İçeriğe geç
Felsefenin Tesellisi

Boethius · Felsefenin Tesellisi

III. Kitap

3.P1Şarkısını bitirmişti, ama şiirin tatlılığı beni, hâlâ dinlemeye can atan beni, şaşkın ve kulak kesilmiş hâlde yerime mıhlamıştı. Az sonra şöyle dedim: "Ey yorgun ruhların en büyük avuntusu, düşüncelerinin ağırlığıyla da şarkının tatlılığıyla da beni nasıl canlandırdın! Artık kendimi talihin darbeleri karşısında güçsüz saymıyorum bile. Biraz daha sert olduğunu söylediğin ilaçlardan korkmak şöyle dursun, duymak için can atıyor, onları hararetle istiyorum."

"Sözlerimi sessiz ve dikkatli bir hâlde kapıp alırken bunu hissettim," dedi. "Zihninin bu hâlini bekliyordum, daha doğrusu onu ben hazırladım. Çünkü geride kalanlar öyle şeylerdir ki tadınca dili yakar, içe alınınca tatlanır. Dinlemeye istekli olduğunu söylüyorsun; seni nereye götürmeye koyulduğumuzu bilseydin nasıl bir ateşle yanardın!"

"Nereye?" dedim.

"Gerçek mutluluğa," dedi. "Senin ruhun da onun rüyasını görüyor, ama bakışı görüntülere takılı olduğu için onun kendisini göremiyor."

"Lütfen," dedim, "bunu yap ve o gerçek mutluluğun ne olduğunu gecikmeden göster."

"Senin için seve seve yaparım," dedi. "Ama önce sana daha tanıdık olan konuyu sözle belirtip çizmeye çalışacağım; onu iyice gördükten sonra gözlerini karşı yana çevirdiğinde gerçek saadetin görünüşünü tanıyabilesin."

3.P1

IAM cantum illa finiuerat, cum me audiendi auidum stupentemque arrectis adhuc auribus carminis mulcedo defixerat. Itaque paulo post: O inquam, summum lassorum solamen animorum quam tu me uel sententiarum pondere uel canendi etiam iucunditate refouisti! Adeo ut iam me post haec inparem fortunae ictibus esse non arbitrer. Itaque remedia quae paulo acriora esse dicebas, non modo non perhorresco, sed audiendi auidus uehementer efflagito. Tum illa Sensi, inquit, cum uerba nostra tacitus attentusque rapiebas, eumque tuae mentis habitum uel exspectaui uel, quod est uerius, ipsa perfeci. Talia sunt quippe quae restant, ut degustata quidem mordeant, interius autem recepta dulcescant. Sed quod tu te audiendi cupidum dicis, quanto ardore flagrares, si quonam te ducere aggrediamur agnosceres! Quonam? inquam. Ad ueram, inquit, felicitatem, quam tuus quoque somniat animus, sed occupato ad imagines uisu ipsam illam non potest intueri. Tum ego: Fac obsecro et quae illa uera sit, sine cunctatione demonstra. Faciam, inquit illa, tui causa libenter. Sed quae tibi causa notior est, eam prius designare uerbis atque informare conabor ut ea perspecta cum in contrariam partem flexeris oculos, uerae beatitudinis speciem possis agnoscere.

3.M1Verimli bir tarlaya tohum ekmek isteyen, önce toprağı çalılardan kurtarır, orakla böğürtleni, eğreltiyi biçer, ki Ceres yeni ürünle yüklü gelsin. Önce kötü bir tat ağzı yakmışsa arıların emeği daha tatlı gelir. Notus yağmurlu uğultusunu kesince yıldızlar daha hoş parıldar. Sabah yıldızı karanlıkları kovunca güzel gün pembe atlarını sürer. Sen de önce sahte iyilere bakarak boynunu boyunduruktan çekmeye başla; o zaman gerçekler ruhuna girer.

3.M1

Qui serere ingenuum uolet agrum, Liberat arua prius fruticibus, Falce rubos filicemque resecat, Vt noua fruge grauis Ceres eat. Dulcior est apium mage labor, Si malus ora prius sapor edat. Gratius astra nitent ubi Notus Desinit imbriferos dare sonos. Lucifer ut tenebras pepulerit Pulchra dies roseos agit equos. Tu quoque falsa tuens bona prius Incipe colla iugo retrahere. Vera dehinc animum subierint.

3.P2Bunun üzerine bakışlarını bir an yere dikti ve zihninin yüce katına çekilmiş gibi şöyle başladı:

"Ölümlülerin, türlü uğraşların emeğiyle didinen bütün kaygısı ayrı ayrı yollardan ilerler, ama tek bir gayeye, saadete varmaya çalışır. Saadet öyle bir iyidir ki onu elde eden artık ötesinde bir şey arzulayamaz. Bütün iyilerin en yücesi odur ve bütün iyileri içinde taşır; bir şey eksik olsaydı en yüce olamazdı, çünkü dışında istenebilecek bir şey kalırdı. Demek ki saadet, bütün iyilerin bir araya gelmesiyle tamamlanmış bir hâldir. Dediğim gibi, bütün ölümlüler ayrı ayrı yollardan buna erişmeye çalışır. Çünkü insanların zihnine gerçek iyinin arzusu tabiatça yerleştirilmiştir, ama yanılgı onları yoldan çıkarıp sahte olanlara götürür.

Bazıları hiçbir şeye muhtaç olmamayı en yüksek iyi sayar ve zenginliğe boğulmak için didinir. Bazıları en iyinin saygıya en layık olan şey olduğuna hükmeder, onurlar edinerek vatandaşlarının saygısını kazanmaya çalışır. En yüksek iyinin en yüksek kudrette olduğunu düşünenler vardır; bunlar ya kendileri hüküm sürmek ya da hüküm sürenlere yanaşmak ister. Ünü en iyi sayanlar, savaş ya da barış sanatlarıyla adlarının şanını yaymaya koşar. Pek çoğu ise iyinin meyvesini sevinç ve neşeyle ölçer; bunlar hazza gömülmeyi en büyük mutluluk sayar. Bir de bunların gayeleriyle sebeplerini birbirinin yerine koyanlar vardır: zenginliği kudret ve haz için isteyenler, kudreti ise para için ya da adlarını yaymak için arayanlar gibi.

İnsanların eylem ve dileklerinin yönelimi işte bunlar ve bunlara benzer şeyler üzerinde döner: bir tür ün kazandırıyor görünen soyluluk ve halkın teveccühü, hoşnutluk için istenen eş ve çocuklar. Dostlar ise, ki bu en kutsal türdür, talihin değil faziletin hanesine yazılır; insan geri kalan yakınlarını ya kudret ya da zevk için edinir. Beden iyilerinin de yukarıdakilere bağlandığı açıktır: Güç ve iri cüsse kudret, güzellik ve çabukluk şöhret, sağlık ise haz sağlar gibi görünür. Bütün bunlarda yalnız saadetin arzulandığı ortadadır. Çünkü herkes başka her şeyden çok istediği şeyi en yüksek iyi sayar. Oysa en yüksek iyinin saadet olduğunu tarif ettik; demek ki herkes başka her şeyden çok arzuladığı hâli saadet sayar.

İnsan mutluluğunun görüntüsü işte böylece aşağı yukarı gözlerinin önünde: servet, onur, kudret, şan, hazlar. Epikuros yalnız bunları göz önünde tuttuğu için, kendine göre tutarlı biçimde, en yüksek iyinin haz olduğuna karar verdi; çünkü diğer her şey ruha hoşnutluk getirir gibi görünür.

Ama insanların uğraşlarına dönüyorum. Onların ruhu, hafızası bulanık olsa da, kendi iyisini arar; ne var ki sarhoş gibi, eve hangi yoldan döneceğini bilmez. Hiçbir şeye muhtaç olmamaya çabalayanlar yanılıyor mu? Oysa bütün iyilerle dolu, başkasına ihtiyaç duymayan, kendi kendine yeten bir hâlden başka hiçbir şey saadeti bu denli tamamlayamaz. En iyi olanın saygıya da en layık olduğunu düşünenler yanılıyor mu? Hayır. Çünkü neredeyse bütün ölümlülerin çabasının erişmeye çalıştığı şey değersiz ve hor görülecek bir şey olamaz. Kudret iyilerden sayılmayacak mı? Ne yani, her şeyden üstün olduğu besbelli olan şey zayıf ve güçsüz mü sayılacak? Ün hiçe mi sayılacak? Ama en üstün olan her şeyin aynı zamanda en parlak göründüğü yadsınamaz. Saadetin kaygılı ve hüzünlü olmadığını, acılara ve sıkıntılara tabi bulunmadığını söylemeye ne gerek var? En küçük şeylerde bile insan sahip olmaktan ve tadını çıkarmaktan zevk alacağı şeyi ister.

İnsanların elde etmek istediği işte bunlardır. Zenginliği, makamları, krallıkları, şanı ve hazları da bunlar yoluyla kendilerine yeterlilik, saygınlık, kudret, şöhret ve neşe geleceğine inandıkları için arzularlar. Demek ki insanların böyle farklı uğraşlarla aradığı şey iyidir. Tabiatın gücünün ne kadar büyük olduğu burada kolayca görülür: Görüşler ne kadar çeşitli ve birbirine aykırı olsa da, iyiyi gaye olarak sevmekte birleşirler.

3.P2

Tum defixo paululum uisu et uelut in augustam suae mentis sedem recepta sic coepit: Omnis mortalium cura quam multiplicium studiorum labor exercet, diuerso quidem calle procedit, sed ad unum tamen beatitudinis finem nititur peruenire. Id autem est bonum quo quis adepto nihil ulterius desiderare queat. Quod quidem est omnium summum bonorum cunctaque intra se bona continens, cui si quid aforet summum esse non posset, quoniam relinqueretur extrinsecus quod posset optari. Liquet igitur esse beatitudinem statum bonorum omnium congregatione perfectum. Hunc, uti diximus, diuerso tramite mortales omnes conantur adipisci. Est enim mentibus hominum ueri boni naturaliter inserta cupiditas, sed ad falsa deuius error abducit. Quorum quidem alii summum bonum esse nihilo indigere credentes ut diuitiis affluant elaborant; alii uero bonum quod sit dignissimum ueneratione iudicantes adeptis honoribus reuerendi ciuibus suis esse nituntur. Sunt qui summum bonum in summa potentia esse constituant; hi uel regnare ipsi uolunt uel regnantibus adhaerere conantur. At quibus optimum quiddam claritas uidetur, hi uel belli uel pacis artibus gloriosum nomen propagare festinant. Plurimi uero boni fructum gaudio laetitiaque metiuntur; hi felicissimum putant uoluptate diffluere. Sunt etiam qui horum fines causasque alterutro permutent, ut qui diuitias ob potentiam uoluptatesque desiderant uel qui potentiam seu pecuniae causa seu proferendi nominis appetunt. In his igitur ceterisque talibus humanorum actuum uotorumque uersatur intentio, ueluti nobilitas fauorque popularis quae uidentur quandam claritudinem comparare, uxor ac liberi quae iucunditatis gratia petuntur; amicorum uero quod sanctissimum quidem genus est, non in fortuna sed in uirtute numeratur, reliquum uero uel potentiae causa uel delectationis assumitur. Iam uero corporis bona promptum est ut ad superiora referantur. Robur enim magnitudoque uidetur praestare ualentiam, pulchritudo atque uelocitas celebritatem, salubritas uoluptatem; quibus omnibus solam beatitudinem desiderari liquet. Nam quod quisque prae ceteris petit, id summum esse iudicat bonum. Sed summum bonum beatitudinem esse definiuimus; quare beatum esse iudicat statum quem prae ceteris quisque desiderat. Habes igitur ante oculos propositam fere formam felicitatis humanae—opes, honores, potentiam, gloriam, uoluptates. Quae quidem sola considerans Epicurus consequenter sibi summum bonum uoluptatem esse constituit, quod cetera omnia iucunditatem animo uideantur afferre. Sed ad hominum studia reuertor, quorum animus etsi caligante memoria tamen bonum suum repetit, sed uelut ebrius domum quo tramite reuertatur ignorat. Num enim uidentur errare hi qui nihilo indigere nituntur? Atqui non est aliud quod aeque perficere beatitudinem possit quam copiosus bonorum omnium status nec alieni egens sed sibi ipse sufficiens. Num uero labuntur hi qui quod sit optimum, id etiam reuerentiae cultu dignissimum putent? Minime. Neque enim uile quiddam contemnendumque est quod adipisci omnium fere mortalium laborat intentio. An in bonis non est numeranda potentia? Quid igitur? Num imbecillum ac sine uiribus aestimandum est, quod omnibus rebus constat esse praestantius? An claritudo nihili pendenda est? Sed sequestrari nequit quin omne quod excellentissimum sit id etiam uideatur esse clarissimum. Nam non esse anxiam tristemque beatitudinem nec doloribus molestiisque subiectam quid attinet dicere, quando in minimis quoque rebus id appetitur quod habere fruique delectet? Atqui haec sunt quae adipisci homines uolunt eaque de causa diuitias, dignitates, regna, gloriam uoluptatesque desiderant quod per haec sibi sufficientiam, reuerentiam, potentiam, celebritatem, laetitiam credunt esse uenturam. Bonum est igitur quod tam diuersis studiis homines petunt; in quo quanta sit naturae uis facile monstratur, cum licet uariae dissidentesque sententiae tamen in diligendo boni fine consentiunt.

3.M2.1Kudretli Tabiat'ın evrenin ne büyük dizginlerini yönelttiğini, uçsuz dünyayı hangi kanunlarla öngörülü koruduğunu, her şeyi çözülmez düğümle bağlayıp sıktığını, gevşek tellerle, ince bir şarkıyla dile getirmek hoşuma gidiyor. Kartaca aslanları güzel zincirler taşısa, elden verilen yemi yese, sert ustalarının kırbacına alışıp ondan korksa da, korkunç ağızlarını kan boyarsa uyuyan cesaretleri geri gelir; derin kükremeyle kendilerini hatırlar, düğümleri çözüp boyunlarını kurtarırlar; kanlı dişle parçalanan terbiyeci kuduz öfkelerinin ilk tadı olur. Yüksek dallarda şakıyan geveze kuş kafesin kovuğuna kapatılır. İnsanın oyunbaz özeni, tatlı bir çabayla ona ballı kâseler, bol yemekler sunsa da, dar örgünün içinde sıçrarken ormanların sevimli gölgelerini görürse saçılan yemleri ayaklarıyla ezer, hüzünle yalnız ormanları arar, tatlı sesle yalnız ormanları mırıldanır. Güçlü bir elin bir zaman zorladığı dal yere eğer tepesini; onu büken el bırakınca dik başıyla göğe bakar. Phoebus Batı'nın dalgalarına düşer, ama gizli bir yoldan yine arabasını alışık doğuşuna çevirir. Her şey kendi dönüşünü arar, her şey kendi geri gelişine sevinir; başlangıcını sonuna bağlayıp kendi çemberini sağlam kılmayan hiçbir şeyde verilmiş düzen kalıcı olmaz.

