aşınmayla onlardan ayrılan ufak parçacıklar, dolduracakları farklı yerlere göre şekillerini çeşitli biçimlerde değiştirdi ve böylece birinci unsurun suretini aldı. Şimdi de bu birinci unsurun aynı şekilde öteki cisimlerin çevresinde bulunan bütün dar mekânları doldurmaya yaradığını düşünüyoruz.
Buradan açıktır ki bu maddenin ufak parçacıklarının her biri başlangıçta, koparıldıkları parçacıkların köşelerinden, yani birbirine değen üç kürenin aralarında bıraktığı mekândan büyük değildi. Bu yüzden bazıları hiç bölünmeden kalabilmiştir; öte yandan ötekiler, şekilleri gittikçe değişen dar mekânlardan çıkarken belirsiz olarak bölünmek zorunda kalmıştır. Örneğin A, B, C üç küre olsun; bunlardan ilk ikisi, A ve B, G'de birbirine değerek yalnız kendi merkezleri çevresinde dönsün; bu arada üçüncüsü C, birinciye E'de değerek E'den I'ya doğru onun üzerinde yuvarlansın ve sonunda D noktasıyla ikinciye S noktasında değsin. Açıktır ki FGI üçgen mekânındaki birinci unsur maddesi, ister birçok kırıntıdan oluşsun ister tek bir kırıntıdan, bu arada kımıldamadan kalabilir; ama FIED mekânındaki madde zorunlu olarak hareket eder ve D ile S noktaları arasında bu maddenin ne kadar küçük bir kırıntısı gösterilirse gösterilsin, oradan her an çıkarılan miktardan büyüktür. Çünkü C küresi B'ye yaklaşırken DF çizgisinin sayısız farklı kısalık derecesinden geçmesine yol açar.
finximus enim eam genitam esse ex eo, quod particulae secundi elementi, nondum sphaericae, sed angulosae, ac totum spatium in quo erant implentes, moveri non potuerint, quin earum anguli attererentur, ac minutiae, ab iis attritu isto separatae, figuras suas diversimode mutarent, pro ratione diversi loci occupandi, sicque primi elementi formam assumerent; nuncque adhuc eodem modo putamus, illud primum elementum inservire implendis omnibus spatiorum angustiis, quae circa alia corpora reperiuntur. Unde manifestum est unamquamque ex ejus minutiis majores initio non fuisse quam anguli particularum ex quibus exscindebantur; sive quam spatium, quod tres globuli, se mutuo contingentes, in medio sui relinquunt; atque ideo quasdam ex ipsis plane indivisas manere potuisse, dum aliae interim egredientes ex angustis spatiis, quorum figura mutabatur magis et magis, indefinite dividi debuerunt. Sint, exempli causa, tres globuli A, B, C, quorum duo primi A et B, se mutuo tangentes in G, circa propria centra tantum vertantur, dum interim tertius C, tangens primum in E, volvetur supra ipsum ab E versus I, donec puncto D tangat secundum in puncto S: manifestum est materiam primi elementi, quae continetur in spatio triangulari FGI, sive ex pluribus ramentis constet, sive tantum ex uno, posse interim manere immotam; sed illam quae est in spatio FIED necessario moveri, et nullum tam exiguum ejus ramentum inter puncta D et S posse designari, quod non sit majus eo quod inde aufertur singulis momentis. Quia globulus C, accedendo ad B, efficit ut linea DF transeat per innumeros diversos gradus brevitatis.
AT8.143LXXXVIII. Bu maddenin en az hıza sahip ufak parçacıkları, sahip oldukları hızı kolayca başkalarına aktarır ve birbirine yapışır.
Böylece birinci unsurun maddesinde bazı kırıntılar ötekilerden daha az bölünmüş ve daha az hızlı çalkalanmıştır. Bunların, ikinci unsurun parçacıkları henüz kürecik biçimine yontulmamışken ve bütün mekânları tek başlarına doldururken o parçacıkların köşelerinden koparıldığı varsayıldığına göre, şekillerinin çok köşeli ve harekete elverişsiz olmaması mümkün değildir. Bu yüzden kolayca birbirine yapışırlar ve çalkantılarının büyük kısmını, en küçük olan ve en hızlı çalkalanan öteki kırıntılara aktarırlar. Çünkü tabiat kanunlarına göre büyük cisimler, öteki şartlar eşitken, sahip oldukları çalkantıyı küçüklere aktarmaya, onlardan yeni bir çalkantı almaktan daha yatkındır.
LXXXIX. Birbirine yapışan böyle ufak parçacıklar başlıca, birinci unsurun kutuplardan girdapların merkezlerine taşınan maddesinde bulunur.
Bu tür kırıntılar başlıca birinci unsurun, kutuplardan göğün ortasına doğru doğru çizgiler boyunca hareket eden maddesinde bulunur. Çünkü bu maddenin en az çalkalanan kısımları bu doğrusal hareket için yeterlidir; ama başka yerlerde olan daha eğri büğrü ve çeşitli hareketler için yeterli değildir. Bu yüzden o yerlerden bu doğrusal hareketin yoluna atılırlar ve orada küçük yığınlar hâlinde toplanırlar. Bu yığınların şeklinin burada dikkatle göz önüne alınmasını isterim.
XC. Bundan sonra yivli parçacıklar diye adlandırılacak bu ufak parçacıkların şekli nasıldır.
Bunlar birbirine değen üç ikinci unsur küreciğinin ortasında bulunan o dar üçgen mekânlardan sık sık geçtikleri için, en ve derinlikçe üçgen bir şekil almaları gerekir. Uzunluklarını belirlemek ise kolay değildir, çünkü bu, bu küçük yığınların oluştuğu madde miktarından başka bir sebebe bağlı görünmüyor. Ama onları, salyangoz kabukları gibi burulmuş üç yivle oyulmuş küçük sütunlar olarak tasavvur etmek yeter; öyle ki dönerek, birbirine değen üç ikinci unsur küreciği arasında her zaman bulunan ve FGI eğri kenarlı üçgeninin şeklini taşıyan o dar geçitlerden geçebilirler.
[LXXXVIII. Eas ejus minutias quae minimum habent celeritatis, facile id ipsum quod habent aliis transferre, ac sibi mutuo adhaerere.] [LXXXIX. Tales minutias sibi mutuo adhaerentes, praecipue inveniri in ea materia primi elementi, quae a polis ad centra vorticum fertur.] [XC. Qualis sit figura istarum minutiarum, quae particulae striatae deinceps vocabuntur.] Sic igitur in materia primi elementi, quaedam sunt ramenta reliquis minus divisa, et minus celeriter agitata; quae cum supponantur excisa fuisse ex angulis particularum secundi, cum nondum in globulos tornatae erant, et omnia spatia sola implebant, non possunt non habere figuras valde angulosas, et ad motum ineptas. Unde fit ut facile sibi mutuo adhaereant, magnamque partem suae agitationis transferant in illa alia ramenta, quae minutissima sunt, et celerrime agitantur. Quia, juxta leges naturae, majora corpora, caeteris paribus, facilius id quod habent agitationis in minora transferunt, quam novam ullam agitationem ab istis aliis recipiant. Et quidem talia ramenta praecipue reperiuntur in ea materia primi elementi, quae a polis versus medium caeli secundum lineas rectas movetur: ejus enim partes quamminimum agitatae sufficiunt ad istum motum rectum, non autem ad alios magis obliquos et varios, qui fiunt in aliis locis; ex quibus idcirco expelli solent in viam istius motus recti, et ibi congregantur in exiguas massas, quarum figuram hic velim diligenter considerari. Nempe, cum saepe transeant per angusta illa spatia triangularia, quae in medio trium globulorum secundi elementi, se mutuo tangentium, reperiuntur, debent induere figuram in sua latitudine et profunditate triangularem. Quantum autem ad longitudinem, non facile est ipsam determinare, quia non videtur ab alia causa pendere, quam a copia materiae ex qua istae massulae conflantur; sed sufficit illas concipere tanquam exiguas columnas, tribus striis in modum cochlearum intortis excavatas, ita ut gyrando transire possint per illos angustos meatus, figuram habentes trianguli curvilinei FGI, qui semper inter tres globulos secundi elementi se mutuo tangentes reperiuntur.
AT8.144Gerçekten bunlar uzunca olduklarından ve ikinci unsurun bu kürecikleri arasından çok hızlı bir hareketle geçtiklerinden, kürecikler ise bu arada başka bir hareketle göğün kutupları çevresinde döndüğünden, yivlerinin salyangoz kabukları gibi burulmuş olması gerektiği açıkça anlaşılır. Üstelik girdabın eksenine daha uzak ya da daha yakın kısımlardan geçmelerine göre daha çok ya da daha az burulmuş olmalıdır; çünkü daha önce söylendiği gibi, ikinci unsurun kürecikleri uzak kısımlarda yakın kısımlarda olduğundan daha hızlı döner.
XCI. Karşıt kutuplardan gelen bu parçacıklar ters yönde burulmuştur.
Ayrıca bu parçacıklar göğün ortasına zıt taraflardan, yani bir kısmı güneyden, bir kısmı kuzeyden gelir; bu arada bütün girdap kendi ekseni çevresinde tek ve aynı yöne doğru hareket eder. Buradan açıktır ki güney kutbundan gelenler, kuzey kutbundan gelenlerle aynı yönde değil, tam ters yönde burulmuş olmalıdır. Bunu çok dikkate değer buluyorum, çünkü aşağıda açıklanacak olan mıknatısın kuvvetleri başlıca buna bağlıdır.
XCII. Bu parçacıklarda yalnız üç yiv vardır.
Ama biri kalkıp da ikinci unsurun kürecikleri her zaman yalnız aralarında üçgen mekânlar bırakacak biçimde birbirine değemediği hâlde, birinci unsurun bu parçacıklarında yalnız üç yiv olabileceğini gerekçesiz ileri sürdüğümü sanmasın diye, burada şuna dikkat çekmek isterim: Bu kürecikler arasında sık sık bulunan daha geniş başka yerlerin açıları her zaman FGI üçgeninin açılarına tamamen eşittir; geri kalanına gelince, bu yerler durmadan değişir. Öyle ki birinci unsurun bunlardan geçen yivli parçacıkları da anlattığımız şekli almak zorundadır.
[XCI. Istas particulas ab oppositis polis venientes, contrario modo esse intortas.] [XCII. Tres tantum strias in ipsis esse.] Quippe ex eo quod sint oblongae, ac motu celerrimo transeant inter istos globulos secundi elementi, dum interim ipsi alio motu circa polos caeli rotantur, clare intelligitur illarum strias in modum cochlearum debere esse intortas; et quidem magis vel minus intortas, prout transeunt per partes axi vorticis remotiores aut viciniores: quia globuli secundi elementi celerius in illis quam in istis rotantur, ut ante dictum est. Ac etiam ex eo quod ipsae veniant versus medium caeli ex partibus contrariis, unae scilicet ab Australi, aliae a Boreali, dum interim totus vortex circa suum axem in unas et easdem partes movetur: manifestum est illas quae veniunt a polo Australi, non in easdem partes debere intortas esse, ac illas quae veniunt a polo Boreali, sed plane in contrarias. Quod animadversione valde dignum puto, quia hinc vires magnetis infra explicandae praecipue dependent. Sed ne quis forte existimet, me sine ratione affirmare, tres tantum strias in istis primi elementi particulis esse posse, cum tamen globuli secundi non ita semper omnes se mutuo possint contingere, ut tantum triangularia spatia circa se relinquant, velim hic notari, alia quaevis loca ampliora, quae inter globulos istos saepe reperiuntur, habere semper suos angulos plane aequales iis trianguli FGI, ac, quantum ad caetera, esse in perpetua mutatione: adeo ut particulae ftriatae primi elementi, per illa transeuntes, eam etiam figuram quam descripsimus, debeant induere.
AT8.145Örneğin A, B, C, H dört küresi K, L, G, E noktalarında birbirine değerek ortalarında dörtgen bir mekân bırakır; bu mekânın her açısı FGI üçgeninin açılarından her birine tamamen eşittir. Bu dört küre hareket ettikçe de bu mekân durmadan şekil değiştirir: kimi zaman kare, kimi zaman dikdörtgen olur, hatta bazen iki ayrı üçgen mekâna bölünür. Bu yüzden içinde bulunan, birinci unsurun daha az çalkalanan maddesi açılarından birine ya da ikisine akmak zorunda kalır ve mekânın geri kalanını, daha hareketli olan ve şekillerini bu kürelerin bütün hareketlerine uydurmak için daha kolay değiştiren maddeye bırakır. Bu açılardan birinde bulunan kırıntılardan biri, orada o açının karşısındaki tarafa doğru FGI üçgenine eşit bir mekândan öteye uzanırsa, üçüncü bir küre, bu kırıntının içinde bulunduğu açıyı oluşturan iki küreye değdiğinde, oradan dışarı atılmak, dolayısıyla küçülmek zorunda kalır. Örneğin G açısını dolduran daha az çalkalanmış madde D'ye doğru SI çizgisinin ötesine uzanırsa, C küresi GSI üçgenini kapatmak için B'ye yaklaştığında bu madde C küresi tarafından oradan dışarı itilecek ve o ölçüde küçülecektir.
Nam, exempli causa, quatuor globuli A, B, C, H, se tangentes in punctis K, L, G, E, relinquunt in medio sui spatium quadrangulare, cujus quisque angulus est omnino aequalis unicuique ex angulis trianguli FGI; cumque quatuor isti globuli moventur, spatium istud assidue figuram mutat, fitque nunc quadratum, nunc oblongum, ac etiam interdum in duo alia spatia triangularia dividitur; unde fit ut materia primi elementi minus agitata, quae in eo exsistit, ad unum vel duos ex ejus angulis debeat confluere, ac residuum spatii relinquere materiae mobiliori, et figuras suas facilius mutanti, ut eas ad omnes istorum globulorum motus accommodet. Atque si forte unum ex ejus ramentis, in uno ex istis angulis existens, extendat se ibi versus partem illi angulo oppositam, ultra spatium aequale triangulo FGI, debebit inde expelli, ac proinde imminui, cum accidet ut tertius globulus tangat duos illos, qui angulum in quo versatur conficiunt. Nempe, si materia minus agitata, occupans angulum G, extendat se versus D ultra lineam SI, inde extrudetur a globulo C, atque eatenus minuetur, cum hic globulus C accedet ad B, ut claudat triangulum GSI.
AT8.146Birinci unsurun en büyük ve ötekilerden daha az çalkalanmış olan parçacıkları göğün uzun yollarından geçerken birbirine yaklaşan üç küre arasında sık sık böyle bulunmaktan kaçınamadıkları için, anlattığımız şekilden başka belirli ve bir süre kalıcı bir şekil alabilecek gibi görünmüyorlar.
XCIII. Yivli parçacıklarla en küçük parçacıklar arasında birinci unsurda çeşitli büyüklükte başka parçacıklar vardır.
Bu uzunca ve yivli parçacıklar birinci unsurun geri kalan maddesinden çok farklı olsa da, yalnız ikinci unsurun kürecikleri arasında bulundukları sürece onları bu maddeden ayırmıyoruz. Bunun bir sebebi, orada kendilerine özgü hiçbir etkilerini fark etmememizdir; bir sebebi de bu maddede onlardan pek küçük olmayan ve daha hızlı çalkalanmayan başka birçok parçacığın bulunduğunu düşünmemizdir. Öyle ki en küçükleriyle bu yivli parçacıklar arasında sayısız ara derece vardır; bu da içinden kayıp geçtikleri yolların eşitsizliğinden kolayca anlaşılabilir.
XCIV. Bunlardan Güneş'in ya da yıldızların yüzeyinde lekeler nasıl oluşur.
Ama birinci unsurun bu maddesi Güneş'in ya da başka bir yıldızın cismine ulaştığında, orada en çok çalkalanan bütün ufak parçacıkları, ikinci unsur küreciklerinden hiçbir engelle karşılaşmadıkları için, benzer hareketlerde birleşmeye çalışır. Bu yüzden o yivli parçacıklar ve onlardan biraz daha küçük başka birçok parçacık, ya çok köşeli şekilleri ya da fazla büyük kütleleri yüzünden bu kadar büyük bir çalkantıdan kaçındığı için, öteki en küçük parçacıklardan ayrılır. Şekillerinin eşitsizliği yüzünden de birbirine kolayca yapışarak bazen pek büyük yığınlar oluştururlar; bu yığınlar göğün en iç yüzeyine bitişik olarak çıktıkları yıldıza eklenir, orada da yukarıda ışığın kuvvetinin kendisinden ibaret olduğunu söylediğimiz etkiye direnir. Bunlar Güneş'in yüzeyinde genellikle görülen lekelere benzer.
[XCIII. Inter particulas striatas, et omnium minutissimas, varias esse aliarum magnitudines in primo elemento.] [XCIV. Quomodo ex iis maculae in Solis vel stellarum superficie generentur.] Et quia particulae primi elementi, quae in eo maximae sunt, et reliquis minus agitatae, per longos caeli tractus transeundo, non possunt non saepe ita versari inter tres globulos ad se invicem accedentes, non videntur posse induere ullam figuram determinatam, et aliquandiu in ipsis permanentem, praeter illam quam descripsimus. Etsi autem hae particulae oblongae ac striatae valde differant a reliqua materia primi elementi, non tamen illas ab hac distinguimus, quandiu tantum inter globulos secundi versantur: tum quia nullum peculiarem earum effectum ibi advertimus; tum etiam, quia multas alias, non multo minores, nec celerius agitatas, in ea contineri arbitramur, ita ut inter omnium minutissimas et illas striatas, innumeri sint aliarum gradus, ut facile ex inaequalitate viarum quas perlabuntur, agnosci potest. Sed quando materia ista primi elementi ad corpus Solis alteriusve sideris pervenit, ibi omnes ejus minutiae maxime agitatae, cum nullis globulorum secundi elementi obicibus impediantur, in similes motus consentire laborant. Unde fit ut illae striatae, nec non etiam aliae multae paulo minores, quae ob figuras nimis angulosas, molemve nimis magnam, tantam agitationem refugiunt, ab aliis minutissimis separentur, ac sibi mutuo facile adhaerentes, propter inaequalitatem suarum figurarum, moles aliquando permagnas componant, quae, intimae caeli superficiei contiguae, sideri ex quo emerserunt adjunguntur, et ibi resistentes illi actioni, in qua vim luminis consistere supra diximus, similes sunt illis maculis quae in Solis superficie conspici solent.
AT8.147XCV. Bu lekelerin başlıca özellikleri buradan anlaşılır.
Çünkü suyun ve başka her türlü sıvının ateşe yaklaştırılıp kaynadığında, içlerinde geri kalanından farklı tabiatta ve harekete daha az elverişli bazı parçacıklar varsa, bu parçacıklardan oluşan, yüzeylerinde yüzen ve çoğu zaman pek düzensiz, değişken şekilleri olan yoğun bir köpük çıkardığını görürüz. Aynı sebeple, Güneş'in maddesinin de her iki kutbundan ekliptiğe doğru kaynayarak yivli parçacıklarını ve birbirine kolayca yapışan, kendi ortak hareketine güçlükle uyan bütün öteki parçacıkları köpük gibi dışarı atması gerektiği apaçıktır.
Buradan da kolayca şunlar anlaşılır: Güneş lekeleri neden genellikle kutuplarının çevresinde değil de daha çok ekliptiğe yakın kısımlarda görünür; şekilleri neden çok çeşitli ve belirsizdir; son olarak neden Güneş'in kutupları çevresinde, Güneş'in özü kadar hızlı olmasa da hiç değilse göğün ona en yakın kısmıyla birlikte dönerler.
XCVI. Bu lekeler nasıl çözülür ve yenileri nasıl oluşur.
Çoğu sıvı kaynamaya başlarken çıkardığı köpüğü daha uzun kaynayınca yeniden emip tüketir; bunun gibi, lekelerin maddesinin de Güneş'in cisminden ne kolaylıkla çıkıp yüzeyinde yığılıyorsa, biraz sonra aynı kolaylıkla azaldığını, kısmen Güneş'in özüne geri aktığını, kısmen de yakındaki göğe dağıldığını düşünmek gerekir. (Çünkü bu lekeler Güneş'in bütün cisminden değil, yalnız ona yeni girmiş olan maddeden oluşur.) Güneş'te daha uzun süre kalmış, deyim yerindeyse pişmiş ve tortusundan arınmış olan geri kalan madde ise her zaman bütün kuvvetiyle dönerek, oluşmuş lekeleri kısmen sıyırıp götürür; bu arada başka bir kısımda Güneş'e giren yeni maddeden yeni lekeler oluşur. Bu yüzden hepsi aynı yerlerde görünmez.
[XCV. Hinc cognosci praecipuas harum macularum proprietates.] [XCVI. Quomodo istae maculae dissolvantur, ac novae generentur.] Eadem enim ratione, qua videmus aquam liquoresque alios quoscunque, cum igni admoti effervescunt, atque aliquas particulas diversae a reliquis naturae ac minus ad motum aptas in se continent, densam spumam ex particulis istis conflatam emittere, quae supra ipsorum superficiem natare, figurasque admodum irregulares et mutabiles habere solet: ita perspicuum est materiam Solis, utrimque ex ejus polis versus eclipticam ebullientem, debere particulas suas striatas, aliasque omnes quae facile sibi mutuo adhaerent, ac difficulter communi ipsius motui obsequuntur, ex se tanquam spumam expellere. Atque hinc facile est cognoscere, cur Solis maculae non soleant apparere circa ejus polos, sed potius in partibus eclipticae vicinis; et cur figuras habeant valde varias et incertas; et denique cur in orbem circa Solis polos, si non tam celeriter quam ejus substantia, saltem simul cum ea parte caeli quae illi proxima est, moveantur. Atvero, quemadmodum plerique liquores eandem spumam, quam initio effervescendo emittunt, rursus postea diutius ebulliendo resorbent et absumunt: ita putandum est, eadem facilitate qua materia macularum e corpore Solis emergit, atque in ejus superficie cumulatur, paulo post etiam imminui, et partim in ejus substantiam refundi, partimque per caelum vicinum dispergi. (Non enim ex toto Solis corpore, sed tantum ex materia quae recens in illum ingressa est, maculae istae formantur.) Ac reliqua materia quae diutius in eo permansit, jamque, ut ita loquar, excocta est et defaecata, summa vi semper gyrans, partim eas quae jam factae sunt abradit, dum interim alia in parte novae generantur ex nova materia Solem ingrediente: unde fit ut non omnes in iisdem locis appareant.
