Kavram
Anamnēsis (ἀνάμνησις)
- Yunanca
- ἀνάμνησις (anamnēsis); ἀναμιμνῄσκεσθαι (anamimnēskesthai)
- Latince
- reminiscentia, recordatio
- Almanca
- Wiedererinnerung, Anamnesis
- Fransızca
- réminiscence, anamnèse
- İngilizce
- recollection
- Türkçe
- anamnēsis (çevrilmez); fiil için anımsamak
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde anamimnēskesthai birinin ya da bir şeyin aklına gelmesidir; anamnēsis de bu edimin adıdır (Thukydides'te "anımsatma"). Platon Menon'da (80d–e) "araştırma paradoksu"na yanıt olarak bu gündelik sözcüğü bir bilgi kuramı terimine dönüştürür: bilmediğin şeyi arayamazsın, bildiğin şeyi aramana gerek yoktur; öyleyse öğrenme, ruhun daha önce bildiği şeyi anımsamasıdır. Phaidon'da (72e–77a) öğreti iki iş görür: (1) epistemolojik — duyulur eşit şeyler "eşitin kendisi"ne ulaşmaya çabalar ama ondan eksik kalır; eksikliği fark edebilmemiz için "eşitin kendisi"ni önceden biliyor olmamız gerekir (74d–75b); (2) psikolojik-ontolojik — bu bilgi doğar doğmaz elimizde olmadığına göre doğmadan önce edinilmiş olmalı; demek psykhē bedenden önce vardır (76c–77a). Simmias 77a'da bağı kurar: psykhē'nin doğum öncesi varlığı ile ousia'nın (güzelin kendisi, iyinin kendisi) varlığı "aynı zorunluluk"la bağlıdır. Phaidros 249b–c'de aynı öğreti mythos diliyle anlatılır: her insan ruhu bedene girmeden önce "varolanları" görmüştür, felsefe yapan bu görüşü anımsar. Aristoteles De memoria 2'de anamnēsis'i mnēmē'den ayırır (bellekte saklananı arayıp bulma süreci) ve Platoncu doğum öncesi bilgiyi bir yana bırakır.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 6.–5. yy | Pythagorasçılar, Orpheusçuluk | Ruhun önceki yaşamlarını anımsaması (Pythagoras'ın Euphorbos olduğunu anımsadığı söylencesi); ruh göçü öğretisinin bir parçası | Empedokles - Arınmalar B 129 |
| MÖ 4. yy | Platon | Öğrenme = anamnēsis; araştırma paradoksuna yanıt (Menon); ruhun doğum öncesi varlığının kanıtı ve eidos'ların bilgisinin kaynağı (Phaidon); ruhun bedene girmeden önce gördüklerini anımsaması (Phaidros) | Platon - Menon 81c, Platon - Phaidon 72e, Platon - Phaidros 249c |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Anamnēsis bellekte saklananı arayıp bulma süreci olarak mnēmē'den ayrılır; Platoncu doğum öncesi bilgi reddedilir (öğrenme duyumdan tümevarımla başlar) | Aristoteles - De memoria 451a, Aristoteles - İkinci Analitikler 99b |
| MS 3.–5. yy | Plotinos, Augustinus | Plotinos'ta ruhun Nous'taki içeriğini anımsaması; Augustinus'ta önce Platoncu anamnēsis (Soliloquia), sonra "aydınlanma" kuramıyla değiştirilir | Plotinos - Enneadlar IV.3, Augustinus - De Trinitate XII |
| 17. yy | Descartes, Leibniz | Doğuştan idealar (ideae innatae): anamnēsis'in doğum öncesi zaman boyutu atılır, "içimizde bulunan" bilgiye dönüşür | Leibniz - Yeni Denemeler |
Dönüşüm: Orpheusçu-Pythagorasçı "önceki yaşamı anımsama"dan (dinsel-biyografik) Platon'da "eidos'ları anımsama"ya (epistemolojik-ontolojik), Aristoteles'te dar anlamda bir bellek psikolojisine, modern dönemde zaman boyutu silinmiş "doğuştanlık" tezine. Değer işareti sabittir ama nesnesi değişir: geçmiş yaşamlar → eidos'lar → bellek içeriği → aklın yapısı.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ἀνάμνησις (anamnēsis), fiil ἀναμιμνῄσκεσθαι (anamimnēskesthai); kök μνη- (mnē-), μιμνῄσκεσθαι "anımsamak", μνήμη "bellek" | Ana- öneki "yeniden, geriye doğru" anlamı katar: bellekte duran bir şeyin yeniden yüzeye çıkması. Gündelik dilde "bir şeyi hatırlamak, birinin aklına getirmek". Phaidon 72e'de Kebes "sık sık söylediğin şu sav: öğrenme bizim için anamnēsis'ten başka bir şey değildir" diye anar; 73c–76e'de Sokrates tanımı verir: bir şeyi duyumsayınca epistēmē'si başka olan bir başka şeyi düşünmek (73c), duyulur eşit şeylerden yola çıkıp "eşitin kendisi"ni anımsamak (74a–75b). Menon 81c–86b'de köle çocukla geometri sınamasıyla gösterilir; Phaidros 249c'de ruhun bedene girmeden önce gördüğü şeyleri anımsaması olarak yeniden ele alınır. |
