İçeriğe geç
Felsefenin İlkeleri

Descartes · Felsefenin İlkeleri

Birinci Kısım. İnsan Bilgisinin İlkeleri Üzerine

AT8.005I. Hakikati arayan kimse, hayatında bir kez, elden geldiğince her şeyden şüphe etmelidir.

Çocuk olarak doğduğumuz ve aklımızı tam olarak kullanabilmeden önce duyulur şeyler hakkında türlü yargılarda bulunduğumuz için, birçok önyargı bizi hakikatin bilgisinden uzaklaştırır. Bunlardan kurtulmanın tek yolu, hayatımızda bir kez, içinde en küçük bir belirsizlik kuşkusu bulacağımız her şeyden şüphe etmeye çalışmak gibi görünüyor.

II. Şüpheli şeyler yanlış sayılmalıdır.

Hatta şüphe edeceğimiz şeyleri yanlış saymak da yararlı olacaktır; böylece en kesin ve bilinmesi en kolay olanın ne olduğunu daha açık bulacağız.

III. Bu şüphe, şimdilik, hayatın pratiğine uygulanmamalıdır.

Ama bu şüphe şimdilik yalnız hakikatin seyriyle sınırlı tutulmalıdır. Çünkü hayatın pratiğinde, biz şüphelerimizden kurtulamadan eylem fırsatı çoğu zaman geçip gideceğinden, sık sık yalnızca muhtemel olanı benimsemek zorunda kalırız; hatta bazen, iki şeyden biri ötekinden daha muhtemel görünmese de, yine birini seçmek zorundayız.

IV. Duyulur şeylerden neden şüphe edebiliriz.

Şimdi yalnız hakikati aramakla uğraştığımıza göre, önce duyulur ya da hayal edilebilir herhangi bir şeyin var olup olmadığından şüphe edeceğiz. Birincisi, hislerin bazen yanıldığını fark ediyoruz ve bizi bir kez bile aldatmış olana hiçbir zaman fazla güvenmemek basiret gereğidir. İkincisi, her gün uykuda hiçbir yerde bulunmayan sayısız şeyi hissettiğimizi ya da hayal ettiğimizi sanıyoruz ve böyle şüphe eden kimseye, uykuyu uyanıklıktan kesin olarak ayırt etmesini sağlayacak hiçbir işaret görünmüyor.

AT8.005

[I. Veritatem inquirenti, semel in vita de omnibus, quantum fieri potest, esse dubitandum.] [II. Dubia etiam pro falsis habenda.] [III. Hanc interim dubitationem ad usum vitae non esse referendam.] [IV. Cur possimus dubitare de rebus sensibilibus.] PRINCIPIORUM PHILOSOPHIAE PARS PRIMA. De principiis cognitionis humanae. Quoniam infantes nati sumus, et varia de rebus sensibilibus judicia prius tulimus, quam integrum nostrae rationis usum haberemus, multis praejudiciis a veri cognitione avertimur; quibus non aliter videmur posse liberari, quam si semel in vita de iis omnibus studeamus dubitare, in quibus vel minimam incertitudinis suspicionem reperiemus. Quin et illa etiam, de quibus dubitabimus, utile erit habere pro falsis, ut tanto clarius, quidnam certissimum et cognitu facillimum sit, inveniamus. Sed haec interim dubitatio ad solam contemplationem veritatis est restringenda. Nam quantum ad usum vitae, quia persaepe rerum agendarum occasio praeteriret, antequam nos dubiis nostris exsolvere possemus, non raro quod tantum est verisimile cogimur amplecti; vel etiam interdum, etsi e duobus unum altero verisimilius non appareat, alterutrum tamen eligere. Nunc itaque, cum tantum veritati quaerendae incumbamus, dubitabimus inprimis, an ullae res sensibiles aut imaginabiles existant: primo, quia deprehendimus interdum sensus errare, ac prudentiae est, nunquam nimis fidere iis qui nos vel semel deceperunt; deinde, quia quotidie in somnis innumera videmur sentire aut imaginari, quae nusquam sunt; nullaque sic dubitanti signa apparent, quibus somnum a vigilia certo dignoscat.

AT8.006V. Matematik ispatlarından da neden şüphe edebiliriz.

Daha önce en kesin saydığımız öteki şeylerden de şüphe edeceğiz: matematik ispatlarından, hatta şimdiye kadar kendiliğinden bilinir saydığımız ilkelerden bile. Çünkü bir yandan, bazı kimselerin bu tür şeylerde yanıldığını, bize yanlış görünen şeyleri en kesin ve kendiliğinden bilinir diye kabul ettiğini gördük; öte yandan, ve asıl önemlisi, her şeye gücü yeten ve bizi yaratmış olan bir Tanrı'nın var olduğunu işittik. Bizi, en iyi bildiğimizi sandığımız şeylerde bile hep yanılacağımız biçimde yaratmak isteyip istemediğini bilmiyoruz; çünkü bu, daha önce başımıza geldiğini gördüğümüz ara sıra yanılmamızdan daha az mümkün görünmüyor. Varlığımızı her şeye gücü yeten bir Tanrı'dan değil de kendimizden ya da başka herhangi bir şeyden aldığımızı farz edersek, kökenimizin yaratıcısına ne kadar az güç yüklersek, hep yanılacak kadar kusurlu olmamız o kadar inanılır olur.

VI. Şüpheli şeylerde onayımızı tutmaya ve böylece yanılgıdan kaçınmaya yarayan hür bir irademiz vardır.

Yine de, kimden gelmiş olursak olalım ve o ne kadar güçlü, ne kadar aldatıcı olursa olsun, büsbütün kesin ve iyice araştırılmış olmayan şeylere inanmaktan her zaman kaçınabileceğimiz ve böylece hiçbir zaman yanılmamaya dikkat edebileceğimiz bir hürriyetin içimizde bulunduğunu deneyimliyoruz.

VII. Şüphe ederken var olduğumuzdan şüphe edemeyiz; sırasıyla felsefe yaparken bildiğimiz ilk şey de budur.

Herhangi bir biçimde şüphe edebileceğimiz her şeyi böylece bir kenara atıp hatta yanlış olduğunu tasarladığımızda, hiçbir Tanrı'nın, hiçbir göğün, hiçbir cismin olmadığını, hatta bizim de ne elimizin ne ayağımızın, kısacası hiçbir bedenimizin olmadığını kolayca varsayarız; ama bunları düşünen bizlerin hiçbir şey olmadığını varsayamayız. Çünkü düşünen bir şeyin tam düşündüğü sırada var olmadığını düşünmek çelişkidir.

AT8.006

[V. Cur etiam de Mathematicis demonstrationibus.] [VI. Nos habere liberum arbitrium, ad cohibendum assensum in dubiis, sicque ad errorem vitandum.] [VII. Non posse a nobis dubitari, quin existamus dum dubitamus; atque hoc esse primum, quod ordine philosophando cognoscimus.] Dubitabimus etiam de reliquis, quae antea pro maxime certis habuimus; etiam de Mathematicis demonstrationibus, etiam de iis principiis, quae hactenus putavimus esse per se nota: tum quia vidimus aliquando nonnullos errasse in talibus, et quaedam pro certissimis ac per se notis admisisse, quae nobis falsa videbantur; tum maxime, quia audivimus esse Deum, qui potest omnia, et a quo sumus creati. Ignoramus enim, an forte nos tales creare voluerit, ut semper fallamur, etiam in iis quae nobis quam notissima apparent; quia non minus hoc videtur fieri potuisse, quam ut interdum fallamur, quod contingere ante advertimus. Atque si, non a Deo potentissimo, sed vel a nobis ipsis, vel a quovis alio, nos esse fingamus: quo minus potentem originis nostrae authorem assignabimus, tanto magis erit credibile, nos tam imperfectos esse, ut semper fallamur. Sed interim, a quocunque tandem simus, et quantumvis ille sit potens, quantumvis fallax, hanc nihilominus in nobis libertatem esse experimur, ut semper ab iis credendis, quae non plane certa sunt et explorata, possimus abstinere; atque ita cavere, ne unquam erremus. Sic autem rejicientes illa omnia, de quibus aliquo modo possumus dubitare, ac etiam falsa esse fingentes, facile quidem supponimus nullum esse Deum, nullum caelum, nulla corpora; nosque etiam ipsos non habere manus, nec pedes, nec denique ullum corpus; non autem ideo nos, qui talia cogitamus, nihil esse: repugnat enim, ut putemus id quod cogitat, eo ipso tempore quo cogitat, non existere.

AT8.007Dolayısıyla "düşünüyorum, öyleyse varım" bilgisi, sırasıyla felsefe yapan herkesin karşısına çıkan bilgilerin ilki ve en kesinidir.

VIII. Ruhla beden, yani düşünen şeyle cismanî şey arasındaki ayrım buradan anlaşılır.

Zihnin tabiatını ve bedenden ayrı olduğunu tanımak için en iyi yol budur. Çünkü bizden farklı olan her şeyin yanlış olduğunu varsayan bizlerin ne olduğumuzu incelediğimizde, hiçbir uzamın, şeklin, yer değiştirme hareketinin ya da bedene yüklenmesi gereken buna benzer hiçbir şeyin tabiatımıza ait olmadığını, yalnız düşüncenin ait olduğunu açıkça görürüz. Bu yüzden düşünce, herhangi bir cismanî şeyden önce ve daha kesin olarak bilinir: onu zaten kavradık, ötekilerden ise hâlâ şüphe ediyoruz.

IX. Düşünce nedir.

Düşünce adıyla, bilincinde olarak içimizde olup biten her şeyi, içimizde onların bilinci bulunduğu ölçüde anlıyorum. Böylece burada yalnız anlamak, istemek, hayal etmek değil, hissetmek de düşünmekle aynı şeydir. Çünkü "görüyorum" ya da "yürüyorum, öyleyse varım" desem ve bunu bedenle yapılan görme ya da yürüme olarak anlasam, sonuç mutlak olarak kesin değildir; çünkü uykuda sık sık olduğu gibi, gözlerimi açmadığım ve yerimden kıpırdamadığım, hatta belki hiç bedenim olmadığı hâlde gördüğümü ya da yürüdüğümü sanabilirim. Ama bunu görmenin ya da yürümenin bizzat hissi, yani bilinci olarak anlarsam, sonuç büsbütün kesindir; çünkü o zaman söz, gördüğünü ya da yürüdüğünü hisseden, yani düşünen tek şey olan zihne bağlanır.

AT8.007

[VIII. Distinctionem inter animam et corpus, sive inter rem cogitantem et corpoream, hinc agnosci.] [IX. Quid sit cogitatio.] Ac proinde haec cognitio, ego cogito, ergo sum, est omnium prima et certissima, quae cuilibet ordine philosophanti occurrat. Haecque optima via est ad mentis naturam, ejusque a corpore distinctionem, agnoscendam. Examinantes enim quinam simus nos, qui omnia quae a nobis diversa sunt supponimus falsa esse, perspicue videmus, nullam extensionem, nec figuram, nec motum localem, nec quid simile, quod corpori sit tribuendum, ad naturam nostram pertinere, sed cogitationem solam, quae proinde prius et certius quam ulla res corporea cognoscitur; hanc enim jam percepimus, de aliis autem adhuc dubitamus. Cogitationis nomine, intelligo illa omnia, quae nobis consciis in nobis fiunt, quatenus eorum in nobis conscientia est. Atque ita non modo intelligere, velle, imaginari, sed etiam sentire, idem est hic quod cogitare. Nam si dicam, ego video, vel ego ambulo, ergo sum; et hoc intelligam de visione, aut ambulatione, quae corpore peragitur, conclusio non est absolute certa; quia, ut saepe fit in somnis, possum putare me videre, vel ambulare, quamvis oculos non aperiam, et loco non movear, atque etiam forte, quamvis nullum habeam corpus. Sed si intelligam de ipso sensu sive conscientia videndi aut ambulandi, quia tunc refertur ad mentem, quae sola sentit sive cogitat se videre aut ambulare, est plane certa.

AT8.008X. En basit ve kendiliğinden bilinir olan şeyler mantık tarifleriyle daha karanlık hâle gelir; bunlar çalışarak edinilen bilgiler arasında sayılmamalıdır.

Şimdiye kadar kullandığım ya da ileride kullanacağım başka birçok adı burada açıklamıyorum, çünkü bana kendiliğinden yeterince bilinir görünüyorlar. Filozofların en basit ve kendiliğinden bilinir olan şeyleri mantık tarifleriyle açıklamaya kalkışarak bu noktada yanıldıklarını sık sık gördüm; böylece onları daha da karanlık hâle getiriyorlardı. "Düşünüyorum, öyleyse varım" önermesinin sırasıyla felsefe yapan herkesin karşısına çıkan önermelerin ilki ve en kesini olduğunu söylediğimde, ondan önce düşüncenin, var olmanın, kesinliğin ne olduğunu, ayrıca düşünen bir şeyin var olmamasının imkânsız olduğunu ve bu türden şeyleri bilmek gerekmediğini söylemiş olmadım. Ama bunlar en basit kavramlar olduğu ve tek başlarına var olan hiçbir şeyin bilgisini vermedikleri için, onları saymaya değer bulmadım.

XI. Zihnimiz bedenden nasıl daha iyi bilinir.

Zihnimizin bedenden yalnız önce ve daha kesin olarak değil, daha apaçık olarak da bilindiğini anlamak için şuna dikkat etmek gerekir: Hiçliğin hiçbir hâli ya da keyfiyeti olamayacağı tabiî ışıkla apaçık bilinir. Bu yüzden nerede bazı hâller bulursak, orada onların ait olduğu bir şeyin, yani bir cevherin zorunlu olarak bulunduğu; ve aynı şeyde, yani aynı cevherde ne kadar çok hâl bulursak onu o kadar açık bildiğimiz de apaçıktır. Zihnimizde başka herhangi bir şeyde bulduğumuzdan daha çok hâl bulduğumuz da şuradan bellidir: bize başka bir şeyi bildiren hiçbir şey yoktur ki aynı zamanda bizi zihnimizin bilgisine çok daha kesin olarak götürmesin. Örneğin yere dokunduğum ya da onu gördüğüm için yerin var olduğunu yargılıyorsam, bundan zihnimin var olduğunu kesinlikle daha da çok yargılamam gerekir. Çünkü yer hiç var olmadığı hâlde ona dokunduğumu yargılamam belki mümkündür; ama bunu yargıladığım hâlde, onu yargılayan zihnimin hiçbir şey olmaması mümkün değildir. Ötekilerde de durum aynıdır.

AT8.008

[X. Quae simplicissima sunt et per se nota, definitionibus Logicis obscuriora reddi; et talia inter cognitiones studio acquisitas non esse numeranda.] [XI. Quomodo mens nostra notior sit quam corpus.] Non hic explico alia multa nomina, quibus jam usus sum, vel utar in sequentibus, quia per se satis nota mihi videntur. Et saepe adverti Philosophos in hoc errare, quod ea, quae simplicissima erant ac per se nota, Logicis definitionibus explicare conarentur; ita enim ipsa obscuriora reddebant. Atque ubi dixi hanc propositionem, ego cogito, ergo sum, esse omnium primam et certissimam, quae cuilibet ordine philosophanti occurrat, non ideo negavi quin ante ipsam scire oporteat, quid sit cogitatio, quid existentia, quid certitudo; item, quod fieri non possit, ut id quod cogitet non existat, et talia; sed quia hae sunt simplicissimae notiones, et quae solae nullius rei existentis notitiam praebent, idcirco non censui esse numerandas. Jam vero ut sciatur, mentem nostram non modo prius et certius, sed etiam evidentius quam corpus cognosci, notandum est, lumine naturali esse notissimum, nihili nullas esse affectiones sive qualitates; atque ideo ubicunque aliquas deprehendimus, ibi rem sive substantiam, cujus illae sint, necessario inveniri; et quo plures in eadem re sive substantia deprehendimus, tanto clarius nos illam cognoscere. Plura vero in mente nostra, quam in ulla alia re a nobis deprehendi, ex hoc manifestum est, quod nihil plane efficiat, ut aliquid aliud cognoscamus, quin idem etiam multo certius in mentis nostrae cognitionem nos adducat. Ut si terram judico existere, ex eo quod illam tangam vel videam, certe ex hoc ipso adhuc magis mihi judicandum est mentem meam existere: fieri enim forsan potest, ut judicem me terram tangere, quamvis terra nulla existat; non autem, ut id judicem, et mea mens quae id judicat nihil sit; atque ita de caeteris.

AT8.009XII. Bu neden herkese aynı ölçüde bilinir değildir.

Sırasıyla felsefe yapmamış olanlara başka türlü görünmesinin sebebi de yalnız, zihni bedenden hiçbir zaman yeterince dikkatle ayırmamış olmalarıdır. Kendilerinin var olduğunu başka her şeyden daha kesin saydıkları hâlde, burada "kendileri" sözüyle yalnız zihinlerin anlaşılması gerektiğini fark etmediler; tersine, daha çok yalnız gözleriyle gördükleri, elleriyle yokladıkları ve hissetme gücünü yanlış olarak yükledikleri bedenlerini anladılar. Onları zihnin tabiatını kavramaktan alıkoyan da bu oldu.