AT8.148Gerçekten de Güneş'in bütün yüzeyi, kutup çevresindeki kısımlar dışında, genellikle lekelerin oluştuğu maddeyle örtülüdür. Ama ancak bu madde, Güneş'ten gelen ışığın kuvvetini fark edilir ölçüde köreltecek kadar yoğun ve sıkışık olduğu yerde leke denir.
XCVII. Bazı lekelerin kenarında neden gökkuşağının renkleri görünür.
Ayrıca bu lekeler biraz kalın ve yoğun olduklarında, çevrelerinde akan daha saf Güneş maddesi tarafından ortalarından önce çevrelerinden aşındırılabilir; böylece çevrelerinin sivrilerek biten kenarları Güneş'in ışığını geçirir hâle gelir. Buradan, daha önce Meteorlar'ın 8. bölümünde cam prizma konusunda açıkladığım gibi, bu kenarların orada gökkuşağının renkleriyle boyanması gerektiği sonucu çıkar. Nitekim lekelerde bazen böyle renkler gözlenir.
XCVIII. Lekeler nasıl parlak lekelere dönüşür, ya da tersine.
Çoğu zaman da şu olur: Güneş'in maddesi bu lekelerin çevresinde akarken kenarlarının üzerine yükselir; o zaman lekelerle yakındaki göğün yüzeyi arasında sıkışarak alışılmıştan daha hızlı bir harekete zorlanır. Tıpkı ırmakların sığ ve dar yerlerde geniş ve derin yerlerde olduğundan her zaman daha hızlı akması gibi.
Buradan Güneş'in ışığının orada biraz daha güçlü olması gerektiği sonucu çıkar. Böylece lekeler genellikle parlak lekelere dönüşür; yani Güneş yüzeyinin önce ötekilerden daha karanlık olan bazı kısımları sonra daha parlak olur. Tersine, parlak lekeler de lekelere dönüşür gibi görünür: bu, onlar bir yandan Güneş'in daha ince maddesine gömülürken, öbür yandan bol miktarda yeni madde onlara katılıp yapıştığında olur.
[XCVII. Cur in quarundam extremitate colores iridis appareant.] [XCVIII. Quomodo maculae in faculas vertantur, vel contra.] Et sane tota Solis superficies, partibus circumpolaribus exceptis, materia ex qua componuntur tegi solet. Atqui maculae tantum esse dicuntur, ubi materia illa est tam densa et stipata, ut vim luminis a Sole venientis notabiliter obtundat. Praeterea potest contingere, ut maculae istae, cum sunt paulo crassiores et densiores, prius in sua circumferentia quam in medio atterantur a puriore materia Solis eas circumfluente; sicque ut extremitates earum circumferentiae, in acutum desinentes, ejus lumini perviae sint: unde sequitur ipsas ibi Iridis coloribus pingi debere, ut antehac de prismate vitreo in Meteoris, cap. 8, explicui. Et tales aliquando colores in illis observantur. Saepe etiam contingit, ut materia Solis, circa maculas istas fluendo, supra ipsarum extremitates assurgat; tuncque, inter illas et coeli vicini superficiem intercepta, cogitur ad motum solito celeriorem: eodem modo quo fluminum rapiditas semper est major in locis vadosis et angustis, quam in latis et profundis. Unde sequitur Solis lumen ibi aliquanto fortius esse debere. Atque ita maculae in faculas converti solent, hoc est, quaedam solaris superficiei partes, quae prius aliis erant obscuriores, postea fiunt lucidiores. Ac vice versa faculae in maculas mutari videntur, cum, his una ex parte in subtiliorem Solis materiam demersis, magna copia novae materiae alia ex parte ipsis accedit et adhaeret.
AT8.149XCIX. Lekeler ne tür parçacıklara çözülür.
Bu lekeler çözülünce, oluştukları ufak parçacıklara tamamen benzeyen parçacıklara ayrılmaz. Bir kısmı daha ince ve aynı zamanda daha katı, yani daha az köşeli şekilleri olan parçacıklara ayrılır; bu yüzden harekete daha elverişlidirler ve çevredeki göğün kürecikleri arasındaki geçitlerden kolayca başka girdaplara doğru giderler. Bir kısmı, ötekilerin köşelerinden kazınmış en ince parçacıklara ayrılır; bunlar ya Güneş'in en saf özüne dönüşür ya da onlar da göğe doğru gider. Bir kısmı da birkaç yivli parçacıktan ya da başka parçacıkların birleşmesinden oluşmuş daha kaba parçacıklara ayrılır. Bunlar göğe doğru dışarı atılır; orada, ikinci unsur küreciklerinin aralarında bıraktığı o dar geçitlerden geçemeyecek kadar büyük olduklarından, bu küreciklerin yerlerine de sokulurlar; şekilleri de çok düzensiz ve dallı budaklı olduğundan, o kürecikler kadar kolay hareket edemezler.
C. Bunlardan Güneş'in ve yıldızların çevresinde esir nasıl oluşur. Bu esir de bu lekeler de üçüncü unsura aittir.
Ama birbirine biraz yapışarak orada çok seyrek, Dünya'yı çevreleyen havaya (daha doğrusu esire) benzer büyük bir kütle oluştururlar; bu kütle Güneş'ten her yöne, belki Merkür'ün küresine kadar, hatta onun da ötesine uzanır. Gerçi lekelerin çözülmesinden ona durmadan yeni parçacıklar katılır; yine de bu esir ölçüsüzce büyüyemez, çünkü ikinci unsur küreciklerinin onun içinde ve çevresindeki sürekli çalkantısı başka o kadar parçacığı kolayca çözebilir ve yeniden birinci unsur maddesine dönüştürebilir. Gerçekten Güneş'in ve öteki yıldızların bütün lekelerini de, onları çevreleyen bütün esiri de üçüncü unsura bağlıyoruz, çünkü bunların kısımları ikinci unsurun küreciklerinden daha az harekete elverişlidir.
[XCIX. In quales particulas maculae dissolvantur.] Cum autem istae maculae dissolvuntur, non abeunt in minutias plane similes iis ex quibus fuerant conflatae: sed partim in tenuiores, ac simul solidiores, sive figuras minus angulosas habentes; quo nomine ad motum sunt aptiores, et ideo facile per meatus, qui sunt inter globulos caeli circumjacentis, versus alios vortices tendunt; partim in tenuissimas, quae ex aliarum angulis erasae, vel in purissimam Solis substantiam convertuntur, vel abeunt etiam versus caelum; partim denique in crassiores, quae ex pluribus striatis, aliisve simul junctis compositae, versus caelum expelluntur, ubi, cum sint nimis magnae ad transeundum per illos angustos meatus, quos globuli secundi elementi circa se relinquunt, ipsa etiam globulorum istorum loca subingrediuntur, et quia figuras habent valde irregulares et ramosas, non tam facile ac illi globuli moveri possunt. [C. Quomodo ex ipsis aether circa Solem et Stellas generetur. Huncque aetherem et istas maculas ad tertium elementum referri.] Sed sibi mutuo nonnihil adhaerentes, componunt ibi magnam quandam molem, rarissimam, et aeri (sive potius aetheri) terrae circumfuso non absimilem, quae a Sole circumquaque forte usque ad sphaeram Mercurii, vel etiam ultra illam, se extendit. Nec tamen aether iste in immensum crescere potest, etiamsi novae semper particulae ex macularum dissolutione ipsi accedant, quia globulorum secundi elementi per illud et circa illud continua agitatio facile potest totidem alias dissolvere, ac rursus in materiam primi elementi convertere. Quippe omnes Solis aliorumque siderum maculas, ut et totum aetherem ipsis circumfusum, quoniam ejus partes ad motum minus aptae sunt quam globuli secundi elementi, ad tertium elementum referimus.
AT8.150CI. Lekelerin oluşması ve çözülmesi çok belirsiz sebeplere bağlıdır.
Ne var ki lekelerin oluşması ya da çözülmesi öyle küçük ve öyle belirsiz sebeplere bağlıdır ki, bazen Güneş'te hiç leke görünmemesine ya da tersine bazen ışığının tamamını karartacak kadar çok leke bulunmasına hiç şaşmamak gerekir. Çünkü birinci unsurun birkaç kırıntısının birbirine yapışmasıyla bir lekenin başlangıcı oluşur; ona sonra kolayca başka birçok kırıntı katılır. Bunlar o ilk kırıntılara çarparak çalkantılarının bir kısmını kaybetmeselerdi, birbirine yapışamazlardı.
CII. Aynı leke bütün bir yıldızı nasıl örtebilir.
Şuna da dikkat etmek gerekir: Bu lekeler ilk oluştuklarında çok yumuşak ve çok seyrek cisimlerdir; bu yüzden kendilerine çarpan birinci unsur kırıntılarının hızını kolayca kırar ve onları kendilerine katarlar. Ama sonra yavaş yavaş, bitişik oldukları Güneş özünün sürekli hareketiyle iç yüzeyleri yalnız sıyrılıp cilalanmakla kalmaz, yoğunlaşıp sertleşir de; bu arada göğe dönük olan öteki yüzeyleri yumuşak ve seyrek kalır. Bu yüzden Güneş'in maddesi yalnız iç yüzeylerini yaladıkça kolay kolay çözülmezler; bu madde aynı zamanda kenarlarının çevresinde akıp onları aşmalıdır. Tersine, Güneş'in yüzeyinden yukarı taşan kenarları bu maddeyle karşılaşıp yoğunlaşmadıkça, lekeler hep büyür.
Buradan şu da olabilir: Tek ve aynı bir leke bazen bir yıldızın bütün yüzeyine yayılır ve çözülebilmeden önce orada uzun süre kalır.
[CI. Macularum productionem et dissolutionem a causis valde incertis pendere.] [CII. Quomodo eadem macula totum aliquod sidus tegere possit.] Sed vero macularum productio vel dissolutio a tam minutis et tam incertis causis dependet, ut minime sit mirandum, si quando nullae prorsus in Sole appareant, vel si e contra nonnunquam sint tam multae, ut totum ejus lumen obscurent. Ex hoc enim quod pauca aliqua ex ramentis primi elementi sibi invicem adhaerescant, fit unius maculae rudimentum, cui facile postea plura alia junguntur, quae, nisi in priora illa impingendo partem suae agitationis amitterent, sibi mutuo non possent adhaerere. Notandumque est maculas istas, cum primum generantur, esse corpora mollissima et rarissima, ideoque facile frangere impetum ramentorum primi elementi, quae in ipsas impingunt, et illa sibi adjungere. Paulatim autem postea interiorem earum superficiem, continuo motu substantiae solaris cui contigua est, non tantum abradi et perpoliri, sed etiam condensari et indurari, alia interim earum superficie, quae coelo obversa est, molli et rara remanente. Ideoque ipsas non facile dissolvi, ex eo quod materia Solis interiorem earum superficiem lambat, nisi simul etiam earum oras circumfluat et transcendat, sed contra potius semper augeri, quamdiu istae earum orae, supra Solis superficiem eminentes, ejus materiae occursu non densantur. Hincque potest contingere, ut aliquando una et eadem macula supra totam superficiem alicujus sideris se extendat, ibique diu permaneat, priusquam dissolvi possit.
AT8.151CIII. Güneş neden bazen daha karanlık görünmüştür; bazı yıldızların görünen büyüklükleri neden değişir.
Nitekim bazı tarihçiler, Güneş'in kimi zaman birkaç gün art arda, kimi zaman bütün bir yıl boyunca her zamankinden solgun, Ay gibi ışınsız, kasvetli bir ışık verdiğini anlatır. Şuna da dikkat edilebilir: Birçok yıldız bugün, eskiden gökbilimcilerin tarif ettiğinden daha küçük ya da daha büyük görünüyor. Bunun sebebi, görünüşe göre, ışıklarının daha çok ya da daha az lekeyle körelmesinden başka bir şey değildir.
CIV. Bazı sabit yıldızlar neden kaybolur ya da beklenmedik biçimde görünür.
Hatta bir yıldızın öyle çok ve öyle yoğun lekelerle sarılması mümkündür ki gözümüzden tamamen kaçar. Nitekim Ülker eskiden yedi yıldız olarak sayılırdı, şimdi ise yalnız altısı görünüyor. Aynı şekilde daha önce görmediğimiz bir yıldızın çok kısa bir zamanda ve beklenmedik biçimde büyük bir ışıkla parlaması da mümkündür. Şöyle ki, bütün cismi şimdiye kadar büyük ve kalın bir lekeyle örtülü olsun; şimdi de birinci unsur maddesi ona her zamankinden bol akarak bu lekenin dış yüzeyinin üzerine yayılsın: Bu madde lekeyi çok kısa bir zamanda tamamen örter ve o zaman bu yıldız, hiçbir lekeyle sarılı olmasaydı vereceğinden az olmayan bir ışık saçar. Sonra ya uzun süre aynı parlaklıkta kalabilir ya da yavaş yavaş yeniden kararabilir. Nitekim 1572 yılının sonunda, Kassiopeia takımyıldızında daha önce görülmemiş bir yıldız belirdi; başta çok büyük bir ışığı vardı, sonra yavaş yavaş karardı ve 1574 yılının başında kayboldu. Bugün gökte eskiden görünmeyen başka bazı yıldızlar da parlıyor. Bunların sebebi burada daha geniş açıklanmalıdır.
[CIII. Cur Sol aliquando visus sit obscurior; et cur quarundam stellarum magnitudines apparentes mutentur.] [CIV. Cur aliquae fixae dispareant, vel ex improviso appareant.] Sic referunt quidam historici, Solem aliquando per plures dies continuos, aliquando etiam per integrum annum, solito pallidiorem, Lunae instar, sine radiis lucem tristem praebuisse. Notarique potest multas stellas nunc minores majoresve apparere, quam olim ab Astronomis descriptae sunt. Cujus non alia ratio esse videtur, quam quod pluribus paucioribusve maculis earum lux obtundatur. Quinetiam fieri potest, ut aliquod sidus tot et tam densis maculis involvatur, ut visum nostrum prorsus effugiat: sicque olim Plejades numeratae sunt septem, quae jam sex tantum conspiciuntur. Itemque fieri potest, ut aliquod sidus, nobis antea non visum, brevissimo tempore atque ex improviso, magna luce affulgeat. Nempe, si totum ejus corpus ingenti et crassa macula fuerit hactenus contectum, jamque accidat ut materia primi elementi, solito copiosius ad illud affluens, supra exteriorem istius maculae superficiem se diffundat, brevissimo tempore totam conteget; atque tunc istud sidus non minorem lucem ex se emittet, quam si nulla plane macula involveretur. Potestque postea, vel diu aeque fulgidum remanere, vel paulatim rursus obscurari. Sicque contigit, in fine anni 1572, quandam stellam, prius non visam, in signo Cassiopejae apparuisse, quae maximam initio habuit lucem, et sensim postea obscurata, initio anni 1574 disparuit. Ac etiam aliae nonnullae in caelo jam lucent, quae olim non apparebant: quarum rerum causa hic fusius est explicanda.
AT8.152CV. Lekelerde yivli parçacıkların serbestçe geçtiği birçok geçit vardır.
Örneğin I yıldızı her yandan defg lekesiyle örtülü olsun. Bu leke, birinci unsurun bütün maddesinin, yukarıda anlatılan yivli parçacıklardan oluşan madde de dahil, içinden geçebileceği pek çok gözenek, yani geçit taşımayacak kadar yoğun olamaz. Çünkü oluşumunun başında çok yumuşak ve çok seyrek olduğundan, içinde kolayca böyle gözenekler oluştu. Leke sonra yoğunlaşırken de, birinci unsurun bu yivli parçacıkları ve öteki parçacıkları durmadan onlardan geçtiği için gözeneklerin tamamen kapanmasına izin vermedi. Gözenekler yalnız, birinci unsurun yivli parçacıklarından daha kaba hiçbir madde parçacığının içlerinden yol bulamayacağı kadar daraldı. Üstelik bir kutuptan gelen yivli parçacıkları kabul eden geçitler, aynı parçacıklar geri dönseydi onları, öteki kutuptan gelen ve ters yönde burulmuş parçacıkları da almaya elverişli olmayacak biçimde daraldı.
[CV. Multos esse meatus in maculis, per quos libere transeunt particulae striatae.] Sit, exempli causa, sidus I circumquaque tectum macula defg, quae non potest esse tam densa, quin poros sive meatus habeat permultos, per quos omnis materia primi elementi, etiam illa quae constat particulis striatis supra descriptis, transire possit. Cum enim in principio suae generationis fuerit mollissima et rarissima, tales pori facile in ipsa formati sunt; cumque postea densabatur, particulae istae striatae, aliaeque primi elementi, continuo per illos transeundo, non permiserunt ut plane clauderentur; sed tantum eousque angustati sunt, ut nullae materiae particulae, striatis primi elementi crassiores, viam per ipsos habere possint; ac etiam ut ii meatus, qui particulas striatas ab uno polo venientes admittunt, non apti sint ad easdem, si regrederentur, nec etiam ad illas quae veniunt ab alio polo et contrario modo sunt intortae, recipiendas.
AT8.153CVI. Bu geçitlerin düzeni nasıldır ve yivli parçacıklar neden onlardan geri dönemez.
Gerçekten birinci unsurun yivli parçacıkları yalnız tek bir noktadan değil, göğün A kutbuna doğru olan bütün bölgesinden gelir; yalnız tek bir I noktasına değil, göğün bütün HIQ ortasına doğru gider. Böylece defg lekesinde fd eksenine paralel ya da her iki taraftan d'ye doğru biraz yaklaşan doğrular boyunca kendilerine geçitler açarlar. Bu geçitlerin girişleri lekenin yüzeyinin bütün efg yarısına, çıkışları da öteki edg yarısına dağılmıştır. Öyle ki A tarafından gelen yivli parçacıklar bu geçitlere efg kısmından kolayca girip karşıdaki edg kısmından çıkabilir; ama hiçbir zaman bu edg kısmından geri dönemez, efg kısmından da çıkamaz. Çünkü bu lekenin tamamı, birbirine yapışarak küçük dallar gibi bir şey oluşturan, birinci unsurun en ufak kırıntılarından ibaret olduğundan, f tarafından gelen yivli parçacıklar bu geçitlerde karşılaştıkları dalcıkların uçlarını d'ye doğru bükmek zorunda kalmıştır. Bu yüzden aynı geçitlerden d'den f'ye doğru geri dönmeleri gerekseydi, dalcıkların biraz kalkmış olan bu uçları geçişlerine engel olurdu. Aynı şekilde B tarafından gelen yivli parçacıklar da kendilerine başka geçitler oymuştur; bunların girişleri bütün edg yüzeyine, çıkışları karşıdaki efg yüzeyine dağılmıştır.
CVII. Bir kutuptan gelenler neden öteki kutuptan gelenlerle aynı geçitlerden geçmez.
Şuna da dikkat etmek gerekir: Bu geçitler de, kabul ettikleri yivli parçacıkların biçimine göre salyangoz kabukları gibi oyulmuştur. Bu yüzden bir kısım parçacıklara açık olanlar, karşıt kutuptan gelen ve ters yönde burulmuş öteki parçacıklara açık değildir.
[CVI. Quae sit dispositio istorum meatuum, et cur particulae striatae per illos retrogredi non possint.] [CVII. Cur etiam quae veniunt ab uno polo, non transeant per eosdem meatus, quam quae veniunt ab alio.] Nempe particulae striatae primi elementi, venientes non ab uno aliquo puncto duntaxat, sed a tota caeli regione quae est versus polum A, et tendentes non versus unicum punctum I, sed versus totum medium caeli HIQ, formant sibi meatus in macula defg, secundum lineas rectas axi fd parallelas, vel nonnihil utrimque versus d convergentes, horumque meatuum aditus in tota ejus superficiei medietate efg sparsi sunt, et exitus in alia medietate edg: ita scilicet ut particulae striatae, venientes a parte A, facile quidem ipsos ingredi possint per partem efg, et egredi per adversam edg, non autem unquam regredi per hanc edg, nec egredi per efg. Quia, cum tota ista macula non constet nisi ex ramentis primi elementi minutissimis, quae, sibi mutuo adhaerentia, quosdam quasi ramulos componunt, particulae striatae, venientes a parte f, illorum ramulorum extremitates, sibi in meatibus istis occurrentes, inflectere debuerunt versus d; ideoque, si per eosdem meatus eis esset regrediendum a d versus f, istae ramulorum extremitates nonnihil assurgentes ipsarum transitum impedirent. Eodemque modo particulae striatae, venientes a parte B, meatus alios sibi excavarunt, quorum ingressus in tota superficie edg sparsi sunt, et egressus in adversa efg. Notandumque est istos etiam meatus cochlearum instar esse excavatos, ad formam particularum striatarum quas admittunt, ideoque illos qui unis patent, non patere aliis a polo opposito venientibus, et contrario modo intortis.
AT8.154CVIII. Birinci unsurun maddesi bu geçitlerden nasıl akar.
Böylece birinci unsurun maddesi her iki kutuptan bu geçitler yoluyla I yıldızına ulaşabilir. Bu maddenin yivli parçacıkları ötekilerden kaba olduğu ve bu yüzden doğru çizgiler boyunca ilerlemek için daha büyük bir kuvveti bulunduğu için, genellikle yıldızda kalmaz; f'den girip hemen d'den çıkar. Orada ikinci unsurun küreciklerine ya da B'den gelen birinci unsur maddesine çarpınca doğru çizgiler boyunca daha öteye gidemez; her yöne yansıyarak çevredeki xx esirinden geçip efg yarıküresine doğru geri döner. Orada yıldızı örten lekenin ya da lekelerin geçitlerine girebilenler de bu geçitlerden yeniden f'den d'ye doğru ilerler. Böylece durmadan yıldızın ortasından geçip çevredeki esirden geri dönerek orada bir tür girdap oluştururlar.
