Boethius
Kategorik Kıyas Üzerine
De syllogismo categorico
PL64.793I. Kitap
Eski Yunanlılar, sonrakilere çok iyi düşünülmüş incelemelerinde pek çok şey bıraktılar. Bu incelemelerde, koyu bir karanlıkla örtülü konulara varmadan önce, adeta anlayışın bir tür güreşiyle ısınırlar. Bir yandan giriş sayesinde öğretim kolaylaşır ve öğrenilmeye daha elverişli olur, bir yandan da onların adlandırdığı, bizim "önceden söylenenler" ya da "önceden söylenmesi gerekenler" diyebileceğimiz şeylerle anlayışa daha çabuk götüren bir yol açılır. Bu öngörüden uzak durmayarak ben de son derece karanlık konular üzerine bir bakıma köprü kurmaya karar verdim. Her şeyin tadına ölçülü olarak bakacağım: Bir şey fazla kısa söylenmişse onu genişleterek anlaşılır kılacağım; Aristoteles kendi âdeti üzere adları ve fiilleri değiştirerek bir şeyi karıştırmışsa anlayışa hizmet edip alışılmış adına geri götüreceğim; bilginlere yazdığı için bir şeyi yalnız ana hatlarıyla göstermişse, onu giriş tarzında, konu üzerine düzenlenmiş bir incelemeyle araştıracağım.
Bu eseri okumaya gelenlerden şunu rica ederim: Hiç dokunmadıkları konularda hemen yargıya varmaya kalkışmasınlar; çocukluk derslerinde bir şey öğrenmişlerse onu dokunulmaz saymasınlar, çünkü körpe kulaklara uydurulmuş şeyleri felsefenin daha sert incelemesi çoğu zaman dışarı atar. Bir şey onlara doğru görünmezse hemen gürültü koparmasınlar; aklın öğüdünü alıp kendi kanaatlerini ve bizim koyduğumuz şeyi daha gerçek bir zihin keskinliğiyle ve daha ince bir akıl yürütmeyle tartıp karar versinler. Bunlar böyle olsun. Bu sözleri aldığımız şerhleri, sanırım, yeterince yazdık. Belki inceliğin tatlı lezzetine kapılıp onları tatsınlar; dizginsiz ve başıboş olsalar bile eski insanların yıkılmaz otoritesine boyun eğerler. Yunan dilini bilmeyen kimse ise bu eserlerde ya da benzerlerinde ter döksün. Böylece bu önsözün kanunu şu olsun: Kimse meydanımıza anlamadan, bu yüzden de kınamak için bakmasın.
Ama hiçbir şey getirmeyen önsözlerle vakit geçmesin diye işe başlamalıyız; önce şu tehlikeyi savuşturalım: Kimse sözümüzü kısır bulup kınamasın. Biz belagatin süslü dizimlerini değil, açıklığı arıyoruz. Bunu başarırsak, ne kadar süssüz konuşsak da maksadımıza ulaşmış oluruz.
Bu eserde kıyasların yapısını açıklayacağımıza göre ve önerme kıyastan önce geldiğine göre, bu kitapta önermeler ele alınacaktır. Önermenin parçaları ad ve fiildir, parça da parçası olduğu şeyden önce gelir; o hâlde ilk tartışma, ilk olan ad ve fiil üzerine olsun.
Ad, uzlaşımla anlamlandıran, zamansız, hiçbir parçası ayrı olarak anlamlı olmayan sestir. "Ses" dendi, çünkü ses adların cinsidir. Her tarif cinsten çekilir; örneğin
AN. MANL. SEV. BOETH DE SYLLOGISMO CATEGORICO LIBRI DUO..... LIBER PRIMUS. Multa Graeci veteres posteris suis consultissimis reliquere tractatibus, in quibus priusquam ad res densa caligantes obscuritate venirent, quasi quadam intelligentiae luctatione praeludunt: hinc per introductionem est facilior discibiliorque doctrina, hinc per ea quae illi vocant, nos praedicta vel praedicenda possumus dicere, ad intelligentiam promptior via munitur. Hanc igitur providentiam non exosus, statui ego quoque in res obscurissimas aliquem quodammodo pontem ponere, mediocriter quidque delibans, ita ut si quid brevius dictum sit, id nos dilatione ad intelligentiam porrigamus; si quid suo more Aristoteles nominum verborumque mutatione turbavit, nos intelligentiae servientes ad consuetum vocabulum reducamus; si quid vero ut ad doctos scribens summa tantum tangens designatione monstravit, nos id introductionis modo aliqua in eas res tractatione disposita per qui ramus. Sed si qui ad hoc opus legendum accesserint, ab his petitum sit ne in his quae nunquam attigerint statim audeant judicare; neve si quid in puerilibus disciplinis acceperint, id sacrosanctum judicent, quando quidem res teneris auribus accommodatas saepe philosophiae severior tractatus eliminat. Si quid vero in his non videbitur, ne statim obstrepant, sed, ratione consulta, quid ipsi opinentur, quidve nos ponimus, veriore mentis acumine et subtiliore pertractata ratione dijudicent. Et hi quidem sic. Nos enim, ut arbitror, suffecimus eis commentarios, de quibus haec nos protulimus: degustent blando fortasse sapore subtilitatis eliciti, quamvis infrenes et indomiti lectores sint, tamen veterum virorum inexpugnabilibus auctoritatibus acquiescent; si quis vero Graecae orationis expers est, in his, vel si qua aliorum sunt similia, desudabit. Itaque haec hujus prooemii lex erit, ut forum nostrum nemo non intellecturus, et ob id culpaturus inspiciat. Sed ne prooemiis nihil afferentibus tempus teratur, inchoandum nobis est illo prius depulso periculo, ne a quoquam sterilis culpetur oratio. Non enim eloquentiae compositiones, sed planitiem consectamur: qua in re si hoc efficimus, quamlibet incompte loquentes, intentio quoque nostra nobis perfecta est. Sed quoniam syllogismorum structura nobis est hoc opere explicanda, syllogismis autem prior est propositio, de propositionibus hoc libello tractatus habebitur. Et quoniam propositionis partes sunt nomen et verbum, pars autem ab eo cujus pars est prior est, de nomine et verbo, quae prima sunt, disputatio prima ponatur. Nomen est vox designativa ad placitum sine tempore, cujus nulla pars extra designativa est: vox autem dictum est, quia vox nominum genus est. Omnis autem diffinitio a genere trahitur, ut si diffinias
PL64.795insanı tarif edersen önce canlı dersin, yani cinsi, sonra akıllı dersin, yani ayrımı. "Anlamlandıran" dendi, çünkü hecelerin olduğu gibi hiçbir şeyi anlamlandırmayan sesler vardır. Ad ise adı olduğu şeyi belirtir. "Uzlaşımla" dendi, çünkü hiçbir ad kendiliğinden bir şey anlamlandırmaz, onu koyanın uzlaşımıyla anlamlandırır. Her şey, ona adını ilk veren kişinin uygun gördüğü adla anılır. Tabiatça anlamlandıran sesler de vardır: Köpeklerin havlaması öfkelerini, başka bir sesleri okşayışlarını anlamlandırır; ama bunlar ad değildir, çünkü uzlaşımla değil, tabiatça anlamlandırırlar. "Zamansız" dendi, çünkü fiiller de anlamlandıran ve uzlaşımla olan seslerdir; ama adlar zamansız, fiiller zamanla olduğu için ayrılırlar. "Hiçbir parçası ayrı olarak anlamlı olmayan" sözü adı sözden ayırır, çünkü söz de sestir, anlamlandırır, uzlaşımla olur, kimi zaman zamansızdır; ama sözün parçaları anlamlandırır, adınkiler anlamlandırmaz. "Cicero" adında hiçbir parça ayrı olarak anlamlı değildir: Ne "ci" ne "ce" ne "ro". İki bütün addan kurulmuş adlarda da böyledir. Birinin içinde birlikte anlamlandırdığı şey ayrı olarak anlamlandırmaz. Magister adında magis ve ter birlikte anlamlandırır, çünkü magister vardır; ayrılınca ter de magis de bir şeyin anlamlandırması olmaz, meğer ki bu adı başka bir şeye vermek hoşuna gitsin. Bütün adlar tabiatça değildir, uzlaşımla konur. Ama bunu Aristoteles'in kitabına yazdığım şerhte söyledim; konu şimdi halledilemeyecek kadar geniştir.
Ada dönelim. Anlamlandıran, uzlaşımla olan ve zamansız olup tabiatı şüpheli olan bazı sesler vardır: "insan-olmayan" gibi. Bu ses bir şey anlamlandırır ve uzlaşımla konmuştur; ama neyin altına konacağı şüphelidir. Adın altına konamaz, çünkü her ad belirli bir şey anlamlandırır, insan-olmayan ise belirli olanı ortadan kaldırır. Söz de denemez, çünkü her söz ad ve fiillerden kurulur, insan-olmayan ise ne adlardan ne fiillerden kurulur. Fiil olması daha da imkânsızdır, çünkü her fiil zamanla olur, insan-olmayan zamansızdır. O hâlde ne olduğu şöyle görülmelidir: İnsan-olmayan sesi bir şey anlamlandırır, ama neyi anlamlandırdığı insanın kendisinde bulunmaz; çünkü insan-olmayan at da, taş da, ev de, insan olmayan her şey olabilir. Anlamlandırabildiği şeyler sınırsız olduğundan buna belirsiz ad denir.
Anlamlandıran, uzlaşımla olan, belirli ve parçaları ayrı olarak hiçbir şey anlamlandırmayan bazı sesler de vardır: Adların halleri gibi, örneğin "Cicero'nun", "Cicero'dan" vb. Bunlar ad olmaz. Çünkü her ad fiille birleşince ya doğru ya yanlış bir şey gösterir: "Gün vardır" dersen bu ya doğrudur ya yanlıştır. Ama hâli birleştirirsen ne doğru ne yanlış yaparsın: "Günün vardır" dersen olan ya da olmayan hiçbir şey göstermiş olmazsın, bundan ne doğru ne yanlış çıkar. Bu yerinde söylenmiş görünüyor: Şeylere ad koyanların ilk söylediği kelime, haklı olarak tek başına ad diye anılır. Sirke ilk adını koyan sanki "buna sirk denilsin" demiştir. Bu yüzden bu ilk hâle yalın hâl denir, çünkü addır; öteki hallere ise ad değil, ad halleri dendi.