XIII. Öteki şeylerin bilgisi hangi anlamda Tanrı'nın bilgisine bağlıdır.

Kendini bilen ve öteki bütün şeylerden hâlâ şüphe eden zihin, bilgisini daha da genişletmek için her yana bakındığında, önce kendinde birçok şeyin fikirlerini bulur. Bunları yalnızca seyrettiği ve dışarıda bunlara benzer bir şeyin bulunduğunu ne onayladığı ne yadsıdığı sürece yanılamaz. Bazı ortak kavramlar da bulur ve bunlardan türlü ispatlar kurar; bunlara dikkat ettiği sürece doğru olduklarına büsbütün inanır. Örneğin kendinde sayıların ve şekillerin fikirleri vardır; ortak kavramlar arasında da "eşitlere eşitler eklenirse sonuçlar eşit olur" ve benzerleri vardır. Bunlardan, bir üçgenin üç açısının iki dik açıya eşit olduğu ve benzerleri kolayca ispat edilir; bu yüzden, bunları çıkardığı öncüllere dikkat ettiği sürece bunların ve benzerlerinin doğru olduğuna inanır. Ama bu öncüllere her zaman dikkat edemez; sonradan, en apaçık görünen şeylerde bile yanılacağı bir tabiatla yaratılıp yaratılmadığını henüz bilmediğini hatırlayınca, bu tür şeylerden haklı olarak şüphe ettiğini ve kendi kökeninin yaratıcısını tanımadan önce hiçbir kesin ilme sahip olamayacağını görür.

AT8.009

[XII. Cur non omnibus aeque innotescat.] [XIII. Quo sensu reliquarum rerum cognitio a Dei cognitione dependeat.] Nec aliam ob causam aliter visum est iis, qui non ordine philosophati sunt, quam quia mentem a corpore nunquam satis accurate distinxerunt. Et quamvis sibi certius esse putarint, se ipsos existere, quam quidquam aliud, non tamen adverterunt, per se ipsos, mentes solas hoc in loco fuisse intelligendas; sed contra potius intellexerunt sola sua corpora, quae oculis videbant, et manibus palpabant, quibusque vim sentiendi perperam tribuebant; hocque ipsos a mentis natura percipienda avocavit. Cum autem mens, quae se ipsam novit, et de aliis omnibus rebus adhuc dubitat, undique circumspicit, ut cognitionem suam ulterius extendat: primo quidem invenit apud se multarum rerum ideas, quas quamdiu tantum contemplatur, nihilque ipsis simile extra se esse affirmat nec negat, falli non potest. Invenit etiam communes quasdam notiones, et ex his varias demonstrationes componit, ad quas quamdiu attendit, omnino sibi persuadet esse veras. Sic, exempli causa, numerorum et figurarum ideas in se habet, habetque etiam inter communes notiones, quod si aequalibus aequalia addas, quae inde exsurgent erunt aequalia, et similia; ex quibus facile demonstratur, tres angulos trianguli aequales esse duobus rectis, etc.; ac proinde haec et talia sibi persuadet vera esse, quamdiu ad praemissas, ex quibus ea deduxit, attendit. Sed quia non potest semper ad illas attendere, cum postea recordatur se nondum scire, an forte talis naturae creata sit, ut fallatur etiam in iis quae ipsi evidentissima apparent, videt se merito de talibus dubitare, nec ullam habere posse certam scientiam, priusquam suae authorem originis agnoverit.

AT8.010XIV. Zorunlu var olma Tanrı kavramımızda bulunduğundan, Tanrı'nın var olduğu sonucu doğru olarak çıkarılır.

Sonra zihin, kendinde bulunan türlü fikirler arasında birinin en üstün derecede anlayan, en üstün derecede güçlü ve en üstün derecede yetkin bir varlığın fikri olduğunu, bunun da hepsinin çok önünde geldiğini göz önüne alınca, bu fikirde var olmayı tanır; hem de seçik olarak kavradığı bütün öteki şeylerin fikirlerinde olduğu gibi yalnız mümkün ve olumsal bir var olma olarak değil, büsbütün zorunlu ve ezelî bir var olma olarak. Nasıl ki, örneğin, üçgen fikrinde üç açısının iki dik açıya eşit olmasının zorunlu olarak bulunduğunu kavradığı için, üçgenin üç açısının iki dik açıya eşit olduğuna kesinlikle inanıyorsa, öyle de, yalnızca en üstün derecede yetkin varlığın fikrinde zorunlu ve ezelî var olmanın bulunduğunu kavradığı için, en üstün derecede yetkin varlığın var olduğu sonucunu kesinlikle çıkarmalıdır.

XV. Öteki şeylerin kavramlarında zorunlu var olma aynı biçimde değil, yalnız olumsal var olma bulunur.

Kendinde başka hiçbir şeyin, içinde aynı biçimde zorunlu var olmanın bulunduğunu fark ettiği bir fikrini bulamadığına dikkat ederse buna daha da çok inanacaktır. Çünkü bundan, en üstün derecede yetkin varlığın bu fikrinin kendisi tarafından uydurulmadığını, bir kuruntuyu değil, içinde zorunlu var olma bulunduğu için var olmaması mümkün olmayan gerçek ve değişmez bir tabiatı gösterdiğini anlayacaktır.

XVI. Önyargılar, Tanrı'nın var olmasındaki bu zorunluluğun herkesçe açık olarak bilinmesine engel olur.

Zihnimiz, diyorum, önce kendini önyargılardan büsbütün kurtarmışsa buna kolayca inanacaktır. Ama başka bütün şeylerde özü var olmadan ayırmaya, ayrıca hiçbir yerde bulunmayan ya da hiç bulunmamış şeylerin türlü fikirlerini keyfimizce uydurmaya alışık olduğumuz için, en üstün derecede yetkin varlığın seyrine tam olarak dalmadığımızda, onun fikrinin keyfimizce uydurduğumuz fikirlerden biri olup olmadığından, ya da en azından özüne var olmanın ait olmadığı fikirlerden biri olup olmadığından kolayca şüphe ederiz.

AT8.010

[XIV. Ex eo quod existentia necessaria in nostro de Deo conceptu contineatur, recte concludi Deum existere.] [XV. Non eodem modo in aliarum rerum conceptibus existentiam necessariam, sed contingentem duntaxat contineri.] [XVI. Praejudicia impedire, quominus ista necessitas existentiae Dei ab omnibus clare cognoscatur.] Considerans deinde inter diversas ideas, quas apud se habet, unam esse entis summe intelligentis, summe potentis et summe perfecti, quae omnium longe praecipua est, agnoscit in ipsa existentiam, non possibilem et contingentem tantum, quemadmodum in ideis aliarum omnium rerum, quas distincte percipit, sed omnino necessariam et aeternam. Atque ut ex eo quod, exempli causa, percipiat in idea trianguli necessario contineri, tres ejus angulos aequales esse duobus rectis, plane sibi persuadet triangulum tres angulos habere aequales duobus rectis: ita ex eo solo quod percipiat existentiam necessariam et aeternam in entis summe perfecti idea contineri, plane concludere debet ens summe perfectum existere. Magisque hoc credet, si attendat nullius alterius rei ideam apud se inveniri, in qua eodem modo necessariam existentiam contineri animadvertat. Ex hoc enim intelliget, istam ideam entis summe perfecti non esse a se effictam, nec exhibere chimericam quandam, sed veram et immutabilem naturam, quaeque non potest non existere, cum necessaria existentia in ea contineatur. Hoc, inquam, facile credet mens nostra, si se prius omnino praejudiciis liberarit. Sed quia sumus assueti reliquis omnibus in rebus essentiam ab existentia distinguere, atque etiam varias ideas rerum, quae nusquam sunt aut fuerunt, ad arbitrium effingere, facile contingit, cum in entis summe perfecti contemplatione non sumus plane defixi, ut dubitemus an forte ejus idea una sit ex iis, quas ad arbitrium effinximus, aut saltem ad quarum essentiam existentia non pertinet.

AT8.011XVII. Fikirlerimizden herhangi birinin nesnel yetkinliği ne kadar büyükse, sebebi de o kadar büyük olmalıdır.

İçimizdeki fikirleri daha ileri incelediğimizde, bunların birer düşünme tarzı olmaları bakımından birbirinden pek farklı olmadığını, ama biri bir şeyi, öteki başka bir şeyi temsil etmeleri bakımından çok farklı olduklarını görürüz; kendilerinde ne kadar çok nesnel yetkinlik barındırıyorlarsa sebeplerinin de o kadar yetkin olması gerektiğini de görürüz. Nitekim biri kafasında çok ustaca yapılmış bir makinenin fikrini taşıyorsa, bu fikri hangi sebepten aldığı haklı olarak sorulabilir: Böyle bir makineyi bir yerde, başkasının yapmış olduğu bir makine olarak mı gördü? Mekanik ilimlerini mi o kadar iyi öğrendi? Yoksa zekâsının gücü, hiçbir yerde görmediği bu makineyi kendi başına tasarlayabilecek kadar büyük mü? Çünkü o fikirde yalnızca nesnel olarak, yani bir resimde olduğu gibi bulunan bütün ustalık, sebebinde, bu sebep ne olursa olsun, yalnız nesnel olarak, yani temsil yoluyla değil, bizzat, biçimsel olarak ya da üstün biçimde bulunmalıdır; hiç değilse ilk ve asıl sebepte.

XVIII. Buradan yine Tanrı'nın var olduğu sonucu çıkar.

Böylece içimizde Tanrı'nın, yani en yüce varlığın fikri bulunduğu için, bu fikri hangi sebepten aldığımızı haklı olarak inceleyebiliriz. Onda öyle uçsuz bucaksız bir büyüklük buluruz ki, bu fikrin bize ancak içinde bütün yetkinliklerin tamlığı gerçekten bulunan bir şey tarafından, yani gerçekten var olan Tanrı tarafından konmuş olabileceğinden büsbütün emin oluruz. Çünkü tabiî ışıkla şunlar apaçık bilinir: hiçten hiçbir şey olmaz; daha yetkin olan, etkin ve tam sebebi olarak daha az yetkin olandan meydana gelmez; içimizde de hiçbir şeyin fikri, yani resmi bulunamaz, meğer ki onun bütün yetkinliklerini bizzat barındıran bir ilk örnek, ister kendimizde ister dışımızda, bir yerde var olsun.

AT8.011

[XVII. Quo cujusque ex nostris ideis objectiva perfectio major est, eo ejus causam esse debere majorem.] [XVIII. Hinc rursus concludi Deum existere.] Ulterius vero considerantes ideas quas in nobis habemus, videmus quidem illas, quatenus sunt quidam modi cogitandi, non multum a se mutuo differre, sed quatenus una unam rem, alia aliam repraesentat, esse valde diversas; et quo plus perfectionis objectivae in se continent, eo perfectiorem ipsarum causam esse debere. Nam quemadmodum, si quis in se habet ideam alicujus machinae valde artificiosae, merito quaeri potest quaenam sit causa a qua illam habet: an nempe viderit alicubi talem machinam ab alio factam; an mechanicas scientias tam accurate didicerit, anve tanta sit in eo ingenii vis, ut ipsam nullibi unquam visam per se excogitare potuerit? Totum enim artificium quod in idea illa objective tantum sive tanquam in imagine continetur, debet in ejus causa, qualiscunque tandem sit, non tantum objective sive repraesentative, saltem in prima et praecipua, sed reipsa formaliter aut eminenter contineri. Sic, quia Dei sive entis summi ideam habemus in nobis, jure possumus examinare a quanam causa illam habeamus; tantamque in ea immensitatem inveniemus, ut plane ex eo simus certi, non posse illam nobis fuisse inditam, nisi a re in qua sit revera omnium perfectionum complementum, hoc est, nisi a Deo realiter existente. Est enim lumine naturali notissimum, non modo a nihilo nihil fieri; nec id quod est perfectius ab eo quod est minus perfectum, ut a causa efficiente et totali, produci; sed neque etiam in nobis ideam sive imaginem ullius rei esse posse, cujus non alicubi, sive in nobis ipsis, sive extra nos, Archetypus aliquis, omnes ejus perfectiones reipsa continens, existat.

AT8.012En yüce yetkinliklerin fikrine sahip olduğumuz hâlde bu yetkinlikleri kendimizde hiçbir biçimde bulamadığımız için, bundan haklı olarak onların bizden farklı bir şeyde, yani Tanrı'da bulunduğu ya da en azından bir zaman bulunmuş olduğu sonucunu çıkarırız; buradan da en apaçık biçimde, onların hâlâ bulunduğu çıkar.

XIX. Tanrı'nın tabiatını kavrayamasak da, yetkinliklerini başka her şeyden daha açık biliriz.

Bu, Tanrı'nın fikrini seyretmeye ve onun en yüce yetkinliklerine dikkat etmeye alışmış olanlar için yeterince kesin ve açıktır. Çünkü onları kavrayamasak da (sonlu olan bizlerce kavranamamak sonsuzun tabiatı gereğidir), yine de onları herhangi bir cismanî şeyden daha açık ve daha seçik anlayabiliriz; çünkü düşüncemizi daha çok doldururlar, daha basittirler ve hiçbir sınırla karartılmazlar.

XX. Kendimiz tarafından değil, Tanrı tarafından yapıldık; dolayısıyla Tanrı vardır.

Ama herkes buna dikkat etmez. Ayrıca ustaca yapılmış bir makinenin fikrine sahip olanlar onu nereden aldıklarını genellikle bilirler; oysa biz Tanrı'nın fikrinin bize bir zaman Tanrı'dan geldiğini böyle hatırlamayız, çünkü bu fikre hep sahip olduk. Bu yüzden, Tanrı'nın en yüce yetkinliklerinin fikrini içimizde taşıyan bizlerin kimden geldiğimizi de araştırmak gerekir. Kendisinden daha yetkin bir şey bilen şeyin kendinden var olmadığı tabiî ışıkla kesinlikle apaçık bilinir; yoksa fikrini kendinde taşıdığı bütün yetkinlikleri kendine verirdi. Aynı sebeple, bütün bu yetkinlikleri kendinde barındırmayan, yani Tanrı olmayan herhangi bir şeyden de gelmiş olamaz.

AT8.012

[XIX. Etsi Dei naturam non comprehendamus, ejus tamen perfectiones omni alia re clarius a nobis cognosci.] [XX. Nos non a nobis ipsis, sed a Deo factos, eumque proinde existere.] Et quia summas illas perfectiones, quarum ideam habemus, nullo modo in nobis reperimus, ex hoc ipso recte concludimus eas in aliquo a nobis diverso, nempe in Deo, esse, vel certe aliquando fuisse; ex quo evidentissime sequitur, ipsas adhuc esse. Hocque satis certum est et manifestum, iis qui Dei ideam contemplari summasque ejus perfectiones advertere sunt assueti. Quamvis enim illas non comprehendamus, quia scilicet est de natura infiniti ut a nobis, qui sumus finiti, non comprehendatur, nihilominus tamen ipsas clarius et distinctius quam ullas res corporeas intelligere possumus, quia cogitationem nostram magis implent, suntque simpliciores, nec limitationibus ullis obscurantur. Quia vero non omnes hoc advertunt, atque etiam quia non, quemadmodum habentes ideam artificiosae alicujus machinae scire solent undenam illam acceperint, ita etiam recordamur ideam Dei nobis aliquando a Deo advenisse, utpote quam semper habuimus: quaerendum adhuc est, a quonam simus nos ipsi, qui summarum Dei perfectionum ideam in nobis habemus. Nam certe est lumine naturali notissimum, eam rem, quae novit aliquid se perfectius, a se non esse: dedisset enim ipsa sibi omnes perfectiones, quarum ideam in se habet; nec proinde etiam posse ab ullo esse, qui non habeat in se omnes illas perfectiones, hoc est, qui non sit Deus.

AT8.013XXI. Var olmamızın süresi, Tanrı'nın var olduğunu ispat etmeye yeter.

Zamanın, yani şeylerin süresinin tabiatına dikkat edersek, hiçbir şey bu ispatın apaçıklığını karartamaz. Zamanın tabiatı öyledir ki parçaları birbirine bağlı değildir ve hiçbir zaman bir arada var olmaz. Bu yüzden şimdi var olmamızdan, hemen sonraki anda da var olacağımız çıkmaz; meğer ki bir sebep, yani bizi ilk kez meydana getirmiş olan sebebin ta kendisi, bizi adeta sürekli yeniden meydana getirsin, yani korusun. Çünkü kendimizi koruyabileceğimiz hiçbir gücün bizde bulunmadığını kolayca anlarız; bizden farklı olan bizleri koruyacak kadar büyük bir gücü olanın kendini de haydi haydi koruyacağını, daha doğrusu hiçbir şey tarafından korunmaya ihtiyacı olmadığını, kısacası onun Tanrı olduğunu da kolayca anlarız.

XXII. Tanrı'nın var olduğunu bilme yolumuzla, onun zekânın tabiî gücüyle bilinebilen bütün sıfatları da birlikte bilinir.

Tanrı'nın var olduğunu bu yolla, yani onun fikri yoluyla kanıtlamanın büyük bir üstünlüğü vardır: Böylece onun ne olduğunu da, tabiatımızın zayıflığının elverdiği ölçüde, aynı anda tanırız. Çünkü onun içimize doğuştan konmuş fikrine baktığımızda, onun ezelî, her şeyi bilen, her şeye gücü yeten, her iyiliğin ve hakikatin kaynağı, bütün şeylerin yaratıcısı olduğunu, kısacası içinde sonsuz, yani hiçbir kusurla sınırlanmamış bir yetkinliği açıkça fark edebildiğimiz her şeye sahip olduğunu görürüz.