3.M2.1

Quantas rerum flectat habenas Natura potens, quibus inmensum Legibus orbem prouida seruet Stringatque ligans inresoluto Singula nexu, placet arguto Fidibus lentis promere cantu. Quamuis Poeni pulchra leones Vincula gestent manibusque datas Cantent escas metuantque trucem Soliti uerbera, ferre magistrum. Si cruor horrida tinxerit ora, Resides olim redeunt animi Fremituque graui meminere sui; Laxant nodis colla solutis Primusque lacer dente cruento

3.M2.16

Domitor rabidas imbuit iras. Quae canit altis garrula ramis Ales caueae clauditur antro; Huic licet inlita pocula melle Largasque dapes dulci studio Ludens hominum cura ministret, Si tamen arto saliens texto Nemorum gratas uiderit umbras, Sparsas pedibus proterit escas, Siluas tantum maesta requirit, Siluas dulci uoce susurrat. Validis quondam uiribus acta Pronum flectit uirga cacumen; Hanc si curuans dextra remisit, Recto spectat uertice caelum.

3.M2.31

Cadit Hesperias Phoebus in undas, Sed secreto tramite rursus Currum solitos uertit ad ortus. Repetunt proprios quaeque recursus Redituque suo singula gaudent Nec manet ulli traditus ordo Nisi quod fini iunxerit ortum Stabilemque sui fecerit orbem.

3.P3Ey yeryüzü canlıları, siz de, zayıf bir hayalle de olsa, kendi başlangıcınızın rüyasını görüyorsunuz; pek keskin olmasa da bir tür düşünceyle saadetin o gerçek gayesini seziyorsunuz. Sizi gerçek iyiye tabiî yöneliminiz götürür, ondan da çok yönlü yanılgı uzaklaştırır. İnsanların saadete ulaşacaklarını sandıkları yollarla hedeflenen gayeye varıp varamayacaklarını düşün. Para, onur ve benzerleri, hiçbir iyinin eksik görünmediği bir şey veriyorsa, biz de bazı insanların bunları elde ederek mutlu olduğunu kabul edelim. Ama vaat ettiklerini yapamıyor ve birçok iyiden yoksun kalıyorsa, onlardaki saadet görüntüsünün sahte olduğu apaçık ortaya çıkmaz mı?

Önce sana soruyorum, kısa süre önce zenginlik içinde yüzen sana: O bol servetinin ortasında, herhangi bir haksızlıktan doğan kaygı ruhunu hiç bulandırmadı mı?"

"Doğrusu," dedim, "hep bir şeye üzülmekten kurtulmuş bir ruhla yaşadığım bir anı hatırlayamıyorum."

"Çünkü ya olmamasını istemediğin bir şey eksikti ya da olmasını istemediğin bir şey vardı, değil mi?"

"Evet," dedim.

"Demek ki birinin varlığını, ötekinin yokluğunu arzuluyordun?"

"Kabul ediyorum," dedim.

"Herkes arzuladığı şeyden yoksun değil midir?" dedi.

"Yoksundur," dedim.

"Bir şeyden yoksun olan da her bakımdan kendi kendine yetmez, değil mi?"

"Yetmez," dedim.

"Sen de servetle doluyken bu yetersizliğe katlanıyordun?" dedi.

"Elbette," dedim.

"Demek ki servet insanı hiçbir şeye muhtaç olmayan, kendine yeten biri yapamaz; oysa vaat ettiği görünen şey buydu. Şunu da özellikle düşünmek gerekir: Paranın kendi tabiatında, sahipleri istemese de ellerinden alınmasını engelleyecek hiçbir şey yoktur."

"Kabul ediyorum," dedim.

"Kabul etmez misin! Her gün daha güçlü biri onu istemeyen kişiden zorla alıyor. Mahkemelerdeki şikâyetler başka nereden doğar? Zorla ya da hileyle, sahiplerinin rızası olmadan alınan paraların geri istenmesinden. Değil mi?"

"Evet," dedim.

"Demek ki herkes parasını korumak için dışarıdan bir korumaya muhtaç olacaktır?" dedi.

"Bunu kim inkâr edebilir?" dedim.

"Ama yitirebileceği parası olmasaydı buna muhtaç olmazdı?"

"Şüphe yok," dedim.

"Demek ki iş tersine döndü: İnsanı kendine yeten kılacağı sanılan servet, onu daha çok başkasının korumasına muhtaç ediyor. Peki yoksulluk zenginlikle nasıl giderilir? Zenginler acıkamaz mı? Susayamaz mı? Paralı adamın uzuvları kış soğuğunu hissetmez mi? Şöyle diyeceksin: Varlıklıların açlığını doyuracak, susuzluğunu ve soğuğunu giderecek şeyleri vardır. Ama yoksunluk zenginlikle böyle ancak avutulabilir, kökten kaldırılamaz. Çünkü hep ağzını açmış, hep bir şey isteyen bu yoksunluk servetle doyurulacaksa, doyurulacak bir yoksunluğun sürekli var olması gerekir. Tabiata pek azın, açgözlülüğe ise hiçbir şeyin yetmediğini söylemiyorum bile. Servet yoksunluğu gideremiyor, üstelik kendisi yeni yoksunluklar doğuruyorsa, onun yeterlilik sağladığına neden inanırsınız?

3.P3

Vos quoque, o terrena animalia, tenui licet imagine uestrum tamen principium somniatis uerumque illum beatitudinis finem licet minime perspicaci qualicumque tamen cogitatione prospicitis eoque uos et ad uerum bonum naturalis ducit intentio et ab eodem multiplex error abducit. Considera namque an per ea quibus se homines adepturos beatitudinem putant ad destinatum finem ualeant peruenire. Si enim uel pecuniae uel honores ceteraque tale quid afferunt cui nihil honorum abesse uideatur, nos quoque fateamur fieri aliquos horum adeptione felices. Quod si neque id ualent efficere quod promittunt bonisque pluribus carent, nonne liquido falsa in eis beatitudinis species deprehenditur? Primum igitur te ipsum qui paulo ante diuitiis affluebas, interrogo: Inter illas abundantissimas opes numquamne animum tuum concepta ex qualibet iniuria confudit anxietas? Atqui, inquam, libero me fuisse animo quin aliquid semper angerer reminisci non queo. Nonne quia uel aberat quod abesse non uelles uel aderat quod adesse noluisses? Ita est, inquam. Illius igitur praesentiam huius absentiam desiderabis? Confiteor, inquam. Eget uero, inquit, eo quod quisque desiderat? Eget, inquam. Qui uero eget aliquo, non est usquequaque sibi ipse sufficiens? Minime, inquam. Tu itaque hanc insufficientiam plenus, inquit, opibus sustinebas? Quidni? inquam. Opes igitur nihilo indigentem sufficientemque sibi facere nequeunt et hoc erat quod promittere uidebantur. Atqui hoc quoque maxime considerandum puto quod nihil habeat suapte natura pecunia ut his a quibus possidetur inuitis nequeat auferri. Fateor, inquam. Quidni fateare, cum eam cotidie ualentior aliquis eripiat inuito? Vnde enim forenses querimoniae nisi quod uel ui uel fraude nolentibus pecuniae repetuntur ereptae? Ita est, inquam. Egebit igitur, inquit, extrinsecus petito praesidio quo suam pecuniam quisque tueatur? Quis id, inquam, neget? Atqui non egeret eo, nisi possideret pecuniam quam posset amittere? Dubitari, inquam, nequit. In contrarium igitur relapsa res est; nam quae sufficientes sibi facere putabantur opes, alieno potius praesidio faciunt indigentes. Quis autem modus est quo pellatur diuitiis indigentia? Num enim diuites esurire nequeunt? Num sitire non possunt? Num frigus hibernum pecuniosorum membra non sentiunt? Sed adest, inquies, opulentis quo famem satient, quo sitim frigusque depellant. Sed hoc modo consolari quidem diuitiis indigentia potest, auferri penitus non potest. Nam si haec hians semper atque aliquid poscens opibus expietur, maneat necesse est quae possit expleri. Taceo quod naturae minimum, quod auaritiae nihil satis est. Quare si opes nec submouere possunt indigentiam et ipsae suam faciunt, quid est quod eas sufficientiam praestare credatis?

3.M3Açgözlü adam akan altın ırmağıyla zengin olup doymak bilmez bir servet yığsa da, boynunu Kızıldeniz kıyısının incileriyle yüklese, verimli tarlaları yüz öküzle sürse de, sağken kemiren kaygı onu bırakmaz, öldüğünde de hafif serveti ona eşlik etmez.

3.M3

Quamuis fluente diues auri gurgite Non expleturas cogat auarus opes Oneretque bacis colla rubri litoris Ruraque centeno scindat opima boue, Nec cura mordax deseret superstitem, Defunctumque leues non comitantur opes.

3.P4Ama makamlar, kavuştukları kişiyi onurlu ve saygın kılar deniyor. Devlet görevlerinin, onu üstlenenlerin zihnine faziletleri yerleştirecek, kusurları kovacak gücü var mı? Oysa onlar kötülüğü kovmaz, daha çok gözler önüne serer. Bu yüzden makamların sıklıkla en alçak insanlara düştüğüne kızarız. Catullus da Nonius kürsüde otursa bile ona "ur" der. Makamların kötülere ne büyük bir rezillik kattığını görüyor musun? Hiçbir onurla parlamasalardı aşağılıkları daha az göze batardı. Bunca tehlike bile seni, içinde en alçak bir soytarı ve muhbirin zihnini görürken Decoratus'la birlikte görev yapmaya razı edebildi mi? Onurların kendisine layık görmediğimiz kişileri o onurlar yüzünden saygıya değer sayamayız. Ama bilgelikle donanmış birini görseydin, onu saygıya ya da sahip olduğu bilgeliğe layık görmeyebilir miydin? Hayır. Çünkü fazilete özgü bir saygınlık vardır ve o bunu hemen, bağlı olduğu kişilere aktarır. Halkın verdiği onurlar bunu yapamadığına göre, onlarda saygınlığın kendine özgü güzelliğinin bulunmadığı açıktır.

Burada şuna daha çok dikkat etmek gerekir: Bir kimse ne kadar çok kişi tarafından hor görülürse o kadar değersizse, makam kötüleri saygın kılamayıp daha çok kişiye teşhir ettiği için onları daha da aşağılık kılar. Ama cezasız kalmaz; kötüler de kendi bulaşıcılıklarıyla lekeledikleri makamlara aynı karşılığı verir. O gerçek saygınlığın bu gölge makamlarla elde edilemeyeceğini anlaman için düşün: Birçok kez konsüllük etmiş biri yolu bir gün barbar kavimlere düşse, bu onur onu barbarların gözünde saygıdeğer kılar mı? Oysa bu, makamların tabiî bir özelliği olsaydı, nerede olursa olsun görevini yapmaktan vazgeçmezdi. Nitekim ateş dünyanın neresinde olursa olsun ısıtmaktan vazgeçmez. Ama onları makamlara bağlayan kendi güçleri değil insanların aldatıcı kanaati olduğundan, makam saymayanların yanına varınca hemen yok olurlar.

Bu, yabancı milletlerde böyle. Peki doğdukları kişiler arasında sonsuza dek sürerler mi? Bir zamanlar büyük bir güç olan praetorluk şimdi boş bir ad ve senatörlerin servetine ağır bir yüktür. Bir zamanlar halkın zahiresiyle ilgilenen büyük sayılırdı; şimdi bu valilikten daha değersiz ne var? Az önce dediğimiz gibi, kendine özgü bir ışığı olmayan şey, parıltısını kullananların kanaatinden alır ve yine onunla yitirir. Demek ki makamlar insanı saygın kılamıyor, üstelik kötülerin bulaşmasıyla kendiliğinden kirleniyor, zamanın değişmesiyle parıltısını yitiriyor, milletlerin takdirine göre değersizleşiyorsa, onlarda arzu edilecek ne güzellik var, başkalarına vermek şöyle dursun?

3.P4

Sed dignitates honorabilem reuerendumque cui prouenerint reddunt. Num uis ea est magistratibus ut utentium mentibus uirtutes inserant uitia depellant? Atqui non fugare sed illustrare potius nequitiam solent; quo fit ut indignemur eas saepe nequissimis hominibus contigisse, unde Catullus licet in curuli Nonium sedentem strumam tamen appellat. Videsne quantum malis dedecus adiciant dignitates? Atqui minus eorum patebit indignitas, si nullis honoribus inclarescant. Tu quoque num tandem tot periculis adduci potuisti ut cum Decorato gerere magistratum putares, cum in eo mentem nequissimi scurrae delatorisque respiceres? Non enim possumus ob honores reuerentia dignos iudicare quos ipsis honoribus iudicamus indignos. At si quem sapientia praeditum uideres, num posses eum uel reuerentia uel ea qua est praeditus sapientia non dignum putare? Minime. Inest enim dignitas propria uirtuti, quam protinus in eos quibus fuerit adiuncta transfundit. Quod quia populares facere nequeunt honores, liquet eos propriam dignitatis pulchritudinem non habere. In quo illud est animaduertendum magis. Nam si eo abiectior est quo magis a pluribus quisque contemnitur, cum reuerendos facere nequeat quos pluribus ostentat, despectiores potius improbos dignitas facit. Verum non impune; reddunt namque improbi parem dignitatibus uicem quas sua contagione commaculant. Atque ut agnoscas ueram illam reuerentiam per has umbratiles dignitates non posse contingere, si qui multiplici consulatu functus in barbaras nationes forte deuenerit, uenerandumne barbaris honor faciet? Atqui si hoc naturale munus dignitatibus foret, ab officio suo quoquo gentium nullo modo cessarent, sicut ignis ubique terrarum numquam tamen calere desistit, sed quoniam id eis non propria uis sed hominum fallax adnectit opinio, uanescunt ilico, cum ad eos uenerint qui dignitates eas esse non aestimant. Sed hoc apud exteras nationes. Inter eos uero apud quos ortae sunt num perpetuo perdurant? Atqui praetura magna olim potestas nunc inane nomen et senatorii census grauis sarcina; si quis populi quondam curasset annonam, magnus habebatur, nunc ea praefectura quid abiectius? Vt enim paulo ante diximus, quod nihil habet proprii decoris, opinione utentium nunc splendorem accipit nunc amittit. Si igitur reuerendos facere nequeunt dignitates, si ultro improborum contagione sordescunt, si mutatione temporum splendere desinunt, si gentium aestimatione uilescunt, quid est quod in se expetendae pulchritudinis habeant, nedum aliis praestent?