O hâlde baştan tekrar edelim: "Ses" dendi, çünkü ses adların cinsidir. "Anlamlandıran" dendi, hiçbir şey belirtmeyen seslerden ayrılsın diye. "Uzlaşımla" dendi, hayvanlarınki gibi tabiatça anlamlandıran seslerden ayrılsın diye. "Zamansız" dendi, zamanla olan fiilden ayrılsın diye. "Hiçbir parçası ayrı olarak anlamlı olmayan" dendi, parçaları anlamlandıran ad ve fiiller olan sözden ayrılsın diye. "Belirli" dendi, belirsizlerden ayrılsın diye. "Yalın" dendi, hallerden ayrılsın diye.
Fiilde de hemen hemen aynı şeylerin hepsi geçerlidir. Fiil, uzlaşımla anlamlandıran, zamanla olan, hiçbir parçası ayrı olarak anlamlı olmayan sestir. Bir de uzlaşımla ve zamanla anlamlandıran, parçası hiçbir şey anlamlandırmayan, ama belirli hiçbir şey göstermeyen bir ses vardır: "beyazlanmıyor" (non albet) gibi; "değil" eki birleşince birlikte anlamlandırır, tek başına anlamlandırmaz. Beyazlanmayan şey kızarabilir de, kararabilir de, solgunlaşabilir de, beyazlanmayan herhangi bir şey olabilir. Bu yüzden buna belirsiz fiil denmiştir. "Yapıyordu" ve "yapacak", adda olduğu gibi, fiil değil, fiillerin halleridir. O hâlde baştan tekrar edelim: Fiile "ses" dendi, cinsinden;
hominem, animal dicis, id est genus; post vero rationale, id est differentia. Designativa vero dicta est, quia sunt voces quaedam quae nihil significant, ut sunt syllabae. Nomen vero, designat id cujus est nomen. Ad placitum vero, quia nullum nomen aliquid per se significat, sed ad ponentis placitum. Illud enim unaquaeque res dicitur quod ei placuit qui primus rei nomen illud impressit. Sunt enim voces naturaliter significantes, ut canum latratus iras canum significat, et alia ejus quaedam vox blandimenta; sed non sunt nomina; non sunt enim ad placitum significantes, sed natura. Sine tempore vero, quod verba quidem voces sunt designativae et secundum placitum, sed distant, quod nomina sine tempore sunt, verba cum tempore. Cujus nulla pars extra designativa est: nomen ab oratione disjungit, quod oratio et ipsa vox est, et designativa, et secundum placitum, aliquoties sine tempore est, sed orationis partes significant, nominum vero minime. In Ciceronis enim nomine nulla extra pars designativa est, neque ci neque ce neque ro. Neque si ex duobus integris nomina sint. Quod enim in uno consignificat, id extra non significat. In nomine enim magister, magis et ter consignificant, quia est magister. Sublatum vero ter et magis non erit alicujus significatio, nisi tibi hoc alii nomen dare placuerit. Omnia enim nomina non naturaliter sunt, sed ad placitum ponuntur. Sed de hoc in commentario libri, Aristotelis dictum est et major ejus rei tractatus est, quam ut nunc queat expediri. Revertamur igitur ad nomen. Sed quoniam sunt quaedam voces quae et designativae sunt, et secundum placitum et sine tempore, quarum dubia sit natura, ut est non homo: hoc enim significat quiddam et secundum placitum, impositum est enim sed dubium est cui subdi possit, nomini enim non potest, omne enim nomen significat aliquid definitum, non homo autem quod definitum est perimit, oratio vero dici non potest, omnis enim oratio ex nominibus et verbis constat, non homo autem, neque ex nominibus constat, neque ex verbis, sed multo magis esse non potest verbum, omne enim verbum cum tempore est, non homo vero sine tempore est: quid sit ergo ita videndum est; et quoniam non homo vox significat quiddam, quid autem significet in homine ipso non continetur (potest enim non homo et equus esse et lapis et domus, et quidquid homo non fuerit, quoniam ea quae significare potest infinita sunt, infinitum nomen vocatur); et quoniam sunt quaedam voces et designativae et ad placitum, et definitae, et quarum partes extra nihil significant, ut sunt casus nominum, ut Ciceronis et Cicerone et caetera, haec nomina non erunt. Omne enim nomen junctum cum verbo, aut verum aut falsum demonstrat. Ut si dicas, dies est, hoc vero aut verum aut falsum est. Si vero casum jungas, neque verum neque falsum efficis. Si enim dicas, diei est, nihil quod sit, aut non sit, demonstrasti. Itaque nihil ex hoc neque verum neque falsum efficies. Et merito dictum videtur. Quod enim primo vocabulo nomina rebus imponentes dixerunt, id solum nomen vocabitur merito. Qui enim primus circo circum nomen imposuit, ita dixisse videtur, Dicatur hoc circus. Atque ideo primus hic casus nominativus vocatur, quod nomen sit. Aliis vero nominibus non nomina caeteros casus appellavere. Ergo a capite revolvendum est, vocem dictum quod vox nominum genus sit; designativam vero, quod sunt quaedam voces quae nihil designant, ut ab his vocibus separetur quae nihil significant; ad placitum, ut ab his vocibus separetur quae naturaliter significant, ut sunt pecudum. Sine tempore vero dictum est, ad divisionem verbi quod cum tempore est; cujus nulla pars extra significat, ut divideretur ab oratione, cujus partes nomina sunt et verba, quae significant; finita vero, ut ab infinitis separetur; recta, ut a casibus distingueretur. Et in verbo eadem omnia fere conveniunt. Est enim verbum vox significativa ad placitum cum tempore, cujus nulla pars extra significativa est; et quia est quaedam vox significativa et ad placitum cum tempore, cujus pars nihil significat, ut non albet ( Albet enim, quod cum non junctum consignificat, solum non significat), et quia nihil definitum monstrat quod enim non albet, potest et rubere, potest et nigrescere, potest et pallere, et quidquid non albet, ideo infinitum verbum vocatum est. Faciebat autem et facturus, ut superius in nomine, non verba, sed casus verborum sunt. Repetendum est igitur ab initio verbum esse vocem dictum, a genere;
PL64.795_2"anlamlandıran" dendi, anlamlandırmayan seslerden ayrılsın diye; "uzlaşımla" dendi, tabiatça anlamlandıran seslerden ayrılsın diye; "zamanla" dendi, addan ayrılsın diye; "şimdiki bir şey anlamlandıran" dendi, fiilin hallerinden ayrılsın diye; "belirli" dendi, belirsizlerden ayrılsın diye.
Geriye sözün ne olduğunu söylemek kalıyor. Söz ad ve fiilden kuruluyor görünür. Ama önce ad ve fiilin sözün tek parçaları mı olduğunu, yoksa gramercilerin kanaatinin söylediği gibi başka altı parçası mı bulunduğunu, yoksa bunlardan bazılarının fiilin ve adın hakkına mı döndüğünü inceleyelim. Bu önce belirlenmezse, önermelerin bütün açıklaması, ardından da önermelerden kurulan kıyasların açıklaması sendeler. Terimlerin hangi cinsten olduğu bilinmezse bütün bilinmez.
Yalnız ad ve fiil parça sayılmalıdır; ötekiler parça değil, sözün tamamlayıcılarıdır. Dört atlı arabanın dizginleri ve kayışları nasıl parça değil de bir bakıma bağlantılar, söylendiği gibi tamamlayıcılar ise, bağlaçlar, edatlar ve bu türden öteki şeyler de sözün parçaları değil, bir tür bağlardır. Sıfat-fiil denen şey fiilin yerine konur, çünkü zamanı gösterir. Zarf ise addır, çünkü belirli bir anlamı vardır ve zamansızdır; hallere göre çekilmemesi engel olmaz, çünkü hallere göre çekilmek adın hassası değildir. Çekilemeyen bazı adlar vardır,
significativam, ut a non significativis vocibus dividatur; ad placitum, ut ab illis quae natura sunt significativae vocibus separetur: cum tempore, ut a nomine divideretur; praesens aliquid significare, ut a verbi casibus disjungeretur; finita, ut ab infinitis disterminaretur. Restat ergo nunc quid sit oratio dicere. Haec enim ex nomine et verbo componi videtur: sed prius utrum nomen et verbum solae partes orationis sint consideremus, an etiam aliae sex, ut grammaticorum opinio fert, an aliquae ex his in verbi et nominis jura vertantur; quod nisi prius constitutum sit, tota propositionum ac deinceps ea ipsa quae ex propositionibus componitur syllogismorum ratio titubabit. Nam si ex quo sint genere termini nesciatur, totum ignorabitur. Nomen et verbum duae solae partes sunt putandae, caeterae enim non partes, sed orationis supplementa sunt: ut enim quadrigarum frena vel lora non partes, sed quaedam quodammodo ligaturae sunt et, ut dictum est, supplementa non etiam partes, sic conjunctiones et praepositiones et alia hujusmodi non partes orationis sunt, sed quaedam colligamenta. Participium vero quod vocatur, verbi loco ponetur, quoniam temporis demonstrativum est. Adverbium vero nomen est, cujusdam enim definitae significationis est sine tempore, quod si per casus non flectitur, nihil impedit. Non enim est proprium nominis flecti per casus. Sunt enim quaedam nomina, quae flecti
PL64.797gramerciler bunlara tek hâlliler (monoptota) der; ama bu, bu incelemeden çok gramerin işidir.
Söz, uzlaşımla anlamlandıran, parçaları ayrı olarak bir şey anlamlandıran sestir; parçalar deyiş olarak anlamlandırır, olumlama olarak değil. Sözün ad ve fiille ortak yanı ses olması, anlamlandırması ve uzlaşımla olmasıdır. Parçaları uzlaşımla olanın kendisi de uzlaşımla olur. Sözün parçaları ad ve fiildir; bunlar uzlaşımladır; demek ki söz de uzlaşımladır. Diyalektikçiler ad ve fiillere sözün terimleri derler. Terim denmesinin sebebi, sözün parçalara çözülmesinin fiil ve ada kadar varmasıdır; kimse sözü, artık anlamlandırmayan ad ve fiil hecelerine kadar çözmeye kalkışmasın. Söz ad ve fiilden şununla ayrılır: Onun parçaları ayrı olarak anlamlandırır, fiil ve adın parçaları ise hiçbir şey belirtmez.