XXIII. Tanrı cisim değildir, bizim gibi hissetmez, günahın kötülüğünü de istemez.

Gerçekten de birçok şeyde bir parça yetkinlik tanısak da, bir parça kusur ya da sınırlılık da buluruz; dolayısıyla bunlar Tanrı'ya yakışamaz. Örneğin cismanî tabiatta mekânsal uzamla birlikte bölünebilirlik de bulunduğu ve bölünebilir olmak bir kusur olduğu için, Tanrı'nın cisim olmadığı kesindir. Hissetmemiz bizde bir tür yetkinlik olsa da, her hissetmede bir edilgi bulunduğu ve edilgin olmak bir şeye bağlı olmak demek olduğu için, Tanrı'nın asla hissettiğini düşünmemeli, yalnızca anladığını ve istediğini düşünmeliyiz. Bunu da bizim gibi bir bakıma birbirinden ayrı işlemlerle değil, tek, hep aynı ve en basit bir eylemle yapar; o tek eylemle her şeyi birlikte anlar, ister ve meydana getirir.

AT8.013

[XXI. Existentiae nostrae durationem sufficere, ad existentiam Dei demonstrandam.] [XXII. Ex nostro modo existentiam Dei cognoscendi, omnia ejus attributa naturali ingenii vi cognoscibilia simul cognosci.] [XXIII. Deum non esse corporeum, nec sentire ut nos, nec velle malitiam peccati.] Nihilque hujus demonstrationis evidentiam potest obscurare, modo attendamus ad temporis sive rerum durationis naturam; quae talis est, ut ejus partes a se mutuo non pendeant, nec unquam simul existant; atque ideo ex hoc quod jam simus, non sequitur nos in tempore proxime sequenti etiam futuros, nisi aliqua causa, nempe eadem illa quae nos primum produxit, continue veluti reproducat, hoc est, conservet. Facile enim intelligimus nullam vim esse in nobis, per quam nos ipsos conservemus; illumque in quo tanta est vis, ut nos a se diversos conservet, tanto magis etiam se ipsum conservare, vel potius nulla ullius conservatione indigere, ac denique Deum esse. Magna autem in hoc existentiam Dei probandi modo, per ejus scilicet ideam, est praerogativa: quod simul quisnam sit, quantum naturae nostrae fert infirmitas, agnoscamus. Nempe ad ejus ideam nobis ingenitam respicientes, videmus illum esse aeternum, omniscium, omnipotentem, omnis bonitatis veritatisque fontem, rerum omnium creatorem, ac denique illa omnia in se habentem, in quibus aliquam perfectionem infinitam, sive nulla imperfectione terminatam, clare possumus advertere. Nam sane multa sunt, in quibus etsi nonnihil perfectionis agnoscamus, aliquid tamen etiam imperfectionis sive limitationis deprehendimus; ac proinde competere Deo non possunt. Ita in natura corporea, quia simul cum locali extensione divisibilitas includitur, estque imperfectio esse divisibilem, certum est, Deum non esse corpus. Et quamvis in nobis perfectio quaedam sit, quod sentiamus, quia tamen in omni sensu passio est, et pati est ab aliquo pendere, nullo modo Deum sentire putandum est, sed tantummodo intelligere et velle: neque hoc ipsum ut nos, per operationes quodammodo distinctas, sed ita ut, per unicam, semperque eandem et simplicissimam actionem, omnia simul intelligat, velit et operetur.

AT8.014Her şeyi, diyorum, yani bütün şeyleri; çünkü günahın kötülüğünü istemez, zira o bir şey değildir.

XXIV. Tanrı'nın bilgisinden yaratıkların bilgisine, onun sonsuz, bizim ise sonlu olduğumuzu hatırlayarak varılır.

Tanrı, var olan ya da var olabilecek her şeyin tek gerçek sebebi olduğuna göre, Tanrı'nın bilgisinden onun yarattığı şeylerin açıklamasını çıkarmaya çalışırsak felsefenin en iyi yolunu izleyeceğimiz açıktır; böylece en yetkin ilmi, yani etkilerin sebepleri yoluyla bilgisini ediniriz. Bu işe yeterince güvenli biçimde ve yanılma tehlikesine düşmeden girişmek için şu tedbire başvurmalıyız: hem şeylerin yaratıcısı Tanrı'nın sonsuz olduğunu, hem de bizim büsbütün sonlu olduğumuzu elden geldiğince her zaman hatırlamalıyız.

XXV. Tanrı'nın vahyettiği her şeye, anlayışımızı aşsa da, inanmalıyız.

Böylece Tanrı bize kendisi ya da başka şeyler hakkında zekâmızın tabiî güçlerini aşan bir şey vahyederse, örneğin Tanrı'nın beden alışı ve Teslis gibi sırları, açıkça anlamasak da ona inanmayı reddetmeyeceğiz. Hem onun uçsuz bucaksız tabiatında hem de yarattığı şeylerde anlayışımızı aşan birçok şey bulunmasına da hiç şaşmayacağız.

XXVI. Sonsuz hakkında hiçbir zaman tartışmamalı; dünyanın uzamı, maddenin parçalarının bölünebilirliği, yıldızların sayısı gibi hiçbir sınır görmediğimiz şeyleri yalnızca belirsiz saymalıyız.

Böylece sonsuz hakkındaki tartışmalarla hiçbir zaman yorulmayacağız. Çünkü sonlu olduğumuza göre, onun hakkında bir şey belirlemeye, böylece onu adeta sınırlamaya ve kavramaya çalışmamız saçma olur. Bu yüzden, sonsuz bir çizgi olsaydı yarısının da sonsuz olup olmayacağını, ya da sonsuz bir sayının çift mi tek mi olduğunu ve bu türden şeyleri soranlara cevap vermeye uğraşmayacağız; çünkü zihninin sonsuz olduğunu sananlardan başka kimsenin bunları düşünmesi gerekmiyor gibi görünüyor.

AT8.014

[XXIV. A Dei cognitione ad creaturarum cognitionem perveniri, recordando eum esse infinitum, et nos finitos.] [XXV. Credenda esse omnia quae a Deo revelata sunt, quamvis captum nostrum excedant.] [XXVI. Nunquam disputandum esse de infinito, sed tantum ea in quibus nullos fines advertimus, qualia sunt extensio mundi, divisibilitas partium materiae, numerus stellarum, etc., pro indefinitis habenda.] Omnia, inquam, hoc est, res omnes: neque enim vult malitiam peccati, quia non est res. Jam vero, quia Deus solus omnium quae sunt aut esse possunt vera est causa, perspicuum est optimam philosophandi viam nos sequuturos, si ex ipsius Dei cognitione rerum ab eo creatarum explicationem deducere conemur, ut ita scientiam perfectissimam, quae est effectuum per causas, acquiramus. Quod ut satis tuto et sine errandi periculo aggrediamur, ea nobis cautela est utendum, ut semper quam maxime recordemur, et Deum authorem rerum esse infinitum, et nos omnino finitos. Ita si forte nobis Deus de se ipso vel aliis aliquid revelet, quod naturales ingenii nostri vires excedat, qualia jam sunt mysteria Incarnationis et Trinitatis, non recusabimus illa credere, quamvis non clare intelligamus. Nec ullo modo mirabimur multa esse, tum in immensa ejus natura, tum etiam in rebus ab eo creatis, quae captum nostrum excedant. Ita nullis unquam fatigabimur disputationibus de infinito. Nam sane, cum simus finiti, absurdum esset nos aliquid de ipso determinare, atque sic illud quasi finire ac comprehendere conari. Non igitur respondere curabimus iis, qui quaerunt an, si daretur linea infinita, ejus media pars esset etiam infinita; vel an numerus infinitus sit par anve impar, et talia: quia de iis nulli videntur debere cogitare, nisi qui mentem suam infinitam esse arbitrantur.

AT8.015Bize gelince, bir bakımdan hiçbir sınır bulamayacağımız bütün şeyleri sonsuz diye onaylamayacak, belirsiz sayacağız. Böylece, daha büyüğünün de olabileceğini anlamaksızın hayal edebileceğimiz kadar büyük bir uzam bulunmadığı için, mümkün şeylerin büyüklüğünün belirsiz olduğunu söyleyeceğiz. Hiçbir cisim, parçalarının her biri yine bölünebilir anlaşılmayacak kadar çok parçaya bölünemediği için, kemiyetin belirsizce bölünebilir olduğunu düşüneceğiz. Tanrı'nın daha çoğunu da yaratabileceğine inanmayacağımız kadar büyük bir yıldız sayısı tasarlanamadığı için, yıldızların sayısını da belirsiz varsayacağız; ötekiler için de böyle.

XXVII. Belirsiz ile sonsuz arasındaki fark nedir.

Bunlara sonsuz değil, belirsiz diyeceğiz. Birincisi, sonsuz adını yalnız Tanrı'ya ayırmak için; çünkü yalnız onda, her bakımdan hiçbir sınır tanımamakla kalmayız, hiçbir sınır olmadığını olumlu olarak da anlarız. İkincisi, öteki şeylerin bir bakımdan sınırsız olduğunu aynı biçimde olumlu olarak anlamayız; yalnızca olumsuz olarak, sınırları varsa onları bulamayacağımızı kabul ederiz.

XXVIII. Yaratılmış şeylerin gaye sebepleri değil, etkin sebepleri incelenmelidir.

Son olarak, tabiî şeyler hakkında hiçbir açıklamayı Tanrı'nın ya da tabiatın onları yaparken kendine koyduğu gayeden çıkarmayacağız; çünkü onun tasarılarına ortak olduğumuzu sanacak kadar kendimize pay biçmemeliyiz. Onu bütün şeylerin etkin sebebi olarak göz önüne alacak ve bize bir parça bilgisini vermek istediği sıfatlarından yola çıkarak, hislerimize görünen etkileri hakkında içimize koyduğu tabiî ışığın hangi sonucu çıkarmamız gerektiğini gösterdiğini göreceğiz. Yine de daha önce söylendiği gibi, bu tabiî ışığa ancak Tanrı kendisi aksine bir şey vahyetmediği sürece güvenilmesi gerektiğini unutmayacağız.

AT8.015

[XXVII. Quae differentia sit inter indefinitum et infinitum.] [XXVIII. Non causas finales rerum creatarum, sed efficientes esse examinandas.] Nos autem illa omnia, in quibus sub aliqua consideratione nullum finem poterimus invenire, non quidem affirmabimus esse infinita, sed ut indefinita spectabimus. Ita, quia non possumus imaginari extensionem tam magnam, quin intelligamus adhuc majorem esse posse, dicemus magnitudinem rerum possibilium esse indefinitam. Et quia non potest dividi aliquod corpus in tot partes, quin singulae adhuc ex his partibus divisibiles intelligantur, putabimus quantitatem esse indefinite divisibilem. Et quia non potest fingi tantus stellarum numerus, quin plures adhuc a Deo creari potuisse credamus, illarum etiam numerum indefinitum supponemus; atque ita de reliquis. Haecque indefinita dicemus potius quam infinita: tum ut nomen infiniti soli Deo reservemus, quia in eo solo omni ex parte, non modo nullos limites agnoscimus, sed etiam positive nullos esse intelligimus; tum etiam, quia non eodem modo positive intelligimus alias res aliqua ex parte limitibus carere, sed negative tantum earum limites, si quos habeant, inveniri a nobis non posse confitemur. Ita denique nullas unquam rationes, circa res naturales, a fine quem Deus aut natura in iis faciendis sibi proposuit, desumemus: quia non tantum nobis debemus arrogare, ut ejus consiliorum participes esse putemus. Sed ipsum ut causam efficientem rerum omnium considerantes, videbimus quidnam ex iis ejus attributis, quorum nos nonnullam notitiam voluit habere, circa illos ejus effectus qui sensibus nostris apparent, lumen naturale, quod nobis indidit, concludendum esse ostendat; memores tamen, ut jam dictum est, huic lumini naturali tamdiu tantum esse credendum, quandiu nihil contrarium a Deo ipso revelatur.

AT8.016XXIX. Tanrı yanılgıların sebebi değildir.

Burada göz önüne alınacak ilk sıfat, Tanrı'nın en üstün derecede doğru sözlü ve her ışığın vericisi olmasıdır; öyle ki bizi aldatması, yani maruz kaldığımızı deneyimlediğimiz yanılgıların asıl anlamda ve olumlu olarak sebebi olması büsbütün çelişkilidir. Çünkü aldatabilmek biz insanlar arasında belki bir zekâ belirtisi gibi görünür; ama aldatma isteği hiç şüphesiz kötülükten ya da korku ve zayıflıktan başka bir yerden gelmez, dolayısıyla Tanrı'ya yakışamaz.

XXX. Buradan, açıkça kavradığımız her şeyin doğru olduğu ve daha önce sayılan şüphelerin ortadan kalktığı sonucu çıkar.

Buradan şu çıkar: Tabiatın ışığı, yani Tanrı'nın bize verdiği bilme yetisi, doğru olmayan hiçbir nesneye, ona ulaştığı ölçüde, yani onu açıkça ve seçik olarak kavradığı ölçüde, hiçbir zaman ulaşamaz. Çünkü bize bu yetiyi, yanlışı doğru sanacak kadar çarpık olarak vermiş olsaydı, haklı olarak aldatıcı denmesi gerekirdi. Böylece en büyük şüphe, yani en apaçık görünen şeylerde bile yanılacağımız bir tabiatta olup olmadığımızı bilmememizden doğan şüphe ortadan kalkar. Hatta daha önce sayılan öteki bütün şüphe sebepleri de bu ilkeyle kolayca ortadan kalkacaktır.

AT8.016

[XXIX. Deum non esse errorum causam.] [XXX. Hinc sequi omnia quae clare percipimus, vera esse, ac tolli dubitationes ante recensitas.] Primum Dei attributum quod hic venit in considerationem, est, quod sit summe verax, et dator omnis luminis: adeo ut plane repugnet ut nos fallat, sive ut proprie ac positive sit causa errorum, quibus nos obnoxios esse experimur. Nam quamvis forte posse fallere nonnullum ingenii argumentum apud nos homines esse videatur, nunquam certe fallendi voluntas nisi ex malitia vel metu et imbecillitate procedit, nec proinde in Deum cadere potest. Atque hinc sequitur, lumen naturae, sive cognoscendi facultatem a Deo nobis datam, nullum unquam objectum posse attingere, quod non sit verum, quatenus ab ipsa attingitur, hoc est, quatenus clare et distincte percipitur. Merito enim deceptor esset dicendus, si perversam illam ac falsum pro vero sumentem nobis dedisset. Ita tollitur summa illa dubitatio, quae ex eo petebatur, quod nesciremus an forte talis essemus naturae, ut falleremur etiam in iis quae nobis evidentissima esse videntur. Quin et aliae omnes dubitandi causae, prius recensitae, facile ex hoc principio tollentur.

AT8.017Artık matematik hakikatleri de bizim için şüpheli olmamalıdır, çünkü son derece açıktırlar.

Hislerde, uyanıklıkta ya da uykuda neyin açık ve seçik olduğuna dikkat eder ve bunu karışık ve karanlık olandan ayırırsak, her şeyde neyin doğru sayılması gerektiğini kolayca tanırız. Bunları burada daha uzun anlatmaya gerek yok, çünkü Metafizik Meditasyonlar'da bir ölçüde ele alındılar; daha kesin bir açıklamaları da ileride söyleneceklerin bilgisine bağlıdır.

XXXI. Yanılgılarımız, Tanrı'ya göre yalnızca olumsuzlamalar, bize göre ise yoksunluklardır.

Tanrı aldatıcı olmasa da yine sık sık yanılırız. Yanılgılarımızın kökenini ve sebebini araştırıp onlardan sakınmayı öğrenmek için şuna dikkat etmeliyiz: yanılgılar anlayıştan çok iradeye bağlıdır; meydana gelmeleri için Tanrı'nın gerçek katkısı gereken şeyler de değildir; Tanrı'ya göre yalnızca olumsuzlamalar, bize göre ise yoksunluklardır.

XXXII. İçimizde yalnız iki düşünme tarzı vardır: anlayışın kavrayışı ve iradenin işleyişi.

Gerçekten de içimizde deneyimlediğimiz bütün düşünme tarzları iki genel tarza indirgenebilir: biri kavrayış, yani anlayışın işleyişi; öteki isteme, yani iradenin işleyişidir. Hissetmek, hayal etmek ve saf olarak anlamak yalnızca kavramanın farklı tarzlarıdır; arzulamak, kaçınmak, onaylamak, yadsımak, şüphe etmek de istemenin farklı tarzlarıdır.

XXXIII. Ancak yeterince kavranmamış bir şey hakkında yargıda bulunduğumuzda yanılırız.

Bir şeyi kavradığımızda, onun hakkında hiçbir şeyi onaylamadığımız ya da yadsımadığımız sürece yanılmadığımız açıktır; açık ve seçik olarak onaylanması ya da yadsınması gerektiğini kavradığımız şeyi onayladığımızda ya da yadsıdığımızda da yanılmayız. Yalnızca, sık sık olduğu gibi, bir şeyi doğru dürüst kavramadığımız hâlde onun hakkında yine de yargıda bulunduğumuzda yanılırız.