[CVIII. Quomodo materia primi elementi per istos meatus fluat.] Ita igitur materia primi elementi utrimque ex polis per istos meatus ad sidus I potest pervenire; ac quia ejus particulae striatae caeteris sunt crassiores, ideoque majorem habent vim ad pergendum secundum lineas rectas, non solent in eo manere, sed ingressae per f, protinus egrediuntur per d, atque ibi occurrentes globulis secundi elementi, vel materiae primi a B venienti, non possunt ulterius pergere secundum lineas rectas, sed, in omnes partes reflexae, per aetherem circumfusum xx versus hemisphaerium efg revertuntur; et quotquot ingredi possunt meatus maculae, vel macularum, quae ibi sidus istud tegunt, per illos rursus progrediuntur ab f ad d; sicque assidue per medium sidus transeundo, et per aetherem circumfusum redeundo, quendam ibi quasi vorticem componunt.
AT8.155Bu geçitlerin alamadığı parçacıklar ise ya bu esirin parçacıklarıyla çarpışarak çözülür ya da QH ekliptiğine yakın kısımlardan göğe gitmek zorunda kalır. Çünkü şuna dikkat etmek gerekir: I yıldızının yüzeyine her an varan yivli parçacıklar, lekelerin efg kısmında kendi ölçülerine göre oyulmuş bütün geçitleri dolduracak kadar çok değildir; zira gökte de ikinci unsurun kürecikleri arasındaki bütün aralıkları doldurmazlar; bu küreciklerin çeşitli hareketleri yüzünden onlara bol miktarda daha ince madde karışmış olmalıdır. Yıldızın öteki yarıküresinden yansıyan yivli parçacıklar bu geçitleri doldurmak için daha büyük bir kuvvete sahip olmasaydı, bu daha ince madde de onlarla birlikte bu geçitlere girerdi. Burada efg yarıküresinden giren yivli parçacıklar için söylenenler, edg yarıküresinden girenler için de anlaşılmalıdır: Bunlar da kendilerine öncekilerden tamamen farklı başka geçitler oymuştur; bu geçitlerden I yıldızında ve onu çevreleyen lekelerde durmadan pek çoğu d'den f'ye doğru akar. Sonra her yöne yansıyarak xx esirinden geçip d'ye döner; bu arada B kutbundan ne kadar yeni parçacık gelirse, o kadarı da çözülür ya da ekliptiğe doğru çıkar.
CIX. ⟦Başka geçitler de aynı lekeleri çapraz olarak keser.⟧
I mekânında bulunan birinci unsur maddesinin geri kalanı ise fd ekseni çevresinde dönerek oradan durmadan uzaklaşmaya çalışır. Bu yüzden başlangıçtan beri defg lekesinde kendine bazı küçük geçitler açmış ve sonra da bunları hep korumuştur. Bu geçitler öncekileri çapraz olarak keser; bu maddenin bir kısmı genellikle bunlardan dışarı akar, çünkü öncekilerden de yivli parçacıklarla birlikte durmadan bir miktar madde girer.
Quae vero ab istis meatibus capi non possunt, vel occursu particularum hujus aetheris dissolvuntur, vel per partes vicinas eclipticae QH in caelum abire coguntur. Quippe notandum est particulas striatas, quae singulis momentis ad superficiem sideris I appellunt, non esse tam multas, ut repleant omnes meatus ad mensuram suam excavatos in maculis efg: quia etiam in caelo non replent omnia intervalla, quae sunt inter globulos secundi elementi; sed magna copia subtilioris materiae illis admixta esse debet, propter varios istorum globulorum motus; quae materia subtilior cum ipsis ingrederetur istos meatus, nisi particulae striatae, ab alio sideris hemisphaerio reflexae, majorem haberent vim ad illos occupandos. Quae vero hic de particulis striatis per hemisphaerium efg ingredientibus sunt dicta, de iis etiam quae ingrediuntur per hemisphaerium edg sunt intelligenda: quod nempe sibi alios meatus, a prioribus plane diversos, excavarint, per quos semper plurimae fluunt a d versus f in sidere I ac maculis ipsum circumdantibus; et deinde, in omnes partes reflexae, per aetherem xx revertuntur ad d, cum interim tot dissolvuntur, vel exeunt versus eclipticam, quot novae a polo B accedunt. [CIX. ⟦Alios etiam meatus easdem maculas decussatim intersecare.⟧] Residuum autem materiae primi elementi, quod in spatio I continetur, circa axem fd gyrando, semper inde recedere conatur; ideoque quosdam exiguos meatus sibi ab initio formavit, semperque postea conservat in macula defg, qui priores decussatim intersecant, et per quos aliquid istius materiae solet effluere, quia semper aliquid per priores, simul cum particulis striatis, ingreditur.
AT8.156Çünkü lekenin bütün kısımları birbirine yapışık olduğundan, defg çevresi kimi zaman büyüyüp kimi zaman küçülemez; bu yüzden I yıldızında her zaman eşit miktarda birinci unsur maddesi bulunmalıdır.
CX. Bir yıldızın ışığı lekeden neredeyse hiç geçemez.
Bu yüzden yukarıda ışığın kendisinden ibaret olduğunu söylediğimiz o kuvvet de bu yıldızda ya hiç yoktur ya da ancak pek zayıf olabilir. Çünkü bu yıldızın maddesi fd ekseni çevresinde döndüğü ölçüde, bu eksenden uzaklaşmak için harcadığı bütün kuvvet lekede kırılır ve ikinci unsurun küreciklerine ulaşmaz. Bir kutuptan gelip doğrudan öteki kutba yönelen yivli parçacıklarının kuvveti de bir şey yapamaz. Bunun sebebi yalnız bu parçacıkların çarptıkları gök küreciklerine göre pek küçük olmaları ve birinci unsurun geri kalan maddesinden biraz daha yavaş hareket etmeleri değildir; asıl sebep, bir kutuptan gelenlerin bu kürecikleri bir yöne doğru itmesinin, öteki kutuptan gelenlerin onları karşı yöne doğru itmesinden fazla olmamasıdır.
Cum enim omnes maculae partes sibi invicem adhaereant, non potest circumferentia defg nunc major fieri, nunc minor: ideoque semper aequalis quantitas materiae primi elementi debet in sidere I contineri. [CX. Quod lumen stellae per maculam vix possit transire.] Et ideo etiam illa vis, in qua lumen consistere supra diximus, vel nulla prorsus in ipso, vel non nisi admodum debilis esse potest. Nam, quatenus ejus materia circa axem fd rotatur, vis omnis qua recedere conatur ab isto axe, in macula frangitur, et ad globulos secundi elementi non pertingit; nec etiam illa, qua ejus particulae striatae, ab uno polo venientes, recta versus alium tendunt, quicquam potest praestare: non modo quia istae particulae valde exiguae sunt, respectu globulorum caelestium in quos impingunt, ac etiam aliquanto tardius, quam reliqua materia primi elementi, moventur; sed praecipue quia illae quae ab uno polo veniunt, non magis istos globulos in unam partem propellunt, quam aliae, ex alio polo venientes, in adversam.
AT8.157CXI. Beklenmedik biçimde beliren bir yıldızın tarifi.
Bu arada I yıldızının çevresindeki bütün girdapta bulunan gök maddesi kuvvetlerini koruyabilir; gerçi bu kuvvetler belki gözlerimizde ışık hissini uyandırmaya yetmez. Bu arada bu girdabın kendisine komşu öteki girdaplardan üstün gelmesi, onları kendisinin onlar tarafından bastırıldığından daha güçlü bastırması da mümkündür.
Bundan, I yıldızını çevreleyen defg lekesi engel olmasaydı, yıldızın büyümesi gerektiği sonucu çıkardı. Çünkü I girdabının çevresi şimdi AYBM olsun: Bu çevreye en yakın kürecikleri, onun ötesine, çevredeki öteki girdaplara doğru ilerlemek için, bu girdapların kürecikleri I'ya doğru ilerlemek için ne kuvvete sahipse, ondan ne fazla ne eksik, tam o kadar kuvvete sahip olduğunu düşünmek gerekir; çünkü bu girdabın çevresinin başka bir yerde değil de orada bitmesinin tek sebebi budur. Şimdi geri kalan her şey değişmeden kalırken, örneğin O girdabının maddesini I'ya doğru yönelten kuvvet azalsın (bu çeşitli sebeplerle olabilir; mesela bu madde başka girdaplara geçerse ya da O'daki yıldızın çevresinde birçok leke oluşursa, vb.). O zaman tabiat kanunlarına göre, I girdabının Y çevresindeki küreciklerinin bu çevrenin ötesine P'ye doğru ilerlemesi zorunludur. I ile Y arasındaki öteki bütün kürecikler de oraya doğru yöneldiğinden, defg lekesi I yıldızının bulunduğu mekânı sınırlamasaydı, bu mekân büyürdü. Ama bu leke onun büyümesine izin vermediği için, ona en yakın gök kürecikleri çevrelerinde her zamankinden biraz daha büyük aralıklar bırakacak, bu aralıklarda da daha fazla birinci unsur maddesi bulunacaktır. Bu madde, bu aralıklara dağılmış olduğu sürece büyük kuvvetlere sahip olamaz.
[CXI. Descriptio stellae ex improviso apparentis.] Materia autem caelestis in toto vortice, hoc sidus I circumjacente, comprehensa, suas interim vires potest retinere, quamvis forte illae non sufficiant ad sensum luminis in oculis nostris excitandum: fierique potest ut interim iste vortex praevaleat aliis vorticibus sibi vicinis, et fortius illos premat quam ab ipsis prematur. Unde sequeretur sidus I augeri debere, nisi macula defg, illud circumscribens, id impediret. Nam, si jam circumferentia vorticis I sit AYBM, putandum est ejus globulos, circumferentiae isti proximos, eandem habere vim ad progrediendum ultra ipsam, versus alios vortices circumpositos, ac globulos horum vorticum ad progrediendum versus I, non majorem nec minorem: haec enim unica ratio est, cur ejus circumferentia ibi potius quam alibi terminetur. Si autem, caeteris immutatis, contingat ut minuatur illa vis, qua, exempli causa, materia vorticis O tendit versus I (hocque variis ex causis potest contingere, ut si ejus materia in alios vortices transeat, vel multae maculae circa sidus in O existens generentur, etc), necesse est, ex legibus naturae, ut globuli vorticis I, qui sunt in circumferentia Y, ultra ipsam pergant versus P; et quia reliqui omnes, qui sunt inter I et Y, eo versus etiam tendunt, inde augeretur spatium in quo est sidus I, nisi macula defg ipsum terminaret; sed quia haec macula non permittit illud augeri, globuli caelestes ei proximi paulo majora solito intervalla circa se relinquent, et plus materiae primi elementi in iis intervallis continebitur, quae, quandiu in ipsis erit dispersa, non magnas vires habere potest.
AT8.158Ama lekenin gözeneklerinden çıkıp o küreciklere çarpan birinci unsur parçacıkları ya da başka herhangi bir sebep, bu küreciklerden bazılarını lekenin yüzeyinden ayırırsa, aradaki mekânı hemen dolduran birinci unsur maddesi, onlara komşu öteki kürecikleri de lekenin aynı yüzeyinden ayıracak kadar kuvvet kazanır. Lekeden ne kadar çok küreciği böyle ayırırsa o kadar çok kuvvet kazanır; bu yüzden pek kısa bir zamanda, adeta bir anda, bu bütün yüzeyin üzerine yayılır. Orada da lekenin içindeki madde gibi dönerek, çevredeki gök küreciklerini, I yıldızının kendisi, onu saran hiçbir leke etkisine engel olmasaydı ne kuvvetle iterdiyse, ondan az olmayan bir kuvvetle iter. Böylece yıldız beklenmedik biçimde büyük bir ışıkla parlar.
Si autem contingat particulas primi elementi, per poros maculae exeuntes et in globulos illos impingentes, vel aliam quamvis causam, aliquos ex istis globulis a maculae superficie sejungere, materia primi elementi, spatium intermedium statim replens, satis virium habebit ad alios globulos istis vicinos ab eadem maculae superficie sejungendos; et quo plures ab illa ita sejunget, eo plus virium acquiret: ideoque brevissimo tempore, ac tanquam in momento, supra totam istam superficiem se diffundet; ibique non aliter gyrans, quam ea quae intra maculam continetur, non minori vi pellet globulos caeli circumpositos, quam eosdem pelleret ipsum sidus I, si nulla macula illud involvens ejus actionem impediret: atque ita magna luce ex improviso fulgebit.
AT8.159CXII. Yavaş yavaş kaybolan bir yıldızın tarifi.
Şimdi bu leke, dış yüzeyinin üzerine böyle yayılan birinci unsur maddesi tarafından çözülecek kadar ince ve seyrek ise, I yıldızı sonra kolay kolay yeniden kaybolmaz; çünkü bunun için yeni bir lekenin onu yeniden tamamen sarması gerekirdi. Ama leke böyle çözülemeyecek kadar kalınsa, çevresinde akan maddenin itişiyle dış yüzeyi yoğunlaşır. Bu arada, O girdabının maddesini I'ya doğru yönelten kuvvetin önce azalmasına yol açan sebepler değişir ve bu kuvvet tersine artarsa, I girdabının maddesi P'den Y'ye doğru yeniden geri itilecektir. Tam bu yüzden de defg lekesinin üzerine yayılmış birinci unsur maddesi azalacak, aynı zamanda bu maddenin yüzeyinde yeni lekeler oluşacaktır. Bu lekeler yıldızın ışığını yavaş yavaş köreltecek, sonunda, sebep devam ederse, tamamen ortadan kaldıracak ve birinci unsurun bu maddesinin bütün yerini kaplayacaktır.
[CXII. Descriptio Stellae paulatim disparentis.] Jam vero, si forte contingat, istam maculam esse tam tenuem et raram, ut a materia primi elementi, supra ejus exteriorem superficiem sic effusa, dissolvatur, non facile postea sidus I rursus disparebit: ad hoc enim opus esset, ut nova macula ipsum totum rursus involveret. Sed si crassior sit quam ut ita queat dissolvi, densabitur exterior ejus superficies, ob impulsum materiae ipsam circumfluentis: atque interim si mutentur causae, ob quas prius minuta fuerat illa vis, qua materia vorticis O tendit versus I, jamque e contra augeatur, repelletur rursus materia vorticis I a P versus Y, et hoc ipso materia primi elementi, supra maculam defg diffusa, minuetur, et simul novae maculae in ejus superficie generabuntur, quae paulatim ipsius lumen obtundent; et denique, si causa perseveret, plane tollent, atque omnem locum istius materiae primi elementi occupabunt.
AT8.160Çünkü I girdabının dış APBM çevresindeki kürecikler her zamankinden fazla bastırıldıkça, iç xx çevresindekileri de daha fazla bastıracaktır. Böyle bastırılan ve yukarıda yıldızların çevresinde oluştuğunu söylediğimiz esirin dallı budaklı parçacıklarıyla iç içe örülen bu kürecikler, defg lekesinin üzerine yayılmış birinci unsur maddesinin yivli parçacıklarına ve en küçük olmayan öteki parçacıklarına kolay geçit vermeyecektir. Bu yüzden bu parçacıklar orada pek kolay lekeler hâlinde toplanır.
CXIII. Bütün lekelerde yivli parçacıklar birçok geçit oyar.
Bu arada burada şuna da dikkat etmek gerekir: Yivli parçacıklar lekelerin bütün bu kabuklarında kendilerine kesintisiz geçitler oyar ve hepsinden birden, sanki tek bir lekeden geçer gibi geçer. Çünkü bu lekeler birinci unsurun maddesinden oluşur; bu yüzden başlangıçta çok yumuşaktır ve bu yivli parçacıklara kolay yol verir. Aynı şey çevredeki esir için söylenemez. Gerçi esirin daha kaba parçacıkları da lekelerin çözülmesinden doğdukları için bu geçitlerin bazı izlerini taşır; ama ikinci unsur küreciklerinin hareketine uydukları için hep aynı konumu korumazlar; bu yüzden dosdoğru ilerleyen yivli parçacıkları ancak pek güçlükle geçirirler.
Cum enim globuli vorticis I, qui sunt in exteriori ejus circumferentia APBM, magis solito prementur, magis etiam prement illos, qui sunt in interiori circumferentia xx, quique ita pressi, et ramosis particulis aetheris illius, quem circa sidera generari diximus, intertexti, non facilem transitum praebebunt particulis striatis, aliisve non minutissimis materiae primi elementi, supra maculam defg diffusae: unde fiet, ut ipsae ibi perfacile in maculas congregentur. [CXIII. In omnibus maculis multos meatus a particulis striatis excavari.] Obiterque hic est notandum, particulas striatas in omnibus istis macularum corticibus continuos sibi meatus excavare, ac per omnes simul, tanquam per unam solam maculam, transire. Formantur enim istae maculae ex ipsa materia primi elementi, et ideo initio sunt mollissimae, istisque striatis particulis facilem viam praebent. Quod idem de aethere circumfuso dici non potest; quamvis enim crassiores ejus particulae nonnulla etiam istorum meatuum vestigia retineant, quoniam ex macularum dissolutione genitae sunt: quia tamen motui globulorum secundi elementi obsequuntur, non semper eundem situm servant, nec ideo particulas striatas recta pergentes, nisi admodum difficulter, admittunt.
AT8.161CXIV. Aynı yıldız sırayla görünüp kaybolabilir.
Aynı sabit yıldızın sırayla görünüp kaybolması ve her kayboluşunda yeni bir leke kabuğuyla sarılması pekâlâ mümkündür. Çünkü böyle bir gidip gelme, hareket eden cisimlerde tabiatın pek alışık olduğu bir şeydir: Bir sebep cisimleri belli bir sınıra doğru ittiğinde orada durmazlar, başka bir sebep onları yeniden o sınıra doğru geri itene kadar daha öteye giderler. Nitekim bir ipe asılmış ağırlık, ağırlığın kuvvetiyle bir yandan kendi düşey çizgisine inerken bir hız kazanır; bu hız onu düşey çizginin ötesine, karşı yana taşır; sonunda ağırlık bu hızı yenip onu yeniden düşey çizgiye doğru hareket ettirir ve bundan da onda yeni bir hız doğar. Aynı şekilde bir kap bir kez sarsılınca içindeki sıvı durulmadan önce defalarca gidip gelir. Bunun gibi, göklerin bütün girdapları bir tür denge içinde durduğu için, bir girdabın maddesi bu dengeden bir kez çıktı mı, bu hareketten durmadan önce defalarca kimi zaman bir yöne, kimi zaman karşı yöne taşabilir.
CXV. Merkezinde bir yıldız bulunan bütün bir girdap bazen yok olabilir.
İçinde böyle bir sabit yıldız bulunan bütün bir girdabın çevredeki öteki girdaplar tarafından yutulması ve yıldızının bu girdaplardan birine kapılarak bir gezegene ya da kuyruklu yıldıza dönüşmesi de mümkündür. Gerçekten yukarıda girdapların birbirini yok etmesine engel olan yalnız iki sebep bulmuştuk. Bunlardan biri, bir girdabın maddesinin komşu girdapların araya girmesiyle öteki bir girdaba doğru taşmaktan alıkonmasıdır; ama bu sebep her girdap için geçerli olamaz. Çünkü örneğin S girdabının maddesi L ve N girdapları tarafından iki yandan, D'ye doğru daha ileri gitmesini engelleyecek biçimde bastırılsa bile, aynı sebeple D girdabı tarafından L ve N'ye doğru yayılmaktan alıkonamaz. Büyüklüğüne oranla kendisine daha yakın olanlar dışında öteki hiçbir girdap tarafından da alıkonamaz; dolayısıyla bu sebep, birbirine en yakın girdapların hepsinde geçerli olmaz.
[CXIV. Eandem Stellam posse per vices apparere ac disparere.] Sed facile fieri potest, ut eadem stella fixa per vices appareat et dispareat, singulisque vicibus quibus disparebit, novo vortice macularum involvatur. Talis enim alternatio est naturae valde familiaris, in corporibus quae moventur: ita scilicet ut, cum ab aliqua causa versus certum terminum impulsa sunt, non in eo subsistant, sed ulterius pergant, donec rursus ab alia causa versus ipsum repellantur. Ita, dum pondus funi appensum, vi gravitatis ab uno latere ad perpendiculum suum descendit, impetum acquirit, a quo ultra istud perpendiculum in oppositum latus fertur, donec rursus gravitas, isto impetu superato, illud versus perpendiculum moveat, et inde novus in eo impetus oriatur. Ita, vase semel moto, liquor in eo contentus multoties it et redit, antequam ad quietem reducatur. Et ita, cum omnes caelorum vortices in quodam aequilibrio consistant, ubi unius materia semel ab isto aequilibrio recessit, potest multoties nunc in unam, nunc in adversam partem excurrere, antequam ab isto motu quiescat. [CXV. Totum aliquando vorticem, in cujus centro est Stella, destrui posse.] Fieri etiam potest ut totus vortex, in quo talis aliqua stella fixa continetur, ab aliis circumjacentibus vorticibus absorbeatur, et ejus stella, in aliquem ex istis vorticibus abrepta, mutetur in Planetam vel Cometam. Nempe duas tantum causas supra invenimus, quae impediant ne uni vortices ab aliis destruantur; harumque una, quae consistit in eo, quod materia unius vorticis objectu vicinorum impediatur ne versus alium quem possit evagari, non potest in omnibus locum habere. Nam si, exempli causa, materia vorticis S a vorticibus L et N ita utrimque prematur, ut hoc impediat ne versus D ulterius progrediatur, non potest eadem ratione impediri a vortice D, ne se diffundat versus L et N, nec etiam ab ullis aliis, nisi qui sint ei viciniores, pro ratione suae magnitudinis; atque adeo in omnium maxime vicinis non habet locum.
AT8.163Öteki sebep, yani her girdabın merkezinde yıldızı oluşturan birinci unsur maddesinin, çevresindeki ikinci unsur küreciklerini komşu girdaplara doğru itmesi ise, yıldızları hiçbir lekeyle sarılı olmayan bütün girdaplarda gerçekten geçerlidir. Ama yoğun lekelerin araya girmesinin, özellikle birkaç kabuk gibi üst üste binmiş lekelerin, bu sebebi ortadan kaldırdığından şüphe yoktur.