Deyiş, tek bir kelimenin basit söylenişidir, basit olumlama değildir. Bu yüzden sözün parçalarının deyiş olarak, yani tek bir kelimenin söylenişi olarak anlamlandırdığı söylendi. "Sokrates yürüyor" sözünde her biri ayrı olarak, tek bir kelimenin söylenişinin belirtebileceği kadar anlamlandırır. Basit olumlama olarak nasıl anlamlandırmadığını Peri hermeneias şerhinde açıkladım. Olumlama ve olumsuzlamanın ne olduğunu biraz sonra açıklayacağız.
Sözün türleri, en dar bölmeyle beştir: Soru, "Sence ruh ölümsüz müdür?" gibi. Emir, "Kitabı al" gibi. Dilek ya da yakarış, "Tanrı versin" gibi. Çağrı, "Yanımda ol, Tanrım" gibi. Bildirim, "Sokrates yürüyor" gibi. Önceki dördünde ne doğruluk ne yanlışlık vardır; yalnız bildirim doğruyu ya da yanlışı içerir. Önermeler de buradan doğar. Bildirim iki kısma ayrılır: Olumlama ve olumsuzlama. Olumlama, bir şeyin bir şeye bildirilmesidir; olumsuzlama, bir şeyin bir şeyden bildirilmesidir. Olumlama "Platon filozoftur", olumsuzlama "Platon filozof değildir" gibidir. Olumlama Platon'a bir felsefe bildirir, yani Platon'un filozof olduğunu; olumsuzlama Platon'dan felsefeyi bildirerek kaldırır, yani Platon'un filozof olmadığını bildirir.
Bildirim sözlerinin kimi basittir, kimi basit değildir. Basit olanlar "gün vardır", "ışık vardır" gibidir; basit olmayanlar "gün varsa ışık vardır" gibidir. Basit olumlama ve olumsuzlamaların kimi küllî, kimi tikel, kimi belirsizdir. Küllîler, ya hepsini olumlayan, "her insan canlıdır" gibi, ya hepsini olumsuzlayan, "hiçbir insan canlı değildir" gibi önermelerdir. Tikeller bir kısmını olumlayan ya da olumsuzlayanlardır: "Bir insan canlıdır", "bir insan canlı değildir." Belirsizler ne küllî ne tikel olarak olumlayan ya da olumsuzlayanlardır: "İnsan canlıdır", "insan canlı değildir."
Basit önerme iki kısma ayrılır, konu ve yüklem: "İnsan canlıdır" önermesinde insan konudur, canlı insan hakkında yüklenir. Bu parçalara terim denir. Onları şöyle tarif ederiz: Terimler, basit önermenin başlıca bölündüğü parçalarıdır. Çünkü basit küllî önermenin ikinci bir bölünmesi daha vardır: "Her insan canlıdır" önermesinde "her insan" bir terim, "canlıdır" öteki terim olur. Ama bu ikinci plandadır, öteki ise başlıca bölünmedir; çünkü ilk terimler konu ve yüklemdir. "Dir" ve "değildir", olumlama ya da olumsuzlamanın belirteçleri olmaktan öte terim değildir; "her", "hiçbir" ve "bir" de sözün tikel mi küllî mi söylendiğini belirten belirteçler olmaktan öte terim değildir.
Demek ki önerme, söylendiği gibi, konu ve yükleme bölünür. Konu derken "her insan canlıdır" önermesinde insanı, yüklem derken canlıyı kastediyorum. Yüklem her zaman ya konuyu aşar ve ondan artar ya da ona eşit olur; yüklemin konudan küçük olduğu hiçbir zaman bulunmaz. Söylediğimizi çeşitli örneklerle gösterelim. Bir cins bir şey hakkında yüklendiğinde yüklem konudan artar: "Her insan canlıdır" gibi. "Her canlı insandır" diyerek çeviremezsin, çünkü canlı insandan fazladır ve artar. Bir şeye hassası yüklendiğinde yüklem konuya eşit olur: "Her insan gülebilirdir"; "her gülebilir insandır" diye çevirebilirsin. Yüklemin küçük olması ise olamaz. Yüklemin önde geldiği, konunun onu izlediği de söylenir.
non possunt. quae a grammaticis monoptota nominantur, sed hoc grammaticae magis quam hujus considerationis est. Oratio est vox designativa ad placitum, cujus partes aliquid extra significant, ut dictio, non ut affirmatio. Et est orationi commune cum nomine et verbo quod vox est, et designativa, et ad placitum. Cujus enim partes ad placitum sunt, ea quoque ipsa ad placitum est. Orationis autem partes sunt nomen et verbum. Sed haec ad placitum, oratio igitur ad placitum est. Termini vero orationis a dialecticis nominantur nomina et verba. Termini vero dicti sunt, quod usque ad verbum et nomen resolutio partium orationis fiat, ne quis orationem usque ad syllabas nominum vel verborum tentet resolvere, quae jam designativae non sunt. Distat autem a nomine vel verbo oratio quod illius partes extra significant, verbi et nominis partes nihil extra designant. Est autem dictio unius simplex vocabuli nuncupatio, non simplex affirmatio. Atque ideo dictum est orationis partes significare ut dictionem id est ut simplicis vocabuli nuncupationem. In oratione enim, Socrates ambulat, utraque extra significat tantum quantum simplex vocabuli nuncupatio designare queat. Quomodo autem ut affirmatio simplex non significet, in commentario Perihermenias explicui. Quid autem sit affirmatio et negatio paulo post explicabimus. Sunt vero species orationis in angustissima divisione quinque. Interrogativa, ut putasne anima immortalis est? Imperativa, ut accipe codicem. Optativa vel deprecativa, ut faciat Deus. Vocativa, ut adesto Deus. Enuntiativa, ut Socrates ambulat: sed in illis quatuor nulla neque veritas est, neque falsitas. Enuntiativa vero sola aut verum aut falsum continet. Atque hinc propositiones oriuntur. Enuntiatio autem in duas partes secabitur, in affirmationem et negationem a tionem Affirmatio est enuntiatio alicujus ad aliquid. Negatio est enuntiatio alicujus ab aliquo. Et est affirmatio, ut puta Plato philosophus est. Negatio, Plato philosophus non est. Affirmatio enim ad Platonem philosophiam enuntiat aliquam, id est Platonem esse philosophum. Negatio vero ab aliquo Platone aliquam philosophiam enuntiando - tollit, id est enuntiat Platonem non esse philosophum. Enuntiativarum igitur orationum aliae sunt simplices, aliae non simplices. Simplices sunt, ut si dicas, dies est, lux est. Non simplices, ut, si dies est lux est. Affirmationes vero simplices et negationes, aliae sunt universales, aliae sunt particulares, aliae indefinitae. Universales sunt quae aut omne affirmant, ut omnis homo animal est, aut omne negant, ut nullus homo animal est; particula vero quae aliquem at firmantvel al: quem firmantvel negant, ut aliquis homo animal est, aliquis homo animal non est; indefinitae vero quae neque universaliter affirmant. neque particulariter, ut homo animal est, homo animal non est. Dividitur autem simplex propositio in duas partes: in subjectum et praedicatum, ut homo animal est, homo subjectum est, animal vero de homine praedicatur; hae autem partes termini nominantur. Quos diffinimus sic: Termini sunt partes simplicis propositionis in quibus dividitur principaliter propositio. Est enim simplicis propositionis universalis secunda divisio, ut sit in propositione, omnis homo animal est, omnis homo unus terminus, alius vero, animal est. Sed hoc secundo loco, illud vero principaliter. Nam primi termini sunt subjectum et praedicatum. Est enim et non est, non magis termini sunt quam affirmationis vel negationis designativa sunt, et omnis vel nullus vel aliquis non magis sunt termini quam definitionum, utrum particulariter an universaliter dictum sit, designativa sunt. Dividitur ergo, ut dictum est, propositio in id quod subjectum est, et in id quod praedicatur. Dico autem subjectum, ut in omnis homo animal est propositione hominem, id vero quod praedicatur dico animal, et semper quod praedicatur, aut abundat et superest subjecto, aut aequatur. Minus autem praedicatum a subjecto nunquam reperietur. Sed id quod diximus diversis demonstremus exemplis. Subjecto praedicatum abundat quoties genus aliquod de aliquo praedicatur, ut si dicas, omnis homo animal est. Non enim potes convertere, ut dicas, omne animal homo est, quia animal ab homine plus est et abundat. Aequatur autem praedicatum subjecto quoties proprium quoddam cuipiam praedicatur, ut omnis homo risibile est, potes convertere, omne risibile homo est.; ut autem minus sit id quod praedicatur, fieri nequit. Dicitur etiam praecedere praedicatum, sequi quod subjectum est.
PL64.797_2Çünkü önermeyi kurmaya yüklem konudan daha elverişlidir.