3.M4Kibirli adam Tyros moruyla ve kar gibi incilerle süslense de, azgın sefahatin Neron'u herkesçe nefret edilerek yaşadı. Yine de bir zamanlar bu kötü adam saygıdeğer senatörlere yüz kızartıcı kürsüler dağıtıyordu. Sefillerin onur verdiği kişilere kim mesut der?

3.M4

Quamuis se Tyrio superbus ostro Comeret et niueis lapillis, Inuisus tamen omnibus uigebat Luxuriae Nero saeuientis. Sed quondam dabat improbus uerendis Patribus indecores curules. Quis illos igitur putet beatos Quos miseri tribuunt honores?

3.P5Peki krallıklar ve krallarla dostluk insanı kudretli kılabilir mi? Neden kılmasın, krallıkların mutluluğu sonsuza dek sürüyorsa? Oysa geçmiş de şimdiki çağ da mutluluklarını felaketle değişen kralların örnekleriyle doludur. Ne parlak kudret, kendini korumaya bile yetmiyor! Krallıkların bu gücü saadetin kaynağıysa, bir yerde eksik kaldığında mutluluğu azaltıp sefalet getirmez mi? İnsan hükümranlıkları ne kadar geniş olursa olsun, her kralın hükmedemediği daha çok millet kalır. Mesut kılan gücün bittiği yerden, sefil kılan güçsüzlük sızar. Böylece krallarda sefaletin payı daha büyük olmak zorundadır.

Kaderinin tehlikelerini bilen bir tiran, krallığın korkusunu başının üstünde sarkan bir kılıcın dehşetiyle tasvir etmişti. Kaygıların dişini kovamayan, korkuların iğnesinden kaçamayan bu güç nasıl bir güçtür? Kendileri de güven içinde yaşamak isterdi, ama yapamıyorlar; sonra da güçleriyle övünüyorlar. Yapamayacağı şeyi istediğini gördüğün birine kudretli mi dersin? Yanında muhafızlarla dolaşan, korkuttuklarından kendisi daha çok korkan, kudretli görünmesi kendisine hizmet edenlerin elinde olan birine kudretli mi dersin?

Krallıkların kendisinin bunca zayıflıkla dolu olduğunu gösterirken, kralların dostları hakkında ne söyleyeyim? Kral gücü sağlamken de, yıkılınca da onları çoğu kez yere serer. Neron dostu ve hocası Seneca'yı nasıl öleceğini seçmeye zorladı. Antoninus, sarayda uzun süre kudretli olan Papinianus'u askerlerin kılıçlarına attı. İkisi de kudretlerinden vazgeçmek istemişti; Seneca servetini bile Neron'a verip inzivaya çekilmeye çalıştı. Ama yıkılmaya yüz tutanları kendi ağırlıkları sürüklerken ikisi de istediğini yapamadı. Sahiplerinin dehşetle korktuğu, sahip olmak isteyince güvende olamadığın, bırakmak isteyince kaçamadığın bu kudret nasıl bir şeydir? Yoksa faziletin değil talihin kazandırdığı dostlar koruma mı olur? Oysa mutluluğun dost yaptığını felaket düşman yapar. Peki zarar vermekte evdeki düşmandan daha etkili bir bela var mıdır?

3.P5

An uero regna regumque familiaritas efficere potentem ualet? Quidni, quando eorum felicitas perpetuo perdurat? Atqui plena est exemplorum uetustas, plena etiam praesens aetas, qui reges felicitatem calamitate mutauerint. O praeclara potentia quae ne ad conseruationem quidem sui satis efficax inuenitur! Quod si haec regnorum potestas beatitudinis auctor est, nonne si qua parte defuerit, felicitatem minuat, miseriam inportet? Sed quamuis late humana tendantur imperia, plures necesse est gentes relinqui quibus regum quisque non imperet. Qua uero parte beatos faciens desinit potestas, hac inpotentia subintrat quae miseros facit; hoc igitur modo maiorem regibus inesse necesse est miseriae portionem. Expertus sortis suae periculorum tyrannus regni metus pendentis supra uerticem gladii terrore simulauit. Quae est igitur haec potestas quae sollicitudinum morsus expellere, quae formidinum aculeos uitare nequit? Atqui uellent ipsi uixisse securi, sed nequeunt; dehinc de potestate gloriantur. An tu potentem censes quem uideas uelle quod non possit efficere? Potentem censes qui satellite latus ambit, qui quos terret ipse plus metuit, qui ut potens esse uideatur, in seruientium manu situm est? Nam quid ego de regum familiaribus disseram, cum regna ipsa tantae inbecillitatis plena demonstrem? Quos quidem regia potestas saepe incolumis saepe autem lapsa prosternit. Nero Senecam familiarem praeceptoremque suum ad eligendae mortis coegit arbitrium. Papinianum diu inter aulicos potentem militum gladiis Antoninus obiecit. Atqui uterque potentiae suae renuntiare uoluerunt, quorum Seneca opes etiam suas tradere Neroni seque in otium conferre conatus est; sed dum ruituros moles ipsa trahit, neuter quod uoluit effecit. Quae est igitur ista potentia quam pertimescunt habentes, quam nec cum habere uelis tutus sis et cum deponere cupias uitare non possis. An praesidio sunt amici quos non uirtus sed fortuna conciliat? Sed quem felicitas amicum iecit, infortunium faciet inimicum. Quae uero pestis efficacior ad nocendum quam familiaris inimicus.

3.M5Kudretli olmak isteyen, vahşi ruhlarını evcilleştirsin, yenik düşmüş boynunu şehvetin çirkin dizginlerine uzatmasın. Çünkü uzak Hint toprakları kanunlarından titrese de, en uçtaki Thule sana köle olsa da, kara kaygıları kovmayı, sefil yakınmaları sürmeyi bilmemek kudret sayılmaz.

3.M5

Qui se uolet esse potentem Animos domet ille feroces Nec uicta libidine colla Foedis submittat habenis. Etenim licet Indica longe Tellus tua iura tremescat Et seruiat ultima Thyle, Tamen atras pellere curas Miserasque fugare querelas Non nosse potentia non est.

3.P6Şana gelince, o ne kadar aldatıcı, ne kadar çirkindir çoğu zaman! Tragedya şairi boşuna haykırmıyor:

Ey şan, ey şan, hiç olmuş binlerce ölümlünün hayatını şişirdin, büyüttün!

Çünkü birçokları büyük adı halkın yanlış kanaatlerinden kazanmıştır. Bundan çirkin ne düşünülebilir? Yalan yere övülenler kendi övgülerinden kızarmak zorundadır. Şan hak edilmiş olsa bile, iyiliğini halkın dedikodusuyla değil vicdanının hakikatiyle ölçen bilgenin vicdanına ne katar? Adını yaymak güzel görünüyorsa, yayamamak da çirkin sayılmak gerekir. Oysa az önce anlattığım gibi, tek bir insanın ününün erişemeyeceği çok millet bulunmak zorundadır. Böylece senin şanlı saydığın kişi, yeryüzünün büyük kısmı için şansız görünür. Halk teveccühünü ise anmaya bile değer bulmam; o ne yargıya dayanır ne de kalıcıdır.

Soyluluk adının ne kadar boş, ne kadar değersiz olduğunu görmeyen var mı? Ünden sayılırsa, başkasının ünüdür. Çünkü soyluluk, ataların liyakatinden gelen bir övgü gibi görünür. Ünü övgü sağlıyorsa, ünlü olanlar övülenlerdir. Demek ki kendi ünün yoksa, başkasının ünü seni parlak kılmaz. Soylulukta bir iyilik varsa, sanırım yalnız şudur: Soylulara, atalarının faziletinden düşmeme yükümlülüğü yüklenmiş görünür.

3.P6

Gloria uero quam fallax saepe, quam turpis est! Vnde non iniuria tragicus exclamat: ὦ δόξα δόξα μυρίοισι δὴ βροτῶν οὐδὲν γεγῶσι βίοτον ὤγκωσας μέγαν. Plures enim magnum saepe nomen falsis uulgi opinionibus abstulerunt; quo quid turpius excogitari potest? Nam qui falso praedicantur, suis ipsi necesse est laudibus erubescant. Quae si etiam meritis conquisita sit, quid tamen sapientis adiecerit conscientiae qui bonum suum non populari rumore, sed conscientiae ueritate metitur? Quod si hoc ipsum propagasse nomen pulchrum uidetur, consequens est ut foedum non extendisse iudicetur. Sed cum, uti paulo ante disserui, plures gentes esse necesse sit ad quas unius fama hominis nequeat peruenire, fit ut quem tu aestimas esse gloriosum, pro maxima parte terrarum uideatur inglorius. Inter haec uero popularem gratiam ne commemoratione quidem dignam puto, quae nec iudicio prouenit nec umquam firma perdurat. Iam uero quam sit inane quam futtile nobilitatis nomen, quis non uideat? Quae si ad claritudinem refertur, aliena est. Videtur namque esse nobilitas quaedam de meritis ueniens laus parentum. Quod si claritudinem praedicatio facit, illi sint clari necesse est qui praedicantur. Quare splendidum te, si tuam non habes, aliena claritudo non efficit. Quod si quid est in nobilitate bonum, id esse arbitror solum, ut inposita nobilibus necessitudo uideatur ne a maiorum uirtute degeneret.

3.M6Yeryüzündeki bütün insan soyu aynı başlangıçtan gelir. Çünkü şeylerin tek babası vardır, her şeyi veren odur. Phoebus'a ışınlarını, aya hilal boynuzlarını veren, yeryüzüne insanları, göğe yıldızları veren, yüce yerden çağrılan ruhları uzuvlara kapatan odur. Demek ki bütün ölümlüleri soylu bir tohum doğurmuştur. Soyunuzla, atalarınızla neden gürültü edersiniz? Başlangıcınıza ve yaratan Tanrı'ya baksanız, kusurlarla kötüyü besleyerek kendi kökünü terk etmedikçe hiç kimse soysuz değildir.

3.M6

Omne hominum genus in terris simili surgit ab ortu Vnus enim rerum pater est, unus cuncta ministrat. Ille dedit Phoebo radios dedit et cornua lunae, Ille homines etiam terris dedit ut sidera caelo, Hic clausit membris animos celsa sede petitos. Mortales igitur cunctos edit nobile germen. Quid genus et proauos strepitis? Si primordia uestra Auctoremque deum spectes, nullus degener exstat, Ni uitiis peiora fouens proprium deserat ortum.

3.P7Bedenin hazları hakkında ne söyleyeyim? İstenmesi kaygı, doymuşluğu pişmanlık doludur. Kötülüğün bir meyvesi gibi, zevkini sürenlerin bedenlerine ne büyük hastalıklar, ne dayanılmaz acılar getirir! Hareketlerinde nasıl bir hoşluk olduğunu bilmiyorum; ama hazların sonunun hüzün olduğunu, şehvetlerini hatırlamak isteyen herkes anlar. Hazlar mesut kılabilseydi, hayvanların da mesut olduğunu söylemeye engel kalmazdı; onların bütün yönelimi bedenin boşluğunu doldurmaya koşar. Eşin ve çocukların hoşnutluğu en onurlusu olabilirdi; ama birinin çocuklarında bir işkenceci bulduğu pek tabiî bir sözdür. Durumları ne olursa olsun çocukların insanı nasıl kemirdiğini sana hatırlatmaya gerek yok: Bunu hem daha önce yaşadın hem şimdi kaygısını çekiyorsun. Bu konuda benim Euripides'imin çocuğu olmayan kişiye, talihsizliği sayesinde mutlu dediği sözünü onaylıyorum.

3.P7

Quid autem de corporis uoluptatibus loquar, quarum appetentia quidem plena est anxietatis, satietas uero poenitentiae? Quantos illae morbos, quam intolerabiles dolores quasi quendam fructum nequitiae fruentium solent referre corporibus! Quarum motus quid habeat iucunditatis, ignoro. Tristes uero esse uoluptatum exitus, quisquis reminisci libidinum suarum uolet, intelleget. Quae si beatos explicare possunt, nihil causae est quin pecudes quoque beatae esse dicantur quarum omnis ad explendam corporalem lacunam festinat intentio. Honestissima quidem coniugis foret liberorumque iucunditas, sed nimis e natura dictum est nescio quem filios inuenisse tortorem; quorum quam sit mordax quaecumque condicio, neque alias expertum te neque nunc anxium necesse est admonere. In quo Euripidis mei sententiam probo, qui carentem liberis infortunio dixit esse felicem.

3.M7Her hazzın bu huyu vardır: Zevkini sürenleri iğneleriyle kovalar; tıpkı uçan arılar gibi, tatlı balını akıttıktan sonra kaçar ve fazla inatçı ısırığıyla vurduğu yüreklere saplanır.

3.M7

Habet hoc uoluptas omnis, Stimulis agit fruentes Apiumque par uolantum Vbi grata mella fudit, Fugit et nimis tenaci Ferit icta corda morsu.