Buradan açıkça şu çıkar: Bir girdap merkezindeki yıldız hiçbir lekeyle sarılı olmadığı sürece komşu girdaplar tarafından yok edilme tehlikesi yoktur; ama yıldız lekelerle örtülüp gömülünce, girdabın komşuları tarafından daha erken ya da daha geç yutulması yalnız onların arasındaki konumuna bağlıdır. Konumu komşu girdapların akışına çok direnecek biçimdeyse, yıldızının çevresinde birçok leke kabuğu yoğunlaşamadan onlar tarafından yok edilir. Onlara daha az engel oluyorsa, yalnız yavaş yavaş küçülür; bu arada ortasındaki yıldızı kuşatan lekeler yoğunlaşır ve yıldızın hem üstünde hem içinde gittikçe daha çok leke toplanır.
CXVI. Bir girdap, yıldızının çevresinde çok leke toplanmadan önce nasıl yok olabilir.
Örneğin N girdabı öyle bir konumdadır ki S girdabının akışına öteki komşularından açıkça daha çok engel olur. Bu yüzden yıldızı birkaç lekeyle sarılır sarılmaz bu S girdabı tarafından kolayca kapılıp götürülecektir. Şöyle ki, şimdi OPQ çizgisiyle sınırlanan S girdabının çevresi sonra ORQ çizgisiyle sınırlanacak; OPQ ve ORQ çizgileri arasındaki bütün madde ona katılıp onun akışına uyacak, ORQ ve OMQ çizgileri arasındaki geri kalan madde ise komşu öteki girdaplara geçecektir. Çünkü N girdabını şimdi bulunduğu varsayılan konumda tutabilecek tek şey, merkezinde bulunan birinci unsur maddesinin büyük kuvvetidir. Bu kuvvet ikinci unsurun küreciklerini her yandan öyle iter ki kürecikler komşu girdapların hareketlerine değil, bu itişe uyar. Bu kuvvet ise lekelerin araya girmesiyle zayıflar ve kırılır.
Altera autem causa, quod nempe materia primi elementi, in centro cujusque vorticis sidus componens, globulos secundi circa illud existentes a se repellat versus alios vortices vicinos, locum quidem habet in omnibus iis vorticibus, quorum sidera nullis maculis involvuntur; sed non dubium est, quin densiorum macularum interventus eam tollat; praesertim earum, quae plurium corticum instar sibi mutuo incumbunt. Atque hinc patet non esse quidem periculum, ne ullus vortex ab aliis vicinis destruatur, quamdiu sidus quod in centro suo habet, nullis maculis est involutum; sed, cum illis tegitur et obruitur, pendere tantum a situ, quem iste vortex inter alios obtinet, ut vel citius vel tardius ab ipsis absorbeatur. Nempe si talis sit ejus situs, ut vicinorum aliorum vorticum cursui valde resistat, citius ab illis destruetur, quam ut multi macularum cortices circa ejus sidus densari possint; sed si minori sit ipsis impedimento, lente tantum minuetur; interimque maculae, sidus in ejus medio positum obsidentes, densiores fient, pluresque ac plures tam supra quam etiam intra illud congregabuntur. [CXVI. Quomodo destrui possit, antequam multae maculae circa ejus stellam sint congregatae.] Sic, exempli causa, vortex N ita situs est, ut aperte cursum vorticis S magis impediat quam ulli alii vicini; quapropter facile ab hoc vortice S abripietur, statim atque aliquot maculis illius sidus erit involutum: ita scilicet, ut circumferentia vorticis S, quae jam terminatur linea OPQ, terminetur postea linea ORQ; totaque materia, quae continetur intra lineas OPQ et ORQ, ei accedat, ejusque cursum sequatur, reliqua materia, quae est inter lineas ORQ et OMQ, in alios vicinos vortices abeunte. Nihil enim aliud vorticem N in eo situ, in quo nunc esse supponitur, potest conservare, quam magna vis materiae primi elementi, in ejus centro existentis, quae globulos secundi circumquaque ita propellit, ut ejus impulsui potius quam motibus vicinorum vorticum obsequantur: quae vis interventu macularum debilitatur et frangitur.
AT8.165CXVII. Bir yıldızın girdabı yok olmadan önce çevresinde pek çok leke nasıl bulunabilir.
C girdabı ise dört girdap, S, S, G, H ile bu dördünün üstünde düşünülmesi gereken iki girdap, M ve N arasında öyle yerleşmiştir ki, yıldızının çevresinde ne kadar yoğun lekeler toplanırsa toplansın, bu altı girdabın kuvvetleri birbirine eşit kaldığı sürece hiçbir zaman tamamen yıkılamaz.
Şöyle varsayıyorum: S, S girdapları ve bunların üstünde D noktasının üzerinde bulunan üçüncü girdap M kendi merkezleri çevresinde D'den C'ye doğru dönsün; aynı şekilde öteki üç girdap G, H ve bunların üstünde bulunan altıncı girdap N de E'den C'ye doğru dönsün. C girdabı ise bu altısının arasında yalnız onlara değecek biçimde yerleşmiş olsun; merkezi onların altı merkezinden eşit uzaklıkta, çevresinde döndüğü eksen de DE çizgisi üzerinde olsun. Bu yolla bu yedi girdabın hareketleri birbirine çok iyi uyar. C girdabının yıldızı ne kadar çok lekeyle gömülürse gömülsün, hatta çevresindeki gök küreciklerini kendisiyle birlikte döndürmek için pek az kuvveti kalsa ya da hiç kalmasa bile, öteki altı girdap kendi aralarında eşit kaldıkça onu yerinden atmaları için hiçbir sebep yoktur.
CXVIII. Bu kadar çok leke nasıl oluşur.
Etrafında bu kadar çok lekenin nasıl oluşabildiğini anlamak için şöyle düşünelim: Bu girdap başlangıçta çevresindeki öteki altı girdabın herhangi birinden küçük değildi; çevresi 1, 2, 3, 4 noktalarına kadar uzanıyordu. Merkezinde de pek büyük bir yıldız vardı; çünkü bu yıldız, D üzerinden S, S, M girdaplarından, E üzerinden de öteki üç girdaptan, G, H, N'den C'ye doğru dosdoğru gelen ve oradan ancak K ve L'ye doğru aynı girdaplara geri dönen birinci unsur maddesinden oluşuyordu. Öyle ki bu yıldızın, 1234 göğünün bütün maddesini kendisiyle birlikte döndürmeye yetecek kadar kuvveti olabilmişti.
[CXVII. Quomodo permultae maculae circa aliquam stellam esse possint, antequam ejus vortex destruatur.] Vortex autem C inter quatuor S, S, G, H, duosque alios M et N, qui supra istos quatuor intelligendi sunt, ita est constitutus, ut quamvis densae maculae circa ejus sidus congregentur, nunquam tamen totus possit everti, quandiu isti sex sunt viribus inter se aequales. Quippe suppono vortices S, S, et tertium M, ipsis incumbentem supra punctum D, circa propria centra gyrare a D versus C: itemque tres alios G, H, et sextum N, supra ipsos positum, verti ab E versus C; vorticem autem C ita inter hos sex esse constitutum, ut ipsos solos tangat, et ejus centrum ab eorum sex centris aequidistet, axisque, circa quem gyratur, sit in linea DE. Qua ratione istorum septem vorticum motus inter se optime conveniant; et quantumvis multis maculis sidus vorticis C obruatur, adeo ut perexiguas, vel etiam plane nullas habeat vires ad globulos caeli circa se positos secum in orbem rapiendos, non tamen ulla est ratio, cur alii sex illud e loco suo expellant, quamdiu inter se sunt aequales. [CXVIII. Quomodo istae multae maculae generentur.] Sed ut sciamus quo pacto tam multae maculae circa illud generari potuerint, putemus ipsum initio non minorem fuisse, quam unum ex aliis sex ei circumjacentibus, ita ut circumferentiam suam usque ad puncta 1, 2, 3, 4 extenderet; sidusque permagnum in centro suo habuisse, utpote quod componebatur ex materia primi elementi, quae per D ex tribus vorticibus S, S, M, et per E ex tribus aliis G, H, N, versus C recta tendebat, et inde non regrediebatur, nisi in eosdem illos vortices versus K et L; adeo ut istud sidus satis virium habere potuerit, ad totam materiam caeli 1234 secum in gyrum agendam.
AT8.166Ama evrenin öteki kısımlarında bulunan miktarların ve hareketlerin eşitsizliği ve ortak ölçüsüzlüğü yüzünden hiçbir şey sürekli bir denge içinde duramaz. Bu yüzden C girdabının kuvveti çevresindekilerden az olmaya başlayınca maddesinin bir kısmı onlara geçti, hem de hızla; öyle ki böyle geçen kısım bu eşitsizliğin gerektirdiğinden fazla oldu; bu yüzden sonra ötekilerden ona yeniden biraz madde geri geçti; bu böyle sırayla sürdü. Bu arada yıldızının çevresinde birçok leke kabuğu oluştuğu için kuvvetleri gittikçe azaldı; bu yüzden her seferinde ona, ondan çıkmış olandan daha az madde döndü. Sonunda girdap pek küçüldü, hatta yıldızı dışında tamamen yutuldu. Birçok lekeyle kuşatılmış olan yıldız ise öteki girdapların maddesine karışamaz; bu girdaplar kendi aralarında eşit kaldıkça onlar tarafından bulunduğu yerden dışarı da itilemez.
CXIX. Sabit bir yıldız nasıl bir kuyruklu yıldıza ya da gezegene dönüşür.
Ama bu arada lekeleri gittikçe yoğunlaşmalıdır. Sonunda komşu girdaplardan biri ötekilerden büyük ve güçlü hâle gelince, örneğin H girdabı yüzeyini 567 ⟦?⟧ çizgisine kadar genişletirse, o zaman H girdabı, artık burada akışkan ve parlak değil de bir kuyruklu yıldız ya da gezegen gibi sert ve ışık geçirmez olan bütün C yıldızını kolayca kendisiyle birlikte götürür.
Sed quia, propter inaequalitatem et incommensurabilitatem quantitatum et motuum, quae in aliis partibus universi reperitur, nihil in perpetuo aequilibrio stare potest, ubi forte vortex C minus virium habere coepit quam alii circumjacentes, pars ejus materiae in ipsos migravit, et quidem cum impetu; ita ut ea pars quae sic migravit, fuerit major quam ista inaequalitas exigebat, ideoque rursus postea nonnihil materiae in ipsum ex aliis remigravit, atque ita per vices. Cumque interim multi macularum cortices circa ejus sidus generarentur, magis ac magis illius vires minuebantur, et idcirco, singulis vicibus, minus materiae in illum regrediebatur quam ab ipso exiisset, donec tandem perexiguus evaserit, vel etiam totus fuerit absorptus, solo ejus sidere excepto, quod, multis maculis circumvallatum, in materiam aliorum vorticum abire non potest, nec etiam ab istis aliis vorticibus e loco, in quo est, extrudi, quamdiu isti vortices sunt inter se aequales. [CXIX. Quomodo Stella fixa mutetur in Cometam vel in Planetam.] Sed interim ejus maculae magis ac magis densari debent, ac tandem, ubi unus aliquis ex vicinis vorticibus, aliis major et potentior evadet, ut si vortex H extendat suam superficiem usque ad lineam 567 ⟦?⟧, tunc facile vortex H totum sidus C, non hic amplius fluidum et lucidum, sed, Cometae vel Planetae instar, durum et opacum, secum abducet.
AT8.167Şimdi de birçok leke yığınından oluşan böyle ışık geçirmez ve sert bir kürenin, komşu bir girdaba ilk kapıldığında nasıl hareket etmesi gerektiğini göz önüne almalıyız. Şöyle: Kendisini kapan maddeyle birlikte döner; ama çalkantısı o maddeninkinden az olduğu sürece, çevresinde döndüğü merkeze doğru itilir. Aynı girdabın bütün kısımları aynı hızla hareket etmez ve aynı büyüklükte değildir; yukarıda söylendiği gibi, çevreden belli bir sınıra kadar hareketleri derece derece yavaşlar, sonra bu sınırdan merkeze kadar derece derece hızlanır, kısımların kendileri de küçülür. Bu yüzden o girdapta inen küre, kısımların hepsinden yavaş hareket ettiği sınıra varmadan önce, arasında bulunduğu kısımların çalkantısına eşit bir çalkantı kazanacak kadar katıysa, daha aşağı inmez, o girdaptan başka girdaplara geçer: Bu bir kuyruklu yıldızdır. Ama katılığı daha azsa ve bu yüzden o sınırın altına inerse, sonra orada o girdabın merkezindeki yıldızdan hep belli bir uzaklıkta kalarak onun çevresinde döner: Bu bir gezegendir.
Jam vero considerandum est, qua ratione debeat moveri talis globus opacus et durus, ex multarum macularum congerie compositus, cum primum ab aliquo vortice sibi vicino abreptus est. Nempe ita gyrat cum materia a qua abripitur, ut quandiu minus habet agitationis quam ipsa, versus centrum circa quod gyrat detrudatur. Et quia omnes partes ejusdem vorticis non eadem celeritate moventur, nec sunt ejusdem magnitudinis; sed a circumferentia usque ad certum terminum earum motus gradatim sit tardior, ac deinde ab isto termino usque ad centrum gradatim sit celerior, et ipsae sunt minutiores, ut supra dictum est: si globus in illo vortice descendens adeo sit solidus, ut priusquam pervenerit ad terminum in quo partes vorticis omnium tardissime moventur, acquirat agitationem aequalem agitationi earum partium, inter quas versatur, non ulterius descendit, sed ex illo vortice in alios transit, et est Cometa. Si vero minus habeat soliditatis, atque idcirco infra terminum illum descendat, ibi postea ad certam distantiam a sidere, quod illius vorticis centrum occupat, semper manens, circa ipsum rotatur, et est Planeta.
AT8.168CXX. Böyle bir yıldız sabit olmaktan çıktığı anda nereye taşınır.
Örneğin AEIO girdabının maddesi N yıldızını şimdi ilk kez kendisiyle birlikte kapıp götürsün; bakalım onu hangi yöne taşıyacak. Bu maddenin hepsi S merkezi çevresinde döndüğü ve bu yüzden, yukarıda açıkladığım gibi, oradan uzaklaşmaya çalıştığı için, şimdi O'da bulunan maddenin R'den Q'ya doğru ilerlerken bu yıldızı doğru çizgi boyunca S'ye doğru iteceğinden şüphe yoktur. Aşağıda açıklanacak olan ağırlığın tabiatından da, N yıldızının ya da başka herhangi bir cismin içinde bulunduğu girdabın merkezine doğru olan bu hareketine onun inişi denebileceği anlaşılacaktır. Diyorum ki madde yıldızı başlangıçta, onda henüz başka bir hareket olduğunu düşünmezken, böyle iter. Ama hemen onu her yandan sararak N'den A'ya doğru dairesel bir hareketle kendisiyle birlikte de taşır. Bu dairesel hareket ona S merkezinden uzaklaşma kuvveti verdiği için, yıldızın S'ye doğru çok inmesi ya da tersine S'den uzaklaşması yalnız katılığına bağlıdır: Katılığı pek azsa çok iner, büyükse uzaklaşır.
[CXX. Quo feratur talis Stella, cum primum desinit fixa esse.] Putemus, exempli causa, materiam vorticis AEIO, nunc primum secum abripere sidus N, et consideremus versus quam partem illud feret. Nempe cum omnis ista materia gyret circa centrum S, ideoque inde recedere conetur, ut supra explicui, non dubium est quin ea quae jam versatur in O, pergendo per R ad Q, detrudat hoc sidus secundum lineam rectam versus S: atque ex natura gravitatis infra explicanda, intelligetur istum motum sideris N, alteriusve cujusvis corporis, versus centrum vorticis in quo versatur, dici posse ejus descensum. Sic, inquam, ipsum detrudit initio, cum nondum intelligimus in eo esse alium motum; sed statim etiam illud circumquaque ambiendo, secum defert motu circulari ab N versus A; cumque hic motus circularis ei det vim recedendi a centro S, pendet tantum ab ejus soliditate, ut vel multum descendat versus S, nempe si perexigua sit ejus soliditas; vel contra, si magna sit, ab S recedat.
AT8.169CXXI. Cisimlerin katılığından ve çalkantısından ne anlıyoruz.
Katılıktan burada, bu yıldızı saran lekelerin oluştuğu üçüncü unsur maddesinin miktarını, yıldızın kütlesi ve yüzeyiyle karşılaştırılmış olarak anlıyorum. Çünkü AEIO girdabının maddesinin yıldızı S merkezi çevresinde dairesel olarak taşıdığı kuvvet, bu maddenin yıldıza çarptığı yüzeyin büyüklüğüyle ölçülmelidir; çünkü bu yüzey ne kadar büyükse, ona o kadar çok madde etki eder.
Bu maddenin yıldızı aynı S merkezine doğru ittiği kuvvet ise yıldızın kapladığı mekânın büyüklüğüyle ölçülmelidir. Çünkü AEIO girdabındaki bütün madde S'den uzaklaşmaya çalışsa da, N yıldızına bu maddenin hepsi değil, yalnız yıldız yaklaşırken gerçekten oradan uzaklaşan kısmı etki eder; bu kısım da yıldızın kapladığı mekâna eşittir. Son olarak aynı N yıldızının kendi hareketinden, aynı harekette devam etmek için kazandığı ve çalkantısı dediğim kuvvet, ne yüzeyiyle ne de bütün kütlesiyle ölçülmelidir; yalnız kütlesinin üçüncü unsur maddesinden, yani onu saran lekelerin oluştuğu, birbirine yapışmış madde parçacıklarından oluşan kısmıyla ölçülmelidir. Çünkü yıldızda bulunan birinci, hatta ikinci unsur maddesine gelince, bu madde durmadan yıldızdan çıktığı ve çıkanın yerine yenisi geldiği için, gelen bu yeni madde önce çıkmış olana verilmiş kuvveti koruyamaz. Üstelik ona pek bir kuvvet verilmiş de değildir; yalnız onda başka bir yerden gelen hareket belli bir yöne doğru belirlenmiştir; bu yön belirlenimi de çeşitli sebeplerle durmadan değişebilir.
[CXXI. Quid per corporum soliditatem, et quid per eorum agitationem intelligamus.] Per soliditatem hic intelligo quantitatem materiae tertii elementi, ex qua maculae hoc sidus involventes componuntur, cum ejus mole et superficie comparatam. Quippe vis, qua materia vorticis AEIO id defert circulariter circa centrum S, aestimanda est a magnitudine superficiei, secundum quam ipsi occurrit; quia quo major est ista superficies, eo plus materiae in hoc agit. Vis autem, qua ista materia versus idem centrum S ipsum pellit, aestimanda est a magnitudine spatii quod ab eo occupatur. Quamvis enim omnis illa materia, quae est in vortice AEIO, conetur recedere ab S, non tamen omnis agit in sidus N, sed tantum ea ejus pars, quae reipsa inde recedit, cum hoc accedit; haecque est aequalis spatio quod ab eo fuit occupatum. Denique vis quam idem sidus N a proprio suo motu acquirit ad perseverandum in eodem illo motu, quam ipsius agitationem voco, non aestimanda est ab ejus superficie, nec a tota ejus mole, sed tantum ab ea ejus molis parte, quae constat materia tertii elementi, hoc est, particulis materiae sibi mutuo adhaerentibus, ex quibus maculae ipsum involventes componuntur. Quantum enim ad materiam primi, vel etiam secundi elementi, quae in eo est, cum assidue ex ipso egrediatur, et nova redeat in locum exeuntis, non potest nova ista materia accedens vim retinere quae priori jam egressae fuit impressa, et praeterea vix ulla ei fuit impressa, sed tantum motus, qui aliunde in ea erat, determinatus est versus certam partem; atque haec determinatio a variis causis assidue potest mutari.
AT8.171CXXII. Katılık yalnız maddeye değil, büyüklüğe ve şekle de bağlıdır.
Nitekim burada yeryüzünde altının, kurşunun ve öteki madenlerin bir kez hareket edince, aynı büyüklükte ve şekildeki tahtalardan ve taşlardan daha büyük bir çalkantıyı, yani hareketlerinde devam etmek için daha büyük bir kuvveti koruduğunu görürüz. Bu yüzden de daha katı oldukları, yani içlerinde daha çok üçüncü unsur maddesi, birinci ve ikinci unsur maddesiyle dolu daha az gözenek bulunduğu düşünülür. Ama bir altın bilye o kadar küçük olabilir ki, kendisine verilen hareketi korumak için ⟦çok daha büyük bir tahta ya da taş küre kadar⟧ kuvveti olmaz.
CXXIII. Gök kürecikleri nasıl bütün bir yıldızdan daha katı olabilir.
Böylece N yıldızı kütlece pek büyük olsa ve epeyce leke kabuğuyla sarılsa da, çevresindeki ikinci unsur maddesinin küreciklerinden daha az katı, yani hareketlerini korumaya daha az elverişli olabilir. Çünkü bu kürecikler büyüklüklerine oranla olabilecek en katı cisimlerdir: İçlerinde daha katı başka bir maddeyle dolu hiçbir geçit olmadığını düşünüyoruz; üstelik küre biçimindedirler; geometricilerin pek iyi bildiği gibi küre, içine aldığı kütleye oranla en az yüzeye sahip şekildir.
[CXXII. Soliditatem non a sola materia, sed etiam a magnitudine ac figura pendere.] Sic videmus hic supra terram aurum, plumbum et alia metalla, cum semel mota sunt, majorem agitationem sive majorem vim ad perseverandum in suo motu retinere, quam ligna et lapides ejusdem magnitudinis et figurae; ac etiam idcirco magis solida esse putantur, sive plus habere in se materiae tertii elementi, ac pauciores poros qui materia primi et secundi replentur. Sed auri globulus esse potest tam minutus, ut non tantam vim habiturus sit, ad motum sibi impressum ⟦retinendum, quam globus ligneus vel lapideus multo major⟧. [CXXIII. Quomodo globuli caelestes integro aliquo sidere solidiores esse possint.] Atque ita fieri potest ut sidus N, quamvis mole permagnum, et satis multis macularum corticibus involutum, minus tamen habeat soliditatis, sive minus aptitudinis ad motus suos retinendos, quam globuli materiae secundi elementi ipsum circumjacentes. Hi enim globuli, pro ratione suae magnitudinis, sunt omnium solidissimi qui esse possint, quia nullos in ipsis meatus, alia materia solidiori repletos, intelligimus; et figuram obtinent sphaericam, quae omnium minimum habet superficiei, pro ratione molis sub se contentae, ut Geometris est satis notum.