Basit önermelerin kimi hiçbir şeye ortak değildir: "Her insan canlıdır" ve "fazilet iyidir" ve bunun gibi önermeler. Kimi ise ortaktır. Ortak olanların kimi iki terimde, kimi tek terimde ortaktır; tek terimde ortak olanlar üç, iki terimde ortak olanlar iki şekilde olur. Tek terimde nasıl üç şekilde ortak olduklarını örneklerle gösterelim. Ortak terim bir önermede konu, ötekinde yüklem olabilir: "Her insan canlıdır" ve "her canlı can taşır." Önceki önermede canlı insana yüklenir, sonrakinde canlıya can taşıyan yüklenir ve canlı konu olur. Tek terimde ortak olanların birinci tarzı budur. İkinci tarzda ortak terim ikisinde de yüklenir: "Her kar parlaktır", "her inci parlaktır." Birinci ve ikinci önermede parlak yüklenir, birincide kara, ikincide inciye. Tek terimde ortak olanların ikinci tarzı budur. Üçüncü tarz, ortak terimin iki önermede de konu olmasıdır: "Fazilet iyidir", "fazilet adildir." İkisinde de, adil ve iyi için fazilet konudur. Demek ki önermeler tek terimde şu üç tarzda ortak olur: Ortak terim birinde yüklenip ötekinde konu olduğunda, ikisinde de yüklendiğinde ya da ikisinde de
Idonior est enim praedicatio constituere propositionem, quam id quod subjectum est. Simplicium autem propositionum aliae sunt in nullo sibi participantes ut sunt, omnis homo animal est, et virtus bona est, et aliae hujusmodi propositiones, aliae vero quae participant. Participantium aliae sunt quae in utroque termino participant, aliae quae in altero, et quae altero termino participant tribus modis, utroque vero duobus. Ostendamus ergo exemplis quomodo altero tribus modis participant. Communis enim terminus est, cum in una subjectus sit, in altera praedicatus, ut est omnis homo animal est. et omne animal animatum. In priore enim propositione animal praedicatur ad hominem, in posteriore praedicatur ad animal animatum, et fit animal subjectum. Et est hic primus modus de eis quae altero termino participant. Secundus vero modus est in quo in utrisque communis terminus praedicatur, ut si quis dicat. omnis nix candida, et omnis margarita candida. Etenim in prima et secunda propositione candida praedicatur, in prima ad nivem, in secunda ad margaritam. Et est hic secundus modus altero termino participantium. Tertius vero modus est, quoties in utrisque propositionibus communis terminus subjectus. est, ut si dicas, virtus bonum est, virtus justum est. In utrisque enim ad justum et ad bonum virtus subjectum est. Sunt igitur participantes alterum terminum his tribus modis, aut cum in una communis terminus praedicatur, in illa subjectus est; aut cum in utrisque praedicatur; aut cum in utrisque
PL64.799konu olduğunda.
İki terimde ortak olanların iki tarzı vardır: Kimi aynı sıradadır, kimi sıra değiştirir. Aynı sırada olanlar aynı şey hakkında aynı şeyi olumlu ya da olumsuz, küllî ya da tikel olarak gösterenlerdir: "Her haz iyidir", "hiçbir haz iyi değildir"; yine tikel olarak "bir haz iyidir", "bir haz iyi değildir." Sıra değişikliği ise birinde konu olan terimin ötekinde yüklenmesidir: "Her iyi adildir", "her adil iyidir." Öncekinde iyi konu, adil yüklem; ikincisinde adil konu, iyi yüklemdir.
Şimdi kimi önermeler aynı sırada, kimi sıra değişikliğinde olduğuna göre, önce iki terimde aynı sırada ortak olanlar hakkında konuşacağız. Önermelerin kimi olumlu, kimi olumsuz, kimi küllî, kimi tikel, kimi belirsiz olduğuna göre, bunlardan ikisi keyfiyette, üçü kemiyette ayrılır. Keyfiyette ayrılanlar olumlu ve olumsuzdur; kemiyette ayrılanlar küllî, tikel ve belirsizdir. Olumlu ve olumsuzda bir şeyin nasıl olduğu ya da olmadığı gösterilir; küllî, tikel ve belirsizde hepsinin, hiçbirinin ya da bir kısmının kemiyeti gösterilir. Bu beş ayrımdan, yani küllî, tikel, belirsiz, olumlu, olumsuzdan altı birleşme olur; kemiyete göre söylenen üçe keyfiyete göre söylenen iki uydurulur: Küllî olumlu ve küllî olumsuz, "her insan adildir", "hiçbir insan adil değildir"; tikel olumlu ve tikel olumsuz, "bir insan adildir", "bir insan adil değildir"; belirsiz olumlu ve olumsuz, "insan adildir", "insan adil değildir." Böylece keyfiyete ait iki, kemiyete ait üçle birleşince altı birleşme olur. Bunlardan belirsiz olumlu ve olumsuzları ayıralım ve yalnız küllîler ve tikeller hakkında konuşalım.
İki terimde aynı sırada ortak olanlardan iki küllî önerme yazılsın, biri olumlu, öteki olumsuz: Küllî olumlu "her insan adildir", karşısında küllî olumsuz "hiçbir insan adil değildir." Bunların altına tikel olumlama ve tikel olumsuzlama konsun; küllî olumlunun altına tikel olumlu, küllî olumsuzun altına tikel olumsuz: Tikel olumlu "bir insan adildir", karşısında tikel olumsuz "bir insan adil değildir." Aşağıdaki şema bunu gösterir.
subjectus est. Earum vero quae ad utrosque participant, terminos duo sunt modi. Aliae enim ad eumdem ordinem aliae ad ordinis commutationem. Ad eumdem sunt quae de eodem idem demonstrant, vel affirmative vel negative, vel universaliter, vel particulariter, omnis voluptas bonum est, nulla voluptas bonum est; et rursus particulariter, quaedam voluptas bonum est, quaedam voluptas bonum non est. Ad ordinis vero commutationem sunt quoties qui in altera subjectus est terminus, in alia praedicatur, ut omne bonum justum est, et omne justum bonum. Nam in priore bonum subjectum est, justum praedicatum, in secunda justum subjectum est, bonum praedicatum. Nunc ergo quoniam aliae ad eumdem ordinem, aliae ad ordinis commutationem sunt, prius dicemus de his quae ad eumdem ordinem utroque termino part ipsam - cipant, et quoniam sunt propositiones, aliae affirmativae, aliae negativae, aliae universales, aliae particulares res, aliae indefinitae, duae sunt ex his quae qualitate differunt, tres quae quantitate. Et sunt quae qualitate differunt affirmativa et negativa; ad quantitatem quae vero differunt, sunt universalis, particularis et indefinita In affirmativis enim et negativis quale quid sit aut non sit ostenditur. In universali particulari et indefinita de omnium vel nullorum vel non nullorum quantitate monstratur. Ex his ergo quinque differentiis, id est universali, particulari, indefinita, affirmativa, negativa, sex conjunctiones fiunt, ita ut tribus quae ad quantitatem dicuntur duae quae ad qualitatem dicuntur aptentur, et fit universalis affirmativa, et universalis negativa, ut omnis homo justus est, nullus homo justus est; et particularis affirmativa, et particularis negativa, ut quidam homo justus est, quidam homo justus non est; et indefinita affirmativa et negativa, ut. homo justus est, homo justus non est: fiunt ergo ex duabus quae sunt ad qualitatem tribus quae sunt ad quantitatem junctis, sex conjunctiones, de quibus indefinitas, affirmativas et negativas separemus, et de solis universalibus et particularibus tractatus habeatur. Subscribantur etiam earum participantium quae ad eumdem ordinem utroque termino participant, duae universales propositiones, una affirmativa, et altera negativa, et sit affirmativa universalis, omnis homo justus est et contra ipsam universalis negativa nullus homo justus est. Item sub his ponantur particularis affirmatio et particularis negatio, ita ut sub universali affirmativa ponatur particularis affirmativa, et sub universali negativa ponatur particularis negativa, et sit particularis affirmativa, quidam homo justus est, et contra ipsam particularis negativa, quidam homo justus non est, quod demonstrat sequens descriptio.
PL64.799_2Yukarıdaki şemada küllî olumlu ile küllî olumsuz zıttır; tikel olumlu ile tikel olumsuz alt zıttır; küllî olumlu ile tikel olumlu, küllî olumsuz ile tikel olumsuz birbirine bağlı alt önermelerdir. Karşıt duranlar köşegenlerdir: Küllî olumlu ile tikel olumsuz, küllî olumsuz ile tikel olumlu: "Her insan adildir", "bir insan adil değildir"; "hiçbir insan adil değildir", "bir insan adildir."
Bunlar şöyle tarif edilebilir: Zıtlar, küllî olarak aynı şeye aynı şeyi biri olumlayan, öteki olumsuzlayan önermelerdir. Alt zıtlar, tikel olarak aynı şeye aynı şeyi biri olumlayan, öteki olumsuzlayanlardır. Bağlı alt önermeler, aynı şeye aynı şeyi biri küllî, öteki tikel olarak olumlayan ya da olumsuzlayanlardır. Karşıt duranlar, aynı şeye aynı şeyi biri genel olarak olumlayıp öteki tikel olarak olumsuzlayan, ya da biri genel olarak olumsuzlayıp öteki tikel olarak olumlayanlardır. Zıt denmesinin sebebi, olumlamanın küllî olarak koyduğunu olumsuzlamanın küllî olarak kaldırmasıdır. Bağlı alt önerme denmesinin sebebi, birinin küllî olarak koyduğunu ötekinin de tikel olarak koymasıdır. Alt zıt denmesinin sebebi ya şemada görüldüğü gibi tabiatça zıtların altına konmaları, ya da zıtlardan farklı olup zıtlara bir bakıma zıt olmalarıdır: Zıtların ikisi birden olamaz, ikisi birden olmayabilir; alt zıtlar ise zıt güce sahiptir: İkisinin birden bulunmaması olamaz, ikisi birden bulunabilir. Bu, ileride daha iyi açıklanacaktır. Karşıt duranlar denmesinin sebebi, küllî olumlama ya da olumsuzlamanın tikel olumlama ya da olumsuzlamaya köşegen olarak bakmasıdır.