3.P8Demek ki şüphe yok, saadete giden bu yollar birer çıkmazdır ve vaat ettikleri yere kimseyi götüremez. Hangi kötülüklerle sarmalanmış olduklarını da kısaca göstereyim. Bak: Para mı toplamaya çalışacaksın? Sahibinin elinden alacaksın. Makamlarla parlamak mı istiyorsun? Verene yalvaracaksın; onurda başkalarını geçmek isterken istemenin alçaklığıyla değersizleşeceksin. Kudret mi arzuluyorsun? Tebaanın tuzaklarına açık, tehlikelere maruz kalacaksın. Şan mı arıyorsun? Her türlü zorlukla sürüklenir, güven içinde olmaktan çıkarsın. Hazlar içinde bir hayat mı sürmek istiyorsun? En değersiz ve en kırılgan şeyin, bedenin kölesini kim küçümseyip atmaz?

Beden iyileriyle öğünenler ne kadar küçük, ne kadar kırılgan bir mülke dayanıyor! İri cüssede filleri, güçte boğaları geçebilecek misiniz? Çabuklukta kaplanları geride bırakabilecek misiniz? Göğün genişliğine, sağlamlığına, hızına bakın ve artık değersiz şeylere hayranlıktan vazgeçin. Gök de bunlardan çok, onu yöneten akıl için hayranlığa layıktır. Güzelliğin parıltısı ne kadar çabuk, ne kadar hızlıdır; bahar çiçeklerinin değişkenliğinden daha kaçıcıdır! Aristoteles'in dediği gibi, insanlar Lynkeus'un gözlerine sahip olsa, bakışları engelleri delse, içi görülünce Alkibiades'in yüzeyde pek güzel olan o bedeni son derece çirkin görünmez miydi? Demek ki seni güzel gösteren kendi tabiatın değil, seyredenlerin gözlerinin zayıflığıdır. Beden iyilerine istediğiniz kadar aşırı değer verin; yeter ki hayran kaldığınız şeyin üç günlük bir sıtmanın küçücük ateşiyle dağılabileceğini bilin!

Bütün bunlardan şöyle özetleyebiliriz: Vaat ettikleri iyileri sağlayamayan ve bütün iyilerin bir araya gelmesiyle tamamlanmış olmayan bu şeyler ne saadete giden yollardır ne de kendileri insanı mesut kılar.

3.P8

Nihil igitur dubium est quin hae ad beatitudinem uiae deuia quaedam sint nec perducere quemquam eo ualeant ad quod se perducturas esse promittunt. Quantis uero implicitae malis sint, breuissime monstrabo. Quid enim? Pecuniamne congregare conaberis? Sed eripies habenti. Dignitatibus fulgere uelis? Danti supplicabis et qui praeire ceteros honore cupis, poscendi humilitate uilesces. Potentiamne desideras? Subiectorum insidiis obnoxius periculis subiacebis. Gloriam petas? Sed per aspera quaeque distractus securus esse desistis. Voluptariam uitam degas? Sed quis non spernat atque abiciat uilissimae fragilissimaeque rei corporis seruum? Iam uero qui bona prae se corporis ferunt, quam exigua, quam fragili possessione nituntur! Num enim elephantos mole, tauros robore superare poteritis, num tigres uelocitate praeibitis? Respicite caeli spatium, firmitudinem, celeritatem et aliquando desinite uilia mirari. Quod quidem caelum non his potius est quam sua qua regitur ratione mirandum. Formae uero nitor ut rapidus est, ut uelox et uernalium florum mutabilitate fugacior! Quod si, ut Aristoteles ait, Lynceis oculis homines uterentur, ut eorum uisus obstantia penetraret, nonne introspectis uisceribus illud Alcibiadis superficie pulcherrimum corpus turpissimum uideretur? Igitur te pulchrum uideri non tua natura sed oculorum spectantium reddit infirmitas. Sed aestimate quam uultis nimio corporis bona, dum sciatis hoc quodcumque miramini triduanae febris igniculo posse dissolui! Ex quibus omnibus illud redigere in summam licet, quod haec quae nec praestare quae pollicentur bona possunt nec omnium bonorum congregatione perfecta sunt, ea nec ad beatitudinem quasi quidam calles ferunt nec beatos ipsa perficiunt

3.M8.1Eyvah, sefilleri yoldan çıkaran ne bilgisizliktir! Yeşil ağaçta altın aramazsınız, asmadan mücevher devşirmezsiniz; sofranıza balık katmak için yüksek dağlara ağ gizlemezsiniz; yaban keçisi avlamak isterseniz Tyrrhen sığlıklarına gitmezsiniz. Dalgaların sakladığı deniz diplerini bile bilirler: Hangi su kar gibi incilerle verimli, hangisi kızıl morla, hangi kıyılar taze balıkla, hangileri dikenli denizkestaneleriyle üstün. Ama arzuladıkları iyinin nerede gizlendiğini bilmemeye kör gözle katlanırlar; yıldızlı göğün ötesindekini yere gömülmüş olarak ararlar. Sersem zihinlere ne dileyeyim? Servet ve onur peşinde koşsunlar; sahteyi ağır yüklerle biriktirdikten sonra gerçek iyileri tanısınlar.

3.M8.1

Eheu quae miseros tramite deuios Abducit ignorantia! Non aurum in uiridi quaeritis arbore Nec uite gemmas carpitis, Non altis laqueos montibus abditis Vt pisce ditetis dapes Nec uobis capreas si libeat sequi, Tyrrhena captatis uada. Ipsos quin etiam fluctibus abditos Norunt recessus aequoris, Quae gemmis niueis unda feracior Vel quae rubentis purpurae Nec non quae tenero pisce uel asperis Praestent echinis litora. Sed quonam lateat quod cupiunt bonum,

3.M8.16

Nescire caeci sustinent, Et quod stelliferum trans abiit polum, Tellure demersi petunt. Quid dignum stolidis mentibus inprecer? Opes honores ambiant; Et cum falsa graui mole parauerint, Tum uera cognoscant bona.

3.P9Şimdilik aldatıcı mutluluğun görüntüsünü göstermek yeter. Onu keskin gözle gördüysen, sıra gerçeğin ne olduğunu göstermektedir."

"Görüyorum," dedim, "yeterlilik servetle, kudret krallıklarla, saygınlık makamlarla, şöhret şanla, neşe hazlarla elde edilemiyor."

"Bunun neden böyle olduğunun sebeplerini de kavradın mı?"

"Küçük bir aralıktan görür gibiyim," dedim, "ama senden daha açık öğrenmeyi tercih ederim."

"Oysa gerekçesi pek yakındır. Tabiatça basit ve bölünmez olanı insan yanılgısı parçalar, gerçek ve tam olandan sahteye ve eksiğe aktarır. Hiçbir şeye muhtaç olmayanın kudrete muhtaç olduğunu mu sanıyorsun?"

"Hayır," dedim.

"Doğru. Çünkü bir şey bir bakımdan zayıf bir güce sahipse, o bakımdan başkasının korumasına muhtaç olmak zorundadır."

"Evet," dedim.

"Demek ki yeterliliğin ve kudretin tek ve aynı tabiatı vardır."

"Öyle görünüyor."

"Peki böyle bir şeyin hor görülmesi mi gerektiğini düşünüyorsun, yoksa tam tersine, her şeyden çok saygıya layık olduğunu mu?"

"Bunda şüphe bile olamaz," dedim.

"O hâlde yeterliliğe ve kudrete saygınlığı da ekleyelim, öyle ki bu üçünün tek şey olduğuna hükmedelim."

"Ekleyelim," dedim, "doğruyu kabul etmek istiyorsak."

"Peki," dedi, "bunun karanlık ve bilinmez olduğunu mu düşünüyorsun, yoksa bütün şöhretle en parlak olan mı? Hiçbir şeye muhtaç olmadığı, en kudretli ve onura en layık olduğu kabul edilen şeyin, kendine sağlayamadığı bir üne muhtaç olup olmayacağını, bu yüzden bir yanıyla daha aşağı görünüp görünmeyeceğini düşün."

"Gerçekten öyle olduğu gibi, en şöhretli olduğunu da kabul etmekten başka elimden bir şey gelmez," dedim.

"O hâlde ünün yukarıdaki üçünden hiç farklı olmadığını kabul etmemiz gerekir."

"Gerekir," dedim.

"Peki başka hiçbir şeye muhtaç olmayan, kendi gücüyle her şeyi yapabilen, ünlü ve saygın olan, en neşeli olan da değil midir?"

"Böyle birine herhangi bir hüzün nereden sızabilir, düşünemiyorum bile," dedim. "Demek ki yukarıdakiler geçerliyse onun neşeyle dolu olduğunu kabul etmek zorundayız."

"O hâlde aynı yoldan şu da zorunludur: Yeterlilik, kudret, ün, saygınlık ve hoşnutluk adları farklıdır, ama cevherleri hiçbir şekilde ayrılmaz."

"Zorunludur," dedim.

"Demek ki tabiatça tek ve basit olanı insanın sapkınlığı parçalıyor. Parçası olmayan şeyin bir parçasını elde etmeye çalışırken ne var olmayan payı ne de hiç aramadığı bütünü yakalayabiliyor."

"Nasıl?" dedim.

"Yoksulluktan kaçmak için zenginlik arayan," dedi, "kudreti umursamaz, değersiz ve bilinmez kalmayı yeğler, biriktirdiği parayı yitirmemek için tabiî hazları bile kendinden esirger. Ama böylece, gücü kendisini bırakan, sıkıntı dürten, değersizliğin yere attığı, bilinmezliğin gömdüğü kişiye yeterlilik bile düşmez. Yalnız yapabilmeyi arzulayan ise servetini saçar, hazları küçümser, kudreti olmayan onurla şanı hiçe sayar. Ama ona da ne kadar çok şeyin eksik kaldığını görüyorsun. Bazen gerekli şeylerden yoksun kalır, kaygılar içini kemirir; bunları gideremeyince en çok aradığı kudretli olma hâli de sona erer. Onurlar, şan ve hazlar için de aynı akıl yürütme yapılabilir. Bunların her biri öteki ile aynı olduğundan, birini ötekiler olmadan arayan istediğini bile ele geçiremez."

"Peki," dedim, "biri hepsini birden elde etmek isterse?"

"Saadetin toplamını isterdi. Ama vaat ettiklerini veremediğini gösterdiğimiz bu şeylerde onu bulabilir mi?"

"Asla," dedim.

"Demek ki istenen şeylerden yalnız birini sağlayacağı sanılan bu şeylerde saadet aranmamalıdır."

"Kabul ediyorum," dedim, "bundan doğru söz söylenemez."

"Şu hâlde," dedi, "hem sahte mutluluğun görüntüsü hem de sebepleri elinde. Şimdi zihninin bakışını karşı tarafa çevir; orada, söz verdiğim gerçek mutluluğu hemen göreceksin."

"Ama o körün bile göreceği kadar açık," dedim. "Sen de sahte olanın sebeplerini açıklarken az önce onu gösterdin. Yanılmıyorsam gerçek ve tam mutluluk, insanı kendine yeten, kudretli, saygın, şöhretli ve neşeli kılandır. Bunu içimde iyice kavradığımı anlaman için söyleyeyim: Hepsi aynı olduğundan, bunlardan birini gerçekten sağlayabilenin tam saadet olduğunu şüphesiz biliyorum."

"Ey yavrum, bu kanaatinle ne mutlusun," dedi, "bir şunu da eklersen..."

"Neyi?" dedim.

"Bu ölümlü ve geçici şeylerin içinde böyle bir hâli getirebilecek bir şey var mı sanıyorsun?"

3.P9

Hactenus mendacis formam felicitatis ostendisse suffecerit, quam si perspicaciter intueris, ordo est deinceps quae sit uera monstrare. Atqui uideo, inquam, nec opibus sufficientiam nec regnis potentiam nec reuerentiam dignitatibus nec celebritatem gloria nec laetitiam uoluptatibus posse contingere. An etiam causas, cur id ita sit, deprehendisti? Tenui quidem ueluti rimula mihi uideor intueri, sed ex te apertius cognoscere malim. Atqui promptissima ratio est. Quod enim simplex est indiuisumque natura, id error humanus separat et a uero atque perfecto ad falsum imperfectumque traducit. An tu arbitraris quod nihilo indigeat egere potentia? Minime, inquam. Recte tu quidem. Nam si quid est quod in ulla re inbecillioris ualentiae sit, in hac praesidio necesse est egeat alieno. Ita est, inquam. Igitur sufficientiae potentiaeque una est eademque natura. Sic uidetur. Quod uero huiusmodi sit, spernendumne esse censes an contra rerum omnium ueneratione dignissimum? At hoc, inquam, ne dubitari quidem potest. Addamus igitur sufficientiae potentiaeque reuerentiam, ut haec tria unum esse iudicemus. Addamus, si quidem uera nolumus confiteri. Quid uero, inquit, obscurumne hoc atque ignobile censes esse an omni celebritate clarissimum? Considera uero, ne quod nihilo indigere, quod potentissimum, quod honore dignissimum esse concessum est, egere claritudine quam sibi praestare non possit atque ob id aliqua ex parte uideatur abiectius. Non possum, inquam, quin hoc uti est ita etiam celeberrimum esse confitear. Consequens igitur est ut claritudinem superioribus tribus nihil differre fateamur. Consequitur, inquam. Quod igitur nullius egeat alieni, quod suis cuncta uiribus possit, quod sit clarum atque reuerendum, nonne hoc etiam constat esse laetissimum? Sed unde huic, inquam, tali maeror ullus obrepat ne cogitare quidem possum; quare plenum esse laetitiae, si quidem superiora manebunt, necesse est confiteri. Atqui illud quoque per eadem necessarium est sufficientiae, potentiae, claritudinis, reuerentiae, iucunditatis nomina quidem esse diuersa, nullo modo uero discrepare substantiam. Necesse est, inquam. Hoc igitur quod est unum simplexque natura, prauitas humana dispertit et dum rei quae partibus caret partem conatur adipisci, nec portionem quae nulla est nec ipsam quam minime affectat adsequitur. Quonam, inquam, modo? Qui diuitias, inquit, petit penuriae fuga, de potentia nihil laborat, uilis obscurusque esse mauult, multas etiam sibi naturales quoque subtrahit uoluptates, ne pecuniam quam parauit amittat. Sed hoc modo ne sufficientia quidem contingit ei quem ualentia deserit, quem molestia pungit, quem uilitas abicit, quem recondit obscuritas. Qui uero solum posse desiderat, profligat opes, despicit uoluptates honoremque potentia carentem gloriam quoque nihili pendit. Sed hunc quoque quam multa deficiant uides. Fit enim ut aliquando necessariis egeat, ut anxietatibus mordeatur cumque haec depellere nequeat, etiam id quod maxime petebat potens esse desistat. Similiter ratiocinari de honoribus, gloria, uoluptatibus licet. Nam cum unumquodque horum idem quod cetera sit, quisquis horum aliquid sine ceteris petit, ne illud quidem quod desiderat apprehendit. Quid igitur? inquam. Si qui cuncta simul cupiat adipisci, summam quidem ille beatitudinis uelit. Sed num in his eam reperiet, quae demonstrauimus id quod pollicentur non posse conferre? Minime, inquam. In his igitur quae singula quaedam expetendorum praestare creduntur, beatitudo nullo modo uestiganda est. Fateor, inquam, et hoc nihil dici uerius potest. Habes igitur, inquit, et formam falsae felicitatis et causas. Deflecte nunc in aduersum mentis intuitum; ibi enim ueram quam promisimus statim uidebis. Atqui haec, inquam, uel caeco perspicua est eamque tu paulo ante monstrasti, dum falsae causas aperire conaris. Nam nisi fallor ea uera est et perfecta felicitas quae sufficientem, potentem, reuerendum, celebrem laetumque perficiat. Atque ut me interius animaduertisse cognoscas, quae unum horum, quoniam idem cuncta sunt, ueraciter praestare potest hanc esse plenam beatitudinem sine ambiguitate cognosco. O te alumne hac opinione felicem, si quidem hoc, inquit, adieceris. . . . Quidnam? inquam. Essene aliquid in his mortalibus caducisque rebus putas quod huiusmodi statum possit afferre?