AT8.172Ayrıca bu küreciklerin küçüklüğüyle bir yıldızın büyüklüğü arasında pek büyük bir orantısızlık olsa da, bu kısmen dengelenir; çünkü yıldızın kuvvetlerine bu küreciklerin teker teker değil, birçoğunun birlikte kuvvetleri karşı koyar. Gerçekten bunlar bir yıldızla birlikte S merkezi çevresinde dönerken ve hepsi, o yıldız da dahil, S'den uzaklaşmaya yönelirken, yıldızdaki oradan uzaklaşma kuvveti, yıldızın kapladığı mekânı doldurmak için gereken sayıdaki küreciklerin birleşik kuvvetlerini aşarsa, yıldız S'den uzaklaşacak ve bu küreciklerin onun yerine inmesine yol açacaktır. Tersine, küreciklerin kuvveti fazlaysa, onu S'ye doğru iteceklerdir.
CXXIV. Gök kürecikleri nasıl daha az katı da olabilir.
Gerçekten N yıldızında, ona eşit bir mekânı kaplamak için gereken sayıdaki küreciklerde bulunan ikinci unsur maddesinden daha az üçüncü unsur maddesi bulunsa bile, yıldızın hareketinde doğru çizgiler boyunca devam etmek için, çevresindeki gök maddesinin küreciklerinden çok daha fazla kuvveti olması da kolayca mümkündür. Çünkü bu kürecikler birbirinden ayrı oldukları ve çeşitli hareketleri bulunduğu için, ona kuvvetlerini birleştirerek etki etseler de, bütün kuvvetlerini hiçbir kısmı boşa gitmeyecek biçimde birleştiremezler. Buna karşılık yıldızı saran lekelerin ve onu çevreleyen esirin ⟦?⟧ oluştuğu üçüncü unsurun bütün maddesi tek bir kütle oluşturur; bu kütle bir bütün olarak hareket ettiği için, hareketinde devam etmek için sahip olduğu bütün kuvvet de aynı yöne yönelir.
Et praeterea, quamvis sit permagna disparitas inter ipsorum exiguitatem et magnitudinem alicujus sideris, haec tamen ex parte compensatur, eo quod non vires singulorum ex istis globulis, sed plurium simul, istius sideris viribus opponantur. Cum enim illi cum aliquo sidere circa centrum S rotantur, tenduntque omnes, nec non etiam istud sidus, ut ab S recedant, si vis inde recedendi, quae est in sidere, superet vires simul junctas, quae sunt in tot ex istis globulis, quot requiruntur ad spatium quod sidus occupat replendum: tunc ipsum recedet ab S, efficietque ut isti globuli in locum suum descendant; et contra, si illi plus habeant virium, ipsum versus S expellent. [CXXIV. Quomodo etiam esse possint minus solidi.] Fieri enim etiam facile potest, ut sidus N multo plus habeat virium ad perseverandum in suo motu secundum lineas rectas, quam globuli materiae caelestis ipsum circumjacentes, etiamsi minus materiae tertii elementi in eo contineatur, quam secundi, in tot ex istis globulis, quot requiruntur ad spatium ipsi aequale occupandum. Quia cum sint a se mutuo disjuncti, et varios habeant motus, quamvis junctis viribus in illud agant, non possunt tamen omnes suas vires ita simul jungere, ut nulla earum pars inutilis fiat: contra autem omnis materia tertii elementi, ex qua maculae hoc sidus involventes aetherque ⟦?⟧ ipsum ambiens componuntur, unam tantum massam facit, quae cum tota simul moveatur, tota etiam vis, quam habet ad perseverandum in suo motu, versus easdem partes tendit.
AT8.173Benzer bir sebeple ırmaklarda buz parçalarının ya da suda yüzen tahtaların, içlerinde kendilerine eşit su kütlesindekinden daha az üçüncü unsur maddesi bulunduğu hâlde, yollarına doğru çizgiler boyunca suyun kendisinden daha büyük bir kuvvetle devam ettiği, bu yüzden de kıyıların kıvrımlarına çok daha şiddetle çarptığı görülür.
CXXV. Bazı kürecikler nasıl bir yıldızdan daha katı, bazıları daha az katı olabilir.
Son olarak aynı yıldız bazı gök küreciklerinden daha az katı, onlardan biraz daha küçük olan ötekilerden ise daha katı olabilir. Bunun bir sebebi az önce söylenen gerekçedir; bir sebebi de şudur: Eşit bir mekânı kapladıklarında, daha küçük kürecikler hep birlikte alındığında içlerinde daha büyüklerdekinden ne fazla ne eksik ikinci unsur maddesi bulunsa da, onlarda çok daha fazla yüzey vardır. Bu yüzden aralarındaki açıları dolduran birinci unsur maddesi tarafından, ayrıca herhangi başka cisimler tarafından, daha büyüklere göre yollarından daha kolay saptırılır ve başka yönlere çevrilirler.
CXXVI. Kuyruklu yıldızın hareketinin başlangıcı.
Şimdi N yıldızının, S girdabının merkezinden epeyce uzak olan ve hepsini birbirine eşit varsaydığımız ikinci unsur küreciklerinden daha katı olduğunu kabul edelim. O zaman yıldız başlangıçta, yanından ayrıldığı öteki girdapların çeşitli düzenine göre çeşitli yönlere taşınabilir ve S'ye daha çok ya da daha az yaklaşabilir; çünkü bu girdaplar onu çeşitli biçimlerde tutabilir ya da itebilir. Bu, katılığına da bağlıdır: Katılığı ne kadar büyükse, başka sebeplerin onu sonradan ilk yöneltildiği taraftan saptırmasını o kadar engeller.
Yine de yıldız komşu girdaplar tarafından pek büyük bir kuvvetle itilemez, çünkü önceden onların yanında sükûnet içinde durduğu varsayılmıştır. Bu yüzden AEIO girdabının hareketine karşı, I ile S arasındaki taraflara doğru da taşınamaz; yalnız A ile S arasındaki taraflara doğru taşınır. Orada sonunda, hareketiyle çizdiği çizginin, gök maddesinin S merkezi çevresinde döndüğü dairelerden birine teğet olduğu bir noktaya varmalıdır. Oraya varınca da yoluna S merkezinden gittikçe daha çok uzaklaşacak biçimde devam eder ve sonunda AEIO girdabından başka bir girdaba geçer.
Similemque ob causam, videre licet in fluminibus fragmenta glaciei, vel ligna quae aquae innatant, majori vi persequi cursum suum, secundum lineas rectas, quam ipsam aquam, et ideo solere multo fortius in riparum sinus impingere, quamvis minus materiae tertii elementi in iis contineatur, quam in mole aquae ipsis aequali. [CXXV. Quomodo quidam sint aliquo sidere magis solidi, alii minus.] Denique fieri potest, ut idem sidus minus habeat soliditatis, quam quidam globuli caelestes, et magis quam alii paulo minores; tum propter jam dictam rationem, tum etiam quia, licet non magis nec minus sit materiae secundi elementi in istis globulis minoribus simul sumptis, quam in majoribus, cum aequale spatium occupant, est tamen in ipsis multo plus superficiei; et propter hoc a materia primi elementi, quae angulos iis interjectos replet, nec non etiam a quibuslibet aliis corporibus, facilius a cursu suo revocantur, atque versus alias partes deflectuntur, quam alii majores. [CXXVI. De principio motus Cometae.] Jam itaque, si ponamus sidus N plus habere soliditatis quam globulos secundi elementi, satis remotos a centro vorticis S, quos supponimus omnes esse inter se aequales, poterit quidem initio in varias partes ferri, et magis vel minus accedere versus S, pro varia dispositione aliorum vorticum, a quorum vicinia discedet; potest enim diversimode ab ipsis retineri vel impelli; ac etiam pro ratione suae soliditatis, quae quo major est, eo magis impedit ne aliae causae postea ipsum deflectant de ea parte in quam primum directum est. Verumtamen non valde magna vi potest impelli a vicinis vorticibus, quia supponitur juxta illos prius quievisse; nec ideo etiam ferri contra motum vorticis AEIO, versus eas partes quae sunt inter I et S, sed tantum versus illas quae sunt inter A et S; ubi tandem debet pervenire ad aliquod punctum, in quo linea quam motu suo describit, tangat unum ex iis circulis, secundum quos materia caelestis circa centrum S gyrat; et postquam eo pervenit, ita cursum suum ulterius persequitur, ut semper magis ac magis recedat a centro S, donec ex vortice AEIO in alium migret.
AT8.175Örneğin yıldız başlangıçta NC çizgisi boyunca hareket etsin. Bu NC eğrisinin, ikinci unsurun küreciklerinin orada S merkezi çevresinde çizdiği daireye teğet olduğu C'ye vardıktan sonra, bu daire ile ona C noktasında teğet olan doğru arasında kalan C2 eğrisi boyunca hemen S'den uzaklaşmaktan kaçınamaz. Çünkü yıldız C'ye, S'den C'dekinden daha uzak olan ve bu yüzden daha hızlı sürüklenen ikinci unsur maddesi tarafından taşınmıştır ve varsaydığımız gibi bu maddeden daha katıdır. Bu yüzden hareketinde bu daireye teğet olan doğru boyunca devam etmek için daha büyük bir kuvvete sahip olmaktan kaçınamaz. Ama C noktasından uzaklaşır uzaklaşmaz daha hızlı hareket eden ikinci unsur maddesiyle karşılaşır. Bu madde onu doğru çizgiden biraz saptırır ve aynı zamanda hızını artırarak C2 eğrisi boyunca daha yukarı çıkmasına yol açar. Bu eğri, yıldız ne kadar katıysa ve N'den C'ye ne kadar büyük bir hızla taşınmışsa, teğet doğrudan o kadar az uzaklaşır.
CXXVII. Kuyruklu yıldızın hareketinin çeşitli girdaplarda sürmesi.
Yıldız bu AEIO girdabında bu yolla ilerlerken öyle büyük bir çalkantı kuvveti kazanır ki, oradan kolayca başka girdaplara, onlardan da başkalarına geçer.
Şuna da dikkat etmek gerekir: Yıldız 2'ye varıp içinde bulunduğu girdabın sınırlarından çıktığında, çevresinde akan o girdabın maddesini bir süre daha tutar ve öteki AEV girdabına yeterince derin girmeden, yani 3'e varmadan, bu maddeden tamamen kurtulmaz. Aynı şekilde bu ikinci girdabın maddesini de 4'e doğru üçüncü girdabın sınırlarına, bu üçüncünün maddesini de 8'e doğru dördüncünün sınırlarına kadar kendisiyle birlikte götürür; bir girdaptan ötekine her geçişinde hep aynısını yapar. Hareketiyle çizdiği çizgi de içinden geçtiği girdapların maddesinin farklı hareketine göre farklı biçimlerde eğilir. Böylece bu çizginin 2 3 4 kısmı, önceki NC2 kısmından bambaşka bir biçimde bükülmüştür; çünkü Y ⟦?⟧ girdabının maddesi A'dan E üzerinden V'ye doğru, S girdabının maddesi ise A'dan E üzerinden I'ya doğru döner. Bu çizginin 5 6 7 8 kısmı ise hemen hemen düzdür, çünkü içinde bulunduğu girdabın maddesinin XX ekseni çevresinde döndüğü varsayılmıştır. Bir girdaptan ötekine bu yolla geçen yıldızlar kuyruklu yıldızlardır; onların bütün fenomenlerini burada açıklamaya çalışacağım.
Ut si moveatur initio secundum lineam NC, postquam pervenit ad C, ubi haec linea curva NC tangit circulum, qui ibi describitur a globulis secundi elementi circa centrum S: non potest non statim recedere ab S per lineam curvam C2, sitam inter hunc circulum, et rectam eum in puncto C tangentem. Cum enim delatum sit ad C, a materia secundi elementi magis remota ab S quam ea quae est in C, ac proinde celerius acta, sitque ipsa solidior, ut supponimus: non potest non habere majorem vim ad perseverandum in suo motu secundum lineam rectam tangentem istum circulum; sed statim atque recessit a puncto C, occurrit materiae secundi elementi celerius motae, quae illum nonnihil avertit a linea recta, simulque augendo ejus celeritatem efficit ut ulterius ascendat secundum lineam curvam C2, quae eo minus distat a recta tangente, quo hoc sidus solidus est, et quo majori cum celeritate delatum est ab N ad C. [CXXVII. De continuatione motus Cometae per diversos vortices.] Cum autem per hunc vorticem AEIO hac ratione progreditur, tantam vim agitationis acquirit, ut facile inde in alios vortices migret, atque ex his in alios. Notandumque est, cum pervenit ad 2, egrediturque limites vorticis in quo est, ipsum adhuc aliquandiu retinere ejus materiam circa se fluentem, nec plane ab ea liberari, donec satis alte in alium vorticem AEV penetrarit: nempe donec pervenerit ad 3. Eodemque modo ducit secum materiam hujus secundi vorticis versus 4 in fines tertii, et hujus tertii versus 8 in fines quarti; sicque semper idem facit, quoties ex uno vortice in alium migrat. Et linea quam motu suo describit, diversimode incurvatur, pro diverso motu materiae vorticum per quos transit. Ita ejus pars 2 3 4 plane alio modo inflexa est quam praecedens NC2: quia materia vorticis Y ⟦?⟧ vertitur ab A per E versus V, et materia vorticis S ab A per E versus I; istius autem lineae pars 5 6 7 8 est fere recta, quia materia vorticis in quo est, supponitur gyrare circa axem XX. Et sidera ex unis vorticibus in alios hoc pacto migrantia sunt Cometae: ipsorumque omnia phaenomena hic explicare conabor.
AT8.177CXXVIII. Kuyruklu yıldızların fenomenleri.
Önce şu gözlenir: Bunlar bizce bilinen hiçbir kurala bağlı olmadan, biri göğün bu bölgesinden, öteki şu bölgesinden geçer; birkaç ay ya da birkaç gün içinde gözümüzden kaybolur; hiçbir zaman göğün yarısından fazlasını, ya da hiç değilse çok fazlasını kat etmez, çoğu zaman da çok daha azını kat eder. Görünmeye başladıklarında genellikle epeyce büyük görünürler; sonra göğün çok büyük bir kısmını kat etmedikçe pek büyümezler; kaybolurken ise hep derece derece küçülürler. Başlangıçta, ya da hiç değilse hareketlerinin başlarına doğru çok hızlı, sonlarına doğru ise çok yavaş hareket ediyor görünürler. Göğün yarısı kadarını dolaştığını okuduğumu hatırladığım tek kuyruklu yıldız şudur: Anlatıldığına göre 1475 yılında önce küçük bir başla ve yavaş bir hareketle Başak'ın yıldızları arasında görünmüş, az sonra şaşılacak bir büyüklüğe ulaşıp kuzey kutbunun yakınından öyle hızlı geçmiş ki bir günde büyük bir dairenin otuz ya da kırk derecelik bir yayını çizmiş, sonunda Kuzey Balığı'nın yıldızlarının yakınında, yani Koç burcunda, yavaş yavaş görünmez olmuştur.
*(Kenar notu: Lothario Sarsi, yani Orazio Grassi'de, Astronomik Terazi'de; orada iki kuyruklu yıldızdan söz eder gibi konuşur; ama ben tek bir kuyruklu yıldız olduğu kanısındayım; onun hikâyesini iki yazardan, Regiomontanus'tan ve ⟦...⟧ aktarır.)*
[CXXVIII. Phaenomena Cometarum.] In primis observatur illos, sine ulla regula nobis nota, unum per hanc, alium per illam caeli regionem transmeare, ac intra paucos menses aut dies a conspectu nostro abire, nec unquam plus, aut certe non multo plus, sed saepe multo minus quam mediam caeli partem percurrere. Ac quidem cum primum apparere incipiunt, solere satis magnos videri, nec postea valde augeri, nisi cum valde magnam caeli partem percurrunt; cum autem desinunt, gradatim semper imminui; atque initio, vel saltem circa initia sui motus, videri celerrime moveri, sub finem autem lentissime. Ac de uno duntaxat memini me legisse, quod circiter mediam caeli partem peragrarit: de illo scilicet qui dicitur anno 1475, primo tenui capite ac tardi motus, inter stellas Virginis apparuisse, ac paulo post mirae magnitudinis factus, per polum Borealem tam celeriter incessisse, ut portionem circuli magni triginta vel quadraginta graduum, una die, descripserit; ac tandem prope stellas Piscis septentrionalis, sive in signo Arietis paulatim videri desiisse. [Nota marginalis: Apud Lotharium Sarsium, sive Horatium Grassium in libra Astronomica, ubi tanquam de duobus Cometis loquitur; sed judico unicum fuisse, cujus historiam a duobus auctoribus habet, Regiomontano ⟦...⟧.]
AT8.178CXXIX. Bu fenomenlerin açıklanması.
Bütün bunlar burada kolayca anlaşılır. Çünkü aynı kuyruklu yıldızın göğün bir kısmını S girdabında, başka bir kısmını Y girdabında geçtiğini görüyoruz; bu yolla bir gün geçemeyeceği hiçbir kısım da yoktur. Kuyruklu yıldızın hep hemen hemen aynı hızı koruduğunu düşünmek gerekir: Girdapların uç kısımlarından geçerken kazandığı hızı; orada gök maddesi, yukarıda söylendiği gibi, birkaç ay içinde tam bir dönüş tamamlayacak kadar hızlı hareket eder. Bu kuyruklu yıldız Y girdabında bu dönüşün ancak yarısını, S girdabında çok daha azını kat eder, hiçbir girdapta da bundan çok fazlasını kat etmez; bu yüzden aynı girdapta ancak birkaç ay kalabilir. Şunu da göz önüne alalım: Kuyruklu yıldızı ancak merkezinin yakınında bulunduğumuz girdapta bulunduğu sürece görebiliriz; orada da, geldiği öteki girdabın maddesi onu izlemeyi ve çevresinde akmayı tamamen bırakmadan önce görünmez. O zaman aynı kuyruklu yıldız büyüklüğünü hep korusa ve hemen hemen hep aynı hızla hareket etse de, görünen yolunun başında sonundakinden neden daha büyük ve daha hızlı görünmesi, bazen de ortasında en büyük ve en hızlı sanılması gerektiğini anlarız. Çünkü seyircinin gözünün S merkezinin yakınında olduğunu düşünürsek, kuyruklu yıldız ona görünmeye başladığı 3'te, kaybolacağı 4'te olduğundan çok daha büyük ve daha hızlı görünecektir; çünkü S3 çizgisi S4'ten çok daha kısadır, S43 açısı da S34 açısından daha dardır. Seyirci Y'ye doğru bulunuyorsa, kuyruklu yıldız ona görünmeye başlayacağı 5'te, kaybolacağı 8'de olduğundan biraz daha büyük ve daha hızlı görünecek; ama seyirciye en yakın olacağı 6 ile 7 arasındayken en büyük ve en hızlı görünecektir. Öyle ki 5'teyken Başak'ın yıldızları arasında, 6 ile 7 arasındayken kuzey kutbunun yakınında görünebilir ve orada bir günde otuz ya da kırk derece kat edebilir; sonunda da 8'de, Kuzey Balığı'nın yıldızlarının yakınında gözden kaybolabilir. Tıpkı Regiomontanus'un gözlediği söylenen 1475 yılının o şaşılacak kuyruklu yıldızı gibi.
[CXXIX. Horum phaenomenorum explicatio.] Quae omnia hic facile intelliguntur. Videmus enim eundem Cometam, aliam caeli partem in vortice S, aliamque in vortice Y permeare, ac nullam esse per quam non possit hoc pacto aliquando transire. Putandumque est ipsum fere eandem celeritatem semper retinere: illam scilicet quam acquirit transeundo per vorticum extremitates, ubi materia caelestis tam cito movetur, ut intra paucos menses integrum gyrum absolvat, quemadmodum supra dictum est. Et quia hic Cometa in vortice Y mediam tantum partem istius gyri, et multo minus in vortice S, nunquamque in ullo multo plus percurrit: idcirco tantum per paucos menses in eodem vortice manere potest. Atque si consideremus illum a nobis videri non posse, nisi quamdiu est in illo vortice, prope cujus centrum versamur; atque etiam non prius ibi apparere, quam materia alterius vorticis, ex quo venit, ipsum sequi et circumfluere plane desierit: cognoscemus quo pacto, quamvis idem Cometa maneat semper ejusdem magnitudinis et fere semper aeque celeriter moveatur, debeat tamen videri major et celerior, initio sui cursus apparentis, quam in fine; ac interdum in medio maximus et celerrimus putari. Nam si putemus oculum spectatoris esse prope centrum S, Cometa illi multo major et celerior apparebit in 3, ubi primum videri incipiet, quam in 4 ubi desinet: quia linea S3 multo brevior est quam S4, et angulus S43 acutior quam angulus S34. Si autem spectator sit versus Y, Cometa quidem illi aliquanto major et celerior apparebit in 5, ubi videri incipiet, quam in 8, ubi desinet; sed maximus et celerrimus apparebit, dum erit inter 6 et 7, ubi erit spectatori proximus. Adeo ut, dum erit in 5, apparere possit inter stellas Virginis; dum inter 6 et 7, prope polum Borealem, et ibi una die triginta vel quadraginta gradus percurrere; ac tandem occultari in 8, prope stellas Piscis septentrionalis: eodem modo atque ille mirabilis Cometa anni 1475, qui dicitur a Regiomontano observatus.
AT8.179CXXX. Sabit yıldızların ışığı Dünya'ya kadar nasıl ulaşır.