Her önermenin biri keyfiyete, öteki kemiyete ait iki ayrımı vardır: Küllî olumlunun küllî olmasıyla kemiyet, olumlu olmasıyla keyfiyet ayrımı vardır; öteki önermelerin de aynı şekilde biri keyfiyete, öteki kemiyete göre ikişer ayrımı vardır. Bağlı alt önermeler yalnız kemiyet ayrımıyla farklıdır: Biri tikel, öteki
In superiori igitur descriptione universalis affirmativa et universalis negativa contrariae sunt, subcontrariae vero particularis affirmativa et particularis negativa, subalternae vero dicuntur universalis affirmativa et particularis affirmativa, et item universalis negativa et particularis negativa. Contrajacentes sunt angulares, id est universalis affirmativa et particularis negativa Et item universalis negativa et particularis affirmativa, ut, omnis homo justus est, quidam homo justus non est, nullus homo justus est, quidam homo justus est, et sunt ut hoc modo diffiniri possint. Contrariae sunt quae universaliter eidem idem haec affirmat, haec negat. Subcontrariae sunt quae particulariter eidem idem haec affirmat, haec negat. Subalternae sunt quae eidem idem affirmant vel negant, haec particulariter, illa universaliter Contrajacentes sunt quando eidem eamdem rem haec affirmative, haec negat, vel haec negat, haec affirmat, illa generaliter, haec particulariter, et vocantur contrariae, quia quod affirmatio universaliter ponit. negatio universaliter tollit. Subalternae vero, quoniam quod illa universaliter ponit, etiam haec particulariter ponit. Subcontrariae vero dictae sunt, vel quod naturaliter sub ipsis contrariis positae sunt, ut descriptio docet, vel quod a contrariis diversae sunt, et ipsis contrariis quodammodo contrariae. Nam contrariae ut utraeque simul sint fieri non potest, ut utraeque omnino non sint fieri potest, contrariam vim obtinebunt subcontrariae. Nam ut utraeque omnino non sint fieri non potest, ut utraeque simul sint fieri potest, quod in sequentibus melius explicabitur. Contrajacentes dicuntur, quoniam universalis affirmatio vel negatio, particularem affirmationem vel negationem angulariter respiciunt. Cum autem singulae propositiones habeant duas differentias, unam ad qualitatem, alteram ad quantitatem, ut quae universalis affirmativa est, habeat differentiam ad quantitatem quod universalis est, et aliam ad qualitatem quod affirmativa est; eodem modo caeterae propositiones binas habeant differentias, unam secundum qualitatem, alteram secundum quantitatem. Subalternae quae sunt, una tantum differentia distant quantitatis, quod haec particularis, illa universalis
PL64.801küllîdir; keyfiyet ayrımları yoktur, ikisi de olumludur. Zıtlar ve alt zıtlar keyfiyette ayrılır, biri olumlu, öteki olumsuzdur; kemiyette ayrılmazlar, çünkü iki zıt küllî, iki alt zıt tikeldir. Karşıt duranlar her iki ayrımla ayrılır: Biri küllî olumlama, öteki tikel olumsuzlama, ya da biri küllî olumsuzlama, öteki tikel olumlamadır.
Keyfiyete ve kemiyete göre nasıl ayrıldıklarını söylediğimize göre, doğru ve yanlışa göre özelliklerini açıklayalım. Bağlı alt önermelerde küllî olumlama doğruysa tikel olumlama da doğrudur: "Her insan adildir" doğruysa "bir insan adildir" de doğrudur. Çünkü her insan adilse, bir insan da adildir. Olumsuz bağlı önermeler de aynı şekildedir: Küllî olumsuz doğruysa tikel olumsuz da doğrudur. "Hiçbir insan adil değildir" doğruysa "bir insan adil değildir" de doğrudur, çünkü hiçbir insan adil değilse bir insan da adil değildir. Ama bu tersine çevrilemez: Tikel doğruysa küllînin de doğru olması gerekmez. "Bir insan adildir" doğruysa "her insan adildir"in doğru olması gerekmez, çünkü hepsi adil olmayabilir. Olumsuzda da aynıdır: "Bir insan adil değildir" tikel olumsuzu doğruysa "hiçbir insan adil değildir" küllîsinin doğru olması gerekmez, çünkü bazıları adil olabilir.
Şu hâlde bağlı alt önermelerde şöyle diyelim: Küllîler doğruysa tikellerin doğru olması zorunludur, ama tersi geçerli değildir; tikeller doğruysa küllîlerin doğru olması zorunlu değildir. Tikellerin küllîlerle ilişkisi tersinedir: Yukarıda küllîler doğruysa tikeller doğruydu, tikeller doğruysa küllîler her hâlde doğru değildi; tikellerde ise tikeller yanlışsa küllîler de yanlış olur. "Bir insan adildir" tikeli yanlışsa, "her insan adildir" küllîsi de yanlıştır. Çünkü "bir insan adildir" yanlışsa "hiçbir insan adil değildir" doğrudur; bu doğruysa "her insan adildir" yanlıştır. Demek ki tikel yanlışsa küllî de yanlıştır. Aynı şekilde "bir insan adil değildir" tikel olumsuzu yanlışsa, "hiçbir insan adil değildir" de yanlıştır. Çünkü "bir insan adil değildir" yanlışsa "her insan adildir" doğrudur; bu doğruysa "hiçbir insan adil değildir" yanlıştır. Demek ki tikel yanlışsa küllî de yanlıştır. Ama tersi geçerli değildir: Küllîler yanlışsa tikeller yanlış olmak zorunda değildir. "Her insan adildir" küllîsi yanlışsa "bir insan adildir" tikelinin yanlış olması gerekmez, çünkü her insan adil olmadığı hâlde bir insan adil olabilir. Aynı şekilde "hiçbir insan adil değildir" küllî olumsuzu yanlışsa "bir insan adil değildir" önermesinin yanlış olması gerekmez. Çünkü "hiçbir insan adil değildir" yanlışsa bazıları adildir; adil olmayanlar da bulunduğundan "bir insan adil değildir" de doğrudur.
Baştan tekrar edelim: Bağlı alt önermelerde küllîler doğruysa tikeller de doğrudur, tersi geçerli değildir; tikeller yanlışsa küllîler de yanlıştır, tersi geçerli değildir.
Zıtlar hiçbir zaman birlikte doğru olamaz; ama kimi zaman ikisi de yanlış, kimi zaman biri doğru, öteki yanlış olabilir. İkisi de yanlıştır: "Her insan gramercidir" yanlıştır, çünkü her insan değildir; "hiçbir insan gramerci değildir" yanlıştır, çünkü bazıları gramercidir. Biri doğru, öteki yanlıştır: "Her insan iki ayaklıdır" olumlaması doğru, "hiçbir insan iki ayaklı değildir" olumsuzlaması yanlıştır. Yine "her insan dört ayaklıdır" olumlaması yanlış, "hiçbir insan dört ayaklı değildir" olumsuzlaması doğrudur. Demek ki zıtlar kimi zaman ikisi de yanlış olur, kimi zaman doğruyu ve yanlışı aralarında paylaşır; ikisi birden doğru olamaz. Alt zıtlarda tersi olur: Birlikte yanlış hiç bulunmazlar. Kimi zaman ikisi de doğrudur: "Bir insan gramercidir" doğrudur, "bir insan gramerci değildir" de doğrudur, çünkü biri gramerci olabilir, öteki olmayabilir. Kimi zaman biri doğru, öteki yanlıştır.
est. Nam qualitatis differentiam nullam retinent., Utraeque enim affirmativae sunt. Illae vero aliae, id est contrariae et subcontrariae ad qualitatem, quod illa affirmativa, illa negativa est, nam ad quantitatem nihil differunt. Utraeque enim contrariae universales, utraeque subcontrariae particulares sunt, illae autem quae contrajacentes dicuntur utrisque differentiis differunt. Nam et illa universalis affirmatio est, haec particularis negatio, et illa universalis negatio, est, haec particularis affirmatio. Nunc quoniam quaesecundum qualitatem vel secundum quantitatem et quomodo differant dictum est, earum proprietates, quae secundum verum falsumque sunt, explicemus. Igitur earum quae subalternae sunt, si fuerit vera universalis affirmatio vera erit particularis affirmatio. Si enim omnis homo justus est, vera est, vera erit etiam quse dicit, Aliquis homo justus est. Nam si omnis homo justus est, et quidam. Eodem modo negativae subalternae nam si universalis negativa vera fuerit, erit etiam vera negativa particularis, ut si nullus homo justus est vera fuerit, etiam erit vera, quidam homo justus non est. Nam si nullus homo justus est, quidam. Converti autem non potest, nam si particularis vera fuerit, non necesse erit veram esse etiam universalem. Ut si quidam homo justus est, vera fuerit, non necesse erit veram esse, omnis homo justus est. Possunt enim esse non omnes Et eodem modo de negativa. Nam si particularis negativa vera fuerit, ut est, quidam homo non est justus, non necesse erit universalem, nullus homo justus est, veram esse. Potest enim fieri ut quidam justi sint. Ergo dicamus in subalternis propositionibus si universales verae sint, veras esse necesse est particulares, sed non convertitur. Nam si particulares verae fuerint non necesse est veras etiam universales esse. particulares vero ad universales contrariam conversionem habent Nam ut superius si universales verae essent, etiam particulares verae essent; et si particulares verae essent, non omnino verae essent etiam universales in particularibus; si particulares falsae fuerint, falsae erunt etiam universales. Nam si particularis quidam homo justus est falsa fuerit, universalis etiam omnis homo justus est falsa erit. Nam si quidam homo justus est falsa est, vera est nullus homo justus est. Si vera est nullus homo justus est, falsa est omnis homo justus est. Falsa igitur particulari, falsa erit universalis. Item si negativa particularis falsa fuerit, quae est, quidam homo justus non est, falsa erit etiam, nullus homo justus est. Nam si falsum est quia quidam homo justus non est, vera est quia omnis homo justus est. Si vera est haec, falsa est nullus homo justus est; falsa igitur particulari, falsa erit etiam universalis. Sed non convertitur, ut si universales falsae sint, falsas necesse sit particulares: nam si universalis, omnis homo justus est falsa fuerit, non necesse est particularis, quidam homo justus est, falsam esse. Potest enim fieri utsi omnis homo justus non fuerit, sit quidam justus, et item si universalis negativa, nullus homo justus est, falsa fuerit, non necesse erit quidam homo non est justus falsam esse. Nam si falsa est nullus homo justus est, verum est esse aliquos justos, vera est etiam quae dicit quidam homo justus non est, quod sint quidam etiam non justi. Repetens igitur a capite dicat quod in subalternis. Si universales verae fuerint, verae erunt etiam particulares. Sed non convertitur. Item si particulares falsae fuerint, falsae erunt etiam universales, sed non convertitur, contrariae vero simul esse verae nunquam possunt. Potest autem fieri ut alias utraeque falsae sint, alias una vera, altera falsa. Utraeque falsae sunt, ut si quis dicat, omnis homo grammaticus est, falsa est, nam nonomnis; et nullus homo grammaticusest, falsa est, nam non nullus; est autem una vera, altera falsa, ut si quis dicat, omnis homo bipes est, haec affirmativa vera est; nullus homo bipes est, haec negatio falsa est. Et item omnis homo quadrupes, est, haec affirmativa falsa est., haec negativa vera est Sunt ergo contrariae aliquoties utraeque falsae, aliquoties inter se verum falsumque dividentes; ut utraeque autem verae sint fieri nunquam potest, subcontrariae vero contraria patiuntur. Nam falsae nunquam reperiri queunt. Sed alias verae utraeque sunt, ut est quidam homo grammaticus est, vera est, et quidam homo grammaticus non est, etiam haec vera est. Potest enim alius esse grammaticus et alius non esse. Alias una vera est, altera falsa.