3.P9_2"Asla," dedim. "Bunu da sen gösterdin, daha fazla bir şey istenmeyecek kadar."

"Demek ki bunlar ölümlülere gerçek iyinin görüntülerini ya da eksik bazı iyileri veriyor gibi görünür, ama gerçek ve tam iyiyi veremez."

"Onaylıyorum," dedim.

"O hâlde gerçek mutluluğun ne olduğunu ve neyin saadet taklidi yaptığını anladın. Şimdi geriye, bu gerçek mutluluğu nereden arayacağını öğrenmek kalıyor."

"Bunu," dedim, "çoktandır hararetle bekliyorum."

"Ama," dedi, "bizim Platon'un Timaios'ta dediği gibi, en küçük işlerde bile Tanrı'nın yardımını istemek gerekirse, o en yüksek iyinin makamını bulmaya layık olmak için şimdi ne yapmalıyız sence?"

"Her şeyin Babası'na dua etmeliyiz," dedim. "Onu atlayan hiçbir başlangıç gereğince temellendirilemez."

"Doğru," dedi ve hemen şöyle okudu:

3.P9_2

Minime, inquam, puto idque a te, nihil ut amplius desideretur, ostensum est. Haec igitur uel imagines ueri boni uel inperfecta quaedam bona dare mortalibus uidentur, uerum autem atque perfectum bonum conferre non possunt. Assentior inquam. Quoniam igitur agnouisti quae uera illa sit, quae autem beatitudinem mentiantur, nunc superest ut unde ueram hanc petere possis agnoscas. Id quidem, inquam, iam dudum uehementer exspecto. Sed cum, ut in Timaeo Platoni, inquit, nostro placet, in minimis quoque rebus diuinum praesidium debeat implorari, quid nunc faciendum censes, ut illius summi boni sedem reperire mereamur? Inuocandum, inquam, rerum omnium patrem, quo praetermisso nullum rite fundatur exordium. Recte, inquit, ac simul ita modulata est.

3.M9.1Ey evreni sürekli akılla yöneten, yerin ve göğün tohumunu saçan, zamanın sonsuzluktan akmasını buyuran, kendi durağan kalıp her şeye hareket veren! Akıp giden maddeden eser yapmaya dış sebepler itmedi seni; içindeki, kıskançlık bilmeyen yüce iyinin sureti itti. Sen her şeyi yukarıdaki örnekten çıkarırsın; kendin en güzel olarak güzel evreni zihninde taşır, benzer görüntüyle biçimlendirirsin, kusursuz parçaların kusursuz bütünü tamamlamasını buyurursun. Unsurları sayılarla bağlarsın ki soğuk aleve, kuru ıslağa uysun, daha saf ateş uçup gitmesin, ağırlıklar batan toprağı çekip götürmesin. Üçlü tabiatın ortasına, her şeyi hareket ettiren ruhu koyar, uyumlu uzuvlara yayarsın. O bölünüp hareketi iki çembere sarınca kendine dönmek üzere yürür, derin zihni dolaşır ve göğü benzer görüntüyle döndürür. Sen benzer sebeplerle ruhları ve daha küçük hayatları çıkarırsın; yücelere ait olanları hafif arabalara yerleştirip göğe ve yere ekersin; iyiliksever kanunla sana dönenleri geri getiren ateşle geri çevirirsin. Baba, zihne yüce makama çıkmayı ver, iyinin pınarını görmeyi ver, ışığı bulup ruhun gözlerini sende sabitlemeyi ver! Yeryüzü yığınının sisini, ağırlığını dağıt, kendi parıltınla ışılda! Çünkü berraklık sensin, dindarların dingin dinlenmesi sensin. Seni görmektir gaye: başlangıç, taşıyan, önder, yol ve son, hepsi aynı olan sensin.

3.M9.1

O qui perpetua mundum ratione gubernas Terrarum caelique sator qui tempus ab aeuo Ire iubes stabilisque manens das cuncta moueri, Quem non externae pepulerunt fingere causae Materiae fluitantis opus, uerum insita summi Forma boni liuore carens, tu cuncta superno Ducis ab exemplo, pulchrum pulcherrimus ipse Mundum mente gerens similique in imagine formans Perfectasque iubens perfectum absoluere partes. Tu numeris elementa ligas ut frigora flammis Arida conueniant liquidis, ne purior ignis Euolet aut mersas deducant pondera terras. Tu triplicis mediam naturae cuncta mouentem Conectens animam per consona membra resoluis. Quae cum secta duos motum glomerauit in orbes,

3.M9.16

In semet reditura meat mentemque profundam Circuit et simili conuertit imagine caelum. Tu causis animas paribus uitasque minores Prouehis et leuibus sublimes curribus aptans In caelum terramque seris quas lege benigna Ad te conuersas reduci facis igne reuerti. Da pater augustam menti conscendere sedem, Da fontem lustrare boni, da luce reperta In te conspicuos animi defigere uisus. Dissice terrenae nebulas et pondera molis Atque tuo splendore mica! Tu namque serenum, Tu requies tranquilla piis, te cernere finis, Principium, uector, dux, semita, terminus idem.

3.P10"Eksik iyinin görüntüsünü ve tam iyinin suretini gördüğüne göre, şimdi sanırım mutluluğun bu tamlığının nerede bulunduğunu göstermek gerekiyor. Burada önce şunu araştırmalıyız: Az önce tarif ettiğin gibi bir iyi şeylerin tabiatında var olabilir mi? Düşüncemizin boş bir görüntüsü, konunun hakikati dışında bizi aldatmasın. Ama onun var olduğu ve bütün iyilerin pınarı gibi olduğu inkâr edilemez. Eksik denen her şey, tam olanın azalmasıyla eksik sayılır. Bu yüzden herhangi bir cinste eksik bir şey görünüyorsa, orada tam olan bir şey de olması gerekir. Tamlık kaldırılınca, eksik denen şeyin nereden var olduğu düşünülemez bile. Şeylerin tabiatı azalmış ve bitmemiş olandan başlamaz, tam ve yetkin olandan çıkıp bu uç ve yorgun şeylere iner. Az önce gösterdiğimiz gibi, kırılgan iyinin eksik bir mutluluğu varsa, sağlam ve tam bir mutluluğun da bulunduğundan şüphe edilemez."

"Pek sağlam ve pek doğru bir sonuca vardın," dedim.

"Nerede oturduğunu ise şöyle düşün," dedi. "İnsan ruhlarının ortak kavrayışı, her şeyin ilkesi olan Tanrı'nın iyi olduğunu kabul eder. Tanrı'dan daha iyi bir şey düşünülemediğine göre, kendisinden daha iyi hiçbir şey olmayanın iyi olduğundan kim şüphe eder? Akıl, Tanrı'nın iyi olduğunu öyle gösterir ki, onda tam iyinin de bulunduğunu ispat eder. Böyle olmasaydı her şeyin ilkesi olamazdı. Çünkü ondan üstün, tam iyiye sahip bir şey olurdu ve bu ondan önce, ondan daha eski görünürdü; zira tam olan her şeyin daha az bütün olandan önce geldiği açıktır. Akıl sonsuza kadar gitmesin diye, en yüce Tanrı'nın en yüksek ve tam iyiyle tamamen dolu olduğunu kabul etmek gerekir. Oysa tam iyinin gerçek saadet olduğunu saptadık. Demek ki gerçek saadetin en yüce Tanrı'da bulunması zorunludur."

"Kabul ediyorum," dedim, "buna hiçbir şekilde itiraz edilemez."

"Ama rica ederim," dedi, "en yüce Tanrı'nın en yüksek iyiyle tamamen dolu olduğu sözümüzü ne kadar saygıyla, ne kadar dokunulmaz biçimde onayladığına bak."

"Nasıl?" dedim.

"Şöyle: Her şeyin Babası'nın, dolu olduğu söylenen o en yüksek iyiyi dışarıdan aldığını ya da tabiatça öyle sahip olduğunu sanmayasın; sahip olan Tanrı ile sahip olunan saadetin cevheri ayrıymış gibi düşünmeyesin. Dışarıdan aldığını sanırsan, verenin alandan üstün olduğunu düşünmen gerekir. Oysa onun her şeyden üstün olduğunu haklı olarak kabul ediyoruz. Tabiatça onda bulunuyor, ama akılca ondan ayrıysa, her şeyin ilkesi olan Tanrı'dan söz ettiğimize göre, bu ayrı şeyleri kimin birleştirdiğini düşünebilen düşünsün. Son olarak, bir şeyden ayrı olan şey, kendisinden ayrı olduğu anlaşılan o şey değildir. Demek ki kendi tabiatıyla en yüksek iyiden ayrı olan şey en yüksek iyi değildir. Böyle bir şeyi, kendisinden üstün hiçbir şey olmayandan düşünmek ise günahtır. Çünkü hiçbir şeyin tabiatı kendi ilkesinden daha iyi olamaz. Şu hâlde pek doğru bir akılla şu sonuca varırım: Her şeyin ilkesi olan, kendi cevheriyle de en yüksek iyidir."

"Pek doğru," dedim.

"Oysa en yüksek iyinin saadet olduğu kabul edildi."

"Evet," dedim.

"Demek ki," dedi, "Tanrı'nın saadetin kendisi olduğunu kabul etmek zorundayız."

"Önceki öncüllere karşı çıkamam," dedim, "bunun da onlardan çıktığını görüyorum."

"Bak," dedi, "aynı şey şuradan daha sağlam kanıtlanmıyor mu: Birbirinden ayrı iki en yüksek iyi olamaz. Çünkü farklı iyilerden birinin öteki olmadığı açıktır. Birinde öteki eksik olduğundan hiçbiri tam olamaz. Tam olmayanın da en yüksek olmadığı ortadadır. Demek ki en yüksek olan iyiler hiçbir şekilde ayrı olamaz. Oysa hem saadetin hem Tanrı'nın en yüksek iyi olduğunu çıkardık. Öyleyse en yüksek Tanrılık olan, en yüksek saadetin kendisi olmalıdır."

"Ne gerçekte daha doğru," dedim, "ne akıl yürütmede daha sağlam, ne Tanrı'ya daha layık bir sonuca varılabilir."

"Bunun üzerine," dedi, "geometriciler ispat ettikleri önermelerden 'porisma' dedikleri bir şey çıkarırlar ya, ben de sana bir tür ek armağan vereyim. İnsanlar saadeti elde ederek mesut olduğuna, saadet de Tanrılığın kendisi olduğuna göre, Tanrılığı elde ederek mesut oldukları açıktır. Adaleti elde ederek adil, bilgeliği elde ederek bilge olunduğu gibi, Tanrılığı elde edenlerin de aynı mantıkla tanrı olması gerekir. Demek ki her mesut kişi tanrıdır. Tabiatça Tanrı tektir, ama pay alarak pek çok tanrı olmasına hiçbir engel yoktur."

"Porisma mı dersin, ek armağan mı dersin, bu pek güzel ve değerli bir şey," dedim.

