Descartes · Felsefenin İlkeleri
Giriş
AT8.001Bohemya Kralı, Pfalz Kontu ve Kutsal Roma İmparatorluğu Prens Seçicisi Friedrich'in En Büyük Kızı, Pek Yüce Prenses Elisabeth'e
Pek Yüce Prenses,
Daha önce yayımladığım yazılardan elde ettiğim en büyük kazanç, onları baştan sona okumaya tenezzül etmeniz ve bu vesileyle huzurunuza kabul edilerek meziyetlerinizi tanımam oldu; bu meziyetler öyledir ki, onların gelecek asırlara örnek olarak gösterilmesini insanlığın yararına sayıyorum. Burada ne dalkavukluk etmek ne de yeterince incelemediğim bir şeyi ileri sürmek bana yakışır; hele hakikatin temellerini atmaya çalışacağım bu yerde hiç yakışmaz. Bir filozofun yapmacıksız ve yalın yargısının, yüce gönüllü alçakgönüllülüğünüze, dalkavukların daha süslü övgülerinden daha hoş geleceğini de biliyorum. Bu yüzden yalnız akılla ya da deneyimle doğru olduğunu bildiğim şeyleri yazacak, burada, girişte de kitabın geri kalanında olduğu gibi felsefe yapacağım.
SERENISSIMAE PRINCIPI ELISABETHAE, FREDERICI BOHEMIAE REGIS, COMITIS PALATINI ET ELECTORIS SACRI ROMANI IMPERII FILIAE NATU MAXIMAE. Serenissima Princeps, Maximum fructum percepi scriptorum, quae antehac in lucem edidi, quod ea perlegere dignata sis, quodque, eorum occasione in notitiam tuam admissus, tales dotes tuas esse cognoverim, ut e re gentis humanae esse putem, eas saeculis in exemplum proponi. Non deceret me vel adulari, vel aliquid non satis perspectum affirmare, praesertim hoc in loco, in quo veritatis fundamenta jacere conaturus sum; et scio non affectatum ac simplex Philosophi judicium generosae modestiae tuae gratius fore, quam magis exornatas blandiorum hominum laudationes. Quapropter ea tantum scribam, quae vera esse ratione vel experientia cognosco, et hic in exordio eodem modo ac in toto reliquo libro philosophabor.
AT8.002Gerçek faziletlerle görünüşteki faziletler arasında büyük bir fark vardır; gerçek olanlar arasında da şeylerin doğru bilgisinden doğanlarla bir parça bilgisizlikle karışık olanlar arasında büyük fark vardır. Görünüşteki faziletlerden, pek sık rastlanmayan ve daha çok bilinen başka kusurların karşıtı olan bazı kusurları kastediyorum. Bunlar o kusurlardan, aradaki faziletlerin uzak düştüğünden daha uzak düştükleri için çoğu zaman daha çok övülür. Nitekim tehlikeden korkup kaçanlar, kendini düşünmeden tehlikeye atanlardan daha çok olduğu için, korkaklık kusurunun karşısına fazilet diye gözü karalık konur ve halk arasında gerçek cesaretten daha çok değer görür. Savurganlar da çoğu zaman cömertlerden daha çok itibar görür; büyük dindarlık şöhretine de hiç kimse batıl inançlılardan ya da ikiyüzlülerden daha kolay ulaşmaz.
Gerçek faziletler arasında da birçoğu yalnız doğrunun bilgisinden değil, bir yanılgıdan da doğar: iyilik çoğu zaman saflıktan, dindarlık korkudan, cesaret umutsuzluktan çıkar. Bunlar birbirinden farklıdır ve bu yüzden farklı adlarla anılır. Oysa yalnız doğrunun bilgisinden akan saf ve katıksız faziletlerin hepsinin tek ve aynı tabiatı vardır, hepsi bilgelik adı altında toplanır. Çünkü aklını elinden geldiğince her zaman doğru kullanmaya ve en iyi olduğunu bildiği her şeyi yerine getirmeye kararlı ve etkili bir iradesi olan kimse, tabiatının izin verdiği ölçüde gerçekten bilgedir. Yalnız bununla adalete, cesarete, itidale ve bütün öteki faziletlere sahip olur; ama bunlar onda öyle birbirine bağlıdır ki hiçbiri ötekilerin üstünde göze çarpmaz. Bu yüzden, bir parça kusurla karışıp belirginleşen faziletlerden çok daha üstün oldukları hâlde, kalabalık onları daha az tanıdığı için o kadar övülmezler.