Gerçi şu sorulabilir: Sabit yıldızlar göğümüzden çok uzakta oldukları hâlde görülebiliyorken, kuyruklu yıldızlar neden yalnız bizim göğümüzde bulundukları zaman görünür? Ama aradaki fark şudur: Sabit yıldızlar ışığı kendilerinden saçtıkları için onu, yalnız Güneş'ten ödünç aldıkları ışığı bize yansıtan kuyruklu yıldızlardan çok daha güçlü titreştirirler. Her yıldızın ışığının, içinde bulunduğu girdabın bütün maddesinin, yıldızın yüzeyinin bütün noktalarından çekilen doğrular boyunca ondan uzaklaşmaya çalıştığı ve böylece çevredeki girdapların bütün maddesini aynı doğrular ya da onlara denk başka çizgiler boyunca bastırdığı o etki olduğunu göz önüne alırsak (bu çizgiler, Diyoptrik'te açıkladığım gibi, başka cisimlerden eğik olarak geçerken bu cisimlerde kırılır), yalnız F ve f gibi en yakın yıldızların değil, Y gibi daha uzaktakilerin ışığının da, S merkezinden pek uzak olmadığını düşünmemiz gereken Dünya'da oturanların gözlerini hareket ettirecek kuvvete sahip olduğuna kolayca inanılabilir. Çünkü bu yıldızların ve onları çevreleyen girdapların kuvvetleri sürekli bir denge içinde bulunduğundan, F'den S'ye doğru gelen ışınların kuvveti, onlara direnen AEIO girdabının maddesi tarafından gerçi azaltılır; ama S merkezinden başka bir yerde tamamen yok edilmez. Bu yüzden bu kuvvetin bir kısmı, bu merkezden biraz uzakta olan Dünya'ya kadar ulaşabilir.
[CXXX. Quomodo fixarum lumen ad Terram usque perveniat.] Quaeri quidem potest cur Cometae non appareant, nisi cum in nostro caelo versantur, cum tamen Fixae conspicuae sint, licet ab ipso longissime distent. Sed in eo differentia est, quod Fixae, lumen a se ipsis emittentes, multo fortius illud vibrent quam Cometae, qui tantum illud, quod a Sole mutuantur, ad nos reflectunt. Et quidem, advertendo lumen cujusque stellae esse actionem illam, qua tota materia vorticis in quo versatur, ab ea recedere conatur, secundum lineas rectas ab omnibus ejus superficiei punctis eductas, sicque omnem materiam vorticum circumjacentium premit, secundum easdem lineas rectas vel alias aequipollentes: (cum nempe istae lineae, per alia corpora oblique transeuntes, in ipsis refringuntur, ut in Dioptrica explicui), facile credi potest non modo lumen proximarum stellarum, ut F et f, sed etiam remotiorum, ut Y, vim habere movendi oculos incolarum terrae, qui putandi sunt non longe abesse a centro S. Cum enim illarum, simulque vorticum ipsas circumjacentium vires, in perpetuo aequilibrio versentur, vis radiorum ab F venientium versus S minuitur quidem a materia vorticis AEIO ipsis renitente, sed tamen non tota deletur, nisi in centro S; ideoque nonnulla pervenire potest usque ad terram, quae aliquantulum distat ab isto centro.
AT8.181Aynı şekilde Y'den Dünya'ya gelen ışınlar AEV girdabından geçerken uzaklık dışında hiçbir sebeple kuvvetlerinden bir şey kaybetmez. Çünkü bu girdabın maddesi, S'den uzaklaşmaya çalışarak çevresinin VX kısmına doğru yöneldiği için ışınların kuvvetini ne kadar azaltıyorsa, yine S'den çevresinin öteki AE kısmına doğru yöneldiği için o kadar artırır. Ötekiler için de durum böyledir.
CXXXI. Sabit yıldızlar gerçek yerlerinde mi görünür; gök kubbe nedir.
Burada şuna da dikkat etmek gerekir: Y'den Dünya'ya gelen ışınlar, bu girdapların sınırlandığı yüzeyleri gösteren AE ve VX çizgilerine eğik olarak düşer; bu yüzden bu yüzeylerde kırılır. Buradan şu sonuç çıkar: Sabit yıldızların hepsi Dünya'dan gerçekte bulundukları yerlerde değil, Dünya'ya, yani Güneş'in yakınına ulaşan ışınlarının geçtiği AEIO girdabı yüzeyindeki yerlerde bulunuyormuş gibi görünür; belki de tek ve aynı bir yıldız bu türden iki ya da daha çok yerde görünür. Bu yerlerin, gökbilimcilerin onları kaydettiği zamandan beri değiştiği fark edilmediği için, gök kubbe adıyla bu yüzeylerden başka bir şey anlaşılmaması gerektiğini düşünüyorum.
CXXXII. Kuyruklu yıldızlar bizim göğümüzün dışındayken neden görünmez; bu arada kömürler neden siyah, küller neden beyazdır.
Kuyruklu yıldızların ışığı ise sabit yıldızlarınkinden çok daha zayıf olduğu için, yeterince büyük bir açı altında görülmedikçe gözlerimizi hareket ettirecek kadar kuvvete sahip değildir. Bu yüzden göğümüzden çok uzak olduklarında uzaklıkları sebebiyle görünmezler; çünkü bir cisim bizden ne kadar uzaksa o kadar küçük bir açı altında görüldüğü bilinir. Göğümüze daha çok yaklaştıklarında ise, içine girmeden önce görünmemelerinin çeşitli sebepleri olabilir; bunlardan hangisinin başlıca sebep olduğunu belirlemek kolay değildir.
Itemque, radii ab Y ad terram venientes, transeundo per vorticem AEV, nihil in eo suarum virium amittunt, nisi ratione distantiae; non enim eorum vim magis minuit materia hujus vorticis, ex eo quod ab S recedere conetur, versus partem suae circumferentiae VX, quam auget ex eo quod etiam tendat ab S versus aliam partem circumferentiae AE: atque ita de caeteris. [CXXXI. An Fixae in veris locis videantur: et quid sit Firmamentum.] Hicque obiter est advertendum, radios ab Y ad terram venientes, oblique incidere in lineas AE et VX, quae designant superficies, in quibus vortices isti terminantur, et ideo in ipsis refringi. Unde sequitur, stellas fixas non videri omnes ex terra, tanquam in locis in quibus revera exsistunt, sed tanquam si essent in locis superficiei vorticis AEIO, per quae transeunt illi earum radii, qui perveniunt ad terram, sive ad viciniam Solis; ac forte etiam unam et eandem stellam in duobus aut pluribus ejusmodi locis apparere. Quae loca cum non deprehendantur fuisse mutata, ex quo ab Astronomis notata sunt, non puto aliud quam istas superficies per nomen Firmamenti esse intelligendum. [CXXXII. Cur Cometae a nobis non videantur, cum sunt extra nostrum caelum: et obiter, cur carbones sint nigri, et cineres albi.] Cometarum autem lumen, cum sit multo debilius quam Fixarum, non satis habet virium ad oculos nostros movendos, nisi sub angulo satis magno videantur, et ideo ratione distantiae non apparent, cum a caelo nostro sunt nimis remoti; notum enim est, quo magis aliquod corpus a nobis remotum est, eo sub minori angulo videri. Cum autem ad ipsum propius accedunt, variae esse possunt rationes, ob quas priusquam in illud ingrediantur, conspicui non sint: quarum quaenam sit praecipua, non facile est definire.
AT8.182Örneğin seyircinin gözü S'ye doğru ise, kuyruklu yıldızı 2'de henüz görmeyecektir, çünkü orada yıldız hâlâ çıktığı girdabın maddesiyle sarılı olacaktır; ama daha uzakta olacağı 4'te onu görecektir. Bunun sebebi şu olabilir: S yıldızının 2'ye doğru giden ışınları orada, kuyruklu yıldızı hâlâ saran AEIO girdabı maddesinin dış bükey yüzeyinde kırılır; Diyoptrik'te açıkladıklarıma göre bu kırılma onları dikmeden uzaklaştırır. Çünkü bu ışınlar AEIO girdabının bu maddesinden, AEVX girdabının maddesinden geçtiklerinden çok daha güçlükle geçer. Bu yüzden kuyruklu yıldıza, bu kırılma olmasaydı varacak olandan çok daha az ışın varır; bu az sayıdaki ışın da oradan göze yansıdığında onu hareket ettiremeyecek kadar zayıf olabilir.
Nam, exempli caussa, si oculus spectatoris sit versus S, nondum videbit Cometam in 2, quia ibi cingetur adhuc materia vorticis ex quo egreditur; et tamen videbit illum in 4, ubi erit remotior. Cujus rei ratio esse potest, quod radii sideris S tendentes versus 2, ibi refringantur in superficie convexa materiae vorticis AEIO, quae Cometam adhuc involvit, et refractio illa ipsos removeat a perpendiculari, juxta ea quae in Dioptrica explicui: quia nempe radii isti multo difficilius transeunt per hanc materiam vorticis AEIO, quam per illam vorticis AEVX: unde fit, ut longe pauciores perveniant ad Cometam, quam si refractio ista non fieret; hique pauciores, inde ad oculum reflexi, possunt esse nimis debiles ad eum movendum.
AT8.183Bir başka sebep de şudur: Ay'ın hep aynı yüzü Dünya'ya dönük olduğu gibi, her kuyruklu yıldızın da hep aynı kısmının içinde bulunduğu girdabın merkezine dönük olması ve ışınları yansıtmaya yalnız o kısmın elverişli olması pek inanılır bir şeydir. Böylece kuyruklu yıldız 2'deyken ışınları geri gönderebilen kısmı S merkezine karşıt yöndedir; bu yüzden S'nin yanında bulunanlar onu göremez. Ama 2'den 3'e ilerlerken kısa bir zamanda S'ye doğru döner; bu yüzden orada görünmeye başlar.
Çünkü şunları düşünmek akla pek uygundur: Birincisi, kuyruklu yıldız N'den C üzerinden 2'ye doğru geçerken, S yıldızına dönük kısmı bu yıldızın etkisiyle, ondan yüz çeviren öteki kısmından daha çok çalkalanır ve seyrelir. İkincisi, bu çalkantıyla kuyruklu yıldızın yüzeyindeki üçüncü unsurun daha ince ve (deyim yerindeyse) daha yumuşak parçacıkları bu yüzeyden ayrılır; bu yüzden bu yüzey ışınları yansıtmaya öteki kısmın yüzeyinden daha elverişli hâle gelir. Nitekim aşağıda ateş hakkında söyleneceklerden şu anlaşılabilecektir: Sönmüş kömürlerin siyah görünmesinin sebebi, bütün yüzeylerinin, içte olsun dışta olsun, üçüncü unsurun bu daha yumuşak parçacıklarıyla örtülü olmasından başka bir şey değildir. Bu daha yumuşak parçacıklar ateşin kuvvetiyle ötekilerden ayrılınca, siyah olan kömürler yalnız sert ve katı parçacıklardan oluşan, bu yüzden beyaz olan küllere dönüşür. Işınları yansıtmaya beyaz cisimlerden daha elverişli, siyah cisimlerden daha elverişsiz hiçbir cisim yoktur.
Alia vero ratio est, quod valde sit credibile, quemadmodum eadem semper Lunae facies terram respicit, ita semper eandem cujusque Cometae partem versus centrum vorticis in quo versatur, converti, eamque solam radiis reflectendis aptam esse. Sic nempe, cum Cometa est in 2, illa ejus pars quae radios potest remittere, opposita est centro S, nec ideo videri potest ab iis qui sunt juxta S; sed progrediendo a 2 ad 3, invertit se brevi tempore versus S, atque ideo ibi tunc incipit videri. Nam rationi valde consentaneum est, primo, ut putemus, dum Cometa transit ab N per C versus 2, illam ejus partem quae sideri S obversa est, magis agitari et rarefieri propter actionem istius sideris, quam aliam partem ab eo aversam. Secundo, ut putemus agitatione ista, tenuiores et (ut ita loquar) molliores particulas tertii elementi, quae sunt in ejus superficie, ab ea separari: unde fit ut radiis reflectendis aptior evadat, quam superficies alterius partis. Quemadmodum ex iis quae de igne infra dicuntur, poterit intelligi, rationem ob quam carbones extincti videntur nigri, non aliam esse quam quod omnis eorum superficies, tam interna quam externa, particulis istis tertii elementi mollioribus contecta sit; quae particulae molliores cum ignis vi a reliquis separantur, carbones, qui nigri erant, in cineres, non nisi ex duris et solidis particulis conflatos atque ideo albos, mutantur; et nulla sunt corpora reflectendis radiis magis apta quam alba, nulla minus quam nigra.
AT8.184Üçüncüsü, kuyruklu yıldızın daha seyrek olan bu kısmının öteki kısmından daha az harekete elverişli olduğunu, bu yüzden mekanik kanunlarına göre kuyruklu yıldızın hareketiyle çizdiği eğrinin her zaman iç bükey tarafında bulunması gerektiğini düşünmek akla uygundur; çünkü bu kısım böylece ötekinden biraz daha yavaş ilerler. Bu çizginin iç bükeyliği her zaman kuyruklu yıldızın içinde bulunduğu girdabın merkezine dönük olduğundan (burada NC2 kısmının iç bükeyliği S merkezine, 234 kısmınınki Y ⟦?⟧ merkezine dönüktür, vb.), kuyruklu yıldız bir girdaptan ötekine geçerken döner. Nitekim havada uçan oklarda tüylü kısmın yükselirken hep öteki kısımdan aşağıda, inerken yukarıda olduğunu görürüz. Son olarak kuyruklu yıldızların yalnız bizim göğümüzden geçtikleri sürece görünmesi için başka birçok sebep de gösterilebilir. Çünkü aynı cismin ışınları yansıtmaya elverişli ya da elverişsiz olması pek küçük şeylere bağlıdır. Hakkında yeterince deneyimiz bulunmayan bu türden özel etkiler için de, belki doğru olmasalar bile, akla yatkın sebepler yetmelidir.
CXXXIII. Kuyruklu yıldızların saçı ve bu saçın çeşitli fenomenleri.
Bunlardan başka kuyruklu yıldızların çevresinde uzun, saça benzer ışınların parladığı da gözlenir; adlarını da bu saçtan almışlardır. Bu saç her zaman kuyruklu yıldızın Güneş'ten aşağı yukarı yüz çeviren tarafında görünür; öyle ki Dünya kuyruklu yıldızla Güneş arasındaki doğru çizginin üzerinde bulunursa, saç telleri onun çevresinde her yöne dağılmış görünür.
Tertio, ut putemus partem illam rariorem Cometae, alia minus aptam esse ad motum, et ideo, juxta leges Mechanicae, debere semper esse in concava parte lineae curvae, quam Cometa motu suo describit: quia sic alia paulo tardius incedit, et cum lineae istius cavitas semper respiciat centrum vorticis in quo est Cometa (ut hic cavitas ejus partis NC2 respicit centrum S, cavitas partis 234 respicit Y ⟦?⟧ etc), ideo illum ex uno vortice in alium transeundo converti. Ut videmus in sagittis per aerem volantibus, pennatam earum partem esse semper alia inferiorem cum ascendunt, et superiorem cum descendunt. Denique plures aliae rationes dari possent, cur Cometae a nobis non videantur, nisi quamdiu transeunt per nostrum caelum: ex minimis enim momentis pendet, ut idem corpus radiis reflectendis aptum sit vel ineptum: et de ejusmodi particularibus effectis, de quibus satis multa experimenta non habemus, sufficere debent verisimiles causae, licet eae forte non sint verae. [CXXXIII. De Cometarum coma, et variis ejus phaenomenis.] Praeter haec autem, observatur etiam circa Cometas, longam radiorum veluti comam fulgere, a qua nomen suum acceperunt; atque istam comam semper in parte a Sole praeterpropter aversa videri: adeo ut si Terra stet in linea recta inter Cometam et Solem, crines in omnes partes dispersi circa illum appareant.
AT8.1851475 yılının kuyruklu yıldızı da ilk görüldüğünde saçını önünde taşıyordu; görünüşünün sonunda ise göğün karşı bölgesinde bulunduğu için saçını arkasından sürüklüyordu. Bu saç ayrıca kimi zaman daha uzun, kimi zaman daha kısadır. Bu bir yandan kuyruklu yıldızın büyüklüğüne bağlıdır: Küçüklerde hiç görünmez; büyüklerde de, gözümüzden uzaklaşıp pek küçük göründüklerinde görünmez. Bir yandan da konumuna bağlıdır: Öteki şartlar eşitken Dünya, kuyruklu yıldızdan Güneş'e çekilebilecek doğrudan ne kadar uzaksa, saç o kadar uzundur; bazen de kuyruklu yıldız Güneş'in ışınları altında gizliyken saçının ucu, ateşten bir kiriş gibi tek başına görünür. Son olarak bu saç kimi zaman biraz daha geniş, kimi zaman daha dar; kimi zaman düz, kimi zaman eğridir; kimi zaman da Güneş'ten tam ters yöne dönük, kimi zaman tam öyle değildir.
CXXXIV. Bu saçın bağlı olduğu bir tür kırılma.
Bütün bunların sebeplerini anlamak için, burada Diyoptrik'te söz edilmemiş yeni bir tür kırılmayı göz önüne almak gerekir; bundan orada söz edilmedi, çünkü yeryüzündeki cisimlerde fark edilmez. Şöyle ki, gök kürecikleri hepsi birbirine eşit değildir; Satürn'ün küresini içine alan belli bir sınırdan Güneş'e kadar yavaş yavaş küçülürler. Buradan şu sonuç çıkar: Bu küreciklerin daha büyükleri aracılığıyla iletilen ışık ışınları daha küçüklerine vardıklarında yalnız doğru çizgiler boyunca ilerlemekle kalmamalı, kısmen de yanlara doğru kırılıp dağılmalıdır.
CXXXV. Bu kırılmanın açıklanması.
Örneğin pek küçük birçok küreciğin üzerine çok daha büyük başka birçok kürenin yaslandığı bu şekli göz önüne alalım ve bunların hepsinin, yukarıda ikinci unsurun küreciklerini anlattığımız gibi, sürekli hareket içinde olduğunu düşünelim. Öyle ki bunlardan biri herhangi bir yöne, örneğin A'dan B'ye doğru itilirse, etkisi ⟦hemen⟧ ondan o yöne doğru uzanan doğru çizgi üzerindeki bütün ötekilere gecikmeden iletilsin. Burada şuna dikkat etmek gerekir: Bu etki A'dan C'ye kadar bütün olarak ulaşır; ama ondan yalnız bir kısmı C'den B'ye geçebilir, geri kalanı D'ye ve E'ye doğru dağılır.
Et Cometa anni 1475, cum primum visus est, comam praeferebat; in fine autem suae apparitionis, quia in opposita caeli regione versabatur, comam post se trahebat. Haec etiam coma longior est vel brevior: tum ratione magnitudinis Cometae, in minoribus enim nulla apparet, nec etiam in magnis, cum a nostro aspectu recedentes perexigui esse videntur; tum etiam ratione loci, caeteris enim paribus, quo terra remotior est a linea recta, quae duci potest a Cometa ad Solem, eo ipsius coma longior est; et interdum latente Cometa sub radiis Solis, ejus comae extremitas instar trabis igneae sola conspicitur. Ac denique coma ista interdum paullo latior est, interdum angustior; interdum recta, interdum curva; et interdum a Sole directe aversa, interdum non ita praecise. [CXXXIV. De quadam refractione, a qua ista coma dependet.] Quorum omnium rationes ut intelligantur, novum quoddam genus refractionis, de quo in Dioptrica non actum est, quia in corporibus terrestribus non notatur, hic est considerandum. Nempe, ex eo quod globuli caelestes non sint omnes inter se aequales, sed paullatim minuantur a certo termino, intra quem continetur sphaera Saturni, usque ad Solem, sequitur radios luminis, qui per majores ex istis globulis communicantur, cum ad minores deveniunt, non modo secundum lineas rectas progredi debere, sed etiam ex parte ad latera refringi et dispergi. [CXXXV. Explicatio istius refractionis.] Consideremus, exempli caussa, hanc figuram, in qua multis globulis perexiguis incumbunt alii multo majores, putemusque ipsos esse omnes in continuo motu, quemadmodum globulos secundi elementi supra descripsimus: adeo ut, si unus ex ipsis versus aliquam partem pellatur, exempli caussa, A versus B, ejus actio ⟦statim⟧ aliis omnibus qui reperientur in linea recta, ab ipso versus illam partem protensa, sine mora communicetur. Ubi notandum est, actionem quidem istam ab A usque ad C integram pervenire, sed aliquam tamen ejus partem a C ad B transire posse, ac residuum versus D et E dispergi.
AT8.186Çünkü C küresi 2 küreciğini B'ye doğru iterken, aynı zamanda 1 ve 3 küreciklerini de D'ye ve E'ye doğru itmeden edemez. A küresi 4 ve 5 kürelerini C'ye doğru ittiğinde ise durum aynı değildir. Gerçi A'nın bu etkisini o iki küre, 4 ve 5, öyle alır ki etki D'ye ve E'ye doğru da sapıyormuş gibi görünür; ama yine de doğrudan C'ye yönelir. Bunun bir sebebi, iki yandan komşularınca eşit olarak desteklenen bu 4 ve 5 kürelerinin etkinin tamamını C küresine geri vermesidir; bir sebebi de sürekli hareketleri yüzünden bu etkinin hiçbir an ikisi tarafından birden alınmaması, ancak sırayla, kimi zaman birinin, hemen sonra ötekinin aracılığıyla aktarılmasıdır.
Ama C küresi 1, 2, 3 küreciklerini birden B'ye doğru ittiğinde, etkisi onlar tarafından böyle tek bir küreye aktarılamaz. Ne kadar hareket ederlerse etsinler, bunlardan bazıları bu etkiyi her zaman eğik olarak alır. Bu yüzden etkinin başlıca ışınını doğrudan B'ye doğru götürseler de, sayısız başka daha zayıf ışını iki yandan D'ye ve E'ye doğru dağıtırlar.
Globus enim C non potest pellere globulum 2 versus B, quin simul etiam pellat globulos 1 et 3 versus D et E. Neque est par ratio, cum globus A pellit duos globos 4 et 5 versus C; quamvis enim haec ejus actio a duobus illis globis 4 et 5 ita excipiatur, ut videatur etiam deflecti versus D et E, recta tamen tendit ad C: tum quia globi isti 4 et 5, aequaliter utrimque ab aliis sibi vicinis suffulti, totam illam restituunt globo C; tum etiam quia continuus eorum motus efficit, ut nunquam per ullam temporis moram haec actio a duobus simul excipiatur, sed tantum, ut successive nunc ab uno et mox ab altero transmittatur. Cum autem globus C pellit tres simul 1, 2, 3 versus B, non ita potest ejus actio ab illis ad unum aliquem remitti; et, quantumvis moveantur, semper aliqui ex ipsis actionem illam oblique excipiunt; ideoque, quamvis praecipuum ejus radium recta versus B deducant, innumeros tamen alios debiliores utrimque versus D et E dispergunt.