3.P10

Quoniam igitur quae sit imperfecti, quae etiam perfecti boni forma uidisti, nunc demonstrandum reor quonam haec felicitatis perfectio constituta sit. In quo illud primum arbitror inquirendum, an aliquod huiusmodi bonum quale paulo ante definisti in rerum natura possit exsistere, ne nos praeter rei subiectae ueritatem cassa cogitationis imago decipiat. Sed quin exsistat sitque hoc ueluti quidam omnium fons bonorum negari nequit. Omne enim quod inperfectum esse dicitur, id inminutione perfecti inperfectum esse perhibetur. Quo fit, ut si in quolibet genere inperfectum quid esse uideatur, in eo perfectum quoque aliquid esse necesse sit. Etenim perfectione sublata, unde illud quod inperfectum perhibetur exstiterit ne fingi quidem potest. Neque enim ab deminutis inconsummatisque natura rerum coepit exordium, sed ab integris absolutisque procedens in haec extrema atque effeta dilabitur. Quod si, uti paulo ante monstrauimus, est quaedam boni fragilis inperfecta felicitas, esse aliquam solidam perfectamque non potest dubitari. Firmissime, inquam, uerissimeque conclusum est. Quo uero, inquit, habitet, ita considera. Deum rerum omnium principem bonum esse communis humanorum conceptio probat animorum. Nam cum nihil deo melius excogitari queat, id quo melius nihil est bonum esse quis dubitet? Ita uero bonum esse deum ratio demonstrat, ut perfectum quoque in eo bonum esse conuincat. Nam ni tale sit, rerum omnium princeps esse non poterit. Erit enim eo praestantius aliquid perfectum possidens bonum, quod hoc prius atque antiquius esse uideatur; omnia namque perfecta minus integris priora esse claruerunt. Quare ne in infinitum ratio prodeat, confitendum est summum deum summi perfectique boni esse plenissimum. Sed perfectum bonum ueram esse beatitudinem constituimus; ueram igitur beatitudinem in summo deo sitam esse necesse est. Accipio, inquam, nec est quod contradici ullo modo queat. Sed quaeso, inquit, te uide quam id sancte atque inuiolabiliter probes quod boni summi summum deum diximus esse plenissimum. Quonam, inquam, modo? Ne hunc rerum omnium patrem illud summum bonum quo plenus esse perhibetur uel extrinsecus accepisse uel ita naturaliter habere praesumas, quasi habentis dei habitaeque beatitudinis diuersam cogites esse substantiam. Nam si extrinsecus acceptum putes, praestantius id quod dederit ab eo quod acceperit existimare possis. Sed hunc esse rerum omnium praecellentissimum dignissime confitemur. Quod si natura quidem inest, sed est ratione diuersum, cum de rerum principe loquamur deo, fingat qui potest: quis haec diuersa coniunxerit? Postremo quod a qualibet re diuersum est, id non est illud a quo intellegitur esse diuersum. Quare quod a summo bono diuersum est sui natura, id summum bonum non est—quod nefas est de eo cogitare quo nihil constat esse praestantius. Omnino enim nullius rei natura suo principio melior poterit exsistere, quare quod omnium principium sit, id etiam sui substantia summum esse bonum uerissima ratione concluserim. Rectissime, inquam. Sed summum bonum beatitudinem esse concessum est. Ita est, inquam. Igitur, inquit, deum esse ipsam beatitudinem necesse est confiteri. Nec propositis, inquam, prioribus refragari queo et illis hoc inlatum consequens esse perspicio. Respice, inquit, an hinc quoque idem firmius approbetur, quod duo summa bona quae a se diuersa sint esse non possunt. Etenim quae discrepant bona, non esse alterum quod sit alterum liquet; quare neutrum poterit esse perfectum, cum alterutri alterum deest. Sed quod perfectum non sit, id summum non esse manifestum est; nullo modo igitur quae summa sunt bona ea possunt esse diuersa. Atqui et beatitudinem et deum summum bonum esse collegimus; quare ipsam necesse est summam esse beatitudinem quae sit summa diuinitas. Nihil, inquam, nec reapse uerius nec ratiocinatione firmius nec deo dignius concludi potest. Super haec, inquit, igitur ueluti geometrae solent demonstratis propositis aliquid inferre quae porismata ipsi uocant, ita ego quoque tibi ueluti corollarium dabo. Nam quoniam beatitudinis adeptione fiunt homines beati, beatitudo uero est ipsa diuinitas, diuinitatis adeptione beatos fieri manifestum est: sed uti iustitiae adeptione iusti, sapientiae sapientes fiunt, ita diuinitatem adeptos deos fieri simili ratione necesse est. Omnis igitur beatus deus, sed natura quidem unus; participatione uero nihil prohibet esse quam plurimos. Et pulchrum, inquam, hoc atque pretiosum, siue porisma siue corollarium uocari mauis.

3.P10_2"Ama akıl bunlara şunu da eklemeye ikna ediyor ki, ondan güzeli yoktur."

"Nedir?" dedim.

"Saadet birçok şeyi içeriyor gibi göründüğüne göre, bunların hepsi parçaların bir çeşitliliğiyle saadetin tek bir bedeni gibi mi birleşir, yoksa içlerinden biri saadetin cevherini tamamlar ve ötekiler ona mı bağlanır?"

"Bunu şeylerin kendisini sayarak açıklamanı isterdim," dedim.

"Saadetin iyi olduğunu düşünmüyor muyuz?" dedi.

"En yüksek iyi," dedim.

"Bunu hepsine ekleyebilirsin," dedi. "Çünkü en yüksek yeterlilik saadetle aynıdır, en yüksek kudret, saygınlık, ün ve haz da saadet sayılır. Peki bütün bunlar, yeterlilik, kudret ve ötekiler, saadetin uzuvları mı, yoksa hepsi iyiye, başlarına bağlanır gibi mi bağlanır?"

"Neyi araştırmayı önerdiğini anlıyorum," dedim, "ama ne karar verdiğini duymak istiyorum."

"Bu meselenin ayrımını şöyle dinle. Bunların hepsi saadetin uzuvları olsaydı, birbirlerinden de ayrılırlardı. Çünkü parçaların tabiatı, farklı şeylerin tek bedeni oluşturmasıdır. Oysa bunların hepsinin aynı olduğu gösterildi. Demek ki uzuv değiller. Yoksa saadet tek uzuvdan oluşmuş görünürdü ki bu olamaz."

"Bunda şüphe yok," dedim, "ama geriye kalanı bekliyorum."

"Ötekilerin iyiye bağlandığı açıktır. Yeterlilik iyi sayıldığı için aranır, kudret de iyi olduğuna inanıldığı için. Saygınlık, ün ve hoşnutluk için de aynı şey düşünülebilir. Demek ki aranan bütün şeylerin toplamı ve sebebi iyidir. Çünkü ne gerçekte ne de benzerlikte içinde iyi bulunmayan şey hiçbir şekilde aranamaz. Tersine, tabiatça iyi olmayan şeyler de iyi görünürlerse, gerçekten iyiymiş gibi istenir. Bu yüzden aranan bütün şeylerin toplamının, ekseninin ve sebebinin iyilik olduğuna haklı olarak inanılır. Bir şey ne için isteniyorsa asıl istenen odur. Örneğin biri sağlığı için ata binmek isterse, binmenin hareketini değil, sağlık sonucunu arzular. Her şey iyi için arandığına göre, herkes onları değil iyinin kendisini arzular. Oysa başka şeylerin kendisi için istendiği şeyin saadet olduğunu kabul ettik. Böylece yalnız saadet aranıyor. Buradan açıkça, iyinin kendisiyle saadetin tek ve aynı cevhere sahip olduğu görülür."

"Kimsenin neden karşı çıkabileceğini görmüyorum," dedim.

"Oysa Tanrı ile gerçek saadetin tek ve aynı olduğunu gösterdik."

"Evet," dedim.

"Öyleyse güvenle şu sonucu çıkarabiliriz: Tanrı'nın cevheri de iyinin kendisindedir, başka hiçbir yerde değil.

3.P10_2

Atqui hoc quoque pulchrius nihil est, quod his annectendum esse ratio persuadet. Quid? inquam, Cum multa, inquit, beatitudo continere uideatur, utrumne haec omnia unum ueluti corpus beatitudinis quadam partium uarietate coniungant an sit eorum aliquid quod beatitudinis substantiam compleat, ad hoc uero cetera referantur? Vellem, inquam, id ipsarum rerum commemoratione patefaceres. Nonne, inquit, beatitudinem bonum esse censemus? Ac summum quidem, inquam. Addas, inquit, hoc omnibus licet. Nam eadem sufficientia summa est, eadem summa potentia, reuerentia quoque, claritas ac uoluptas beatitudo esse iudicatur. Quid igitur? Haecine omnia bonum—sufficientia potentia ceteraque—ueluti quaedam beatitudinis membra sunt an ad bonum ueluti ad uerticem cuncta referuntur? Intellego, inquam, quid inuestigandum proponas, sed quid constituas audire desidero. Cuius discretionem rei sic accipe. Si haec omnia beatitudinis membra forent, a se quoque inuicem discreparent. Haec est enim partium natura ut unum corpus diuersa componant. Atqui haec omnia idem esse monstrata sunt; minime igitur membra sunt. Alioquin ex uno membro beatitudo uidebitur esse coniuncta—quod fieri nequit. Id quidem, inquam, dubium non est, sed id quod restat exspecto. Ad bonum uero cetera referri palam est. Idcirco enim sufficientia petitur quoniam bonum esse iudicatur, idcirco potentia quoniam id quoque esse creditur bonum; idem de reuerentia, claritudine, iucunditate coniectare licet. Omnium igitur expetendorum summa atque causa bonum est. Quod enim neque re neque similitudine ullum in se retinet bonum, id expeti nullo modo potest. Contraque etiam quae natura bona non sunt, tamen si esse uideantur, quasi uere bona sint appetuntur. Quo fit uti summa, cardo atque causa expetendorum omnium bonitas esse iure credatur. Cuius uero causa quid expetitur, id maxime uidetur optari, ueluti si salutis causa quispiam uelit equitare, non tam equitandi motum desiderat quam salutis effectum. Cum igitur omnia boni gratia petantur, non illa potius quam bonum ipsum desideratur ab omnibus. Sed propter quod cetera optantur, beatitudinem esse concessimus; quare sic quoque sola quaeritur beatitudo. Ex quo liquido apparet ipsius boni et beatitudinis unam atque eandem esse substantiam. Nihil uideo cur dissentire quispiam possit. Sed deum ueramque beatitudinem unum atque idem esse monstrauimus. Ita, inquam. Securo igitur concludere licet dei quoque in ipso bono nec usquam alio sitam esse substantiam.

3.M10Hepiniz, tutsaklar, buraya gelin, yeryüzünde oturan aldatıcı şehvetin zihinlerini kötü zincirlerle bağladığı sizler! İşte emeklerinizin dinlencesi burası, sakin dinginlikle kalan liman burası, sefiller için açık tek sığınak burası. Tagus'un altın kumlarıyla verdikleri, Hermus'un kızıl kıyısıyla sunduğu, sıcak iklime yakın İndus'un beyaz taşlara yeşil taşlar karıştırdığı her şey gözleri aydınlatmaz; körleşen ruhları kendi karanlıklarına daha çok gömer. Hoşa giden, zihinleri coşturan bütün bunları toprak en derin mağaralarında besledi. Oysa göğü yöneten, canlı tutan parıltı ruhun karanlık çöküntülerinden kaçınır. Bu ışığı gözüyle seçebilen kişi, Phoebus'un beyaz ışınlarını yok sayar.

3.M10

Huc omnes pariter uenite capti Quos fallax ligat improbis catenis Terrenas habitans libido mentes, Haec erit uobis requies laborum, Hic portus placida manens quiete, Hoc patens unum miseris asylum. Non quidquid Tagus aureis harenis Donat aut Hermus rutilante ripa Aut Indus calido propinquus orbi Candidis miscens uirides lapillos, Inlustrent aciem magisque caecos In suas condunt animos tenebras. Hoc quidquid placet excitatque mentes, Infimis tellus aluit cauernis; Splendor quo legitur uigetque caelum, Vitat obscuras animae ruinas. Hanc quisquis poterit notare lucem, Candidos Phoebi radios negabit.

3.P11"Onaylıyorum," dedim, "çünkü hepsi en sağlam gerekçelerle birbirine bağlı duruyor."

Bunun üzerine, "İyinin kendisinin ne olduğunu öğrenmeye ne kadar değer biçersin?" dedi.

"Sonsuz," dedim, "çünkü iyi olan Tanrı'yı da tanımak nasip olacak."

"Bunu pek doğru bir akılla açıklayacağım," dedi, "yeter ki az önce varılan sonuçlar kalsın."

"Kalacak."

"Şunu göstermedik mi: Çoklarının aradığı şeyler, birbirlerinden ayrıldıkları için gerçek ve tam iyiler değildir; biri ötekinde eksik olunca dolu ve yetkin iyiyi getiremezler. Yalnız tek bir suret ve tek bir etki gibi toplandıklarında gerçek iyi olurlar, yani yeterlilik neyse kudret, saygınlık, ün ve hoşnutluk da o olduğunda. Hepsi tek ve aynı şey olmadıkça aranacak şeylerden sayılmalarına yol açacak bir yanları kalmaz."

"Bu gösterildi," dedim, "hiçbir şekilde şüphe edilemez."

"Demek ki ayrıyken hiç iyi olmayan, tek olmaya başlayınca iyi olan şeyler, iyi olmayı birliği elde etmeye borçludur?"

"Öyle görünüyor," dedim.

"Peki iyi olan her şeyin iyiden pay alarak iyi olduğunu kabul ediyor musun?"

"Ediyorum."

"O hâlde aynı gerekçeyle birle iyinin aynı olduğunu da kabul etmelisin. Çünkü tabiatça etkileri farklı olmayan şeylerin cevheri aynıdır."

"İnkâr edemem," dedim.

"Peki biliyor musun ki var olan her şey, tek olduğu sürece kalır ve varlığını sürdürür, tek olmaktan çıktığı anda yok olur ve dağılır?"

"Nasıl?"

"Canlılarda olduğu gibi," dedi. "Ruh ve beden bir araya gelip birlikte kalınca canlı denir. Bu birlik ikisinin ayrılmasıyla çözülünce yok olduğu ve artık canlı olmadığı açıktır. Bedenin kendisi de uzuvların birleşmesiyle tek bir biçimde kaldıkça insan görünüşündedir. Bedenin parçaları ayrılıp dağılarak birliği bozarsa, olduğu şey olmaktan çıkar. Ötekileri de bu yolda gözden geçiren kişiye, her şeyin tek oldukça varlığını sürdürdüğü, tek olmaktan çıkınca yok olduğu şüphesiz açık olur."

"Daha çok şeyi düşününce de başka türlü görünmüyor," dedim.

"Peki tabiatça davrandığı ölçüde varlığını sürdürme isteğini bırakıp yok olmayı ve bozulmayı arzulayan bir şey var mı?" dedi.

"Canlılara baktığımda," dedim, "yani bir ölçüde istemek ve istememek tabiatına sahip olanlara, dıştan hiçbir zorlama olmadan kalma çabasını bırakan ve kendiliğinden ölüme koşan bir şey bulamıyorum. Her canlı selametini korumaya çalışır, ölümden ve yok oluştan kaçar. Ama otlar, ağaçlar, hele cansız şeyler için ne düşüneceğimi hiç bilemiyorum."