| Latince | reminiscentia; recordatio | Cicero recordatio'yu (Tusculanae I.57), Boethius ve skolastikler reminiscentia'yı kullanır; Aristoteles'in De memoria et reminiscentia'sı ile Platon'un öğretisi aynı Latince sözcük altında birbirine karışır. |
| Almanca / Fransızca | Wiedererinnerung, Anamnesis / réminiscence, anamnèse | Schleiermacher Wiedererinnerung der (yeniden-anımsama; ana- önekini birebir karşılar); Fransızca réminiscence Latince yoluyla gelir ve tıbbi-psikolojik bir katman da taşır (hasta öyküsü = anamnèse). |
| İngilizce | recollection |
Türkçe karşılığı
anamnēsis (çevrilmez); fiil için anımsamak. anımsama: fiil kökü Türkçe, akıcı; ama gündelik "hatırlama"dan ayrılmaz, öğretinin adı olduğu anlaşılmaz. hatırlama: Arapça kökenli, gündelik; teknik anlamı hiç taşımaz. yeniden anımsama / geri anımsama: ana- önekini karşılamaya çalışır ama Türkçede yapay durur. anamnēsis: Türkçe felsefe yazınında (Menon çevirileri, Platon monografileri) yerleşik; öğretinin adı olarak transliterasyonu bıraktım, fiil hâlini (ἀναμιμνῄσκεσθαι) her yerde "anımsamak" diye çevirdim. Böylece 73c'deki tanım ("epistēmē şu tarzda ortaya çıktığında bu bir anamnēsis'tir") kuramsal ad, "Simmias'ı görünce Kebes'i anımsadı" gündelik fiil olarak ayrışır.
"Anımsama" dersen öğretiyi gündelik bir psikolojik olguya indirgemiş olursun: öğrenmek, unutulmuş bir şeyi hatırlamaktır — ama neyi, ne zaman öğrendiğimiz sorusu görünmez olur. "Yeniden anımsama" dersen ana- önekine basıp doğum öncesi bir bilgiyi peşinen kabul etmiş olursun; bu, Phaidon 76c–d'deki "psykhē'ler insan biçiminde olmadan önce de vardı" sonucunu çeviriye önceden yerleştirir. "Doğuştan bilgi" gibi bir açımlama ise Platon'u Descartes ve Leibniz'e (ideae innatae) bağlar; oysa Platon'da bilgi doğuştan "içimizde" değil, doğmadan önce "edinilmiş" ve doğarken "yitirilmiş"tir (75d–e). Transliterasyon bu üç yorumu da açık bırakır: anamnēsis, öğrenme–bellek–ruhun ölümsüzlüğü üçgeninde Platon'un kendi teknik terimidir.
Atıf ve kaynak notu
Terim ve öğreti Platon'a aittir; Phaidon 72e'de Kebes'in "sık sık söylediğin sav" demesi, öğretinin Sokrates'in ağzından daha önce (Menon) verildiğine diyalog içi göndermedir — ama tarihsel Sokrates'e mal edilmesi tartışmalıdır; Aristoteles bu öğretiyi Sokrates'e değil Platon'a bağlar. Kaynağı Pythagorasçı ruh göçü inancıdır; Phaidon'daki muhataplar (Simmias, Kebes) Philolaos'un öğrencileridir. İki geriye yansıtma tehlikesi: (1) Aristoteles'in anamnēsis / mnēmē ayrımı Platon'a okunursa Phaidon'daki terim sıradan bir "bellek çalışması" sanılır; (2) Descartes'ın doğuştan ideaları Platon'a okunursa öğretinin "doğmadan önce edinme – doğarken yitirme" zamansal yapısı silinir. Ayrıca "Platon anamnēsis'i geç diyaloglarda terk etti" tezi (Theaitetos ve Sofist'te terimin geçmemesi) bir yorumdur, kanıt değil.
İlgili kavramlar
- Araştırma Paradoksu (Menon)
- Doğuştan Bilgi Problemi
- Ruhun Ölümsüzlüğü Kanıtları
- Eidos'ların Bilgisi Nasıl Mümkündür
- oblivio (Latince: unutma; Augustinus, Confessiones X)
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: hatırlama, anamnēsis, anamnesis, hatırlamadır, anımsamanın, anımsayamaz
Metinlerde işaretlendiği yerler
11 yer · 11 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Platon, Phaidon72e
- Platon, Philebos34b
- Platon, Phaidros249c
- Platon, Menon81c
- Platon, Kanunlar732b
- Aristoteles, Ruh Üzerine1.4
- Aristoteles, Bellek ve Anımsama Üzerine1
- Aristoteles, Yaşamın Uzunluğu ve Kısalığı Üzerine2
- Aristoteles, Hayvanlar Tarihis7
- Boethius, Felsefenin Tesellisi3.M11
- Hegel, Felsefî Bilimler Ansiklopedisinin Ana Hatları43