PL64.801_2"Bir insan iki ayaklıdır" olumlaması doğru, "bir insan iki ayaklı değildir" olumsuzlaması yanlıştır. Yine "bir insan dört ayaklıdır" olumlaması yanlış, "bir insan dört ayaklı değildir" olumsuzlaması doğrudur. İkisinin yanlış olması ise hiçbir zaman olamaz.
Geriye karşıt duranlar hakkında konuşmak kalıyor. Bunlar ne birlikte yanlış ne birlikte doğru olabilir; biri hep doğru, öteki yanlıştır. Herkes kendine herhangi bir örnek uydurursa bu kolayca açığa çıkar.
Konu, belirsiz önermeler hakkında bir şeyler incelememizi hatırlatıyor. Belirsiz önermeler tikel önermelerle eşit güç taşır. Bağlı alt önermelerde küllî olumlu ya da olumsuzlar doğruysa tikellerin de doğru olduğu söylendi. Şimdi de diyoruz ki küllî önermeler doğruysa belirsizler de doğrudur: "Her insan iki ayaklıdır" doğruysa, "bir insan iki ayaklıdır" da doğrudur, "insan iki ayaklıdır" diyen belirsiz de doğru olur. Tikeller yanlışsa küllîlerin de yanlış olduğu söylendi; şimdi de söylenmeli ki belirsiz yanlışsa küllî de yanlıştır: "İnsan dört ayaklıdır" yanlışsa, "bir insan dört ayaklıdır" ve "her insan dört ayaklıdır" da yanlıştır. Olumsuzlarda da aynısı geçerli görünür. Buradan bütün belirsizlerin tikel önermelerle eşit güç taşıdığı anlaşılır.
Yine alt zıtların, yani tikel olumlu ve olumsuzların, birlikte doğru olabileceği, doğruyu ve yanlışı da paylaşabileceği,
Vera est enim affirmatio, quidam homo bipes est, falsa est autem negatio, quidam homo bipes non est. Item falsa est affirmatio, quidam homo quadrupes est; vera est negatio, quidam homo quadrupes non est: ut vero utraeque falsae sint fieri nunquam potest. Restat igitur ut de contrajacentibus dicamus, quae neque falsae simul aliquando esse possunt neque verae, sed semper una vera est, altera falsa, quod facilius liquet, si quis sibi quaecunque fingat exempla. Res admonet ut quaedam de indefinitis propositionibus consideremus. Indefinitae etenim propositiones aequam vim retinent particularibus propositiones. Dictum est enim quod si universales vel affirmativae vel negativae in subalternis propositionibus essent verae, essent quoque verae particulares. Nunc vero dicimus quod si universales propositiones verae fuerint, verae erunt etiam indefinitae. Nam si vera est omnis homo bipes est, vera est etiam quidam homo bipes est, vera erit etiam indefinita quae dicit homo bipes est. Item dictum est quod si particulares falsae essent, falsae essent etiam universales, nunc vero dicendum est quod si indefinita. falsa fuerit, falsa erit etiam universalis. Nam si falsa est quae dicit homo quadrupes est, falsa erit etiam quae dicit quidam homo quadrupes est et omnis homo quadrupes est. Atque idem hoc etiam in negativis convenire videtur. Unde constat quod omnes indefinitae particularibus propositionibus aequam vim continent. Rursus dictum est quod subcontrariae, quae: particulares affirmativae et negativae sunt, simul verae esse possunt, dividere etiam verum falsumque
PL64.803ama birlikte yanlış olamayacağı söylendi. Aynı şey belirsiz önermelerde de beklenir. Doğruyu ve yanlışı aralarında paylaşırlar: "İnsan iki ayaklıdır" doğru, "insan iki ayaklı değildir" yanlıştır; yine "insan dört ayaklıdır" yanlış, "insan dört ayaklı değildir" doğrudur. Birlikte doğru da bulunabilirler: Biri "insan gramercidir" der, bunu Donatus için söylerse doğrudur; "insan gramerci değildir" der, bunu Cato için söylerse doğrudur. Birlikte yanlış olmaları ise hiçbir zaman bulunmaz. Buradan da belirsizlerin tikellerle eşit güçte olduğu görülür.
Dahası, karşıt duranların, yani küllî olumlu ile tikel olumsuzun, küllî olumsuz ile tikel olumlunun, ne birlikte doğru ne birlikte yanlış olduğu, doğruyu ve yanlışı paylaştığı söylendi. Aynı şey belirsizlerde de olur: Küllî olumlu ile belirsiz olumsuz, küllî olumsuz ile belirsiz olumlu ne birlikte doğru ne birlikte yanlış olabilir, doğruyu ve yanlışı paylaşırlar. "Her insan iki ayaklıdır" dersen doğrudur, "insan iki ayaklı değildir" dersen yanlıştır. Yine "insan dört ayaklıdır" dersen yanlıştır, "hiçbir insan dört ayaklı değildir" dersen doğrudur. Buradan da bütün belirsizlerin kuvve ve güç bakımından tikellere eşit olduğu çıkarılabilir.
Doğruyu ve yanlışı paylaşan başka önermeler de vardır: "Tanrı yıldırım atıyor", "Tanrı yıldırım atmıyor" gibi. Bunlar doğruyu ve yanlışı ancak zaman, konu ve yüklem aynı olduğunda paylaşır. Şunu demek istiyorum: Konu eş adlıysa doğruyu ve yanlışı paylaşmazlar. Biri "Cato Utica'da kendini öldürdü" der, ona "Cato Utica'da kendini öldürmedi" diye cevap verilirse ikisi de doğrudur: Küçük Cato kendini öldürdü, Sansör Cato Utica'da kendini öldürmedi. Bunun sebebi "Cato"nun eş adlı söylenmesidir: Hem Büyük Cato, yani Sansör için, hem Küçük Cato, yani Uticalı için kullanılır. Önermedeki yükleme eş adlıysa olumlama ve olumsuzlama doğruyu aralarında paylaşmaz. Biri "gece ışık veriyor" der, ona "gece ışık vermiyor" diye cevap verilirse ikisi de doğru olabilir: Gece kandil ışık verebilir, güneş veremez. Bunun sebebi "ışık vermek"in kandil için de güneş için de eş adlı söylenmesidir. Dahası, konu ve yüklemde zaman başka başka olursa olumlama ve olumsuzlama doğruyu ve yanlışı paylaşmaz. Biri "Sokrates yürüyor" der, ona "Sokrates yürümüyor" diye cevap verilirse ikisi de doğru olabilir: Sokrates bir zaman yürür, başka bir zaman yürümez, durur, oturur ya da başka bir şey yapar. Demek ki "Sokrates yürüyor", "Sokrates yürümüyor" gibi önermelerde doğruyu ve yanlışı aralarında paylaşanlar aynı konuya, aynı yükleme, aynı zamana göre söylenenlerdir.
Çelişik denen başka önermeler de vardır: Bunlarda tikel olumsuzlama küllî olumlamayı kaldırır: "Her insan adildir", "her insan adil değildir" (non omnis: her insan değil); yine "hiçbir insan adil değildir", "bir insan adildir." Burada küllî belirleme kaldırılır. Ama bunları başka bir yerde ele alacağız.
Aynı sırada ortak olanlar hakkında konuştuğumuza göre, şimdi sıra değişikliğiyle ortak olanlar hakkında konuşalım. Sıra değişikliğiyle ortak olan önermelerin iki tarzı vardır: Karşıt koyuşla çevrilme, örneğin "her insan canlıdır", "her canlı-olmayan insan-olmayandır"; basit çevrilme, örneğin "her insan gülebilirdir" diyip "her gülebilir insandır" diye çevirmen. Birinde yalnız terimlerin yer değiştirmesi çevrilmeyi yapar, ama yalnız ne yüklemin konuyu ne konunun yüklemi aştığı önermelerde. "Her insan gülebilirdir" önermesinde insan konu, gülebilir yüklemdir ve eşit güçtedirler; bu yüzden gülebilir konu, insan yüklem olacak şekilde çevrilip "her gülebilir insandır" denebilir. Bir terimin ötekini aştığı önermelerde ise önerme çevrilemez. "Her insan canlıdır" doğrudur, ama terimler değiştirilerek çevrilince doğru olamaz: "Her canlı insandır" demek yanlıştır. Bunun sebebi canlının insanı aşmasıdır. Karşıt koyuşla çevrilme ise şöyle olur: Olumlu önermede konu olan şey, yer değiştirip yüklem yapılır ve olumsuzluk ekiyle konur: "Her insan canlıdır."