AT8.187Aynı şekilde F ⟦?⟧ küresi G'ye doğru itilirse, etkisi H'ye vardığında orada 7, 8, 9 küreciklerine iletilir; bunlar etkinin başlıca ışınını G'ye gönderir, ama başka ışınları da D'ye ve B'ye doğru dağıtır. Burada bu etkilerin CH dairesine eğik düşmesinden doğan bir farka dikkat etmek gerekir: A'dan C'ye giden etki bu daireye dik düştüğü için ışınlarını iki yana, D'ye ve E'ye doğru eşit olarak dağıtır. F'den H'ye giden etki ise aynı daireye eğik düştüğü için, ışınlarını yalnız dairenin merkezine doğru dağıtır; hiç değilse düşüşün eğikliğinin 90 derece olduğu varsayılırsa. Eğiklik bundan az varsayılırsa, etkinin bazı ışınları öteki yana da gönderilir; ama bunlar ötekilerden çok daha zayıftır, bu yüzden eğiklik pek küçük olmadıkça neredeyse fark edilmez. Buna karşılık dairenin merkezine doğru eğik olarak saçılan ışınlar, eğiklik ne kadar büyükse o kadar güçlüdür.
CXXXVI. Saçın görünüşünün açıklanması.
Bütün bunların ispatı kavrandıktan sonra, onu gök küreciklerine uygulamak kolaydır. Gerçi bu küreciklerin biraz büyüklerinin çok daha küçük ötekilere böyle değdiği hiçbir yer yoktur; ama yukarıda söylendiği gibi, belli bir sınırdan Güneş'e kadar derece derece gittikçe küçüldükleri için, Satürn'ün yörüngesinin üstündekilerle Dünya'nın yörüngesinin yanındakiler arasında, az önce anlatılan büyük ve küçük küreler arasındakinden daha az fark bulunmadığına kolayca inanılabilir. Buradan şu da anlaşılabilir: Bu eşitsizliğin Dünya'nın bu yörüngesindeki etkisi, en küçük kürecikler biraz büyüklerin hemen ardından gelseydi ne olacaksa ondan başka olmamalıdır. Aradaki yerlerde de, bu ışınların dağıldığı çizgilerin düz değil, yavaş yavaş bükülmüş olması dışında, başka bir etki olmamalıdır.
Eodemque modo, si pellatur globus F ⟦?⟧ versus G, cum ejus actio pervenit ad H, ibi communicatur globulis 7, 8, 9, qui praecipuum quidem ejus radium mittunt ad G, sed alios etiam versus D et B dispergunt. Hicque notanda est differentia, quae oritur ex obliquitate incidentiae istarum actionum in circulum CH: actio enim ab A ad C, cum perpendiculariter incidat in illum circulum, radios suos aequaliter utrimque dispergit versus D et E; actio autem ab F ad H, quae in eundem oblique incidit, non dispergit suos nisi versus ipsius centrum, saltem si obliquitas incidentiae supponatur esse graduum 90; si vero supponatur minor, nonnulli quidem ejus actionis radii etiam in aliam partem mittentur, sed aliis multo debiliores, et ideo vix sensibiles, nisi cum ista obliquitas est valde parva: contra autem radii, qui versus centrum circuli oblique sparguntur, eo sunt fortiores, quod ista obliquitas est major. [CXXXVI. Explicatio apparitionis comae.] Quorum omnium demonstratione percepta, facile est illam transferre ad globulos caelestes: quamvis enim nullus sit locus, in quo sic majusculi ex istis globulis alios multo minores tangant, quia tamen ipsi gradatim sunt minores et minores, a certo termino usque ad Solem, ut dictum est, facile credi potest non minorem esse differentiam, inter illos qui sunt supra orbitam Saturni, et illos qui sunt juxta orbitam Terrae, quam inter majores et minores mox descriptos: atque inde intelligi effectum istius inaequalitatis non alium esse debere in hac Terrae orbita, quam si minimi majusculis immediate succederent; nec alium etiam in locis intermediis, nisi quod lineae secundum quas isti radii disperguntur, non sint rectae, sed paulatim inflexae.
AT8.188Şöyle ki, S Güneş olsun; 2345, Dünya'nın bir yıl boyunca 2, 3, 4 işaretlerinin sırasıyla taşındığı yörünge olsun; DEFGH, gök küreciklerinin Güneş'e kadar derece derece gittikçe küçülmeye başladığı o sınır olsun (bu sınırın tam bir küre şeklinde değil, kutuplara doğru ekliptiğe doğru olduğundan çok daha basık, düzensiz bir sferoit şeklinde olduğunu yukarıda söylemiştik); C de bizim göğümüzde bulunan bir kuyruklu yıldız olsun. Bu kuyruklu yıldıza çarpan Güneş ışınlarının oradan DEFGH sferoidinin bütün kısımlarına doğru şöyle yansıdığını düşünmek gerekir: F'ye dik düşenler büyük kısmıyla doğrudan 3'e kadar gider, ama bazıları da oraya buraya saçılır; G'ye eğik düşenler yalnız doğrudan 4'e doğru gitmekle kalmaz, kısmen de 3'e doğru kırılır; son olarak H'ye düşenler Dünya'nın yörüngesine doğrudan ulaşmaz, yalnız 4'e ve 5'e doğru yansır; ötekiler için de böyledir.
Nempe, si S sit Sol, 2345 orbita per quam Terra anni spatio defertur secundum ordinem notarum 2, 3, 4, DEFGH terminus ille a quo globuli caelestes incipiunt gradatim esse minores et minores usque ad Solem (quem terminum supra diximus non habere figuram sphaerae perfectae, sed sphaeroidis irregularis, versus polos multo depressioris, quam versus eclipticam), et C sit Cometa in nostro caelo existens: putandum est radios Solis in hunc Cometam impingentes, ita inde reflecti versus omnes partes sphaeroidis DEFGH, ut ii qui perpendiculariter incidunt in F, maxima quidem ex parte, recta pergant usque ad 3, sed tamen etiam nonnulli ex ipsis hinc inde spargantur; et qui oblique incidunt in G, non tantum recta pergant versus 4, sed etiam ex parte refrangantur versus 3; et denique qui incidunt in H, recta non perveniant ad orbitam Terrae, sed tantum reflexi versus 4 et 5, sicque de caeteris.
AT8.189Buradan şu açıktır: Dünya yörüngesinin 3 kısmında bulunursa, bu kuyruklu yıldız oradan saçı her yöne dağılmış olarak görünecektir; bu türden kuyruklu yıldıza Gül derler. Çünkü C'den 3'e doğrudan gelen ışınlar onun başını, E'den ve G'den 3'e doğru yansıyan öteki daha zayıf ışınlar da saç tellerini gösterecektir. Dünya 4'te bulunursa, aynı kuyruklu yıldız oradan CG4 doğrudan ışınlarıyla görünecek; saçı, daha doğrusu kuyruğu ise yalnız bir yöne uzanmış olarak, H'den ve G ile H arasındaki öteki yerlerden 4'e doğru yansıyan ışınlarla görünecektir. Aynı şekilde Dünya 2'de bulunursa, kuyruklu yıldız oradan CE2 doğrudan ışınları sayesinde, saçı da CE2 ile CD2 arasındaki eğik ışınlar sayesinde görünecektir. Tek fark şu olacaktır: Göz 2'deyken kuyruklu yıldız sabahleyin görünecek ve saçı onun önünden gidecek; göz 4'teyken ise kuyruklu yıldız akşamleyin görünecek ve kuyruğunu arkasından sürükleyecektir.
CXXXVII. Ateşten kirişler de nasıl görünür.
Son olarak göz 5 noktasına doğru bulunursa, Güneş'in ışınları kuyruklu yıldızın kendisini görmesine engel olacak; göz yalnız saçının bir kısmını ateşten bir kiriş gibi görecektir. Bu kiriş, göz 4 noktasına ya da 2 noktasına daha yakın olmasına göre ya akşamleyin ya sabahleyin görünecektir. Göz tam ortadaki 5 noktasında bulunursa, belki de biri sabahleyin, biri akşamleyin olmak üzere iki kiriş görünebilir.
CXXXVIII. Kuyruklu yıldızların kuyruğu neden her zaman Güneş'ten tam ters yönde ve her zaman düz görünmez.
Bu saç ya da kuyruk kimi zaman düz, kimi zaman biraz eğri olmalıdır; kimi zaman kuyruklu yıldızın ve Güneş'in merkezlerinden geçen doğru çizgi üzerinde bulunmalı, kimi zaman ondan biraz sapmalıdır; son olarak kimi zaman daha geniş, kimi zaman daha dar, ya da yan ışınlar göze doğru toplandığında daha parlak olmalıdır.
Unde patet, si Terra sit in orbitae suae parte 3, hunc Cometam ex ea visum iri cum coma in omnes partes dispersa; quod genus Cometae Rosam vocant: radii enim directi a C ad 3, ejus caput; alii autem debiliores, qui ex E et G versus 3 reflectuntur, ejus crines exhibebunt. Si vero Terra sit in 4, idem Cometa ex ea videbitur per radios rectos CG4, et ejus coma, sive potius cauda, versus unam tantum partem protensa, per radios ex H et aliis locis, quae sunt inter G et H, versus 4 reflexos. Eodemque modo, si Terra sit in 2, Cometa ex ea videbitur ope radiorum rectorum CE2, et ejus coma ope obliquorum qui sunt inter CE2 et CD2, nec alia erit differentia, nisi quod, oculo existente in 2, Cometa mane videbitur, et coma ipsum praecedet; oculo autem existente in 4, Cometa videbitur vesperi, et caudam suam post se trahet. [CXXXVII. Quomodo etiam trabes appareant.] Denique, si oculus sit versus punctum 5, impedietur a radiis Solis ne Cometam ipsum videre possit, sed videbit tantum ejus comae partem, instar igneae trabis, quae apparebit vel vesperi vel mane, prout oculus propior erit puncto 4 vel puncto 2; atque forte una mane et alia vesperi poterit apparere, si oculus in ipso puncto medio 5 exsistat. [CXXXVIII. Cur Cometarum cauda non semper in parte a Sole directe aversa, nec semper recta videatur.] Et quidem haec coma vel cauda interdum recta, interdum nonnihil incurva esse debet; interdumque in recta linea, quae transit per centra Cometae et Solis, interdum nonnihil ab ea deflectens; ac denique interdum latior, interdum angustior, vel etiam lucidior, cum nempe radii laterales versus oculum convergunt.
AT8.190Çünkü bütün bunlar DEFGH sferoidinin düzensizliğinden çıkar: Şeklinin daha basık olduğu kutuplara doğru kuyruklu yıldızların kuyrukları daha düz ve daha geniş; kutuplarla ekliptik arasındaki kıvrımda daha eğri ve Güneş'in tam karşısından sapmış; bu kıvrımın uzunluğu boyunca da daha parlak ve daha dar görünmelidir. Kuyruklu yıldızlar hakkında şimdiye kadar, hiç değilse masal ya da mucize sayılmayacak olanlardan, sebebi burada bulunmayan hiçbir şeyin gözlendiğini sanmıyorum.
CXXXIX. Sabit yıldızların ya da gezegenlerin çevresinde neden böyle saçlar görünmez.
Sorulabilecek tek şey şudur: Saçlar neden sabit yıldızların ve daha yukarıdaki gezegenlerin, Jüpiter'in ve Satürn'ün çevresinde de görünmez? Cevap kolaydır. Birincisi, kuyruklu yıldızlarda da görünen çapları sabit yıldızlarınkinden büyük olmadığında genellikle görünmezler; çünkü o zaman bu ikincil ışınların gözleri hareket ettirecek kadar kuvveti yoktur. Sonra sabit yıldızlara gelince: Bunlar ışığı Güneş'ten ödünç almayıp kendilerinden saçtıkları için, saçları varsa, oraya buraya her yöne saçılmalı ve pek kısa olmalıdır. Nitekim gerçekten de çevrelerinde böyle bir saç var gibi görünür: Düzgün bir çizgiyle çevrelenmiş değil, her yandan gelişigüzel ışınlarla kuşatılmış görünürler. Belki pırıldamalarını da (gerçi bunun başka birçok sebebi olabilir) buna bağlamak yanlış olmaz. Jüpiter'e ve Satürn'e gelince, hava pek temizken bazen onların çevresinde de Güneş'ten ters yöne uzanan kısa saçlar görüldüğünden şüphe etmiyorum; yazarını hatırlamasam da bir zamanlar bir yerde böyle bir şey okuduğumu biliyorum.
Haec enim omnia sequuntur ab irregularitate sphaeroidis DEFGH: quippe versus polos, ubi ejus figura depressior est, caudas Cometarum exhibere debet magis rectas et latas; in flexu qui est inter polos et eclipticam, magis curvas, et a Solis opposito deflectentes; et secundum istius flexus longitudinem, magis lucidas et angustas. Nec puto quicquam hactenus circa Cometas fuisse observatum, saltem quod nec pro fabula, nec pro miraculo sit habendum, cujus causa hic non habeatur. [CXXXIX. Cur tales comae circa Fixas aut Planetas non appareant.] Quaeri tantum potest, cur non etiam comae circa stellas fixas, ac circa altiores planetas Jovem et Saturnum, appareant. Sed facilis responsio est. Primo, ex eo quod non soleant videri in Cometis, cum eorum diameter apparens non est major quam fixarum, quia tunc isti radii secundarii non habent satis virium ad oculos movendos. Ac deinde, quantum ad fixas, quia cum lumen a Sole non mutuentur, sed illud ex se ipsis emittant, ista earum coma, si quae sit, hinc inde in omnes partes spargi debet, atque esse perbrevis; jamque revera circa ipsas talis coma esse videtur: neque enim uniformi linea circumscriptae, sed vagis radiis undique cinctae apparent; et non male forsan earum etiam scintillationem (cujus tamen plures aliae causae esse possunt) huc referemus. Quantum autem ad Jovem et Saturnum, non dubito quin, ubi aer est admodum purus, breves etiam interdum comae, in partem a Sole aversam protensae, circa ipsos videantur; et scio me tale quid alicubi olim legisse, quamvis auctoris non recorder.
AT8.191Aristoteles'in Meteoroloji'nin I. kitabının 6. bölümünde sabit yıldızlar hakkında, Mısırlıların onları da bazen saçlı gördüğünü söylemesini, sabit yıldızlardan çok bu gezegenler hakkında anlamak gerektiğini düşünüyorum. Köpek takımyıldızının kalçasındaki yıldızlardan birinde kendisinin gördüğü saçı anlatmasına gelince, bu ya havadaki çok eğik bir kırılmadan ya da daha büyük bir ihtimalle onun gözlerindeki bir kusurdan ileri gelmiştir. Çünkü bu saçın, gözünü ona diktiğinde, bakışını gevşettiği zamankinden daha az göründüğünü de ekler.
CXL. ⟦Gezegenin hareketinin başlangıcı.⟧
Şimdi kuyruklu yıldızlarla ilgili her şeyi açıkladıktan sonra gezegenlere dönelim ve N yıldızının, göğümüzün çevresine doğru bulunan ikinci unsur küreciklerinden daha az çalkantı alabileceğini, yani daha az katı olduğunu, ama Güneş'e doğru bulunan küreciklerin bazılarından biraz daha katı olduğunu düşünelim. Buradan şunu anlarız: Bu yıldız Güneş'in girdabına kapılır kapılmaz, katılıkça, yani hareketinde doğru çizgiler boyunca devam etmeye elverişlilikçe kendisine eşit olan gök küreciklerine varana kadar durmadan Güneş'in merkezine doğru inmelidir.
Sonunda oraya varınca, başka bazı sebepler onu oraya buraya biraz itmedikçe, artık Güneş'e daha çok yaklaşmayacak, ondan uzaklaşmayacak da; bu gök kürecikleri arasında dengede durarak Güneş'in çevresinde durmadan dönecek ve bir gezegen olacaktır. Çünkü Güneş'e daha çok yaklaşsaydı, orada biraz daha küçük gök kürecikleri arasında bulunacaktı; bu yüzden onları, çevresinde döndüğü merkezden uzaklaşma kuvvetiyle aşacaktı. Bu kürecikler daha hızlı da hareket ettiği için, bu kuvveti çalkantısıyla birlikte artıracaklardı; böylece yıldız oradan yeniden geri dönmek zorunda kalacaktı. Güneş'ten daha çok uzaklaşsaydı ise, biraz daha yavaş hareket eden, bu yüzden çalkantısını azaltacak olan; biraz daha büyük olan, bu yüzden de onu Güneş'e doğru geri itecek kuvveti bulunan gök kürecikleriyle karşılaşacaktı.
Quodque ait Aristoteles, I. Meteorologicorum, cap. 6, de Fixis, eas etiam ab Aegyptiis comatas nonnunquam visas fuisse, puto de his planetis potius esse intelligendum; quod autem refert de coma cujusdam ex stellis quae sunt in femore Canis, a se conspecta, vel ab aliqua in aere valde obliqua refractione, vel potius ab illius oculorum vitio processit: addit enim minus fuisse conspicuam, cum oculorum aciem in ipsam intendebat, quam cum remittebat. [CXL. ⟦De principio motus Planetae.⟧] Nunc vero, expositis iis omnibus quae ad Cometas spectant, revertamur ad Planetas, putemusque sidus N minoris agitationis esse capax, sive minus habere soliditatis, quam globulos secundi elementi qui sunt versus circumferentiam nostri caeli, sed tamen aliquanto plus habere, quam aliquos ex iis qui sunt versus Solem. Unde intelligemus illud, statim atque a vortice Solis abreptum est, continuo versus ejus centrum descendere debere, donec devenerit ad eos globulos caelestes, quibus in soliditate, sive in aptitudine ad perseverandum in suo motu per lineas rectas, est aequale. Cumque tandem ibi erit, non amplius ad Solem magis accedet, nec etiam ab eo recedet, nisi quatenus ab aliquibus aliis causis nonnihil hinc inde propelletur; sed inter istos globulos caelestes libratum, circa Solem assidue gyrabit, et erit Planeta. Quippe si propius accederet versus Solem, ibi versaretur inter globulos caelestes paullo minores, ac proinde quos superaret vi ad recedendum a centro circa quod gyrat; et celerius motos, ac proinde a quibus ista ejus vis simul cum agitatione augeretur, sicque inde rursus regredi deberet. Si vero a Sole magis recederet, ei occurrerent globuli caelestes aliquanto minus celeriter moti, ac proinde qui ejus agitationem minuerent; et paullo majores, ac proinde qui vim haberent ipsum versus Solem repellendi.
AT8.192CXLI. Gezegenin gezinmelerinin bağlı olduğu sebepler. Birincisi.
Güneş'in çevresinde böyle dengede duran gezegeni oraya buraya biraz iten başka sebepler de şunlardır: Birincisi, gezegenin göğün bütün maddesiyle birlikte içinde döndüğü mekân tam küre biçiminde değildir; bu mekânın daha geniş olduğu yerde gök maddesinin, daha dar olduğu yerde olduğundan daha yavaş akması zorunludur.
CXLII. İkincisi.
İkincisi, birinci unsurun maddesi bazı komşu girdaplardan birinci göğün merkezine doğru akıp oradan başka bazı girdaplara geri akarken, hem ikinci unsurun küreciklerini hem de bunlar arasında dengede duran gezegeni çeşitli biçimlerde sarsabilir.
CXLIII. Üçüncüsü.
Üçüncüsü, bu gezegenin cismindeki geçitler, göğün belli kısımlarından gelen yivli parçacıkları ya da birinci unsurun başka parçacıklarını almaya, ötekileri almaktan daha elverişli olabilir. Bu yüzden yukarıda yıldızları saran lekelerin kutupları çevresinde oluştuğunu söylediğimiz bu geçitlerin ağızları öteki kısımlardan çok göğün o kısımlarına doğru döner.
[CXLI. Causae, a quibus ejus errores pendent. Prima.] Aliae autem causae, quae Planetam circa Solem ita libratum nonnihil hinc inde propellunt, sunt: primo, quod spatium, in quo simul cum tota materia caeli rotatur, non sit perfecte sphaericum; necesse est enim, ubi hoc spatium latius est, ut ista materia caeli lentius fluat, quam ubi angustius. [CXLII. Secunda.] Secundo, quod materia primi elementi, ex quibusdam vicinis vorticibus versus centrum primi caeli fluendo, et inde ad quosdam alios refluendo, tum globulos secundi elementi, tum etiam Planetam inter ipsos libratum, diversimode possit commovere. [CXLIII. Tertia.] Tertio, quod meatus qui sunt in corpore istius Planetae, aptiores esse possint ad particulas striatas, aliasve primi elementi quae ex certis caeli partibus veniunt, quam ad reliquas, recipiendas: unde fit, ut istorum meatuum orificia, quae circa polos macularum sidera involventium formari supra diximus, versus istas caeli partes potius quam versus alias obvertantur.
AT8.193CXLIV. Dördüncüsü.
Dördüncüsü, bu gezegende önceden bazı hareketler bulunmuş olabilir; bunlar başka sebepler onlara karşı koysa da gezegende çok uzun süre devam eder. Çünkü bir topacın, yalnız bir çocuk onu bir kez çevirdiği için, kütlesi küçük olduğu ve hem çevresindeki hava hem de üzerinde durduğu yer hareketine karşı koyduğu hâlde, birkaç dakika hareketinde devam edecek ve bu arada birkaç bin dönüş tamamlayacak kadar kuvvet kazandığını görürüz. Bunun gibi, bir gezegenin, yalnız ilk yaratıldığında hareket ettirilmiş olmasından dolayı, dünyanın ilk başlangıcından bu zamana kadar hızında kayda değer hiçbir azalma olmadan dolanımlarını sürdürebildiğine kolayca inanılabilir. Çünkü dünyanın var olduğu beş ya da altı bin yıllık zaman bir gezegenin büyüklüğüyle karşılaştırılırsa, bir dakikalık zamanın küçük bir topacın kütlesiyle karşılaştırılmasından çok daha kısadır.