AT8.017

[XXXI. Errores nostros, si ad Deum referantur, esse tantum negationes; si ad nos, privationes.] [XXXII. Duos tantum in nobis esse modos cogitandi, perceptionem scilicet intellectus et operationem voluntatis.] [XXXIII. Nos non errare, nisi cum de re non satis percepta judicamus.] Non enim amplius Mathematicae veritates nobis suspectae esse debent, quia sunt maxime perspicuae. Atque si advertamus quid in sensibus, quid in vigilia, quidve in somno clarum sit ac distinctum, illudque ab eo quod confusum est et obscurum distinguamus, facile quid in qualibet re pro vero habendum sit agnoscemus. Nec opus est ista pluribus verbis hoc in loco persequi, quoniam in Meditationibus Metaphysicis jam utcunque tractata sunt, et accuratior eorum explicatio ex sequentium cognitione dependet. Quia vero, etsi Deus non sit deceptor, nihilominus tamen saepe contingit nos falli, ut errorum nostrorum originem et causam investigemus, ipsosque praecavere discamus, advertendum est, non tam illos ab intellectu quam a voluntate pendere; nec esse res, ad quarum productionem realis Dei concursus requiratur: sed cum ad ipsum referuntur, esse tantum negationes, et cum ad nos, privationes. Quippe omnes modi cogitandi, quos in nobis experimur, ad duos generales referri possunt: quorum unus est perceptio, sive operatio intellectus; alius vero volitio, sive operatio voluntatis. Nam sentire, imaginari, et pure intelligere, sunt tantum diversi modi percipiendi; ut et cupere, aversari, affirmare, negare, dubitare, sunt diversi modi volendi. Cum autem aliquid percipimus, modo tantum nihil plane de ipso affirmemus vel negemus, manifestum est nos non falli; ut neque etiam cum id tantum affirmamus aut negamus, quod clare et distincte percipimus esse sic affirmandum aut negandum: sed tantummodo cum (ut fit), etsi aliquid non recte percipiamus, de eo nihilominus judicamus.

AT8.018XXXIV. Yargıda bulunmak için yalnız anlayış değil, irade de gerekir.

Yargıda bulunmak için anlayış gerekir, çünkü hiçbir biçimde kavramadığımız bir şey hakkında hiçbir yargıda bulunamayız; ama bir biçimde kavranmış olan şeye onay verilmesi için irade de gerekir. Öte yandan, hiç değilse herhangi bir yargıda bulunmak için, şeyin tam ve her yönden kavranması gerekmez; çünkü ancak çok karanlık ve karışık olarak bildiğimiz birçok şeye onay verebiliriz.

XXXV. İrade anlayıştan daha geniş bir alana yayılır; yanılgının sebebi de budur.

Anlayışın kavrayışı ona sunulan az sayıda şeyle sınırlıdır ve her zaman pek sonludur. İrade ise bir bakıma sonsuz denebilir; çünkü başka herhangi bir iradenin, hatta Tanrı'daki o ölçüsüz iradenin nesnesi olabilecek olup da bizim irademizin uzanmadığı hiçbir şey fark etmeyiz. Öyle ki onu açıkça kavradığımız şeylerin ötesine kolayca uzatırız; bunu yaptığımızda da yanılmamız hiç şaşılacak şey değildir.

XXXVI. Yanılgılarımız Tanrı'ya yüklenemez.

Bununla birlikte, bize her şeyi bilen bir anlayış vermedi diye Tanrı'nın yanılgılarımızın yaratıcısı olduğu hiçbir biçimde düşünülemez. Çünkü sonlu olmak yaratılmış bir anlayışın, her şeye uzanmamak da sonlu bir anlayışın tabiatı gereğidir.

XXXVII. İnsanın en yüksek yetkinliği hür, yani irade yoluyla davranmasıdır; övgüye ya da yergiye layık olması da bundandır.

İradenin çok geniş bir alana yayılması tabiatına da uygundur. İnsanın irade yoluyla, yani hür olarak davranması ve böylece kendine özgü bir biçimde kendi eylemlerinin yaratıcısı olup onlardan dolayı övgüyü hak etmesi, onda en yüksek bir yetkinliktir. Otomatlar, kurulmuş oldukları bütün hareketleri kusursuzca gösterdikleri için övülmez, çünkü onları zorunlu olarak öyle gösterirler; onları yapan usta ise bu kadar kusursuz şeyler yaptığı için övülür, çünkü onları zorunlu olarak değil, hür olarak yapmıştır.

AT8.018

[XXXIV. Non solum intellectum, sed etiam voluntatem requiri ad judicandum.] [XXXV. Hanc illo latius patere, errorumque causam inde esse.] [XXXVI. Errores nostros Deo imputari non posse.] [XXXVII. Summam esse hominis perfectionem, quod agat libere, sive per voluntatem; et per hoc laude vel vituperio dignum reddi.] Atque ad judicandum requiritur quidem intellectus, quia de re, quam nullo modo percipimus, nihil possumus judicare; sed requiritur etiam voluntas, ut rei aliquo modo perceptae assensio praebeatur. Non autem requiritur (saltem ad quomodocunque judicandum) integra et omnimoda rei perceptio; multis enim possumus assentiri, quae nonnisi perobscure et confuse cognoscimus. Et quidem intellectus perceptio, non nisi ad ea pauca quae illi offeruntur, se extendit, estque semper valde finita. Voluntas vero infinita quodammodo dici potest, quia nihil unquam advertimus, quod alicujus alterius voluntatis, vel immensae illius quae in Deo est, objectum esse possit, ad quod etiam nostra non se extendat: adeo ut facile illam, ultra ea quae clare percipimus, extendamus; hocque cum facimus, haud mirum est quod contingat nos falli. Neque tamen ullo modo Deus errorum nostrorum author fingi potest, propterea quod nobis intellectum non dedit omniscium. Est enim de ratione intellectus creati, ut sit finitus; ac de ratione intellectus finiti, ut non ad omnia se extendat. Quod vero latissime pateat voluntas, hoc etiam ipsius naturae convenit; ac summa quaedam in homine perfectio est, quod agat per voluntatem, hoc est libere, atque ita peculiari quodam modo sit author suarum actionum, et ob ipsas laudem mereatur. Non enim laudantur automata, quod motus omnes ad quos instituta sunt, accurate exhibeant, quia necessario illos sic exhibent; laudatur autem eorum artifex, quod tam accurata fabricarit, quia non necessario, sed libere ipsa fabricavit.

AT8.019Aynı sebeple, doğruyu benimsediğimizde, bunu isteyerek yaptığımız için, başka türlü yapamayıp benimsemek zorunda olsaydık olacağından çok daha fazla bize mal edilmelidir.

XXXVIII. Yanılmamız eylemimizdeki bir kusurdur, tabiatımızdaki değil; uyrukların suçları sık sık başka efendilere yüklenebilir, ama Tanrı'ya hiçbir zaman yüklenemez.

Yanılgılara düşmemiz eylemimizde, yani hürriyetin kullanımında bir eksikliktir, tabiatımızda değil; çünkü tabiatımız ister doğru ister yanlış yargılayalım aynıdır. Tanrı anlayışımıza hiçbir zaman yanılmayacağımız kadar keskinlik verebilecek olsa da, bunu ondan istemeye hiçbir hakkımız yoktur. Biz insanlar arasında, bir kötülüğü önleme gücü olup da onu önlemeyen kimseye o kötülüğün sebebi deriz; ama Tanrı hiç yanılmamamızı sağlayabilecek olduğu için yanılgılarımızın sebebi sayılmamalıdır. Çünkü insanların birbiri üzerindeki gücü, onu başkalarını kötülüklerden alıkoymak için kullanmaları amacıyla verilmiştir; Tanrı'nın herkes üzerindeki gücü ise son derece mutlak ve hürdür. Bu yüzden bize bağışladığı iyilikler için ona en büyük şükranı borçluyuz; ama bağışlayabileceğini bildiğimiz her şeyi bağışlamadı diye hiçbir hakla yakınamayız.

XXXIX. İradenin hürlüğü kendiliğinden bilinir.

İrademizde hürriyet bulunduğu ve birçok şeye keyfimizce onay verip vermeyebileceğimiz o kadar açıktır ki, içimize doğuştan konmuş en ilk ve en ortak kavramlar arasında sayılmalıdır. Bu, biraz önce, her şeyden şüphe etmeye çalışırken, kökenimizin her şeye gücü yeten bir yaratıcısının bizi her yoldan aldatmaya çalıştığını tasarlayacak kadar ileri gittiğimizde de apaçık ortaya çıktı. Çünkü o zaman bile, büsbütün kesin ve araştırılmış olmayan şeylere inanmaktan kaçınabilecek bir hürriyetin içimizde bulunduğunu deneyimliyorduk.

AT8.019

[XXXVIII. Esse defectum in nostra actione, non in nostra natura, quod erremus; et saepe subditorum culpas aliis dominis, nunquam autem Deo tribui posse.] [XXXIX. Libertatem arbitrii esse per se notam.] Eademque ratione, magis profecto nobis tribuendum est, quod verum amplectamur, cum amplectimur, quia voluntarie id agimus, quam si non possemus non amplecti. Quod autem in errores incidamus, defectus quidem est in nostra actione sive in usu libertatis, sed non in nostra natura, utpote quae eadem est, cum non recte, quam cum recte judicamus. Et quamvis tantam Deus perspicacitatem intellectui nostro dare potuisset, ut nunquam falleremur, nullo tamen jure hoc ab ipso possumus exigere. Nec, quemadmodum inter nos homines, si quis habeat potestatem aliquod malum impediendi, nec tamen impediat, ipsum dicimus esse ejus causam: ita etiam, quia Deus potuisset efficere ut nunquam falleremur, ideo errorum nostrorum causa est putandus. Potestas enim, quam homines habent uni in alios, ad hoc est instituta, ut ipsa utantur ad illos a malis revocandos; ea autem, quam Deus habet in omnes, est quam maxime absoluta et libera: ideoque summas quidem ipsi debemus gratias, pro bonis quae nobis largitus est; sed nullo jure queri possumus, quod non omnia largitus sit, quae agnoscimus largiri potuisse. Quod autem sit in nostra voluntate libertas, et multis ad arbitrium vel assentiri vel non assentiri possimus, adeo manifestum est, ut inter primas et maxime communes notiones, quae nobis sunt innatae, sit recensendum. Patuitque hoc maxime paulo antea, cum de omnibus dubitare studentes, eo usque sumus progressi, ut fingeremus aliquem potentissimum nostrae originis authorem modis omnibus nos fallere conari; nihilominus enim hanc in nobis libertatem esse experiebamur, ut possemus ab iis credendis abstinere, quae non plane certa erant et explorata.

AT8.020O sırada şüpheli görünmeyen şeylerden daha kendiliğinden bilinir ve daha açık hiçbir şey olamaz.

XL. Her şeyin Tanrı tarafından önceden belirlendiği de kesindir.

Ama artık Tanrı'yı tanıdığımız için, onda öyle ölçüsüz bir güç bulunduğunu kavrıyoruz ki, onun önceden belirlemediği bir şeyin bizim tarafımızdan yapılabileceğini düşünmeyi günah sayarız. Tanrı'nın bu önceden belirlemesini irademizin hürlüğüyle bağdaştırmaya ve ikisini birlikte kavramaya çalışırsak, kendimizi kolayca büyük güçlüklere sokabiliriz.

XLI. İrademizin hürlüğü ile Tanrı'nın önceden belirlemesi nasıl bağdaştırılır.

Zihnimizin sonlu, Tanrı'nın gücünün ise sonsuz olduğunu hatırlarsak bu güçlüklerden kurtuluruz. Tanrı bu güçle, var olan ya da var olabilecek her şeyi ezelden beri yalnız önceden bilmekle kalmamış, aynı zamanda istemiş ve önceden belirlemiştir. Bu gücün Tanrı'da bulunduğunu açık ve seçik olarak kavrayacak kadar ona ulaşırız; ama insanların hür eylemlerini nasıl belirlenmemiş bıraktığını görecek kadar onu kavrayamayız. Öte yandan içimizdeki hürriyetin ve kayıtsızlığın öyle bilincindeyiz ki, ondan daha apaçık ve daha yetkin kavradığımız hiçbir şey yoktur. Çünkü tabiatı gereği bizim için kavranamaz olması gerektiğini bildiğimiz bir şeyi kavrayamıyoruz diye, en içten kavradığımız ve kendimizde deneyimlediğimiz başka bir şeyden şüphe etmek saçma olur.

XLII. Yanılmak istemediğimiz hâlde, yine de irademiz yoluyla nasıl yanılırız.

Bütün yanılgılarımızın iradeye bağlı olduğunu bildiğimize göre, hiç yanılmamız tuhaf görünebilir; çünkü yanılmak isteyen kimse yoktur.

AT8.020

[XL. Certum etiam omnia esse a Deo praeordinata.] [XLI. Quomodo arbitrii nostri libertas et Dei praeordinatio simul concilientur.] [XLII. Quomodo, quamvis nolimus falli, fallamur tamen per nostram voluntatem.] Nec ulla magis per se nota et perspecta esse possunt, quam quae tunc temporis non dubia videbantur. Sed quia jam Deum agnoscentes, tam immensam in eo potestatem esse percipimus, ut nefas esse putemus existimare, aliquid unquam a nobis fieri posse, quod non ante ab ipso fuerit praeordinatum: facile possumus nos ipsos magnis difficultatibus intricare, si hanc Dei praeordinationem cum arbitrii nostri libertate conciliare, atque utramque simul comprehendere conemur. Illis vero nos expediemus, si recordemur mentem nostram esse finitam; Dei autem potentiam, per quam non tantum omnia, quae sunt aut esse possunt, ab aeterno praescivit, sed etiam voluit ac praeordinavit, esse infinitam: ideoque hanc quidem a nobis satis attingi, ut clare et distincte percipiamus ipsam in Deo esse; non autem satis comprehendi, ut videamus quo pacto liberas hominum actiones indeterminatas relinquat; libertatis autem et indifferentiae, quae in nobis est, nos ita conscios esse, ut nihil sit quod evidentius et perfectius comprehendamus. Absurdum enim esset, propterea quod non comprehendimus unam rem, quam scimus ex natura sua nobis esse debere incomprehensibilem, de alia dubitare, quam intime comprehendimus, atque apud nosmet ipsos experimur. Jam vero, cum sciamus errores omnes nostros a voluntate pendere, mirum videri potest, quod unquam fallamur, quia nemo est qui velit falli.

AT8.021Ama yanılmak istemek, içinde yanılgı bulunabilen şeylere onay vermek istemekten bambaşka bir şeydir. Gerçekten de açıkça yanılmak isteyen kimse yoksa da, kendisi bilmeden içinde yanılgı bulunan şeylere sık sık onay vermek istemeyen kimse de hemen hemen yoktur. Hatta hakikate ulaşma isteğinin kendisi çoğu zaman, ona hangi yolla ulaşılacağını doğru dürüst bilmeyenlerin kavramadıkları şeyler hakkında yargıda bulunmalarına ve bu yüzden yanılmalarına yol açar.

XLIII. Yalnızca açık ve seçik olarak kavradığımız şeylere onay verdiğimizde hiçbir zaman yanılmayız.

Yalnızca açık ve seçik olarak kavrayacağımız şeylere onay verirsek, yanlış olan hiçbir şeyi hiçbir zaman doğru diye kabul etmeyeceğimiz kesindir. Kesin, diyorum, çünkü Tanrı aldatıcı olmadığından, bize verdiği kavrama yetisi yanlışa yönelemez; onay verme yetisi de yalnızca açıkça kavranan şeylere uzandığında yanlışa yönelemez. Bu hiçbir gerekçeyle kanıtlanmasa bile, tabiat onu herkesin ruhuna öyle işlemiştir ki, bir şeyi açıkça kavradığımız her seferinde ona kendiliğimizden onay veririz ve doğru olduğundan hiçbir biçimde şüphe edemeyiz.

XLIV. Açıkça kavranmamış şeylere onay verdiğimizde, rastlantıyla doğruyu bulsak bile her zaman kötü yargıda bulunuruz; bu da onları daha önce yeterince kavramış olduğumuzu varsaymamızdan olur.

Kavramadığımız bir gerekçeye onay verdiğimizde, ya yanıldığımız ya da yalnızca rastlantıyla doğruya isabet ettiğimiz, dolayısıyla yanılmadığımızı bilmediğimiz de kesindir.

Ama bizce kavranmamış olduğunu fark ettiğimiz şeylere onay vermemiz pek seyrek olur; çünkü tabiatın ışığı, bilinen bir şey dışında hiçbir şey hakkında yargıda bulunmamamızı buyurur. Asıl en sık şurada yanılırız: birçok şeyi bir zamanlar kavramış olduğumuzu sanırız ve onları belleğe emanet ettikten sonra, aslında hiç kavramamış olduğumuz hâlde, sanki tam olarak kavramışız gibi onlara onay veririz.

XLV. Açık kavrayış nedir, seçik kavrayış nedir.

Hatta pek çok insan bütün hayatı boyunca, hakkında kesin bir yargıda bulunacak kadar doğru dürüst hiçbir şey kavramaz.

AT8.021

[XLIII. Nos nunquam falli, cum solis clare et distincte perceptis assentimur.] [XLIV. Nos semper male judicare, cum assentimur non clare perceptis, etsi casu incidamus in veritatem; idque ex eo contingere, quod supponamus ea fuisse antea satis a nobis perspecta.] [XLV. Quid sit perceptio clara, quid distincta.] Sed longe aliud est velle falli, quam velle assentiri iis, in quibus contingit errorem reperiri. Et quamvis revera nullus sit, qui expresse velit falli, vix tamen ullus est, qui non saepe velit iis assentiri, in quibus error ipso inscio continetur. Quin et ipsa veritatis assequendae cupiditas persaepe efficit, ut ii qui non recte sciunt qua ratione sit assequenda, de iis quae non percipiunt judicium ferant, atque idcirco ut errent. Certum autem est, nihil nos unquam falsum pro vero admissuros, si tantum iis assensum praebeamus quae clare et distincte percipiemus. Certum, inquam, quia, cum Deus non sit fallax, facultas percipiendi quam nobis dedit, non potest tendere in falsum; ut neque etiam facultas assentiendi, cum tantum ad ea quae clare percipiuntur se extendit. Et quamvis hoc nulla ratione probaretur, ita omnium animis a natura impressum est, ut quoties aliquid clare percipimus, ei sponte assentiamur, et nullo modo possimus dubitare quin sit verum. Certum etiam est, cum assentimur alicui rationi quam non percipimus, vel nos falli, vel casu tantum incidere in veritatem, atque ita nescire nos non falli. Sed sane raro contingit, ut assentiamur iis, quae advertimus a nobis non esse percepta: quia lumen naturae nobis dictat, nunquam nisi de re cognita esse judicandum. In hoc autem frequentissime erramus, quod multa putemus a nobis olim fuisse percepta, iisque, memoriae mandatis, tanquam omnino perceptis assentiamur, quae tamen revera nunquam percepimus. Quin et permulti homines nihil plane in tota vita percipiunt satis recte, ad certum de eo judicium ferendum.