"Bu konuda da şüpheye yer yok," dedi. "Otlara ve ağaçlara bak: Önce kendilerine uygun yerlerde bitip tabiatları elverdiğince çabucak kuruyup ölmeyecekleri yerlerde yerleşirler. Bazıları ovalarda, bazıları dağlarda biter, bazısını bataklıklar taşır, bazısı kayalara yapışır, bazısını verimsiz kumlar besler. Biri onları başka yerlere taşımaya kalkışsa kururlar. Tabiat herkese uygun olanı verir ve kalabildikleri sürece ölmesinler diye çalışır. Hepsi ağızlarını toprağa batırmış gibi köklerle besin çeker, onu öz, odun ve kabuk boyunca yayar. Peki, en yumuşak olan şeyin, öz gibi, hep en içte saklanması, dışında ağacın sağlamlığının bulunması, en dışta da kabuğun, kötülüğe dayanan bir koruyucu gibi havanın sertliğine karşı durması nedir? Şeylerin tohumla çoğalarak yayılması için tabiatın gösterdiği özen ne büyüktür! Bütün bunların, yalnız bir süre kalmak için değil, soy olarak da neredeyse sonsuza dek kalmak için birer makine olduğunu kim bilmez?

Cansız sayılanlar da aynı şekilde kendilerine ait olanı arzulamaz mı? Hafiflik alevleri neden yukarı taşır, ağırlık toprağı neden aşağı bastırır? Çünkü bu yerler ve hareketler her birine uygundur. Her şeyi kendine uygun olan korur, düşman olanlar bozar. Taşlar gibi sert olanlar parçalarına çok sıkı tutunur, kolayca dağılmamak için direnir. Hava ve su gibi akışkanlar kendilerini bölenlere kolayca boyun eğer, ama hemen koparıldıkları yere geri akarlar. Ateş ise her kesilmeden kaçar.

Şu anda bilen ruhun iradeli hareketlerinden değil, tabiî yönelimden söz ediyoruz. Aldığımız yemekleri düşünmeden sindirmemiz, uykuda farkında olmadan soluk almamız gibi. Çünkü canlılarda bile kalma sevgisi ruhun iradesinden değil, tabiatın ilkelerinden gelir.

3.P11

Adsentior, inquam, cuncta enim firmissimis nexa rationibus constant. Tum illa, Quanti, inquit, aestimabis, si bonum ipsum quid sit agnoueris? Infinita, inquam, si quidem mihi pariter deum quoque qui bonum est continget agnoscere. Atqui hoc uerissima, inquit, ratione patefaciam, maneant modo quae paulo ante conclusa sunt. Manebunt. Nonne, inquit, monstrauimus ea quae appetuntur pluribus idcirco uera perfectaque bona non esse quoniam a se inuicem discreparent cumque alteri abesset alterum, plenum absolutumque bonum afferre non posse? Tum autem uerum bonum fieri cum in unam ueluti formam atque efficientiam colliguntur, ut quae sufficientia est, eadem sit potentia, reuerentia, claritas atque iucunditas, nisi uero unum atque idem omnia sint, nihil habere quo inter expetenda numerentur? Demonstratum, inquam nec dubitari ullo modo potest. Quae igitur cum discrepant minime bona sunt, cum uero unum esse coeperint, bona fiunt; nonne haec ut bona sint, unitatis fieri adeptione contingit? Ita, inquam, uidetur. Sed omne quod bonum est boni participatione bonum esse concedis an minime? Ita est. Oportet igitur idem esse unum atque bonum simili ratione concedas; eadem namque substantia est eorum quorum naturaliter non est diuersus effectus. Negare, inquam, nequeo. Nostine igitur, inquit, omne quod est tam diu manere atque subsistere quam diu sit unum, sed interire atque dissolui pariter atque unum destiterit? Quonam modo? Vt in animalibus, inquit, cum in unum coeunt ac permanent anima corpusque, id animal uocatur; cum uero haec unitas utriusque separatione dissoluitur, interire nec iam esse animal liquet. Ipsum quoque corpus cum in una forma membrorum coniunctione permanet, humana uisitur species; at si distributae segregataeque partes corporis distraxerint unitatem, desinit esse quod fuerat. Eoque modo percurrenti cetera procul dubio patebit subsistere unumquodque, dum unum est, cum uero unum esse desinit, interire. Consideranti, inquam, mihi plura minime aliud uidetur. Estne igitur, inquit, quod in quantum naturaliter agat relicta subsistendi appetentia uenire ad interitum corruptionemque desideret? Si animalia, inquam, considerem quae habent aliquam uolendi nolendique naturam, nihil inuenio quod nullis extra cogentibus abiciant manendi intentionem et ad interitum sponte festinent. Omne namque animal tueri salutem laborat, mortem uero perniciemque deuitat. Sed quid de herbis arboribusque, quid de inanimatis omnino consentiam rebus prorsus dubito. Atqui non est quod de hoc quoque possis ambigere, cum herbas atque arbores intuearis primum sibi conuenientibus innasci locis, ubi quantum earum natura queat cito exarescere atque interire non possint. Nam aliae quidem campis aliae montibus oriuntur, alias ferunt paludes, aliae saxis haerent, aliarum fecundae sunt steriles harenae, quas si in alia quispiam loca transferre conetur, arescant. Sed dat cuique natura quod conuenit et ne, dum manere possunt, intereant, elaborat. Quid quod omnes uelut in terras ore demerso trahunt alimenta radicibus ac per medullas robur corticemque diffundunt? Quid quod mollissimum quidque, sicuti medulla est, interiore semper sede reconditur, extra uero quadam ligni firmitate, ultimus autem cortex aduersum caeli intemperiem quasi mali patiens defensor opponitur? Iam uero quanta est naturae diligentia, ut cuncta semine multiplicato propagentur! Quae omnia non modo ad tempus manendi uerum generatim quoque quasi in perpetuum permanendi ueluti quasdam machinas esse quis nesciat? Ea etiam quae inanimata esse creduntur nonne quod suum est quaeque simili ratione desiderant? Cur enim flammas quidem sursum leuitas uehit, terras uero deorsum pondus deprimit, nisi quod haec singulis loca motionesque conueniunt? Porro autem quod cuique consentaneum est, id unumquodque conseruat, sicuti ea quae sunt inimica corrumpunt. Iam uero quae dura sunt ut lapides, adhaerent tenacissime partibus suis et ne facile dissoluantur resistunt. Quae uero liquentia ut aer atque aqua, facile quidem diuidentibus cedunt, sed cito in ea rursus a quibus sunt abscisa relabuntur, ignis uero omnem refugit sectionem. Neque nunc nos de uoluntariis animae cognoscentis motibus, sed de naturali intentione tractamus, sicuti est quod acceptas escas sine cogitatione transigimus, quod in somno spiritum ducimus nescientes; nam ne in animalibus quidem manendi amor ex animae uoluntatibus, uerum ex naturae principiis uenit.

3.P11_2Nitekim sebepler zorlayınca, tabiatın dehşetle kaçındığı ölümü irade çoğu kez kucaklar. Tersine, ölümlü şeylerin sürekliliğinin tek dayanağı olan ve tabiatın daima aradığı üreme işini irade bazen dizginler. O kadar ki, bu kendini sevme canlının hareketinden değil, tabiî yönelimden doğar. Çünkü takdir, yarattığı şeylere kalmak için en büyük bu sebebi vermiştir: Kalabildikleri sürece tabiatça kalmayı arzularlar. Demek ki var olan her şeyin tabiatça kalıcılığı isteyip yok oluştan kaçındığından hiçbir şekilde şüphe edemezsin."

"Çoktandır belirsiz görünen şeyi şimdi şüphesiz gördüğümü itiraf ederim," dedim.

"Varlığını sürdürmeyi ve kalmayı isteyen şey, tek olmayı arzular," dedi. "Çünkü bu kaldırılırsa hiçbir şeye var olmak bile kalmaz."

"Doğru," dedim.

"Demek ki," dedi, "her şey bir olanı arzular."

Onayladım.

"Ama birin, iyinin kendisi olduğunu gösterdik."

"Evet."

"Demek ki her şey iyiyi arar. Şöyle de tarif edebilirsin: İyi, herkesin arzuladığı şeydir."

"Bundan doğrusu düşünülemez," dedim. "Çünkü ya her şey hiçbir teke bağlanmıyor, tek bir baştan yoksun olarak yöneticisiz sürükleniyor, ya da bütünün koştuğu bir şey varsa, o bütün iyilerin en yükseğidir."

O da şöyle dedi: "Çok seviniyorum, yavrum; çünkü orta hakikatin işaretini zihnine kazıdın. Ama burada, az önce bilmediğini söylediğin şey de sana açıldı."

"Nedir?" dedim.

"Her şeyin gayesinin ne olduğu," dedi. "Çünkü gaye elbette herkesin arzuladığı şeydir. Biz bunun iyi olduğunu çıkardığımıza göre, her şeyin gayesinin iyi olduğunu kabul etmeliyiz."

3.P11_2

Nam saepe mortem cogentibus causis quam natura reformidat uoluntas amplectitur, contraque illud quo solo mortalium rerum durat diuturnitas gignendi opus, quod natura semper appetit, interdum coercet uoluntas. Adeo haec sui caritas non ex animali motione sed ex naturali intentione procedit. Dedit enim prouidentia creatis a se rebus hanc uel maximam manendi causam ut quoad possunt naturaliter manere desiderent; quare nihil est quod ullo modo queas dubitare cuncta quae sunt appetere naturaliter constantiam permanendi, deuitare perniciem. Confiteor, inquam, nunc me indubitato cernere quae dudum incerta uidebantur. Quod autem, inquit, subsistere ac permanere petit, id unum esse desiderat; hoc enim sublato ne esse quidem cuiquam permanebit. Verum est, inquam. Omnia igitur, inquit, unum desiderant. Consensi. Sed unum id ipsum monstrauimus esse quod bonum. Ita quidem. Cuncta igitur bonum petunt, quod quidem ita describas licet ipsum bonum esse quod desideretur ab omnibus. Nihil, inquam, uerius excogitari potest. Nam uel ad nihil unum cuncta referuntur et uno ueluti uertice destituta sine rectore fluitabunt, aut si quid est ad quod uniuersa festinent, id erit omnium summum bonorum. Et illa: Nimium, inquit, o alumne laetor, ipsam enim mediae ueritatis notam mente fixisti. Sed in hoc patuit tibi quod ignorare te paulo ante dicebas. Quid? inquam. Quis esset, inquit, rerum omnium finis. Is est enim profecto, quod desideratur ab omnibus, quod quia bonum esse collegimus, oportet rerum omnium finem bonum esse fateamur.

3.M11Derin zihinle hakikati izleyen, sapak yollara düşüp aldanmak istemeyen, en iç bakışının ışığını kendi içine çevirsin, uzun hareketlerini büküp çembere döndürsün; ruhuna öğretsin: Dışarıda kurduğu her şey kendi hazinelerinde saklı duruyor. Yanılgının kara bulutunun az önce örttüğü şey Phoebus'un kendisinden daha berrak parlayacak. Çünkü unutkan yığını getiren beden zihinden bütün ışığı kovmadı. İçerde hakikatin bir tohumu tutunuyor elbet, öğretinin soluğu onu uyandırıyor. Sorulunca neden kendiliğinizden doğru hükmedersiniz, derin yürekte gömülü bir kor yaşamasaydı? Platon'un Musa'sı doğruyu söylüyorsa, herkesin öğrendiği, unuttuğunu hatırlamasıdır.

3.M11

Quisquis profunda mente uestigat uerum Cupitque nullis ille deuiis falli, In se reuoluat intimi lucem uisus Longosque in orbem cogat inflectens motus Animumque doceat quidquid extra molitur Suis retrusum possidere thesauris. Dudum quod atra texit erroris nubes Lucebit ipso perspicacius Phoebo. Non omne namque mente depulit lumen Obliuiosam corpus inuehens molem. Haeret profecto semen introrsum ueri Quod excitatur uentilante doctrina. Nam cur rogati sponte recta censetis, Ni mersus alto uiueret fomes corde? Quod si Platonis Musa personat uerum, Quod quisque discit immemor recordatur.

3.P12Şöyle dedim: "Platon'u yürekten onaylıyorum. Çünkü bunları bana ikinci kez hatırlatıyorsun: Önce bedenin bulaşmasıyla, sonra da kederin ağırlığıyla ezildiğimde hafızamı yitirdim."

"Önceki kabullere bakarsan," dedi, "çoktandır bilmediğini itiraf ettiğin şeyi hatırlaman da uzak kalmaz."

"Neyi?" dedim.

"Evrenin hangi dümenle yönetildiğini," dedi.

"Bilgisizliğimi itiraf ettiğimi hatırlıyorum," dedim, "ama ne getireceğini sezsem de senden daha açık duymak istiyorum."

"Az önce," dedi, "bu evrenin Tanrı tarafından yönetildiğinden hiç şüphe edilmemesi gerektiğini düşünüyordun."

"Şimdi de düşünmüyorum, asla da düşünmeyeceğim," dedim. "Hangi gerekçelerle buna vardığımı kısaca anlatayım. Bu evren bu kadar farklı ve zıt parçalardan tek bir biçimde birleşemezdi, bu kadar farklı şeyleri birleştiren tek biri olmasaydı. Birleşmiş olanları da tabiatların çeşitliliği, birbirine aykırı olarak ayırıp koparırdı, bağladığını bir arada tutan tek biri olmasaydı. Tabiatın düzeni de bu kadar kesin ilerlemezdi, yerlerde, zamanlarda, etkide, aralıklarda ve keyfiyette bu kadar düzenli hareketler sergilemezdi, kendi durağan kalıp değişimlerin çeşitliliğini düzenleyen tek biri olmasaydı. Yaratılmış şeylerin onunla kalıp hareket ettiği bu şeye, ne ise, herkesin kullandığı adla Tanrı diyorum."

"Böyle düşündüğüne göre," dedi, "mutluluğa kavuşmuş olarak vatanına sağ salim dönmen için bana az bir iş kaldığını sanıyorum. Ama koyduklarımıza bakalım. Saadete yeterliliği dâhil etmedik mi, Tanrı'nın saadetin kendisi olduğunu kabul etmedik mi?"

"Evet."

"Öyleyse evreni yönetmek için dışarıdan hiçbir desteğe muhtaç olmayacak. Yoksa, bir şeye muhtaç olsa tam yeterliliği olmaz."

"Bu böyle olmak zorunda," dedim.

"Demek ki her şeyi yalnız kendisiyle düzenler."

"İnkâr edilemez," dedim.

"Oysa Tanrı'nın iyinin kendisi olduğu gösterildi."

"Hatırlıyorum," dedim.