valent, simul vero falsae esse non posse., Hoc idem in indefinitis propositionibusexspectandumest Nam dividunt inter se verum falsumque, ut si quis dicat homo bipes est, vera est, homo bipes non est, falsa est, et item homo quadrupes est, falsa est, homo quadrupes non est, vera est; verae autem simul inveniri possunt, ut si quis dicat homo grammaticus est, si quis hoc dicat de Donato, verum est. Item homo grammaticus non est, si quis hoc dicat de Catone, verum est, ut simul falsae sint nunquam reperientur; hinc quoque ostenditur indefinitas cum particularibus aequali esse potentia. Amplius quod dictum est, contrajacentes, id est universalem affirmativam et particularem negativam, et item universalem negativam et particularem affirmativam neque veras simul esse neque falsas, sed inter se dividere verum falsumque, hoc idem evenit in indefinitis. Nam universalis affirmativa et indefinita negativa, vel universalis negativa et indefinita affirmativa, neque verae simul esse possunt, neque simul falsae. Dividuntur autem inter se verum falsumque: nam si dixeris, omnis homo bipes est, vera est, et si dicas homo bipes non est, falsa est. Item si dixeris homo quadrupes est, falsa est, si dixeris, nullus homo quadrupes est, veraest: unde hinc quoque colligere licet omnes indefinitas potestate et vi aequales esse particularibus Sunt etiam quaedam propositiones quae dividunt quidem et ipsae verum et falsum. ut Deus fulminat, Deus non fulminat. Sed istae tunc dividunt inter se verum et falsum, cum idem tempus, idem subjectum, idem praedicatum sit. Quod autem dico tale est, si aequivocum subjectum fuerit, non dividunt verum et falsum. Si quis enim dicat, Cato se Uticae occidit, et respondeatur, Cato se Uticae non occidit, utraeque verae sunt. Nam et Cato Minor se peremit, et Cato Censorius se Uticae non occidit. Sed hoc idcirco evenit, quod Cato aequivoce dicitur, dicitur enim et Major Cato Censorius, et Minor Uticensis. Item si aequivoca fuerit in propositione praedicatio, verum inter se affirmatio negatioque non dividunt. Si quis enim sic dicat, in nocte lucet, et respondeatur, in nocte non lucet, fieri potest ut utraeque verae sint. Nam in nocte lucerna lucere potest, et sol lucere non potest: hoc ideo evenit quia lucere aequivoce et ad lucernae et ad solis dicitur. Amplius si aliud et aliud in subjectis et praedicatis tempus fuerit, verum falsumque inter se affirmatio negatioque non dividunt. Nam si quis dicat. Socrates ambulat, et respondeatur, Socrates non ambulat, possunt utraeque verae esse, potest enim fieri ut Socrates alio tempore ambulet, alio tempore non ambulet; sed aut stet aut sedeat, aut quodlibet aliud: in talibus ergo propositioni bus quae sunt. Socrates ambulat Socrates non ambulat, illae inter se verum falsumque dividunt quae ad idem subjectum, ad idem praedicatum, ad idem tempus dicuntur. Sunt etiam aliae quae contradictoriae vocantur, quae sunt hujusmodi, quoties affirmationem universalem tollit negatio particularis, omnis homo justus est, non omnis homo justus est, et rursus nullus homo justus est, et quidam homo justus est, in his enim universalis determinatio tollitur, sed de his alias. Et quoniam dictum est de his quae eodem ordine participant, dicamus nunc de his quae ordinis commutatione participant. Harum quoque propositionum quae ad commutationem ordinis participant duplex modus est. Est enim per contrapositionem conversio, ut si dicas, omnis homo animal est, omne non animal non homo est; simplex conversio est, ut si dicas, omnis homo risibile, et convertas, omne risibile homo: sed in illis terminorum tantum commutatio conversionem facit, in quibus neque praedicatum subjecto, neque subjectum praedicato abundat. In hac enim propositione quae dicit, omnis homo risibile, homo subjectum, risibile praedicatum, aequam vim habent, et ideo converti potest ut sit risibile subjectum et homo praedicatum, et dicatur omne risibile homo. In quibus vero unus terminus alio abundaverit, converti propositio non potest. Nam si dicas, omnis homo animal est, vera est; non tamen potest fieri ut conversa haec propositio terminis commutatis vera sit: falsum est enim dicere, omne animal homo est. Sed hoc cur evenit? quia homine animal abundat. Illa vero conversio, quae per contrapositionem fit hoc modo fit quoties in affirmativa subjectum fuerit, idem mutatum et factum praedicatum ad negativam particulam ponitur, ut est omnis homo animal est.
PL64.803_2Burada insan konu, canlı ona yüklenendir. Biri karşıt koyuşla çevirip canlıyı konu, insanı yüklem yapar ve insana olumsuzluk ekini koyarsa şöyle olur: "Her canlı-olmayan insan-olmayandır." Çevrilme şöyledir: "Her insan canlıdır", "her canlı-olmayan insan-olmayandır." Ama bunları sonra ele alacağız; şimdi basit önermelere dönelim.
Dört önerme olduğuna göre, ikisi küllî, yani olumlu ve olumsuz, ikisi tikel, yani olumlu ve olumsuz, tikel olumlu ile küllî olumsuz terimleri değiştirilince kendilerine çevrilir. Söylendiği gibi, terimler değiştirilince birlikte doğru ya da birlikte yanlış olduklarında çevrilirler. Biri "bir insan canlıdır" derse doğrudur; çevrilmesi "bir canlı insandır" da doğrudur. Yine "bir insan taştır" yanlıştır; çevrilmesi "bir taş insandır" da yanlıştır. Demek ki tikel olumlu, terimler değiştirilince kendine çevrilir. Küllî olumsuzda da aynı şey olur: "Hiçbir insan taş değildir" doğrudur, "hiçbir taş insan değildir" diye çevrilebilir, bu da doğrudur. Yine "hiçbir insan hatip değildir" yanlıştır, çevrilmesi "hiçbir hatip insan değildir" de yanlıştır. Demek ki bu dört önermede yalnız iki karşıt duran, yani tikel olumlama ve küllî olumsuzlama, kendilerine çevrilir. Öteki ikisi kendilerine çevrilmez: Ne küllî olumlama ne tikel olumsuzlama kendine
Hic homo subjectum est et ad hoc animal praedicatur. Si vero quis per contrapositionem convertat, et faciat animal subjectum hominem praedicatum, et ad hominem particulam negativam ponat, hoc modo faciet: omne non animal non homo est, et erit ista conversio, omnis homo animal est, omne non animal non homo est; sed de his posterius tractabimus, nunc ad simplices revertamur. Cum sint igitur quatuor propositiones quarum duae universales sunt, id est affirmativa et negativa, duae vero particulares, id est affirmativa et negativa, particularis affirmativa, et universalis negativa commutatis terminis sibi ipsa convertitur. Convertuntur autem illae (ut dictum est).) quoties, commutatis terminis, vel simul verae sunt, vel simul falsae. Nam si quis dicat, quidam homo animal est, vera est. Conversio vero ejus quoddam animal homo est, vera est. Item quidam homo lapis est, falsa est, quemadmodum et ejus conversio, quidam lapis homo est, nam et ista falsa est. Est igitur particularis affirmativa quae commutatis terminis sibi ipsa convertitur. Idem vero patitur universalis negativa. Si quis enim dicat, nullus homo lapis est, vera est, et potest converti nullus lapis homo est, nam et ista vera est. Item nullus homo rhetor est, falsa est, et ejus conversio, nullus rhetor homo est, falsa est. In quatuor igitur his propositionibus duae tantum contrajacentes sibi ipsae convertuntur, id est particularis, affirmatio et universalis negatio. Aliae vero duae sibi ipsis non convertuntur. Nam neque universalis affirmatio, neque particularis negatio sibi ipsa
PL64.805çevrilir. Biri "her insan canlıdır" derse doğrudur; çevirirse "her canlı insandır" yanlıştır. Demek ki kendine çevrilemez, çünkü çevrilmiş önerme öncekinin doğruluğunu kabul etmez. Tikel olumsuzlama da kendine çevrilmez: Biri "bir insan gramerci değildir" derse doğrudur; çevirirse "bir gramerci insan değildir" yanlıştır, çünkü her gramerci insandır.
Baştan tekrar edelim: Dört önerme vardır, küllî olumlama, küllî olumsuzlama, tikel olumlama, tikel olumsuzlama. Tikel olumlama ve küllî olumsuzlama karşıt duranlar olarak kendilerine çevrilebilir. Küllî olumlama ve tikel olumsuzlama, onlar da karşıt duranlar olarak, hiçbir zaman kendilerine çevrilemez.
Bazı küllî olumlamaların ve bazı tikel olumsuzlamaların çevrilebilmesi bizi şaşırtmasın. "Her insan gülebilirdir", "her gülebilir insandır" denebilir ve ikisi de doğrudur. Yine "her insan kişneyebilirdir" yanlıştır, "her kişneyebilir insandır" da yanlıştır. Tikel olumsuzlamada "bir insan taş değildir" doğrudur, "bir taş insan değildir" de doğrudur. Yine "bir insan gülebilir değildir" yanlıştır, "bir gülebilir insan değildir" de yanlıştır. Demek ki küllî olumlamalar ve tikel olumsuzlamalar çevrilebilir görünür. Çevrilirler de, ama küllî olarak değil. Önermelerin genel olarak çevrilebildiğini, küllî olarak, yani bütün durumlarda çevrildiklerinde söylerim. Bunlar ise yalnız iki maddede çevrilebilir. Biri bir türün hassasını, hassası olduğu türe konu olarak yüklerse çevirebilir: Gülebilir insana hastır; gülebiliri yükleyip insanı konu yaparsan, "her insan gülebilirdir", yine gülebiliri konu yapıp insanı yükleyebilirsin: "Her gülebilir insandır." Genel olumlamaların çevrilmeleri ise, yüklenen şeyin konuya hiçbir zaman doğru olarak söylenemediği önermelerde birlikte yanlıştır: "Her insan taştır" yanlıştır, yine "her taş insandır" yanlıştır, çünkü insan hiçbir zaman taş, taş da insan olarak doğru yüklenemez. Tikel olumsuzlarda tersidir: Hassa konu ya da yüklem olduğunda yanlıştır: "Bir insan gülebilir değildir" yanlıştır, "bir gülebilir insan değildir" de yanlıştır. Olumlanınca hiçbir zaman doğru yüklenemeyecek şeyi konuya yüklediklerinde ise doğrudur: "Bir insan taş değildir" doğrudur, "bir taş insan değildir" doğrudur.
Demek ki küllî olumlamalar, hassayı yüklediklerinde doğru olarak, konu hakkında hiçbir zaman doğru söylenemeyen şeyi yüklediklerinde yanlış olarak kendilerine çevrilir. Tikel olumsuzlar da hassayı yüklediklerinde yanlış, hiçbir zaman doğru söylenemeyecek şeyi yüklediklerinde doğru olur. Yalnız bu durumlarda çevrilebilirler, ötekilerde çevrilemezler. Bu yüzden küllî olarak çevrilmezler; demek ki yukarıda söylendiği gibi bütün öteki şeylerde çevrilmezler.