AT8.022Çünkü kesin ve şüphe götürmez bir yargının dayanabileceği bir kavrayışın yalnız açık değil, seçik de olması gerekir. Dikkat eden zihne hazır ve açık olan kavrayışa açık diyorum; tıpkı bakan göze hazır olup onu yeterince güçlü ve açık biçimde etkileyen şeyleri açıkça gördüğümüzü söylememiz gibi. Seçik kavrayış ise, açık olmakla birlikte, öteki bütün kavrayışlardan öyle ayrılmış ve sınırları öyle çizilmiştir ki, kendinde açık olandan başka hiçbir şey barındırmaz.

XLVI. Acı örneğiyle, bir kavrayışın seçik olmadan açık olabileceği, ama açık olmadan seçik olamayacağı gösterilir.

Örneğin biri büyük bir acı hissettiğinde, acının bu kavranışı onda son derece açıktır, ama her zaman seçik değildir. Çünkü insanlar onu genellikle, acının tabiatı hakkındaki karanlık yargılarıyla karıştırırlar: acıyan yerde, yalnızca kendisini açıkça kavradıkları acı hissine benzer bir şey bulunduğunu sanırlar. Böylece bir kavrayış seçik olmadan açık olabilir, ama açık olmadan hiçbir kavrayış seçik olamaz.

XLVII. İlk yaşların önyargılarını düzeltmek için basit kavramları ve her birinde neyin açık olduğunu göz önüne almak gerekir.

Zihin ilk yaşlarda bedene öyle gömülmüştü ki, birçok şeyi açıkça kavrasa da hiçbir şeyi hiçbir zaman seçik olarak kavramadı. Yine de o zaman birçok şey hakkında yargıda bulunduğu için, çoğu kimsenin sonradan hiç bırakmadığı birçok önyargıyı oradan edindik. Bunlardan kurtulabilmemiz için burada, düşüncelerimizin kendilerinden kurulduğu bütün basit kavramları kısaca sayacak ve her birinde neyin açık, neyin karanlık, yani neyde yanılabileceğimizi ayıracağım.

XLVIII. Kavrayışımıza düşen her şey ya şeyler ya da şeylerin hâlleri olarak, ya da ezelî hakikatler olarak görülür; şeylerin sayımı.

Kavrayışımıza düşen her şeyi ya şeyler ya da şeylerin bazı hâlleri olarak, ya da düşüncemizin dışında hiçbir var oluşu olmayan ezelî hakikatler olarak göz önüne alırız. Şeyler olarak göz önüne aldıklarımızın en genelleri cevher, süre, düzen, sayı ve bunlar gibi, şeylerin bütün cinslerine uzanan başka şeyler varsa onlardır.

AT8.022

[XLVI. Exemplo doloris ostenditur, claram esse posse perceptionem, etsi non sit distincta; non autem distinctam, nisi sit clara.] [XLVII. Ad primae aetatis praejudicia emendanda, simplices notiones esse considerandas, et quid in quaque sit clarum.] [XLVIII. Omnia quae sub perceptionem nostram cadunt, spectari ut res rerumve affectiones, vel ut aeternas veritates; et rerum enumeratio.] Etenim ad perceptionem, cui certum et indubitatum judicium possit inniti, non modo requiritur ut sit clara, sed etiam ut sit distincta. Claram voco illam, quae menti attendenti praesens et aperta est: sicut ea clare a nobis videri dicimus, quae, oculo intuenti praesentia, satis fortiter et aperte illum movent. Distinctam autem illam, quae, cum clara sit, ab omnibus aliis ita sejuncta est et praecisa, ut nihil plane aliud, quam quod clarum est, in se contineat. Ita, dum quis magnum aliquem sentit dolorem, clarissima quidem in eo est ista perceptio doloris, sed non semper est distincta; vulgo enim homines illam confundunt cum obscuro suo judicio de natura ejus, quod putant esse in parte dolente simile sensui doloris, quem solum clare percipiunt. Atque ita potest esse clara perceptio, quae non sit distincta; non autem ulla distincta, nisi sit clara. Et quidem in prima aetate mens ita corpori fuit immersa, ut quamvis multa clare, nihil tamen unquam distincte perceperit; cumque tunc nihilominus de multis judicarit, hinc multa hausimus praejudicia, quae a plerisque nunquam postea deponuntur. Ut autem nos iis possimus liberare, summatim hic enumerabo simplices omnes notiones, ex quibus cogitationes nostrae componuntur; et quid in unaquaque sit clarum, quidque obscurum, sive in quo possimus falli, distinguam. Quaecunque sub perceptionem nostram cadunt, vel tanquam res, rerumve affectiones quasdam, consideramus; vel tanquam aeternas veritates, nullam existentiam extra cogitationem nostram habentes. Ex iis quae tanquam res consideramus, maxime generalia sunt substantia, duratio, ordo, numerus, et si quae alia sunt ejusmodi, quae ad omnia genera rerum se extendunt.

AT8.023Ama ben şeylerin yalnız iki en yüksek cinsini tanıyorum: biri zihnî, yani düşünen şeyler, başka deyişle zihne, yani düşünen cevhere ait olanlar; öteki maddî şeyler, yani yer kaplayan cevhere, başka deyişle cisme ait olanlar. Kavrayış, isteme ve hem kavramanın hem istemenin bütün tarzları düşünen cevhere bağlanır; büyüklük, yani uzunluğuna, genişliğine ve derinliğine uzamın kendisi, şekil, hareket, konum, parçaların bölünebilirliği ve benzerleri ise yer kaplayan cevhere. Ama içimizde, ne yalnız zihne ne de yalnız bedene bağlanması gereken başka bazı şeyler de deneyimliyoruz. Bunlar, aşağıda yeri gelince gösterileceği gibi, zihnimizin bedenle sıkı ve içten birleşmesinden doğar: açlık, susuzluk gibi istekler; ayrıca yalnız düşünceden ibaret olmayan heyecanlar, yani ruhun hâlleri, örneğin öfkeye, neşeye, kedere, sevgiye kapılma ve benzerleri; son olarak bütün hisler, örneğin acının, gıdıklanmanın, ışığın ve renklerin, seslerin, kokuların, tatların, sıcaklığın, sertliğin ve öteki dokunulur keyfiyetlerin hisleri.

XLIX. Ezelî hakikatler böyle sayılamaz, ama buna gerek de yoktur.

Bütün bunları şeyler ya da şeylerin keyfiyetleri, yani tarzları olarak göz önüne alırız. Ama hiçten bir şeyin olamayacağını tanıdığımızda, "Hiçten hiçbir şey olmaz" önermesi var olan bir şey ya da bir şeyin tarzı olarak değil, zihnimizde yer tutan ezelî bir hakikat olarak göz önüne alınır ve ortak kavram ya da aksiyom diye adlandırılır. Şunlar da bu türdendir: "Aynı şeyin aynı anda hem olması hem olmaması imkânsızdır", "Yapılmış olan yapılmamış olamaz", "Düşünen kimse, düşündüğü sürece var olmamazlık edemez" ve daha sayısız başkaları. Bunların hepsini saymak kolay değildir; ama onları düşünmek için fırsat çıktığında, önyargılarla körleşmemişsek, onları bilmemezlik de edemeyiz.

AT8.023

[XLIX. Aeternas veritates non posse ita numerari, sed nec esse opus.] [L. Eas clare percipi, sed non omnes ab omnibus, propter praejudicia.] [LI. Quid sit substantia, et quod istud nomen Deo et creaturis non conveniat univoce.] Non autem plura quam duo summa genera rerum agnosco: unum est rerum intellectualium, sive cogitativarum, hoc est, ad mentem sive ad substantiam cogitantem pertinentium; aliud rerum materialium, sive quae pertinent ad substantiam extensam, hoc est, ad corpus. Perceptio, volitio, omnesque modi tam percipiendi quam volendi, ad substantiam cogitantem referuntur; ad extensam autem, magnitudo, sive ipsamet extensio in longum, latum et profundum, figura, motus, situs, partium ipsarum divisibilitas, et talia. Sed et alia quaedam in nobis experimur, quae nec ad solam mentem, nec etiam ad solum corpus referri debent, quaeque, ut infra suo loco ostendetur, ab arcta et intima mentis nostrae cum corpore unione proficiscuntur: nempe appetitus famis, sitis, etc.; itemque, commotiones, sive animi pathemata, quae non in sola cogitatione consistunt, ut commotio ad iram, ad hilaritatem, ad tristitiam, ad amorem, etc.; ac denique sensus omnes, ut doloris, titillationis, lucis et colorum, sonorum, odorum, saporum, caloris, duritiei, aliarumque tactilium qualitatum. Atque haec omnia tanquam res, vel rerum qualitates seu modos, consideramus. Cum autem agnoscimus fieri non posse, ut ex nihilo aliquid fiat, tunc propositio haec: Ex nihilo nihil fit, non tanquam res aliqua existens, neque etiam ut rei modus consideratur, sed ut veritas quaedam aeterna, quae in mente nostra sedem habet, vocaturque communis notio, sive axioma.Cujus generis sunt: Impossibile est idem simul esse et non esse: Quod factum est, infectum esse nequit: Is qui cogitat, non potest non existere dum cogitat: et alia innumera, quae quidem omnia recenseri facile non possunt, sed nec etiam ignorari, cum occurrit occasio ut de iis cogitemus, et nullis praejudiciis excaecamur.

AT8.024L. Ezelî hakikatler açıkça kavranır, ama önyargılar yüzünden herkes hepsini kavramaz.

Bu ortak kavramlara gelince, açık ve seçik olarak kavranabildiklerinden şüphe yoktur; yoksa ortak kavramlar denmemeleri gerekirdi. Gerçekten de bunlardan bazıları herkesçe aynı ölçüde kavranmadığı için herkesin gözünde bu ada aynı ölçüde layık değildir. Ama sanırım bunun sebebi, bir insanın bilme yetisinin ötekininkinden daha geniş olması değil, belki bu ortak kavramların bazı insanların önyargılı kanaatlerine ters düşmesidir; bu insanlar onları bu yüzden kolay kavrayamaz, oysa bu önyargılardan kurtulmuş başka kimseler onları son derece apaçık kavrar.

LI. Cevher nedir; bu ad Tanrı'ya ve yaratıklara tek anlamda uygun düşmez.

Şeyler ya da şeylerin tarzları olarak gördüklerimize gelince, her birini ayrı ayrı göz önüne almaya değer. Cevher derken, var olmak için başka hiçbir şeye ihtiyaç duymayacak biçimde var olan bir şeyden başka bir şey anlayamayız. Gerçekten de hiçbir şeye hiç ihtiyaç duymayan cevher olarak yalnız bir tane düşünülebilir: Tanrı. Ötekilerin hepsinin ancak Tanrı'nın katkısıyla var olabileceğini kavrarız. Bu yüzden cevher adı, okullarda denildiği gibi, Tanrı'ya ve onlara tek anlamda uygun düşmez; yani bu adın, Tanrı ile yaratıklar arasında ortak olan hiçbir anlamı seçik olarak anlaşılamaz.

LII. Bu ad zihne ve cisme tek anlamda uygun düşer; cevher nasıl bilinir.

Cismanî cevher ile zihin, yani yaratılmış düşünen cevher ise, var olmak için yalnızca Tanrı'nın katkısına ihtiyaç duyan şeyler oldukları şeklindeki bu ortak kavram altında anlaşılabilir.

AT8.024

[LII. Quod menti et corpori univoce conveniat, et quomodo ipsa cognoscatur.] Et quidem, quantum ad has communes notiones, non dubium est quin clare ac distincte percipi possint, alioqui enim communes notiones non essent dicendae: ut etiam revera quaedam ex ipsis non aeque apud omnes isto nomine dignae sunt, quia non aeque ab omnibus percipiuntur. Non tamen, ut puto, quod unius hominis cognoscendi facultas latius pateat quam alterius, sed quia forte communes istae notiones adversantur praejudicatis opinionibus quorundam hominum, qui eas idcirco non facile capere possunt: etiamsi nonnulli alii, qui praejudiciis istis sunt liberi, evidentissime ipsas percipiant. Quantum autem ad ea, quae tanquam res vel rerum modos spectamus, operae pretium est ut singula seorsim consideremus. Per substantiam nihil aliud intelligere possumus, quam rem quae ita existit, ut nulla alia re indigeat ad existendum. Et quidem substantia quae nulla plane re indigeat, unica tantum potest intelligi, nempe Deus. Alias vero omnes, non nisi ope concursus Dei existere posse percipimus. Atque ideo nomen substantiae non convenit Deo et illis univoce, ut dici solet in Scholis, hoc est, nulla ejus nominis significatio potest distincte intelligi, quae Deo et creaturis sit communis. Possunt autem substantia corporea et mens, sive substantia cogitans creata, sub hoc communi conceptu intelligi, quod sint res, quae solo Dei concursu egent ad existendum.

AT8.025Yine de cevher, yalnızca var olan bir şey olmasından ilk olarak fark edilemez, çünkü bu tek başına bizi etkilemez. Ama onu herhangi bir sıfatından, hiçliğin hiçbir sıfatı, hiçbir özelliği ya da keyfiyeti olmadığı şeklindeki ortak kavram aracılığıyla kolayca tanırız. Çünkü bir sıfatın bulunduğunu kavradığımızdan, o sıfatın yüklenebileceği var olan bir şeyin, yani bir cevherin de zorunlu olarak bulunduğu sonucunu çıkarırız.

LIII. Her cevherin bir asıl sıfatı vardır: zihninki düşünce, cisminki uzam.

Cevher herhangi bir sıfatından bilinir; ama her cevherin, onun tabiatını ve özünü oluşturan ve ötekilerin hepsinin kendisine bağlandığı bir asıl özelliği vardır. Uzunluğuna, genişliğine ve derinliğine uzam cismanî cevherin tabiatını, düşünce de düşünen cevherin tabiatını oluşturur. Çünkü cisme yüklenebilecek başka her şey uzamı önceden varsayar ve yer kaplayan şeyin yalnızca bir tarzıdır; zihinde bulduğumuz her şey de yalnızca düşünmenin farklı tarzlarıdır. Örneğin şekil ancak yer kaplayan bir şeyde, hareket ancak yer kaplayan bir mekânda, hayal, his ya da irade ancak düşünen bir şeyde anlaşılabilir. Buna karşılık uzam şekil ya da hareket olmadan, düşünce de hayal ya da his olmadan anlaşılabilir; ötekiler için de böyle. Dikkat eden herkes bunu açıkça görür.

LIV. Düşünen cevherin, cismanî cevherin ve Tanrı'nın açık ve seçik kavramlarına nasıl sahip olabiliriz.

Böylece, düşüncenin bütün sıfatlarını uzamın sıfatlarından dikkatle ayırırsak, biri yaratılmış düşünen cevherin, öteki cismanî cevherin olmak üzere iki açık ve seçik kavrama, yani fikre kolayca sahip olabiliriz.

AT8.025

[LIII. Cujusque substantiae unum esse praecipuum attributum, ut mentis cogitatio, corporis extensio.] [LIV. Quomodo claras et distinctas notiones habere possimus, substantiae cogitantis, et corporeae, item Dei.] Verumtamen non potest substantia primum animadverti ex hoc solo, quod sit res existens, quia hoc solum per se nos non afficit; sed facile ipsam agnoscimus ex quolibet ejus attributo, per communem illam notionem, quod nihili nulla sint attributa, nullaeve proprietates aut qualitates. Ex hoc enim quod aliquod attributum adesse percipiamus, concludimus aliquam rem existentem, sive substantiam, cui illud tribui possit, necessario etiam adesse. Et quidem ex quolibet attributo substantia cognoscitur; sed una tamen est cujusque substantiae praecipua proprietas, quae ipsius naturam essentiamque constituit, et ad quam aliae omnes referuntur. Nempe extensio in longum, latum et profundum, substantiae corporeae naturam constituit; et cogitatio constituit naturam substantiae cogitantis. Nam omne aliud quod corpori tribui potest, extensionem praesupponit, estque tantum modus quidam rei extensae; ut et omnia, quae in mente reperimus, sunt tantum diversi modi cogitandi. Sic, exempli causa, figura nonnisi in re extensa potest intelligi, nec motus nisi in spatio extenso; nec imaginatio, vel sensus, vel voluntas, nisi in re cogitante. Sed e contra potest intelligi extensio sine figura vel motu, et cogitatio sine imaginatione vel sensu, et ita de reliquis: ut cuilibet attendenti sit manifestum. Atque ita facile possumus duas claras et distinctas habere notiones, sive ideas, unam substantiae cogitantis creatae, aliam substantiae corporeae, si nempe attributa omnia cogitationis ab attributis extensionis accurate distinguamus.