Magnum est discrimen inter veras et apparentes virtutes; nec non etiam ex veris, inter illas quae ab accurata rerum cognitione deveniunt, et illas quae cum aliqua ignoratione conjunctae sunt. Per apparentes, intelligo vitia quaedam non valde frequentia, vitiis aliis notioribus opposita; quae quoniam ab iis magis distant quam intermediae virtutes, idcirco magis solent celebrari. Sic quia plures inveniuntur qui pericula timide refugiunt, quam qui se inconsiderate in ipsa conjiciant, vitio timiditatis temeritas tanquam virtus opponitur, et magis quam vera fortitudo vulgo aestimatur; sic saepe prodigi pluris fiunt quam liberales; sicque nulli facilius ad magnam pietatis famam perveniunt, quam superstitiosi vel hypocritae. Inter veras autem virtutes, multae non a sola recti cognitione, sed etiam ab errore aliquo nascuntur: sic saepe a simplicitate bonitas, a metu pietas, a desperatione fortitudo exsurgit. Atque hae ab invicem diversae sunt, ut etiam diversis nominibus designantur; sed illae purae et sincerae, quae ex sola recti cognitione profluunt, unam et eandem omnes habent naturam, et sub uno sapientiae nomine continentur. Quisquis enim firmam et efficacem habet voluntatem recte semper utendi sua ratione, quantum in se est, idque omne quod optimum esse cognoscit exsequendi, revera sapiens est, quantum ex natura sua esse potest; et per hoc unum, justitiam, fortitudinem, temperantiam, reliquasque omnes virtutes habet, sed ita inter se conjunctas, ut nullae supra caeteras emineant; et idcirco, quamvis multo sint praestantiores iis quae aliqua vitiorum mistura distinctae sunt, quia tamen multitudini minus sunt notae, non tantis laudibus solent extolli.
AT8.003Bundan başka, böyle tarif edilen bilgelik için iki şey gerekir: anlayışın kavrayışı ve iradenin yönelişi. İradeye bağlı olana herkes yetebilir, ama bazılarının anlayışı ötekilerinkinden çok daha keskindir. Tabiatça biraz ağır kavrayışlı olanlar için şu yeterli olmalıdır: pek çok şeyi bilmeseler de, doğrunun bilgisine ulaşmak için hiçbir şeyi ihmal etmemeye ve doğru diye yargıladıkları her şeyi yerine getirmeye sağlam ve sebatlı bir iradeyle bağlı kaldıkları sürece, kendi ölçülerinde bilge, bu sıfatla da Tanrı'nın gözünde pek makbul olabilirler. Yine de doğru davranmaya yönelik en sağlam iradeyle birlikte en keskin zekâya ve hakikati bilmek için en büyük özene sahip olanlar çok daha üstündür.
Bu özenin Yüksek Hazretlerinizde en yüksek derecede bulunduğu şuradan açıktır: ne saray hayatının oyalamaları ne de genç kızları bilgisizliğe mahkûm etmeyi âdet edinmiş alışılmış terbiye, bütün güzel sanatları ve ilimleri araştırmanıza engel olabildi. Zekânızın en yüksek ve eşsiz keskinliği de şuradan görünür: bu ilimlerin bütün sırlarını en derinine kadar incelediniz ve çok kısa bir zamanda tam olarak öğrendiniz.
Aynı şeyin bana özgü daha büyük bir kanıtı da şudur: daha önce yayımladığım incelemelerin hepsini eksiksiz anlayan, şimdiye kadar yalnız sizi buldum.