CXLV. Beşincisi.
Son olarak beşincisi, hareketinde böyle devam etme kuvveti gezegende, çevresindeki gök maddesinde olduğundan çok daha sağlam ve süreklidir; büyük bir gezegende de küçük bir gezegende olduğundan daha sağlamdır. Çünkü bu kuvvet gök maddesinde, bu maddenin küreciklerinin aynı harekette birleşmesine bağlıdır; bunlar birbirinden ayrı oldukları için de, küçük sebeplerle kimi zaman daha çoğunun, kimi zaman daha azının böyle birleşmesi mümkündür.
Buradan şu sonuç çıkar: Gezegen hiçbir zaman çevresindeki gök kürecikleri kadar hızlı hareket etmez. Çünkü gezegen onlarla birlikte taşındığı o harekete eşit olsa da, kürecikler birbirinden ayrı oldukları ölçüde bu arada başka birçok hareketlere de sahiptir. Yine buradan şu da çıkar: Bu gök küreciklerinin hareketi hızlandığında, yavaşladığında ya da büküldüğünde, aralarında bulunan gezegenin hareketi o kadar çok ve o kadar çabuk hızlanmaz, yavaşlamaz ya da bükülmez.
[CXLIV. Quarta.] Quarto, quod jam ante aliqui motus in isto Planeta esse potuerint, qui diutissime in eo perseverant, licet aliae causae repugnent. Ut enim videmus turbinem, ab hoc solo quod semel a puero intorqueatur, satis virium acquirere ad perseverandum in suo motu per aliquot horae minuta, interimque aliquot millia gyrorum absolvere, quamvis mole sit exiguus, et tum aer circumjacens, tum etiam terra, cui insistit, ejus motui adversentur: ita facile credi potest, ex hoc solo quod aliquis Planeta, cum primum factus est, fuerit motus, eum a prima mundi origine ad hoc usque tempus, absque ulla notabili imminutione celeritatis, circuitus suos continuare potuisse: quia multo brevius est tempus quinque vel sex millium annorum, a quibus mundus stetit, si cum magnitudine alicujus Planetae comparetur, quam tempus unius horae minuti cum exigui turbinis mole collatum. [CXLV. Quinta.] Quinto denique, quod vis ita perseverandi in suo motu sit multo firmior et constantior in Planeta, quam in materia caelesti eum circumjacente; ac etiam firmior in magno Planeta quam in minore. Quippe ista vis in materia caelesti pendet ex eo, quod ejus globuli simul conspirent in eundem motum; cumque sint a se mutuo disjuncti, parvis ex momentis fieri potest, ut modo plures, modo pauciores ita simul conspirent. Unde sequitur Planetam nunquam tam celeriter moveri, quam globulos caelestes eum circumjacentes: etsi enim aequet illum eorum motum, quo simul cum ipsis fertur, illi interim habent alios plures, quatenus a se mutuo disjuncti sunt. Inde etiam sequitur, cum horum globulorum caelestium motus acceleratur, vel tardatur, vel inflectitur, non tantopere, nec tam cito accelerari, vel tardari, vel inflecti motum Planetae inter ipsos versantis.
AT8.194CXLVI. Bütün gezegenlerin ilk oluşumu.
Bütün bunlar göz önüne alınırsa, gezegenlerin fenomenleri hakkında, açıkladığımız tabiat kanunlarına tamamen uymayan ve sebebi şimdiye kadar söylenenlerden kolayca gösterilemeyen hiçbir şey karşımıza çıkmayacaktır. Çünkü şimdi birinci göğün tek bir girdabını içine alan o pek geniş mekânın başlangıçta on dört ya da daha çok girdaba bölünmüş olduğunu düşünmemize hiçbir engel yoktur. Bu girdaplar öyle yerleşmişti ki merkezlerindeki yıldızlar yavaş yavaş birçok lekeyle örtüldü; sonra da bu girdaplar, anlattığımız biçimde, birbirini yok etti: konumlarının farklılığına göre biri daha erken, öteki daha geç. Merkezlerinde Güneş'in, Jüpiter'in ve Satürn'ün bulunduğu üç girdap ötekilerden büyük olduğu için, Jüpiter'i çevreleyen dört küçük girdabın merkezlerindeki yıldızlar Jüpiter'e doğru, Satürn'ün yanındaki iki girdabın merkezlerindekiler de Satürn'e doğru düştü (hiç değilse Satürn'ün çevresinde şimdi iki gezegen döndüğü doğruysa). Merkür, Venüs, Dünya, Ay ve Mars da (bu yıldızların da her birinin önceden kendi girdabı vardı) Güneş'e doğru düştü. Sonunda girdapları tükendikten sonra Jüpiter ve Satürn de kendilerine eklenmiş daha küçük yıldızlarla birlikte kendilerinden çok daha büyük olan aynı Güneş'e doğru aktı. Bu mekânda hiç on dörtten fazla girdap olduysa, geri kalan girdapların yıldızları ise kuyruklu yıldızlara dönüştü.
CXLVII. Bazı gezegenler neden ötekilerden Güneş'e daha uzaktır; bu yalnız büyüklüklerine bağlı değildir.
Böylece başlıca gezegenlerin, Merkür'ün, Venüs'ün, Dünya'nın, Mars'ın, Jüpiter'in ve Satürn'ün Güneş'in çevresinde farklı uzaklıklarda taşındığını görünce, bunun Güneş'e daha yakın olanların katılığının daha uzaktakilerinkinden az olmasından ileri geldiğine hükmedeceğiz. Mars'ın Dünya'dan küçük olduğu hâlde Güneş'ten ondan daha uzak olmasına da şaşmayacağız; çünkü katılık yalnız büyüklüğe bağlı olmadığından Mars yine de Dünya'dan daha katı olabilir.
CXLVIII. Güneş'e daha yakın olanlar neden ötekilerden daha hızlı hareket eder; Güneş'in lekeleri ise neden en yavaş olanlardır.
Bu gezegenlerin aşağıdakilerin yukarıdakilerden daha hızlı döndüğünü görünce de, bunun, Güneş'i oluşturan birinci unsur maddesinin çok hızlı dönerek göğün daha yakın kısımlarını uzak kısımlarından daha çok sürüklemesinden ileri geldiğini düşüneceğiz. Bu arada Güneş'in yüzeyinde görünen lekelerin herhangi bir gezegenden çok daha yavaş taşınmasına da şaşmayacağız (çünkü lekeler kendi en kısa dolanımlarında yirmi altı gün harcarken, Merkür ondan altmış kattan büyük olan kendi dolanımında ancak üç ay, Satürn de belki iki bin kat büyük olan kendi dolanımında yalnız otuz yıl harcar; Satürn lekelerden daha hızlı hareket etmeseydi yüz yıldan fazla harcaması gerekirdi). Çünkü bunun şundan ileri geldiğini düşüneceğiz: Lekelerin sürekli çözülmesinden doğan üçüncü unsur parçacıkları Güneş'in çevresinde toplanmış ve orada belki Merkür'ün küresine, hatta daha da ötesine uzanan büyük bir hava, daha doğrusu esir kütlesi oluşturmuştur. Bu esirin parçacıkları çok düzensiz ve dallı budaklı olduğundan birbirine öyle yapışır ki gök maddesinin kürecikleri gibi ayrı ayrı harekete gelmez; hepsi birlikte Güneş tarafından sürüklenir, onlarla birlikte de hem Güneş lekeleri hem göğün Merkür'e yakın kısmı sürüklenir. Bu yüzden aynı zamanda Merkür'den pek fazla dolanım tamamlamazlar, dolayısıyla o kadar hızlı da hareket etmezler.
[CXLVI. De prima productione omnium Planetarum.] Quae omnia si considerentur, nihil occurret circa phaenomena Planetarum, quod non plane conveniat cum legibus naturae a nobis expositis, cujusque ratio ex jam dictis non facile reddatur. Nihil enim vetat quominus arbitremur, vastissimum illud spatium in quo jam unicus vortex primi caeli continetur, initio in quatuordecim pluresve vortices fuisse divisum, eosque ita fuisse dispositos, ut sidera quae in centris suis habebant, multis paulatim maculis tegerentur, et deinde isti vortices uni ab aliis destruerentur, modo jam a nobis descripto: unus citius, alius tardius, pro diverso eorum situ. Adeo ut, cum illi tres, in quorum centris erant Sol, Jupiter et Saturnus, caeteris essent majores, sidera, quae in centris quatuor minorum Jovem circumstantium versabantur, versus Jovem delapsa sint; et quae in centris duorum aliorum Saturno vicinorum, versus Saturnum (saltem si verum est duos jam Planetas circa ipsum versari); et Mercurius, Venus, Terra, Luna et Mars (quae sidera etiam singula suum vorticem prius habuerunt), versus Solem; ac tandem etiam Jupiter et Saturnus, una cum minoribus sideribus iis adjunctis, confluxerint versus eundem Solem, ipsis multo majorem, postquam eorum vortices fuerunt absumpti; Sidera autem reliquorum vorticum, si unquam plura fuerint quam quatuordecim in hoc spatio, in Cometas abierint. [CXLVII. Cur quidam Planetae sint aliis a Sole remotiores: idque ab eorum magnitudine sola non pendere.] Sicque jam videntes primarios Planetas, Mercurium, Venerem, Terram, Martem, Jovem et Saturnum, ad diversas distantias circa Solem deferri, judicabimus id ex eo contingere, quod eorum qui Soli viciniores sunt, soliditas sit minor quam remotiorum. Nec mirabimur Martem, Terra minorem, ipsa tamen magis a Sole distare, quia solidior nihilominus esse potest, cum soliditas a sola magnitudine non pendeat. [CXLVIII. Cur Soli viciniores celerius aliis moveantur; et tamen ejus maculae sint tardissimae.] Et videntes inferiores ex istis Planetis, altioribus celerius in orbem ferri, putabimus id ex eo fieri, quod materia primi elementi, quae Solem componit, celerrime gyrando, viciniores caeli partes magis secum abripiat quam remotiores. Nec interim mirabimur, quod maculae quae in ejus superficie apparent, multo tardius ferantur quam ullus Planeta: (quippe in brevissimo suo circuitu viginti sex dies impendunt, Mercurius autem in suo plusquam sexagies majori, vix tres menses, et Saturnus in suo forte bis millies majori, annos tantum triginta; qui nisi celerius ipsis moveretur, plus centum deberet impendere). Hoc enim putabimus accidere ex eo, quod particulae tertii elementi, ortae a continua macularum dissolutione, congregatae sint circa Solem, atque ibi magnam quandam molem aeris sive aetheris componant, forte usque ad sphaeram Mercurii vel etiam ulterius extensam; cujus aetheris particulae, cum sint valde irregulares et ramosae, sibi invicem sic adhaerent, ut non disjunctim concitentur, quemadmodum globuli materiae caelestis, sed omnes simul a Sole rapiantur, et cum ipsis tum maculae solares, tum etiam pars caeli Mercurio vicina: unde fit, ut non multo plures circuitus quam Mercurius, eodem tempore absolvant, nec proinde tam cito moveantur.
AT8.195CXLIX. Ay neden Dünya'nın çevresinde döner.
Sonra Ay'ın yalnız Güneş'in değil, aynı zamanda Dünya'nın da çevresinde döndüğünü görünce, bunun şundan ileri geldiğine hükmedeceğiz: Ya Ay, Jüpiter'in gezegenlerinin Jüpiter'e doğru aktığı gibi, Dünya Güneş'in çevresinde taşınmadan önce Dünya'ya doğru akmıştır; ya da, daha büyük bir ihtimalle, Dünya'dan daha az çalkantı kuvveti olmadığı için Güneş'in çevresinde aynı kürede bulunmalıdır ve kütlece daha küçük olup eşit çalkantı kuvvetine sahip olduğundan, daha hızlı taşınmalıdır. Çünkü Dünya Güneş S'nin çevresinde, onunla birlikte N'den T üzerinden Z'ye doğru taşındığı NTZ dairesinde bulunsun. Daha hızlı sürüklenen Ay aynı yere gelirse, başlangıçta NZ dairesinin hangi kısmında bulunursa bulunsun, kısa zamanda A'ya yaklaşacaktır. Orada Dünya'nın yakınlığı yüzünden daha öteye doğru gitmekten alıkonarak yolunu B'ye doğru saptıracaktır. D'ye doğru değil de B'ye doğru diyorum, çünkü böylece doğru çizgiden daha az sapar.
[CXLIX. Cur Luna circa Terram gyret.] Deinde, videntes Lunam non modo circa Solem, sed simul etiam circa Terram gyrare, judicabimus id vel ex eo contingere, quod, ut Jovis Planetae versus Jovem, sic ipsa versus Terram confluxerit, priusquam haec circa Solem ferretur; vel potius quod, cum non minorem habeat vim agitationis quam Terra, in eadem sphaera circa Solem debeat versari; et, cum mole sit minor, aequalem habens vim agitationis, celerius debeat ferri. Nam, Terra existente circa Solem S, in circulo NTZ, cum quo defertur ab N per T versus Z, si Luna celerius acta eodem deveniat, in quacunque parte circuli NZ eam initio esse contingat, brevi accedet ad A, ubi a vicinia Terrae impedita ne recta ulterius pergat, deflectet cursum suum versus B: dico versus B, potius quam versus D, quia sic a linea recta minus deflectet.
AT8.196CL. Dünya neden kendi ekseni çevresinde döner.
Ay böylece A'dan B'ye doğru ilerlerken, onu taşıyan ve ABCD mekânında bulunan bütün gök maddesi T merkezi çevresinde girdap gibi bükülecek; böylece Dünya'nın da kendi ekseni çevresinde dönmesine yol açacaktır. Bu arada bütün bunlar birlikte NTZ dairesi boyunca S merkezi çevresinde taşınacaktır.
Gerçi Dünya'nın kendi ekseni çevresinde dönmesinin başka sebepleri de vardır: Dünya önceden bir girdabın merkezinde duran parlak bir yıldız idiyse, orada şüphesiz böyle dönüyordu; şimdi de merkezinde toplanmış birinci unsur maddesi hâlâ benzer hareketlere sahiptir ve onu iter.
CLI. Ay neden Dünya'dan daha hızlı taşınır.
Ay ABCD dairesinin çevresini bir kez dolaşırken Dünya'nın kendi ekseni çevresinde aşağı yukarı otuz kez dönmesine de şaşmayacağız. Çünkü bu ABCD çevresi Dünya'nın çevresinden aşağı yukarı altmış kat büyük olduğuna göre, Ay yine de Dünya'dan iki kat hızlı taşınmaktadır. İkisi de aynı gök maddesi tarafından sürüklenir; bu maddenin Dünya'nın yakınında Ay'ın yakınında olduğundan daha yavaş hareket etmediğine inanmak da akla yatkındır. Öyleyse Ay'daki hızın daha büyük olmasının sebebi, Ay'ın Dünya'dan küçük olmasından başka bir şey değil gibi görünüyor.
CLII. Ay'ın neden hemen hemen hep aynı yüzü Dünya'ya dönüktür.
Ay'ın hep aynı kısmının Dünya'ya dönük olmasına ya da hiç değilse ondan pek sapmamasına da şaşmayacağız. Çünkü bunun, Ay'ın öteki kısmının biraz daha katı olmasından, bu yüzden Dünya'nın çevresinde dolaşırken daha büyük bir çevre kat etmek zorunda olmasından ileri geldiğine kolayca hükmedeceğiz; tıpkı biraz önce kuyruklu yıldızlar hakkında belirttiğimiz gibi.
[CL. Cur Terra circa suum axem vertatur.] Dum autem ita perget ab A versus B, omnis materia caelestis contenta in spatio ABCD, quae ipsam defert, contorquebitur in modum vorticis circa centrum T; sicque etiam efficiet ut Terra circa suum axem gyret, dum interim haec omnia simul per circulum NTZ circa centrum S ferentur. Quanquam aliae praeterea sint causae, cur Terra circa proprium axem vertatur: si enim antea fuerit sidus lucidum, in alicujus vorticis centro consistens, ibi procul dubio sic gyrabat; et nunc materia primi elementi, in ejus centro congregata, similes adhuc motus habet, ipsamque impellit. [CLI. Cur Luna celerius feratur quam Terra.] Nec mirabimur, hanc Terram fere tricies circa suum axem convolvi, dum Luna tantum semel circumferentiam circuli ABCD percurrit. Cum enim haec circumferentia ABCD sit circiter sexagies major Terrae ambitu, sic Luna duplo celerius adhuc fertur quam Terra; et cum ambae agantur ab eadem materia caelesti, quam credibile est non minus celeriter moveri prope Terram quam prope Lunam, non videtur alia causa esse majoris in Luna celeritatis, quam quod minor sit quam Terra. [CLII. Cur semper Lunae facies quamproxime eadem sit Terrae obversa.] Non etiam mirabimur, quod semper eadem pars Lunae sit Terrae obversa, vel certe non multum ab ea deflectat; facile enim judicabimus id ex eo contingere, quod alia ejus pars aliquanto sit solidior, et ideo Terram circumeundo majorem ambitum debeat percurrere; ad exemplum ejus quod paulo ante notatum est de Cometis.
AT8.197Gerçekten de Ay'ın bize dönük yüzünde dürbünler sayesinde fark edilen, dağlara ve vadilere benzeyen o sayısız düzensizlik, bu yüzün daha az katı olduğunu gösteriyor gibidir. Bu daha az katılığın sebebi de şu olabilir: Ay'ın hiçbir zaman görüş alanımıza girmeyen öteki yüzü yalnız Güneş'ten doğrudan gönderilen ışığı alır; bu yüz ise Dünya'dan yansıyan ışığı da alır.
CLIII. Ay neden kavuşumlarda dördünlerde olduğundan daha hızlı ilerler ve ortalama hareketinden daha az sapar; göğü neden yuvarlak değildir.
Ay'ın dolunay ya da yeni ay iken, yalnız yarısı göründüğü zamandakinden, yani göğün B ya da D kısımlarına doğru bulunduğunda A ya da C'ye doğru bulunduğu zamandakinden biraz daha hızlı hareket ediyor görünmesine ve yolundan her yöne daha az sapmasına da şaşmayacağız. Çünkü ABCD mekânındaki gök kürecikleri büyüklükçe ve hareketçe hem D'nin altında K'ye doğru bulunanlardan, hem B'nin üstünde L'ye doğru bulunanlardan farklıdır, N ve Z'ye doğru bulunanlara ise benzer; bu yüzden B ve D'ye doğru olduğundan daha serbestçe A ve C'ye doğru yayılırlar. Buradan şu sonuç çıkar: ABCD çevresi tam bir daire değildir, daha çok elips şekline yaklaşır; gök maddesi de C ile A arasında B ile D arasında olduğundan daha yavaş taşınır. Bu yüzden bu gök maddesinin taşıdığı Ay, A ya da C'ye doğru bulunduğunda, B ya da D'ye doğru bulunduğu zamandakinden, yaklaşma hareketindeyse Dünya'ya daha çok yaklaşmalı, uzaklaşma hareketindeyse daha çok uzaklaşmalıdır.
Et certe innumerae illae inaequalitates instar montium et vallium, quae in ejus facie obversa perspicillorum ope deprehenduntur, minorem ipsius soliditatem videntur arguere; hujusque minoris soliditatis causa esse potest, quod alia ejus facies, quae nunquam in conspectum nostrum venit, solum lumen directe a Sole missum excipiat, haec autem etiam illud quod ex terra reflectitur. [CLIII. Cur Luna celerius incedat, et a suo motu medio minus aberret in conjunctionibus, quam in quadris; et cur ejus caelum non sit rotundum.] Neque magis mirabimur, quod Luna videatur aliquanto celerius moveri, et in omnes partes a cursu suo minus aberrare, cum plena est vel nova, quam cum dimidia tantum apparet; sive cum est versus partes caeli B vel D, quam cum est versus A vel C. Quia cum globuli caelestes, qui continentur in spatio ABCD, ratione magnitudinis et motus diversi sint, tam ab iis qui sunt infra D versus K, quam ab iis qui sunt supra B versus L, iis autem qui sunt versus N et Z sunt similes, liberius se diffundunt versus A et C, quam versus B et D. Unde sequitur ambitum ABCD non esse circulum perfectum, sed magis ad ellipsis figuram accedere; ac materiam caeli lentius ferri inter C et A, quam inter B et D; ideoque Lunam, quae ab ista materia caeli defertur, et propius accedere debere versus Terram, si sit in motu ad accedendum, et magis removeri, si sit in motu ad recedendum, cum ipsam contingit esse versus A vel C, quam cum est versus B vel D.
AT8.198CLIV. Jüpiter'in çevresindeki ikincil gezegenler neden bu kadar hızlı, Satürn'ün çevresindekiler ise neden bu kadar yavaş hareket eder ya da hiç hareket etmez.
Satürn'ün yanında bulunduğu söylenen gezegenlerin onun çevresinde pek yavaş taşınmasına ya da hiç taşınmamasına, buna karşılık Jüpiter'in yanında bulunanların onun çevresinde dönmesine ve her birinin Jüpiter'e ne kadar yakınsa o kadar hızlı dönmesine de şaşmayacağız. Çünkü bu farklılığın sebebi şu olabilir: Jüpiter, Güneş ve Dünya gibi, kendi ekseni çevresinde döner; Satürn ise, Ay ve kuyruklu yıldızlar gibi, hep kendisinin aynı kısmını içinde bulunduğu girdabın merkezine çevirir.
[CLIV. Cur secundarii Planetae qui sunt circa Jovem, tam celeriter; qui vero sunt circa Saturnum, tam tarde vel nullo modo moveantur.] Neque mirabimur quod Planetae, qui juxta Saturnum esse dicuntur, lentissimo vel nullo motu circa ipsum ferantur, contra autem qui sunt juxta Jovem, circa illum gyrent, et quisque tanto celerius quanto Jovi est vicinior. Hujus enim diversitatis causa esse potest, quod Jupiter, ut Sol et Terra, circa proprium axem agatur; Saturnus autem, ut Luna et Cometae, semper eandem sui partem convertat versus centrum vorticis in quo continetur.