AT8.026Aynı biçimde yaratılmamış ve bağımsız düşünen cevherin, yani Tanrı'nın da açık ve seçik bir fikrine sahip olabiliriz. Yeter ki bu fikrin Tanrı'da bulunan her şeyi eksiksiz gösterdiğini varsaymayalım, ona hiçbir şey de katmayalım; yalnızca onda gerçekten bulunan ve en üstün derecede yetkin varlığın tabiatına ait olduğunu apaçık kavradığımız şeylere dikkat edelim. Tanrı'nın böyle bir fikrinin içimizde bulunduğunu da, insan zihinlerinde Tanrı'ya dair hiçbir bilgi bulunmadığını düşünen kimseden başkası kesinlikle yadsıyamaz.

LV. Süre, düzen ve sayı da nasıl seçik olarak anlaşılır.

Süre, düzen ve sayı da, onlara hiçbir cevher kavramı yakıştırmazsak, bizce son derece seçik olarak anlaşılır. Bunun için bir şeyin süresinin, o şeyi var olmayı sürdürdüğü ölçüde kavradığımız bir tarzdan ibaret olduğunu düşünmeliyiz. Aynı biçimde düzenin de sayının da düzenlenmiş ve sayılmış şeylerden farklı bir şey olmadığını, yalnızca o şeyleri göz önüne alma tarzlarımız olduğunu düşünmeliyiz.

LVI. Tarzlar, keyfiyetler, sıfatlar nedir.

Burada tarzlar derken, başka yerde sıfatlar ya da keyfiyetler derken anladığımızın tıpatıp aynısını anlıyoruz. Ama cevherin onlarla etkilendiğini ya da değiştiğini göz önüne aldığımızda onlara tarzlar deriz; bu değişmeden dolayı cevherin şöyle ya da böyle adlandırılabildiğini göz önüne aldığımızda keyfiyetler deriz; son olarak, daha genel olarak yalnızca cevherde bulunduklarına baktığımızda sıfatlar deriz. Bu yüzden Tanrı'da asıl anlamda tarzlar ya da keyfiyetler değil, yalnızca sıfatlar bulunduğunu söyleriz, çünkü onda hiçbir değişme düşünülemez. Yaratılmış şeylerde de, var olan ve süren şeydeki var olma ve süre gibi, bu şeylerde hiçbir zaman farklı biçimde bulunmayanlara keyfiyetler ya da tarzlar değil, sıfatlar denmelidir.

LVII. Bazı sıfatlar şeylerde, bazıları düşüncededir. Süre ve zaman nedir.

Sıfatları ya da tarzları denenlerin bazıları şeylerin kendisindedir, bazıları ise yalnızca düşüncemizdedir.

AT8.026

[LV. Quomodo duratio, ordo, numerus etiam distincte intelligantur.] [LVI. Quid sint modi, qualitates, attributa.] [LVII. Quaedam attributa esse in rebus, alia in cogitatione. Et quid duratio et tempus.] Ut etiam habere possumus ideam claram et distinctam substantiae cogitantis increatae et independentis, id est Dei: modo ne illam adaequate omnia quae in Deo sunt exhibere supponamus, nec quidquam etiam in ea esse fingamus, sed ea tantum advertamus, quae revera in ipsa continentur, quaeque evidenter percipimus ad naturam entis summe perfecti pertinere. Nec certe quisquam talem ideam Dei nobis inesse negare potest, nisi qui nullam plane Dei notitiam in humanis mentibus esse arbitretur. Duratio, ordo, et numerus, a nobis etiam distinctissime intelligentur, si nullum iis substantiae conceptum affingamus, sed putemus durationem rei cujusque esse tantum modum, sub quo concipimus rem istam, quatenus esse perseverat. Et similiter, nec ordinem nec numerum esse quicquam diversum a rebus ordinatis et numeratis, sed esse tantum modos, sub quibus illas consideramus. Et quidem hic per modos plane idem intelligimus, quod alibi per attributa, vel qualitates. Sed cum consideramus substantiam ab illis affici, vel variari, vocamus modos; cum ab ista variatione talem posse denominari, vocamus qualitates; ac denique, cum generalius spectamus tantum ea substantiae inesse, vocamus attributa. Ideoque in Deo non proprie modos aut qualitates, sed attributa tantum esse dicimus, quia nulla in eo variatio est intelligenda. Et etiam in rebus creatis, ea quae nunquam in iis diverso modo se habent, ut existentia et duratio, in re existente et durante, non qualitates aut modi, sed attributa dici debent. Alia autem sunt in rebus ipsis, quarum attributa vel modi esse dicuntur; alia vero in nostra tantum cogitatione.

AT8.027Örneğin zamanı genel olarak alınan süreden ayırıp onun hareketin sayısı olduğunu söylediğimizde, zaman yalnızca bir düşünme tarzıdır. Çünkü harekette, hareket etmeyen şeylerdekinden başka bir süre anlamayız elbette. Bu da şuradan bellidir: iki cisimden biri yavaş, öteki hızlı olarak bir saat boyunca hareket ederse, birinde hareket çok daha fazla olsa da, birinde ötekinden daha çok zaman saymayız. Ama bütün şeylerin süresini ölçmek için onu, yılları ve günleri meydana getiren o en büyük ve en düzenli hareketlerin süresiyle karşılaştırırız ve bu süreye zaman deriz. Dolayısıyla zaman, genel olarak alınan süreye bir düşünme tarzından başka bir şey eklemez.

LVIII. Sayı ve bütün küllîler yalnızca düşünme tarzlarıdır.

Aynı biçimde sayı, yaratılmış herhangi bir şeyde değil de yalnızca soyut olarak, yani genel olarak göz önüne alındığında yalnızca bir düşünme tarzıdır; küllî dediğimiz öteki her şey de öyle.

LIX. Küllîler nasıl oluşur; yaygın olarak sayılan beş küllî nedir: cins, tür, ayırıcı fark, hassa, araz.

Bu küllîler yalnızca, birbirine benzeyen bütün tek tek şeyleri düşünmek için bir ve aynı fikri kullanmamızdan oluşur; tıpkı o fikirle temsil edilen bütün şeylere bir ve aynı adı vermemiz gibi; bu ad da küllîdir. Örneğin iki taş görüp onların tabiatına değil, yalnızca iki olduklarına dikkat ettiğimizde, ikilik dediğimiz o sayının fikrini oluştururuz. Sonra iki kuş ya da iki ağaç görüp yine onların tabiatını değil, yalnızca iki olduklarını göz önüne aldığımızda, daha önceki fikrin aynısını tekrarlarız; bu yüzden o fikir küllîdir ve bu sayıyı da aynı küllî adla ikilik diye anarız. Aynı biçimde, üç çizgiyle çevrili bir şekle baktığımızda onun bir fikrini oluşturur ve buna üçgen fikri deriz; sonra bu fikri, üç çizgiyle çevrili öteki bütün şekilleri zihnimizde canlandırmak için küllî bir fikir olarak kullanırız.

AT8.027

[LVIII. Numerum et universalia omnia esse tantum modos cogitandi.] [LIX. Quomodo universalia fiant; et quae sint quinque vulgata: genus, species, differentia, proprium, accidens.] Ita, cum tempus a duratione generaliter sumpta distinguimus, dicimusque esse numerum motus, est tantum modus cogitandi; neque enim profecto intelligimus in motu aliam durationem quam in rebus non motis: ut patet ex eo quod, si duo corpora, unum tarde, aliud celeriter per horam moveatur, non plus temporis in uno quam in alio numeremus, etsi multo plus sit motus. Sed ut rerum omnium durationem metiamur, comparamus illam cum duratione motuum illorum maximorum, et maxime aequabilium, a quibus fiunt anni et dies; hancque durationem tempus vocamus. Quod proinde nihil, praeter modum cogitandi, durationi generaliter sumptae superaddit. Ita etiam, cum numerus non in ullis rebus creatis, sed tantum in abstracto, sive in genere consideratur, est modus cogitandi duntaxat; ut et alia omnia quae universalia vocamus. Fiunt haec universalia ex eo tantum, quod una et eadem idea utamur ad omnia individua, quae inter se similia sunt, cogitanda: ut etiam unum et idem nomen omnibus rebus per ideam istam repraesentatis imponimus; quod nomen est universale. Ita, cum videmus duos lapides, nec ad ipsorum naturam, sed ad hoc tantum quod duo sint attendimus, formamus ideam ejus numeri quem vocamus binarium; cumque postea duas aves, aut duas arbores videmus, nec etiam earum naturam, sed tantum quod duae sint consideramus, repetimus eandem ideam quam prius, quae ideo est universalis; ut et hunc numerum eodem universali nomine binarium appellamus. Eodemque modo, cum spectamus figuram tribus lineis comprehensam, quandam ejus ideam formamus, quam vocamus ideam trianguli; et eadem postea ut universali utimur ad omnes alias figuras tribus lineis comprehensas animo nostro exhibendas.

AT8.028Üçgenlerden bazılarının bir dik açısı olduğunu, bazılarının olmadığını fark ettiğimizde dik üçgenin küllî fikrini oluştururuz; bu fikir, daha genel olan önceki fikre göre tür diye adlandırılır. Açının dik oluşu da bütün dik üçgenleri ötekilerden ayıran küllî ayırıcı farktır. Bunlarda hipotenüs üzerine kurulan karenin öteki iki kenar üzerine kurulan karelerin toplamına eşit olması, hepsine ve yalnızca onlara uyan bir hassadır. Son olarak, bu tür üçgenlerden bazılarının hareket ettiğini, bazılarının etmediğini varsayarsak, bu onlarda küllî bir araz olur. Böylece yaygın olarak beş küllî sayılır: cins, tür, ayırıcı fark, hassa ve araz.

LX. Ayrımlar üzerine; önce reel ayrım.

Şeylerin kendisindeki sayı ise onların birbirinden ayrı olmasından doğar. Ayrım üç türlüdür: reel, tarzsal ve kavramsal. Reel ayrım asıl anlamda yalnızca iki ya da daha çok cevher arasında bulunur. Bunların birbirinden reel olarak ayrı olduğunu da yalnızca, birini öteki olmadan açık ve seçik olarak anlayabilmemizden kavrarız. Çünkü Tanrı'yı tanıdığımız için, seçik olarak anladığımız her şeyi yapabileceğinden eminiz. Öyle ki, örneğin, yer kaplayan, yani cismanî bir cevherin fikrine şimdiden sahip olmamızdan, böyle bir cevherin gerçekten var olduğunu henüz kesin olarak bilmesek de, onun var olabileceğinden eminiz; eğer varsa, düşüncede sınırını çizdiğimiz her parçasının aynı cevherin öteki parçalarından reel olarak ayrı olduğundan da eminiz. Aynı biçimde, yalnızca herkesin kendisinin düşünen bir şey olduğunu anlamasından ve düşüncede kendisinden, düşünen olsun yer kaplayan olsun, başka her cevheri dışlayabilmesinden, herkesin böyle göz önüne alındığında başka her düşünen cevherden ve her cismanî cevherden reel olarak ayrı olduğu kesindir.

AT8.028

[LX. De distinctionibus; ac primo de reali.] Cumque advertimus, ex triangulis alios esse habentes unum angulum rectum, alios non habentes, formamus ideam universalem trianguli rectanguli, quae relata ad praecedentem, ut magis generalem, species vocatur. Et illa anguli rectitudo est differentia universalis, qua omnia triangula rectangula ab aliis distinguuntur. Et quod in iis basis potentia aequalis sit potentiis laterum, est proprietas iis omnibus et solis conveniens. Ac denique, si supponamus aliquos ejusmodi triangulos moveri, alios non moveri, hoc erit in iis accidens universale. Atque hoc pacto quinque universalia vulgo numerantur: genus, species, differentia, proprium, et accidens. Numerus autem, in ipsis rebus, oritur ab earum distinctione: quae distinctio triplex est, realis, modalis, et rationis. Realis proprie tantum est inter duas vel plures substantias: et has percipimus a se mutuo realiter esse distinctas, ex hoc solo quod unam absque altera clare et distincte intelligere possimus. Deum enim agnoscentes, certi sumus ipsum posse efficere quidquid distincte intelligimus: adeo ut, exempli causa, ex hoc solo quod jam habeamus ideam substantiae extensae sive corporeae, quamvis nondum certo sciamus ullam talem revera existere, certi tamen sumus illam posse existere; atque si existat, unamquamque ejus partem, a nobis cogitatione definitam, realiter ab aliis ejusdem substantiae partibus esse distinctam. Itemque, ex hoc solo quod unusquisque intelligat se esse rem cogitantem, et possit cogitatione excludere a se ipso omnem aliam substantiam, tam cogitantem quam extensam, certum est unumquemque, sic spectatum, ab omni alia substantia cogitante atque ab omni substantia corporea realiter distingui.

AT8.029Hatta Tanrı'nın böyle düşünen bir cevhere bir cismanî cevheri, daha sıkı birleşemeyecekleri kadar sıkı birleştirdiğini ve böylece bu ikisinden tek bir şey meydana getirdiğini varsaysak bile, bunlar yine de reel olarak ayrı kalırlar. Çünkü onları ne kadar sıkı birleştirmiş olursa olsun, onları ayırmak, yani birini öteki olmadan korumak için önceden sahip olduğu güçten kendini soyamazdı; Tanrı tarafından ayrılabilen ya da ayrı ayrı korunabilen şeyler de reel olarak ayrıdır.

LXI. Tarzsal ayrım üzerine.

Tarzsal ayrım iki türlüdür: biri asıl anlamda tarz ile onun tarzı olduğu cevher arasında, öteki aynı cevherin iki tarzı arasında bulunur. Birincisi şuradan bilinir: Cevheri, ondan farklı olduğunu söylediğimiz tarz olmadan açıkça kavrayabiliriz, ama tersine o tarzı cevher olmadan anlayamayız. Nitekim şekil ve hareket, içinde bulundukları cismanî cevherden, onaylama ve hatırlama da zihinden tarzsal olarak ayrıdır. İkincisi ise şuradan bilinir: Bir tarzı öteki olmadan, ötekini de bu olmadan tanıyabiliriz, ama ikisini de içinde bulundukları cevher olmadan tanıyamayız. Örneğin bir taş hareket ediyor ve kare biçimindeyse, onun kare şeklini hareketi olmadan, hareketini de kare şekli olmadan anlayabilirim; ama ne o hareketi ne o şekli taşın cevheri olmadan anlayabilirim. Bir cevherin tarzını başka bir cevherden ya da başka bir cevherin tarzından ayıran ayrıma gelince, örneğin bir cismin hareketinin başka bir cisimden ya da zihinden ayrı olması, ya da hareketin süreden ayrı olması gibi, buna tarzsal değil daha çok reel ayrım demek gerekir gibi görünüyor; çünkü bu tarzlar, tarzı oldukları ve birbirinden reel olarak ayrı olan cevherler olmadan açıkça anlaşılamaz.

AT8.029

[LXI. De distinctione modali.] Ac etiamsi supponamus, Deum alicui tali substantiae cogitanti substantiam aliquam corpoream tam arcte conjunxisse, ut arctius jungi non possint, et ita ex illis duabus unum quid conflavisse, manent nihilominus realiter distinctae: quia, quantumvis arcte ipsas univerit, potentia, quam ante habebat ad eas separandas, sive ad unam absque alia conservandam, seipsum exuere non potuit, et quae vel a Deo possunt separari, vel sejunctim conservari, realiter sunt distincta. Distinctio modalis est duplex: alia scilicet inter modum proprie dictum, et substantiam cujus est modus; alia inter duos modos ejusdem substantiae. Prior ex eo cognoscitur, quod possimus quidem substantiam clare percipere absque modo quem ab illa differre dicimus, sed non possimus, vice versa, modum illum intelligere sine ipsa. Ut figura et motus distinguuntur modaliter a substantia corporea, cui insunt; ut etiam affirmatio et recordatio a mente. Posterior vero cognoscitur ex eo, quod unum quidem modum absque alio possimus agnoscere, ac vice versa; sed neutrum tamen sine eadem substantia cui insunt. Ut si lapis moveatur et sit quadratus, possum quidem intelligere ejus figuram quadratam sine motu; et vice versa, ejus motum sine figura quadrata; sed nec illum motum, nec illam figuram possum intelligere sine lapidis substantia. Distinctio autem, qua modus unius substantiae differt ab alia substantia vel a modo alterius substantiae, ut motus unius corporis ab alio corpore vel a mente, atque ut motus a duratione, realis potius dicenda esse videtur, quam modalis: quia modi illi non clare intelliguntur sine substantiis realiter distinctis, quarum sunt modi.

AT8.030LXII. Kavramsal ayrım üzerine.

Son olarak kavramsal ayrım, bir cevher ile onsuz o cevherin anlaşılamayacağı bir sıfatı arasında, ya da aynı cevherin bu türden iki sıfatı arasında bulunur. Bu ayrım şuradan tanınır: O sıfatı cevherden dışlarsak o cevherin açık ve seçik bir fikrini oluşturamayız, ya da bu tür sıfatlardan birini ötekinden ayırırsak onun fikrini açıkça kavrayamayız. Örneğin her cevher, sürmeyi bıraktığında var olmayı da bıraktığı için, süresinden yalnızca kavramca ayrıdır; nesnelerde imiş gibi göz önüne aldığımız bütün düşünme tarzları da hem hakkında düşünüldükleri nesnelerden hem de bir ve aynı nesnede birbirlerinden yalnızca kavramca farklıdır. Başka bir yerde, İlk Felsefe Üzerine Meditasyonlar'a yöneltilen birinci itirazlara verdiğim cevabın sonunda, bu tür ayrımı tarzsal ayrımla birleştirdiğimi hatırlıyorum; ama orada bunları dikkatle tartışmanın yeri değildi ve amacım için ikisini reel ayrımdan ayırmam yetiyordu.