"Demek ki her şeyi iyilikle düzenler; çünkü iyi olduğunu kabul ettiğimiz, her şeyi kendisiyle yönetir. Evren makinesini sağlam ve bozulmamış tutan dümen de budur."

"Yürekten onaylıyorum," dedim, "bunu söyleyeceğini de az önce hafif bir şüpheyle sezmiştim."

"Sanıyorum," dedi, "çünkü artık gözlerini gerçeği görmek için daha uyanık indiriyorsun. Ama söyleyeceğim şey görmesi daha az kolay değil."

"Nedir?" dedim.

"Tanrı'nın her şeyi iyilik dümeniyle yönettiğine haklı olarak inanıldığına ve her şeyin, öğrettiğim gibi, iyiye tabiî yönelimle koştuğuna göre, onların gönüllü yönetildiğinden, düzenleyenin işaretine, yöneticisine uyumlu ve ayarlanmış olarak kendiliğinden döndüğünden şüphe edilebilir mi?"

"Bu zorunludur," dedim. "Yoksa, boyunduruğu kabul etmeyenlerin boyunduruğu olsaydı, boyun eğenlerin selameti olmasaydı, yönetim mesut sayılmazdı."

"Demek ki tabiatını koruyan hiçbir şey Tanrı'ya karşı çıkmaya çalışmaz."

"Hiçbir şey," dedim.

"Çalışsa," dedi, "saadet hakkıyla en kudretli olduğunu kabul ettiğimiz kişiye karşı bir şey başarabilir mi?"

"Kesinlikle başaramaz," dedim.

"Demek ki bu en yüksek iyiye karşı durmak isteyen ya da durabilen hiçbir şey yoktur."

"Sanmıyorum," dedim.

"Demek ki en yüksek iyi, her şeyi güçlü biçimde yöneten ve tatlılıkla düzenleyendir."

Bunun üzerine dedim ki: "Yalnız varılan sonuç değil, kullandığın bu sözler de beni ne kadar sevindiriyor! Büyük şeyleri parçalayan budalalık en sonunda kendinden utansın."

"Efsanelerde göğe saldıran Devleri duymuşsundur," dedi. "Ama onları da, haklı olduğu gibi, iyiliksever cesaret yerine koydu. Peki gerekçeleri birbirine çarpıştıralım mı? Belki böyle bir çatışmadan hakikatin güzel bir kıvılcımı sıçrar."

"Nasıl istersen," dedim.

"Tanrı'nın her şeye kadir olduğundan kimse şüphe etmez."

"Aklı başında olan hiç kimse," dedim.

"Her şeye kadir olanın yapamayacağı hiçbir şey yoktur," dedi.

"Yoktur," dedim.

"Peki Tanrı kötülük yapabilir mi?"

3.P12

Tum ego: Platoni, inquam, uehementer assentior, nam me horum iam secundo commemoras, primum quod memoriam corporea contagione, dehinc cum maeroris mole pressus amisi. Tum illa: Si priora, inquit, concessa respicias, ne illud quidem longius aberit quin recorderis quod te dudum nescire confessus es. Quid? inquam. Quibus, ait illa, gubernaculis mundus regatur. Memini, inquam, me inscitiam meam fuisse confessum, sed quid afferas, licet iam prospiciam, planius tamen ex te audire desidero. Mundum, inquit, hunc deo regi paulo ante minime dubitandum putabas. Ne nunc quidem arbitror, inquam, nec umquam dubitandum putabo quibusque in hoc rationibus accedam breuiter exponam. Mundus hic ex tam diuersis contrariisque partibus in unam formam minime conuenisset, nisi unus esset qui tam diuersa coniungeret. Coniuncta uero naturarum ipsa diuersitas inuicem discors dissociaret atque diuelleret, nisi unus esset qui quod nexuit contineret. Non tam uero certus naturae ordo procederet nec tam dispositos motus locis, temporibus, efficientia, spatiis, qualitatibus explicarent, nisi unus esset qui has mutationum uarietates manens ipse disponeret. Hoc quidquid est quo condita manent atque agitantur, usitato cunctis uocabulo deum nomino. Tum illa: Cum haec, inquit, ita sentias, paruam mihi restare operam puto ut felicitatis compos patriam sospes reuisas. Sed quae proposuimus intueamur. Nonne in beatitudine sufficientiam numerauimus deumque beatitudinem ipsam esse consensimus? Ita quidem. Et ad mundum igitur inquit, regendum nullis extrinsecus adminiculis indigebit; alioquin si quo egeat, plenam sufficientiam non habebit. Id, inquam, ita est necessarium. Per se igitur solum cuncta disponit. Negari, inquam, nequit. Atqui deus ipsum bonum esse monstratus est. Memini, inquam. Per bonum igitur cuncta disponit, si quidem per se regit omnia quem bonum esse consensimus et hic est ueluti quidam clauus atque gubernaculum quo mundana machina stabilis atque incorrupta seruatur. Vehementer assentior, inquam, et id te paulo ante dicturam tenui licet suspicione prospexi. Credo; inquit, iam enim ut arbitror uigilantius ad cernenda uera oculos deducis. Sed quod dicam non minus ad contuendum patet. Quid? inquam. Cum deus, inquit, omnia bonitatis clauo gubernare iure credatur eademque omnia sicuti docui ad bonum naturali intentione festinent, num dubitari potest quin uoluntaria regantur seque ad disponentis nutum ueluti conuenientia contemperataque rectori sponte conuertant? Ita, inquam, necesse est; nec beatum regimen esse uideretur, si quidem detrectantium iugum foret, non obtemperantium salus. Nihil est igitur quod naturam seruans deo contraire conetur. Nihil, inquam. Quod si conetur, ait, num tandem proficiet quidquam, aduersus eum quem iure beatitudinis potentissimum esse concessimus? Prorsus, inquam, nihil ualeret. Non est igitur aliquid quod summo huic bono uel uelit uel possit obsistere. Non, inquam, arbitror. Est igitur summum, inquit, bonum quod regit cuncta fortiter suauiterque disponit. Tum ego: Quam, inquam, me non modo ea quae conclusa est summa rationum, uerum multo magis haec ipsa quibus uteris uerba delectant, ut tandem aliquando stultitiam magna lacerantem sui pudeat. Accepisti, inquit, in fabulis lacessentes caelum Gigantas; sed illos quoque, uti condignum fuit, benigna fortitudo disposuit. Sed uisne rationes ipsas inuicem collidamus? Forsitan ex huiusmodi conflictatione pulchra quaedam ueritatis scintilla dissiliat. Tuo, inquam, arbitratu. Deum, inquit, esse omnium potentem nemo dubitauerit. Qui quidem, inquam, mente consistat, nullus prorsus ambigat. Qui uero est, inquit, omnium potens, nihil est quod ille non possit. Nihil, inquam. Num igitur deus facere malum potest?

3.P12_2"Hayır," dedim.

"Demek ki kötülük hiçbir şeydir," dedi, "çünkü yapamadığı şey olmayan onu yapamaz."

"Benimle oynuyor musun," dedim, "gerekçelerden çözülmez bir labirent örerek, bir girdiğin yerden çıkıp bir çıktığın yerden girerek? Yoksa Tanrı'nın basitliğinin harika bir çemberini mi sarıyorsun? Az önce saadetle başlayıp onun en yüksek iyi olduğunu, en yüce Tanrı'da bulunduğunu söylüyordun. Tanrı'nın kendisinin en yüksek iyi ve tam saadet olduğunu anlatıyordun. Bundan, ayrıca tanrı olmayan hiç kimsenin mesut olmayacağını küçük bir armağan olarak verdin. Sonra iyinin suretinin Tanrı'nın ve saadetin cevheri olduğunu söylüyordun, biri, bütün tabiatın aradığı iyinin kendisi olduğunu öğretiyordun. Tanrı'nın da evreni iyilik dümeniyle yönettiğini, her şeyin gönüllü boyun eğdiğini, kötülüğün tabiatının olmadığını ileri sürüyordun. Bütün bunları da dışarıdan almadan, biri ötekinden güven alan, kendi içinde ve kendine özgü kanıtlarla açıklıyordun."

"Hiç oynamıyoruz," dedi. "Az önce yalvardığımız Tanrı'nın lütfuyla en büyük işi başardık. İlahî cevherin sureti öyledir ki ne dışarıya dağılır ne de dışarıdan bir şey içine alır. Parmenides'in onun için dediği gibi,

Her yandan yusyuvarlak bir kürenin kütlesine benzer,

kendini hareketsiz tutarak şeylerin hareketli çemberini döndürür. Gerekçeleri de dışarıdan almayıp ele aldığımız konunun sınırları içinde işlediysek, şaşılacak bir şey yok. Çünkü Platon'un buyruğuyla öğrendin: Sözler, konularıyla akraba olmalıdır.

3.P12_2

Minime, inquam. Malum igitur, inquit, nihil est, cum id facere ille non possit, qui nihil non potest. Ludisne, inquam, me inextricabilem labyrinthum rationibus texens, quae nunc quidem qua egrediaris introeas, nunc uero quo introieris egrediare, an mirabilem quendam diuinae simplicitatis orbem complicas? Etenim paulo ante beatitudine incipiens eam summum bonum esse dicebas quam in summo deo sitam loquebare. Ipsum quoque deum summum esse bonum plenamque beatitudinem disserebas; ex quo neminem beatum fore nisi qui pariter deus esset quasi munusculum dabas. Rursus ipsam boni formam dei ac beatitudinis loquebaris esse substantiam ipsumque unum id ipsum esse bonum docebas quod ab omni rerum natura peteretur. Deum quoque bonitatis gubernaculis uniuersitatem regere disputabas uolentiaque cuncta parere nec ullam mali esse naturam. Atque haec nullis extrinsecus sumptis sed ex altero altero fidem trahente insitis domesticisque probationibus explicabas. Tum illa: Minime, inquit, ludimus remque omnium maximam dei munere quem dudum deprecabamur exegimus. Ea est enim diuinae forma substantiae ut neque in externa dilabatur nec in se externum aliquid ipsa suscipiat, sed, sicut de ea Parmenides ait: πάντοθεν εὐκύκλου σφαίρης ἐναλίγκιον ὄγκῳ rerum orbem mobilem rotat, dum se immobilem ipsa conseruat. Quod si rationes quoque non extra petitas sed intra rei quam tractabamus ambitum collocatas agitauimus, nihil est quod admirere, cum Platone sanciente didiceris cognatos de quibus loquuntur rebus oportere esse sermones.

3.M12.1Ne mutlu iyinin aydınlık pınarını görebilene! Ne mutlu ağır toprağın zincirlerini çözebilene! Bir zamanlar Trakyalı şair, Orpheus, eşinin ölümüne yanarken, ağlamaklı nağmeleriyle ormanları koşturmuş, ırmakları durdurmuştu. Geyik gözü pek böğrünü vahşi aslanlara yaslamıştı, tavşan şarkıyla sakinleşmiş köpeği görmekten korkmamıştı; ama göğsünün derinini daha yakıcı bir ateş yakıyordu. Her şeyi yenen nağmeler efendilerini yatıştıramıyordu. Acımasız tanrılardan yakınarak yeraltı evlerine gitti. Orada telleri tınlatıp tatlı şarkılar düzdü; tanrıça annesinin eşsiz pınarlarından ne içmişse, iktidarsız yasın verdiği, yası ikileyen aşkın verdiği ne varsa, Taenarus'u sarsarak ağladı; gölgelerin efendilerinden tatlı bir duayla bağış diledi. Üç başlı bekçi yeni şarkıya tutulup donakaldı. Suçluları korkuyla kovalayan suçların intikamcı tanrıçaları hüzünle yaşlara bulandı. Hızlı çark Ixion'un başını artık döndürmüyordu; uzun susuzlukla yitip giden Tantalus ırmağı küçümsedi; akbaba nağmelere doyunca Tityos'un ciğerini çekmedi. Sonunda gölgelerin yargıcı acıyarak dedi: "Yenildik; şarkıyla satın alınmış eşini yoldaş olarak bu adama veriyoruz. Ama kanun armağanı sınırlasın: Tartarus'tan çıkmadıkça gözlerini geri çevirmesi yasak." Âşıklara kim kanun koyar? Aşk kendine daha büyük kanundur. Eyvah, gecenin sınırına yakın Orpheus kendi Eurydike'sini gördü, yitirdi, öldürdü. Bu efsane, zihnini yukarıdaki güne çıkarmaya çalışan size bakar. Çünkü yenilip gözünü Tartarus'un mağarasına çeviren, yanında götürdüğü en değerli ne varsa yeraltına bakarken yitirir.

3.M12.1

Felix qui potuit boni Fontem uisere lucidum, Felix qui potuit grauis Terrae soluere uincula. Quondam funera coniugis Vates Threicius gemens Postquam flebilibus modis Siluas currere mobiles. Amnes stare coegerat, Iunxitque intrepidum latus Saeuis cerua leonibus, Nec uisum timuit lepus Iam cantu placidum canem, Cum flagrantior intima Feruor pectoris ureret,

3.M12.16

Nec qui cuncta subegerant Mulcerent dominum modi, Inmites superos querens Infernas adiit domos. Illic blanda sonantibus Chordis carmina temperans Quidquid praecipuis deae Matris fontibus hauserat, Quod luctus dabat impotens, Quod luctum geminans amor, Deflet Taenara commouens Et dulci ueniam prece Vmbrarum dominos rogat. Stupet tergeminus nouo Captus carmine ianitor,

3.M12.31

Quae sontes agitant metu Ultrices scelerum deae Iam maestae lacrimis madent. Non Ixionium caput Velox praecipitat rota Et longa site perditus Spernit numina Tantalus. Vultur dum satur est modis, Non traxit Tityi iecur. Tandem, 'Vincimur,' arbiter Vmbrarum miserans ait, ' Donamus comitem uiro Emptam carmine coniugem, Sed lex dona coerceat, Ne, dum Tartara liquerit,

3.M12.46

Fas sit lumina flectere. Quis legem det amantibus? Maior lex amor est sibi. Heu, noctis prope terminos Orpheus Eurydicen suam Vidit, perdidit, occidit. Vos haec fabula respicit Quicumque in superum diem Mentem ducere quaeritis. Nam qui Tartareum in specus Victus lumina flexerit, Quidquid praecipuum trahit Perdit, dum uidet inferos.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…