Praeterea, cum duo ad sapientiam ita descriptam requirantur, perceptio scilicet intellectus et propensio voluntatis: ejus quidem quod a voluntate dependet nemo non est capax, sed quidam aliis multo perspicaciorem habent intellectum. Et quamvis sufficere debeat iis qui sunt natura tardiusculi, quod, etsi multa ignorent, modo tamen firmam et constantem retineant voluntatem nihil omittendi, quo ad recti cognitionem perveniant, atque id omne quod rectum judicabunt exsequendi, pro modulo suo sapientes et hoc nomine Deo gratissimi esse possint: multo tamen praestantiores illi sunt, in quibus, cum firmissima recte agendi voluntate, perspicacissimum ingenium et summa veritatis cognoscendae cura reperitur. Summam autem esse in Celsitudine tua istam curam, ex eo perspicuum est, quod nec aulae avocamenta, nec consueta educatio quae puellas ad ignorantiam damnare solet, impedire potuerint, quominus omnes bonas artes et scientias investigaris. Deinde summa etiam et incomparabilis ingenii tui perspicacitas ex eo apparet, quod omnia istarum scientiarum arcana penitissime inspexeris ac brevissimo tempore accurate cognoveris. Majusque adhuc ejusdem rei habeo argumentum mihi peculiare, quod te unam hactenus invenerim, quae tractatus antehac a me vulgatos perfecte omnes intelligas.
AT8.004Çünkü başka pek çok kimseye, hatta çok zeki ve bilgili olanlara bile son derece karanlık görünüyorlar. Hemen herkesin başına şu gelir: metafizikle uğraşmışlarsa geometriden kaçarlar; geometriyle uğraşmışlarsa ilk felsefe üzerine yazdıklarımı kavrayamazlar. Her şeyi eşit açıklıkla gören tek zekâ olarak sizinkini tanıyorum, ona eşsiz demem de bu yüzden yerindedir. Her şeyin bu kadar çeşitli ve yetkin bir bilgisinin, seyre dalmak için uzun yıllar bulmuş yaşlı bir Hint bilgesinde değil de, güzelliği ve yaşıyla mavi gözlü Minerva'yı ya da Musalardan birini değil, daha çok Kharislerden birini andıran genç bir prenseste bulunduğunu düşündükçe derin bir hayranlığa kapılmadan edemiyorum.
Son olarak, yalnız bilgi bakımından değil irade bakımından da, mutlak ve yüce bilgelik için gerekip de huyunuzda parlamayan hiçbir şey olmadığını görüyorum. Çünkü huyunuzda heybetle birleşmiş olağanüstü bir iyilik ve yumuşaklık görünüyor; talihin bitmeyen haksızlıkları onu hırpaladı, ama hiçbir zaman ne hırçınlaştırabildi ne kırabildi. Bu huy beni kendine öyle bağladı ki, bu felsefemi yalnız sizde hayranlıkla gördüğüm Bilgeliğe adanmaya ve vakfedilmeye layık görmekle kalmıyorum (çünkü felsefe bilgeliğe duyulan şevkten başka bir şey değildir); filozof diye anılmayı da şu sıfatla anılmaktan daha çok istemiyorum:
Pek Yüce Hazretlerinizin en bağlı hizmetkârı Descartes.
Obscurissimi enim plerisque aliis, etiam maxime ingeniosis et doctis, esse videntur; et fere omnibus usu venit ut, si versati sint in Metaphysicis, a Geometricis abhorreant; si vero Geometriam excoluerint, quae de prima Philosophia scripsi non capiant: solum agnosco ingenium tuum, cui omnia aeque perspicua sunt, et quod merito idcirco incomparabile appello. Cumque considero tam variam et perfectam rerum omnium cognitionem non esse in aliquo Gymnosophista jam sene, qui multos annos ad contemplandum habuerit, sed in Principe puella, quae forma et aetate non caesiam Minervam, aut aliquam ex Musis, sed potius Charitem refert, non possum in summam admirationem non rapi. Denique non tantum ex parte cognitionis, sed etiam ex parte voluntatis, nihil ad absolutam et sublimem sapientiam requiri, quod non in moribus tuis eluceat, animadverto. Apparet enim in illis eximia quaedam cum majestate benignitas et mansuetudo, perpetuis fortunae injuriis lacessita, sed nunquam efferata nec fracta. Haecque ita me sibi devinxit, ut non modo Philosophiam hanc meam Sapientiae, quam in Te suspicio, dicandam et consecrandam putem (quia nempe ipsa nihil aliud est quam studium sapientiae), sed etiam non magis Philosophus audire velim, quam Serenissimae Celsitudinis tuae Devotissimus cultor Des-Cartes.