LXIII. Düşünce ve uzam, zihnin ve cismin tabiatını oluşturan şeyler olarak nasıl seçik olarak bilinebilir.

Düşünce ve uzam, anlayan cevherin ve cismanî cevherin tabiatlarını oluşturan şeyler olarak görülebilir. O zaman düşünen cevherin ve yer kaplayan cevherin, yani zihnin ve cismin kendisinden başka bir şey olarak kavranmamalıdırlar; böylece en açık ve en seçik biçimde anlaşılırlar.

AT8.030

[LXII. De distinctione rationis.] [LXIII. Quomodo cogitatio et extensio distincte cognosci possint, ut constituentes naturam mentis et corporis.] [LXIV. Quomodo etiam ut modi substantiae.] Denique distinctio rationis est inter substantiam et aliquod ejus attributum, sine quo ipsa intelligi non potest, vel inter duo talia attributa ejusdem alicujus substantiae. Atque agnoscitur ex eo, quod non possimus claram et distinctam istius substantiae ideam formare, si ab ea illud attributum excludamus; vel non possimus unius ex ejusmodi attributis ideam clare percipere, si illud ab alio separemus. Ut, quia substantia quaevis, si cesset durare, cessat etiam esse, ratione tantum a duratione sua distinguitur; et omnes modi cogitandi, quos tanquam in objectis consideramus, ratione tantum differunt, tum ab objectis de quibus cogitantur, tum a se mutuo in uno et eodem objecto. Memini quidem me alibi hoc genus distinctionis cum modali conjunxisse, nempe in fine responsionis ad primas objectiones in Meditationes de prima Philosophia: sed ibi non erat occasio de ipsis accurate disserendi, et sufficiebat ad meum institutum, quod utramque a reali distinguerem. Cogitatio et extensio spectari possunt ut constituentes naturas substantiae intelligentis et corporeae; tuncque non aliter concipi debent, quam ipsa substantia cogitans et substantia extensa, hoc est, quam mens et corpus; quo pacto clarissime ac distinctissime intelliguntur.

AT8.031Hatta yer kaplayan cevheri ya da düşünen cevheri, düşünmesini ya da yer kaplamasını bir yana bırakarak tek başına alınan cevherden daha kolay anlarız. Çünkü cevherin kavramını, ondan yalnızca kavramca farklı olan düşünce ya da uzam kavramlarından soyutlamakta bir güçlük vardır. Bir kavram da, onda daha az şey kapsadığımız için değil, yalnızca kapsadığımız şeyleri öteki bütün şeylerden dikkatle ayırdığımız için daha seçik olur.

LXIV. Düşünce ve uzam cevherin tarzları olarak da nasıl bilinebilir.

Düşünce ve uzam cevherin tarzları olarak da alınabilir; yani bir ve aynı zihin birçok farklı düşünceye sahip olabildiği, bir ve aynı cisim de aynı kemiyetini koruyarak birçok farklı biçimde yer kaplayabildiği ölçüde: bazen uzunluğuna daha çok, genişliğine ya da derinliğine daha az; biraz sonra da tersine, genişliğine daha çok, uzunluğuna daha az. O zaman cevherden tarzsal olarak ayrıdırlar ve cevherin kendisinden daha az açık ve seçik anlaşılmazlar; yeter ki cevherler, yani başka şeylerden ayrı duran birer şey olarak değil, yalnızca şeylerin tarzları olarak görülsünler. Çünkü onları tarzı oldukları cevherlerde göz önüne alarak onları bu cevherlerden ayırır ve gerçekte ne olduklarını tanırız. Ama tersine, onları içinde bulundukları cevherler olmadan göz önüne almak isteseydik, tam da bu yüzden onları kendi başına var olan şeyler olarak görmüş ve böylece tarzın ve cevherin fikirlerini birbirine karıştırmış olurduk.

AT8.031

[LXV. Quomodo ipsarum modi sint etiam cognoscendi.] [LXVI. Quomodo sensus, affectus et appetitus, clare cognoscantur, quamvis saepe de iis male judicemus.] [LXVII. In ipso de dolore judicio saepe nos falli.] Quin et facilius intelligimus substantiam extensam, vel substantiam cogitantem, quam substantiam solam, omisso eo quod cogitet vel sit extensa. Nonnulla enim est difficultas, in abstrahenda notione substantiae a notionibus cogitationis vel extensionis, quae scilicet ab ipsa ratione tantum diversae sunt; et non distinctior sit conceptus ex eo quod pauciora in eo comprehendamus, sed tantum ex eo quod illa quae in ipso comprehendimus, ab omnibus aliis accurate distinguamus. Cogitatio et extensio sumi etiam possunt pro modis substantiae, quatenus scilicet una et eadem mens plures diversas cogitationes habere potest; atque unum et idem corpus, retinendo suam eandem quantitatem, pluribus diversis modis potest extendi: nunc scilicet magis secundum longitudinem, minusque secundum latitudinem vel profunditatem, ac paulo post e contra magis secundum latitudinem, et minus secundum longitudinem. Tuncque modaliter a substantia distinguuntur, et non minus clare ac distincte quam ipsa possunt intelligi: modo non ut substantiae, sive res quaedam ab aliis separatae, sed tantummodo ut modi rerum spectentur. Per hoc enim, quod ipsas in substantiis quarum sunt modi consideramus, eas ab his substantiis distinguimus, et quales revera sunt agnoscimus. At e contra, si easdem absque substantiis, quibus insunt, vellemus considerare, hoc ipso illas ut res subsistentes spectaremus, atque ita ideas modi et substantiae confunderemus.

AT8.032LXV. Düşüncenin ve uzamın tarzları da nasıl bilinmelidir.

Aynı sebeple, anlama, hayal etme, hatırlama, isteme gibi düşüncenin farklı tarzlarını, ayrıca bütün şekiller, parçaların konumu ve hareketleri gibi uzamın ya da uzama ait olan farklı tarzları, onları yalnızca içinde bulundukları şeylerin tarzları olarak görürsek en iyi kavrarız; harekete gelince, yalnızca yer değiştirme hareketini düşünür ve onu harekete geçiren gücü araştırmazsak (bunu yeri gelince açıklamaya çalışacağım).

LXVI. Hisler, hâller ve istekler, hakkında çoğu zaman kötü yargıda bulunsak da, nasıl açıkça bilinir.

Geriye hisler, hâller ve istekler kalıyor. Bunlar da, onlar hakkında, kavrayışımızda bulunan ve içtenlikle bilincinde olduğumuz şeyden fazlasını yargılamaktan dikkatle sakınırsak açıkça kavranabilir. Ama buna uymak, hiç değilse hisler konusunda pek güçtür; çünkü aramızda, ilk yaşlarından beri hissettiği her şeyin zihninin dışında var olan şeyler olduğunu ve kendi hislerine, yani onlar hakkındaki kavrayışlarına büsbütün benzediğini yargılamamış kimse yoktur. Öyle ki, örneğin bir renk gördüğümüzde, dışımızda bulunan ve o sırada kendimizde deneyimlediğimiz renk fikrine büsbütün benzeyen bir şey gördüğümüzü sandık; böyle yargılama alışkanlığı yüzünden de bunu öyle açık ve seçik gördüğümüzü sandık ki, kesin ve şüphe götürmez bir şey saydık.

LXVII. Acıya dair yargıda bile çoğu zaman yanılırız.

Hissedilen öteki bütün şeylerde, gıdıklanmada ve acıda bile durum tıpatıp aynıdır. Bunların dışımızda bulunduğu sanılmasa da, genellikle yalnızca zihinde, yani kavrayışımızda değil, elde, ayakta ya da bedenimizin herhangi bir başka yerinde imiş gibi görülürler.

AT8.032

Eadem ratione, diversos cogitationum modos, ut intellectionem, imaginationem, recordationem, volitionem, etc.; itemque diversos modos extensionis sive ad extensionem pertinentes, ut figuras omnes, et situs partium, et ipsarum motus, optime percipiemus, si tantum ut modos rerum quibus insunt spectemus; et quantum ad motum, si de nullo nisi locali cogitemus, ac de vi a qua excitatur (quam tamen suo loco explicare conabor) non inquiramus. Supersunt sensus, affectus, et appetitus, qui quidem etiam clare percipi possunt, si accurate caveamus, ne quid amplius de iis judicemus, quam id praecise, quod in perceptione nostra continetur, et cujus intime conscii sumus. Sed perdifficile est id observare, saltem circa sensus: quia nemo nostrum est, qui non ab ineunte aetate judicarit, ea omnia quae sentiebat, esse res quasdam extra mentem suam existentes, et sensibus suis, hoc est, perceptionibus quas de illis habebat, plane similes. Adeo ut videntes, exempli gratia, colorem, putaverimus nos videre rem quandam extra nos positam, et plane similem ideae illi coloris, quam in nobis tunc experiebamur; idque ob consuetudinem ita judicandi, tam clare et distincte videre nobis videbamur, ut pro certo et indubitato haberemus. Idemque plane est de aliis omnibus quae sentiuntur, etiam de titillatione ac dolore. Quamvis enim haec extra nos esse non putentur, non tamen ut in sola mente sive in perceptione nostra solent spectari, sed ut in manu, aut in pede, aut quavis alia parte nostri corporis.

AT8.033Oysa, örneğin, acıyı ayaktaymış gibi hissettiğimizde onun zihnimizin dışında, ayakta var olan bir şey olduğu, ışığı güneşteymiş gibi gördüğümüzde o ışığın dışımızda güneşte var olduğundan daha kesin değildir; bu ikisi de, aşağıda açıkça görüleceği gibi, ilk yaşlarımızın önyargılarıdır.

LXVIII. Bunlarda açıkça bildiğimiz şey, yanılabileceğimiz şeyden nasıl ayırt edilmelidir.

Burada açık olanı karanlık olandan ayırmak için büyük bir dikkatle şunu fark etmeliyiz: Acı, renk ve bu türden öteki şeyler yalnızca hisler, yani düşünceler olarak görüldüklerinde açık ve seçik olarak kavranır. Ama zihnimizin dışında var olan bazı şeyler oldukları yargılandığında, bunların ne tür şeyler oldukları hiçbir biçimde anlaşılamaz. Biri bir cisimde renk gördüğünü ya da bir uzvunda acı hissettiğini söylediğinde, bu tıpatıp, orada ne olduğunu hiç bilmediği bir şeyi gördüğünü ya da hissettiğini, yani ne gördüğünü ya da hissettiğini bilmediğini söylemesiyle aynıdır. Pek dikkat etmediğinde, kendisinde deneyimlediği o renk ya da acı hissine benzer bir şeyin orada bulunduğunu varsaydığı için onun hakkında bir parça bilgisi olduğuna kolayca inanabilir; ama bu renk ya da acı hissinin, renkli cisimde ya da acıyan yerde var olan bir şey olarak neyi temsil ettiğini incelerse, bunu bilmediğini kesinlikle fark edecektir.

LXIX. Büyüklük, şekil ve benzerleri, renklerden, acılardan ve benzerlerinden çok farklı biçimde bilinir.

Özellikle de şunu göz önüne alırsa: Görülen cisimde büyüklüğün, şeklin, hareketin (hiç değilse yer değiştirme hareketinin; çünkü filozoflar, yer değiştirmeden farklı başka bazı hareketler uydurarak onun tabiatını kendilerine daha az anlaşılır kıldılar), konumun, sürenin, sayının ve cisimlerde açıkça kavrandığını daha önce söylediğimiz benzeri şeylerin ne olduğunu, aynı cisimde rengin, acının, kokunun, tadın ya da hislere bağlanması gerektiğini söylediğim öteki şeylerden herhangi birinin ne olduğunu bildiğinden çok başka bir biçimde bilir.

AT8.033

[LXVIII. Quomodo in istis id, quod clare cognoscimus, ab eo in quo falli possumus, sit distinguendum.] [LXIX. Longe aliter cognosci magnitudinem, figuram, etc., quam colores, dolores, etc.] Nec sane magis certum est, cum, exempli causa, dolorem sentimus tanquam in pede, illum esse quid extra nostram mentem, in pede existens, quam cum videmus lumen tanquam in Sole, illud lumen extra nos in Sole existere; sed utraque ista praejudicia sunt primae nostrae aetatis, ut infra clare apparebit. Ut autem hic quod clarum est ab eo quod obscurum distinguamus, diligentissime est advertendum, dolorem quidem et colorem, et reliqua ejusmodi, clare ac distincte percipi, cum tantummodo ut sensus, sive cogitationes, spectantur. Cum autem res quaedam esse judicantur, extra mentem nostram existentes, nullo plane modo posse intelligi quaenam res sint; sed idem plane esse, cum quis dicit se videre in aliquo corpore colorem, vel sentire in aliquo membro dolorem, ac si diceret se id ibi videre vel sentire, quod quidnam sit plane ignorat, hoc est, se nescire quid videat aut sentiat. Etsi enim, minus attendendo, sibi facile persuadeat se nonnullam ejus habere notitiam, ex eo quod supponat esse quid simile sensui illi coloris aut doloris, quem apud se experitur: si tamen examinet quidnam sit, quod iste sensus coloris vel doloris, tanquam in corpore colorato vel in parte dolente existens, repraesentet, omnino advertet se id ignorare. Praesertim si consideret, se longe alio modo cognoscere, quidnam sit in viso corpore magnitudo, vel figura, vel motus (saltem localis: Philosophi enim, alios quosdam motus a locali diversos effingendo, naturam ejus sibi minus intelligibilem reddiderunt), vel situs, vel duratio, vel numerus, et similia, quae in corporibus clare percipi jam dictum est: quam quid in eodem corpore sit color, vel dolor, vel odor, vel sapor, vel quid aliud ex iis, quae ad sensus dixi esse referenda.

AT8.034Çünkü bir cismi gördüğümüzde, onun şekilli göründüğü ölçüde var olduğundan, renkli göründüğü ölçüde var olduğundan daha emin olmasak da, onda şekilli olmanın ne olduğunu, renkli olmanın ne olduğundan çok daha apaçık tanırız.

LXX. Duyulur şeyler hakkında iki biçimde yargıda bulunabiliriz; biriyle yanılgıdan sakınır, ötekiyle yanılgıya düşeriz.

Demek ki nesnelerde renkler kavradığımızı söylememiz, gerçekte, nesnelerde ne olduğunu bilmediğimiz, ama bizde renk hissi denen pek belirgin ve açık bir his meydana getiren bir şey kavradığımızı söylememizle aynıdır. Ama yargılama biçiminde çok büyük bir fark vardır. Nesnelerde (yani, ne olursa olsunlar, bize hissin geldiği şeylerde) ne olduğunu bilmediğimiz bir şey bulunduğunu yargıladığımız sürece yanılmak şöyle dursun, tersine yanılgıdan sakınırız; çünkü bir şeyi bilmediğimizi fark ettiğimiz için onun hakkında düşünmeden yargıda bulunmaya daha az eğilimli oluruz. Ama nesnelerde renkler kavradığımızı sandığımızda durum başkadır. O zaman renk adıyla andığımız şeyin ne olduğunu gerçekte bilmeyiz ve nesnelerde bulunduğunu varsaydığımız renk ile histe deneyimlediğimiz renk arasında hiçbir benzerlik anlayamayız. Yine de tam bunu fark etmediğimiz ve büyüklük, şekil, sayı gibi, nesnelerde bulundukları ya da hiç değilse bulunabilecekleri biçimden başka türlü hissedilmediklerini ya da anlaşılmadıklarını açıkça kavradığımız başka birçok şey bulunduğu için, kolayca şu yanılgıya kayarız: Nesnelerde renk dediğimiz şeyin, hissettiğimiz renge büsbütün benzer bir şey olduğunu yargılar ve böylece hiçbir biçimde kavramadığımız şeyi açıkça kavradığımızı sanırız.

AT8.034

[LXX. Nos posse duobus modis de sensibilibus judicium ferre, quorum uno errorem praecavemus, alio in errorem incidimus.] Quamvis enim videntes aliquod corpus, non magis certi simus illud existere, quatenus apparet figuratum, quam quatenus apparet coloratum: longe tamen evidentius agnoscimus, quid sit in eo esse figuratum, quam quid sit esse coloratum. Patet itaque in re idem esse, cum dicimus nos percipere colores in objectis, ac si diceremus nos percipere aliquid in objectis, quod quidem quid sit ignoramus, sed a quo efficitur in nobis ipsis sensus quidam valde manifestus et perspicuus, qui vocatur sensus colorum. In modo autem judicandi permagna est diversitas: nam quamdiu tantum judicamus aliquid esse in objectis (hoc est, in rebus, qualescunque demum illae sint, a quibus sensus nobis advenit), quod quidnam sit ignoramus, tantum abest ut fallamur, quin potius in eo errorem praecavemus, quod advertentes nos aliquid ignorare, minus proclives simus ad temere de ipso judicandum. Cum vero putamus nos percipere colores in objectis, etsi revera nesciamus quidnam sit, quod tunc nomine coloris appellamus, nec ullam similitudinem intelligere possimus, inter colorem quem supponimus esse in objectis, et illum quem experimur esse in sensu: quia tamen hoc ipsum non advertimus, et multa alia sunt, ut magnitudo, figura, numerus, etc., quae clare percipimus non aliter a nobis sentiri vel intelligi, quam ut sunt aut saltem esse possunt in objectis: facile in eum errorem delabimur, ut judicemus id, quod in objectis vocamus colorem, esse quid omnino simile colori quem sentimus, atque ita ut id, quod nullo modo percipimus, a nobis clare percipi arbitremur.

AT8.035LXXI. Yanılgıların başlıca sebebi çocukluğun önyargılarından gelir.

Bütün yanılgıların ilk ve başlıca sebebi burada görülebilir. İlk yaşlarda zihnimiz bedene öyle sıkı bağlıydı ki, yalnızca bedeni etkileyen şeyleri hissetmesini sağlayan düşüncelerle uğraşıyor, başka düşüncelere yer vermiyordu. Bu düşünceleri henüz dışında bulunan bir şeye de bağlamıyordu; yalnızca bedene zararlı bir şey olduğunda acı, yararlı bir şey olduğunda haz hissediyordu. Beden büyük bir yarar ya da zarar görmeden etkilendiğinde ise, etkilenen yerlerin ve etkilenme biçimlerinin çeşitliliğine göre farklı hislere sahip oluyordu: tat, koku, ses, sıcaklık, soğukluk, ışık, renk hisleri dediğimiz ve düşüncenin dışındaki hiçbir şeyi temsil etmeyen hislere. Aynı zamanda büyüklükleri, şekilleri, hareketleri ve benzerlerini de kavrıyordu; bunlar ona hisler olarak değil, düşüncenin dışında var olan ya da en azından var olabilecek bazı şeyler ya da şeylerin tarzları olarak görünüyordu, gerçi aralarındaki bu farkı henüz fark etmiyordu. Sonra tabiatın, kendi gücüyle türlü biçimlerde hareket edebilecek şekilde yaptığı beden makinesi rastgele oraya buraya kıvrılıp rastlantıyla yararlı bir şeye ulaştığında ya da zararlı bir şeyden kaçtığında, ona bağlı olan zihin, böyle ulaşılan ya da kaçılan şeyin kendi dışında olduğunu fark etmeye başlıyordu. Ona yalnızca şeyler ya da şeylerin tarzları olarak kavradığı büyüklükleri, şekilleri, hareketleri ve benzerlerini değil,

AT8.035

[LXXI. Praecipuam errorum causam a praejudiciis infantiae procedere.] [LXXII. Alteram errorum causam esse, quod praejudiciorum oblivisci nequeamus.] Hicque primam et praecipuam errorum omnium causam licet agnoscere. Nempe in prima aetate, mens nostra tam arcte corpori erat alligata, ut non aliis cogitationibus vacaret, quam iis solis, per quas ea sentiebat quae corpus afficiebant: necdum ipsas ad quidquam extra se positum referebat, sed tantum ubi quid corpori incommodum occurrebat, sentiebat dolorem; ubi quid commodum, sentiebat voluptatem; et ubi sine magno commodo vel incommodo corpus afficiebatur, pro diversitate partium in quibus et modorum quibus afficiebatur, habebat diversos quosdam sensus, illos scilicet quos vocamus sensus saporum, odorum, sonorum, caloris, frigoris, luminis, colorum, et similium, quae nihil extra cogitationem positum repraesentant. Simulque etiam percipiebat magnitudines, figuras, motus, et talia; quae illi non ut sensus, sed ut res quaedam, vel rerum modi, extra cogitationem existentes, aut saltem existendi capaces, exhibebantur, etsi hanc inter ista differentiam nondum notaret. Ac deinde, cum corporis machinamentum, quod sic a natura fabricatum est ut propria sua vi variis modis moveri possit, hinc inde temere se contorquens, casu commodum quid assequebatur aut fugiebat incommodum, mens illi adhaerens incipiebat advertere id, quod ita assequebatur aut fugiebat, extra se esse; nec tantum illi tribuebat magnitudines, figuras, motus, et talia, quae ut res aut rerum modos

AT8.036kendisindeki hislerini onun meydana getirdiğini fark ettiği tatları, kokuları ve ötekileri de yüklüyordu. Her şeyi yalnızca içine gömülü olduğu bedenin yararına bağladığı için, kendisini etkileyen her nesnede, ondan daha çok ya da daha az etkilendiği ölçüde daha çok ya da daha az şey bulunduğunu sanıyordu. Bu yüzden taşlarda ya da madenlerde suda ya da havada olduğundan çok daha fazla cevher, yani cisimlik bulunduğunu sanıyordu, çünkü onlarda daha çok sertlik ve ağırlık hissediyordu. Hatta havayı, onda hiçbir rüzgâr, soğuk ya da sıcak deneyimlemediği sürece büsbütün hiç sayıyordu. Yıldızlardan ona kandillerin küçük alevlerinden daha çok ışık gelmediği için, hiçbir yıldızı bu alevlerden daha büyük tasavvur etmiyordu. Yerin kendi etrafında döndüğünü ve yüzeyinin bir küre biçiminde kavislendiğini fark etmediği için de, onun hareketsiz ve yüzeyinin düz olduğunu düşünmeye daha yatkındı. Zihnimiz ilk çocukluktan itibaren bu türden bin başka önyargıyla doldu; sonra da çocuklukta bunları yeterli bir incelemeden geçirmeden kabul ettiğini hatırlamadı, onları hisle bilinmiş ya da tabiat tarafından kendisine konmuş şeyler gibi en doğru ve en apaçık şeyler diye kabul etti.

LXXII. Yanılgıların ikinci sebebi, önyargıları unutamamamızdır.

Olgunluk yıllarında zihin artık bütünüyle bedene hizmet etmez, her şeyi ona bağlamaz, şeylerin kendi başlarına ele alındıklarındaki hakikatini de araştırır ve önceden böyle yargıladığı şeylerin pek çoğunun yanlış olduğunu fark eder. Yine de onları belleğinden kolayca silemez; bunlar orada kaldıkça da türlü yanılgıların sebebi olabilirler. Örneğin ilk yaşlardan beri yıldızları pek küçük hayal ettiğimiz için, astronomik gerekçeler bize şimdi onların son derece büyük olduğunu açıkça gösterse de, önyargılı kanaat hâlâ o kadar güçlüdür ki onları önceden olduğundan başka türlü hayal etmek bize pek güç gelir.

AT8.036

percipiebat, sed etiam sapores, odores, et reliqua, quorum in se sensum ab ipso effici advertebat. Atque omnia tantum referens ad utilitatem corporis, cui erat immersa, eo plus aut minus rei esse putabat in unoquoque objecto a quo afficiebatur, prout plus aut minus ab ipso afficiebatur. Unde factum est, ut multo plus substantiae, seu corporeitatis, esse putaret in saxis aut metallis, quam in aqua vel aere, quia plus duritiei et ponderositatis in iis sentiebat. Quin et aerem, quandiu nullum in eo ventum aut frigus aut calorem experiebatur, pro nihilo prorsus ducebat. Et quia non plus luminis a stellis quam ab exiguis flammis lucernarum ipsi affulgebat, idcirco nullas stellas flammis istis majores sibi repraesentabat. Et quia nec terram in gyrum verti, nec ejus superficiem in globum curvatam esse notabat, ideo proclivior erat ad putandum, et eam immobilem, et ejus superficiem planam esse. Milleque aliis ejusmodi praejudiciis, a prima infantia, mens nostra imbuta est; quae deinde in pueritia non recordabatur fuisse a se sine sufficienti examine recepta, sed tanquam sensu cognita, vel a natura sibi indita, pro verissimis evidentissimisque admisit. Et quamvis jam maturis annis, cum mens non amplius tota corpori servit, nec omnia ad illud refert, sed etiam de rerum, in se ipsis spectatarum, veritate inquirit, permulta ex iis, quae sic antea judicavit, falsa esse deprehendat: non tamen ideo facile ipsa ex memoria sua expungit, et quamdiu in ea haerent, variorum errorum causae esse possunt. Ita, exempli causa, quoniam a prima aetate stellas imaginati sumus perexiguas, etsi jam rationes Astronomicae perspicue nobis ostendant ipsas esse quam maximas, tantum tamen praejudicata opinio adhuc valet, ut nobis perdifficile sit, ipsas aliter quam prius imaginari.

AT8.037LXXIII. Üçüncü sebep, hislere hazır olmayan şeylere dikkat ederken yorulmamız ve bu yüzden onlar hakkında şimdiki kavrayıştan değil, önceden edinilmiş kanaatten yola çıkarak yargıda bulunmaya alışmış olmamızdır.

Bundan başka zihnimiz hiçbir şeye bir parça güçlük ve yorgunluk çekmeden dikkat edemez; en zor dikkat ettiği şeyler de ne hislere ne de hayal gücüne hazır olan şeylerdir. Bu, ya bedenle birleşmiş olduğu için tabiatının böyle olmasından, ya da ilk yıllarda yalnızca hisler ve hayallerle uğraştığından, onlar üzerinde öteki şeyler üzerinde olduğundan daha büyük bir düşünme alışkanlığı ve kolaylığı edinmiş olmasındandır. Bu yüzden bugün birçok kimse, hayal edilebilir, cismanî, hatta duyulur olmayan hiçbir cevher anlamaz. Çünkü başka pek çok şey anlaşılabilir olsa da, yalnızca uzam, hareket ve şekilden ibaret olan şeylerin hayal edilebilir olduğunu bilmezler; cisim olmayan hiçbir şeyin kendi başına var olabileceğini, son olarak da duyulur olmayan herhangi bir cisim bulunduğunu düşünmezler. Gerçekte, aşağıda açıkça gösterileceği gibi, hiçbir şeyi yalnız hisle olduğu gibi kavramadığımız için, çoğu kimse bütün hayatı boyunca hiçbir şeyi karışık olmaktan öteye kavrayamaz.

LXXIV. Dördüncü sebep, kavramlarımızı şeylere tam olarak karşılık gelmeyen kelimelere bağlamamızdır.

Son olarak, konuşmayı kullanmamız yüzünden bütün kavramlarımızı onları dile getirdiğimiz kelimelere bağlarız ve onları ancak bu kelimelerle birlikte belleğe emanet ederiz. Sonradan şeylerden çok kelimeleri daha kolay hatırladığımız için, bir şeyin kavramına, onu her türlü kelime kavramından ayıracak kadar seçik biçimde hemen hemen hiç sahip olmayız; hemen bütün insanların düşünceleri de şeylerden çok kelimeler etrafında döner. Öyle ki çoğu zaman anlamadıkları sözlere onay verirler, çünkü bir zamanlar onları anladıklarını ya da onları doğru anlayan başkalarından aldıklarını sanırlar.

AT8.037

[LXXIII. Tertiam causam esse, quod defatigemur, ad ea, quae sensibus praesentia non sunt, attendendo; et ideo assueti simus de illis, non ex praesenti perceptione, sed ex praeconcepta opinione judicare.] [LXXIV. Quartam causam esse, quod conceptus nostros verbis, quae rebus accurate non respondent, alligemus.] Praeterea mens nostra non sine aliqua difficultate ac defatigatione potest ad ullas res attendere; omniumque difficillime ad illa attendit, quae nec sensibus, nec quidem imaginationi praesentia sunt: sive quia talem, ex eo quod corpori conjuncta sit, habet naturam; sive quia in primis annis, cum tantum circa sensus et imaginationes occuparetur, majorem de ipsis quam de caeteris rebus cogitandi usum et facilitatem acquisivit. Hinc autem fit, ut jam multi nullam substantiam intelligant, nisi imaginabilem, et corpoream, et etiam sensibilem. Neque enim norunt ea sola esse imaginabilia, quae in extensione, motu et figura consistunt, etsi alia multa intelligibilia sint; nec putant quidquam posse subsistere, quod non sit corpus; nec denique ullum corpus non sensibile. Et quia revera nullam rem, qualis ipsa est, sensu solo percipimus, ut infra clare ostendetur, hinc accidit, ut plerique in tota vita nihil nisi confuse percipiant. Et denique, propter loquelae usum, conceptus omnes nostros verbis, quibus eos exprimimus, alligamus, nec eos nisi simul cum istis verbis memoriae mandamus. Cumque facilius postea verborum quam rerum recordemur, vix unquam ullius rei conceptum habemus tam distinctum, ut illum ab omni verborum conceptu separemus, cogitationesque hominum fere omnium circa verba magis quam circa res versantur: adeo ut persaepe vocibus non intellectis praebeant assensum, quia putant se illas olim intellexisse, vel ab aliis qui eas recte intelligebant accepisse.

AT8.038Bütün bunlar, insan bedeninin tabiatı henüz açıklanmadığı ve herhangi bir cismin var olduğu henüz kanıtlanmadığı için burada tam olarak anlatılamasa da, açık ve seçik kavramları karanlık ve karışık olanlardan ayırt etmeye yardımcı olacak kadar anlaşılabilir görünüyor.

LXXV. Doğru felsefe yapmak için gözetilmesi gerekenlerin özeti.

Bu yüzden ciddi olarak felsefe yapmak ve bilinebilen bütün şeylerin hakikatini araştırmak için önce bütün önyargılar bir kenara bırakılmalıdır; yani bir zamanlar kabul ettiğimiz kanaatlerden hiçbirine, onları yeni bir incelemeden geçirip doğru olduklarını görmedikçe inanmamaya dikkat etmeliyiz. Sonra kendimizde bulunan kavramlara sırasıyla dikkat etmeliyiz; böyle dikkat ederek açık ve seçik olarak bileceğimiz kavramların hepsi ve yalnız onlar doğru diye yargılanmalıdır. Bunu yaptığımızda önce, düşünen bir tabiatta olduğumuz ölçüde var olduğumuzu fark edeceğiz. Aynı zamanda hem Tanrı'nın var olduğunu, hem bizim ona bağlı olduğumuzu, hem de onun sıfatlarını göz önüne alarak öteki şeylerin hakikatinin araştırılabileceğini fark edeceğiz, çünkü onların sebebi odur. Son olarak, Tanrı'nın ve zihnimizin kavramlarının yanında içimizde başka bilgiler de bulunduğunu fark edeceğiz: "hiçten hiçbir şey olmaz" gibi ezelî hakikat taşıyan birçok önermenin bilgisi; ayrıca cismanî, yani yer kaplayan, bölünebilir, hareket ettirilebilir bir tabiatın bilgisi; ayrıca bizi etkileyen acı, renk, tat gibi bazı hislerin bilgisi, gerçi bizi neden böyle etkilediklerini henüz bilmesek de. Bunları daha önce daha karışık olarak düşündüklerimizle karşılaştırarak, bilinebilen bütün şeylerin açık ve seçik kavramlarını oluşturma alışkanlığını edineceğiz. İnsan bilgisinin başlıca ilkeleri de bana bu birkaç şeyde bulunuyor gibi görünüyor.

AT8.038

[LXXV. Summa eorum quae observanda sunt, ad recte philosophandum.] Quae omnia, quamvis accurate hic tradi non possint, quia natura humani corporis nondum fuit exposita, necdum probatum est ullum corpus existere, videntur tamen satis posse intelligi, ut juvent ad claros et distinctos conceptus ab obscuris et confusis dignoscendos. Itaque ad serio philosophandum, veritatemque omnium rerum cognoscibilium indagandam: primo, omnia praejudicia sunt deponenda, sive accurate est cavendum, ne ullis ex opinionibus olim a nobis receptis fidem habeamus, nisi prius, iis ad novum examen revocatis, veras esse comperiamus. Deinde, ordine est attendendum ad notiones, quas ipsimet in nobis habemus, eaeque omnes et solae, quas sic attendendo clare ac distincte cognoscemus, judicandae sunt verae. Quod agentes, inprimis advertemus nos existere, quatenus sumus naturae cogitantis; et simul etiam, et esse Deum, et nos ab illo pendere, et ex ejus attributorum consideratione caeterarum rerum veritatem posse indagari, quoniam ille est ipsarum causa; et denique, praeter notiones Dei et mentis nostrae, esse etiam in nobis notitiam multarum propositionum aeternae veritatis, ut quod ex nihilo nihil fiat, etc.; itemque, naturae cujusdam corporeae, sive extensae, divisibilis, mobilis, etc.; itemque, sensuum quorundam qui nos afficiunt, ut doloris, colorum, saporum, etc., quamvis nondum sciamus quae sit causa, cur ita nos afficiant. Et haec conferentes cum iis quae confusius antea cogitabamus, usum claros et distinctos omnium rerum cognoscibilium conceptus formandi acquiremus. Atque in his paucis praecipua cognitionis humanae principia contineri mihi videntur.

AT8.039LXXVI. İlahî otorite kavrayışımızdan üstün tutulmalıdır; ama onu bir yana bırakırsak, filozofa kavranmış şeylerden başkasına onay vermek yakışmaz.

Ama her şeyden önce belleğimize en yüce kural olarak şunu kazımalıyız: Tanrı'nın bize vahyettiği şeylere her şeyin en kesini diye inanılmalıdır. Aklın ışığı ne kadar açık ve apaçık olursa olsun bize başka bir şey telkin ediyor gibi görünse bile, kendi yargımızdan çok yalnızca ilahî otoriteye inanmalıyız. Ama ilahî inancın bize hiçbir şey öğretmediği şeylerde, filozof olan bir insana, doğru olduğunu hiç açıkça görmediği bir şeyi doğru diye kabul etmek ve olgun akıldan çok hislere, yani çocukluğunun düşünülmeden verilmiş yargılarına güvenmek hiç yakışmaz.

AT8.039

[LXXVI. Authoritatem divinam perceptioni nostrae esse praeferendam: sed ea seclusa non decere philosophum aliis quam perceptis assentiri.] Praeter caetera autem, memoriae nostrae pro summa regula est infigendum, ea quae nobis a Deo revelata sunt, ut omnium certissima esse credenda. Et quamvis forte lumen rationis, quam maxime clarum et evidens, aliud quid nobis suggerere videretur, soli tamen authoritati divinae potius quam proprio nostro judicio fidem esse adhibendam. Sed in iis, de quibus fides divina nihil nos docet, minime decere hominem philosophum aliquid pro vero assumere, quod verum esse nunquam perspexit; et magis fidere sensibus, hoc est, inconsideratis infantiae suae judiciis, quam maturae rationi.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…