Şuna da bakmak gerekir: Kendine çevrilen tikel olumlama, kendine çevrilmeyen küllî olumlamaya arazî olarak çevrilebilir. Aynı şekilde küllî olumlamanın karşıtı olan, kendine çevrilmeyen tikel olumsuzlama, kendine çevrilen küllî olumsuzlamaya arazî olarak çevrilebilir. Tikel olumlama ve küllî olumsuzlamanın kendilerine nasıl çevrildiğini gösterdik. Şimdi tikel olumlamanın küllî olumlamaya, tikel olumsuzlamanın küllî olumsuzlamaya arazî olarak nasıl çevrildiğini göstermek gerekir.
Yukarıda küllî olumlama doğruysa tikelin de doğru olduğu ve tikelin küllîyi izlediği söylendi: "Her insan canlıdır" doğruysa "bir insan canlıdır" da doğrudur; çünkü her insan ise bir insan da. Tikel olumlama kendine çevrilir, küllî olumlamaya da çevrilir. Çünkü her insan canlıysa bir insan da canlıdır. Bu da kendine çevrilir. Demek ki "bir insan canlıdır" tikel olumlaması "her insan canlıdır" küllî olumlamasına çevrilebilir, şöyle:
convertitur. Si quis enim dicat, omnis homo animal est vera est. Si quis vero convertat, omne animal homo est falsum est. Non igitur sibi ipsi converti potest, quoniam conversa prioris veritatem non recipit. Neque vero particularis negatio sibi convertitur. Nam si quis dicat, quidam homo grammaticus non est, vera est; si vero convertat, quidam grammaticus homo non est, falsa est: omnis enim grammaticus homo est. Repetendum est igitur a capite quod cum quatuor propositiones sint,' affirmatio universalis, negatio universalis, affirmatio particularis, negatio particularis, particularis affirmatio et universalis negatio, quae contrajacentes sunt, sibi ipsis converti possunt. Universalis vero affirmatio et particularis negatio, quae ipsae contrajacentes sunt, nunquam possunt sibi ipsis converti. Nec hoc nos turbet quod quaedam affirmationes universales et quaedam particulares negationes converti possunt. Potest enim dici omnis homo risibilis est, omne risibile homo est, et utraeque verae sunt. Et item omnis homo hinnibilis est falsa est, et omne hinnibile homo est et haec quoque falsa est. Item in particulari negat. ione, quidam homo non est lapis, vera est, et quidam lapis non est homo, vera est, Item quidam homo non est risibile, falsa est, quoddam risibile homo non est, et haec quoque falsa est. Ergo videntur posse universales affirmationes et particulares negationes converti, et convertuntur quidem, sed non universaliter. Generaliter autem dico propositiones posse converti, quoties universaliter, id est in omnibus convertuntur. Istae autem in duabus solis materiebus converti possunt. Si quis enim proprium cujuslibet speciei ad ipsam speciem cujus est proprium velut ad subjectum praedicet potest convertere. Nam quia risibile proprium est homini, si praedices risibile, et subjicias hominem, ut est omnis homo risibile est, potes iterum subjicere risibile et hominem praedicare, ut si dicas omne risibile est homo. In illis vero simul falsae sunt generalium affirmationum conversiones, in quibus id quod praedicatur ad subjectum nullo tempore vere dici potest, ut si quis dicat, omnis homo lapis est, falsa est. Et iterum, omnis lapis homo est, falsa est haec, quoniam nullo tempore neque homo lapis est, neque lapis homo vere praedicabitur. In particularibus negativis contrarium est; nam aut falsae sunt, cum proprium subjectum est aut praedicatum, ut si quis dicat, quidam homo risibile non est, falsum est. Item quoddam risibile homo non est, et haec quoque falsa est. In illis verae sunt, quando id quod affirmando nullo tempore vere vere praedicari potest ad subjectum praedicant, ut si dicas, quidam homo lapis non est, vera est. Iterum quidam lapis homo non est, vera est. Ergo universales affirmationes tum sibi convertuntur ut verae sint cum proprium praedicet, tum sibi convertuntur ut falsae sint cum id quod nullo tempore ad subjectum vere dici poterit praedicatur. Item in particularibus negativis, tum falsae sunt, cum proprium praedicant, tum verae, cum id quod nullo tempore vere dici poterit praedicant. In his ergo solae converti possunt. In aliis vero converti non possunt. Atque ideo universaliter non convertuntur; remanet ergo ut in aliis rebus omnibus, ut superius dictum est, non convertantur. Hoc vero perspiciendum est, quod particularis affirmatio quae sibi ipsi convertitur, universali affirmationi, quae sibi non convertitur, per accidens converti potest. Et item contrajacens universali affirmationi particularis negatio, quae sibi ipsi non convertitur, converti potest per accidens negationi universali, quae sibi ipsi convertitur. Sed quomodo particularis affirmatio et universalis negatio sibi ipsis convertantur ostendimus. Nunc vero quomodo particularis affirmatio universali affirmationi per accidens, vel quomodo particularis negatio universali negationi per accidens convertantur, demonstrandum est. Dictum est superius quod si vera est universalis affirmatio, vera est etiam particularis, et sequeretur particularis universalem. Nam si vera est omnis homo animal est, vera est etiam quidam homo animal est. Si enim omnis, et quidam; sed particularis affirmatio sibi ipsi convertitur, convertitur etiam universali affirmationi. Nam si omnis homo animal est, et quidam homo animal est. Sed ista sibi convertitur hoc modo, si dicas quoddam animal homo est. Potest igi converti ad omnis homo animal est universalem affirmationem particularis affirmatio, quae est quidam homo animal est, et convertitur.
PL64.805_2"Bir canlı insandır." İkisi de doğrudur, hem "her insan canlıdır" hem "bir canlı insandır." Tikel olumlamanın küllî olumlamaya arazî olarak çevrildiği söylenir, çünkü tikel olumlama asıl olarak kendine çevrilir, küllî olumlamaya ise bu sayede çevrilir.
Şimdi kendine çevrilmeyen tikel olumsuzlamanın, kendine çevrilen küllî olumsuzlamaya arazî olarak nasıl çevrildiğini gösterelim. Burada da aynı akıl yürütme geçerlidir. Küllî olumsuzlama doğruysa tikel de doğrudur, küllî olumsuzlama da kendine çevrilir; demek ki tikel olumsuzlama çevrilmiş küllî olumsuzlamaya çevrilebilir. Küllî olumsuzlamayı, yani "hiçbir insan kişneyebilir değildir" önermesini çevirelim: "Hiçbir kişneyebilir insan değildir." Bu önermeyi, yani "hiçbir insan kişneyebilir değildir" küllî olumsuzlamasını, "bir insan kişneyebilir değildir" tikel olumsuzlaması izler. Şimdi küllîyi çevir, "hiçbir kişneyebilir insan değildir" yap; buna tikel olumsuzlamayı çevir ve "bir kişneyebilir insan değildir" yap: İkisi de doğrudur. Çünkü küllî olumsuzlamanın çevrilmesi olan "hiçbir kişneyebilir insan değildir" de doğrudur, tikel olumsuzlamanın çevrilmesi olan "bir kişneyebilir insan değildir" de. Neden arazî olarak çevrildiğinin söylendiği yukarıda anlatıldı. Böyle arazî çevrilme açıktır.
Demek ki küllî olumlamada olan, ona karşıt duran tikel olumsuzlamada da vardır: İkisi de kendilerine çevrilemez. Küllî
ut si dicas quoddam animal homo est; utraeque enim verae sunt, et quae dicit, omnis homo animal est, et quae dicit quoddam animal homo est: per accidens autem converti dicitur particularis affirmatio universali affirmationi, quia particularis affirmatio sibi ipsi principaliter convertitur, universali affirmationi convertitur. Restat igitur ut hoc monstremus, quomodo particularis negatio quae sibi non convertitur universali negationi quae sibi convertitur per accidens convertatur, et hic eadem ratio est. Nam quoniam universalis negatio si vera est, vera est etiam particularis, universalis vero negatio sibi ipsa convertitur, potest universali negationi conversae particularis converti negatio. Age enim universalem negationem, id est nullus homo hinnibilis est, convertamus, ut sit nullum hinnibile homo est. Sed istam propositionem, id est universalem negatio quae est, nullus homo hinnibilis est, sequitur particularis negatio quae est, quidam homo non est hinnibilis. Converte igitur universalem quae est. nullus homo hinnibilis est, et fac, nullum hinnibile homo est, converte huic particularem negationem quae est, quidam homo non est hinnibilis, et fac, quoddam hinnibile non est homo, utraeque verae sunt. Nam et nullum hinnibile homo est, quae est universalis conversio negationis, vera est, et quoddam hinnibile non est homo, quae conversio particularis negationis est. Cur autem per accidens converti dicatur, superius dictum est. Liquet ergo talis per accidens conversio: quod igitur habet universalis affirmatio, hoc habet etiam contrajacens particularis negatio, utraeque enim sibi converti non possunt; quod autem habet universalis
PL64.807olumsuzlamada olan, ona karşıt duran tikel olumlamada da vardır: İkisi de kendilerine çevrilebilir. Demek ki kendine çevrilebilenler ve kendine çevrilemeyenler birleştirilince, yani kendine çevrilebilen, kendine çevrilemeyenle birleştirilince, yukarıda gösterilen arazî çevrilmeleri yaparlar.
Geriye karşıt koyuşla olan çevrilmeler kalıyor. Önce bunların düzeni şemada gösterilsin. "Her insan canlıdır" genel olumlamasının karşıt koyuşla çevrilmesi "her canlı-olmayan insan-olmayandır" önermesidir. "Hiçbir insan canlı değildir" genel olumsuzlamasının karşıt koyuşla çevrilmesi "hiçbir canlı-olmayan insan-olmayan değildir" önermesidir. "Bir insan canlıdır" tikel olumlamasının karşıt koyuşla çevrilmesi "bir canlı-olmayan insan-olmayandır" önermesidir. "Bir insan canlı değildir" tikel olumsuzlamasının karşıt koyuşla çevrilmesi "bir canlı-olmayan insan-olmayan değildir" önermesidir. Aşağıdaki şema bunu gösterir:
| Basit önermeler | Karşıt koyuşla çevrilmeleri |
|---|---|
| Her insan canlıdır | Her canlı-olmayan insan-olmayandır |
| Hiçbir insan canlı değildir | Hiçbir canlı-olmayan insan-olmayan değildir |
| Bir insan canlıdır | Bir canlı-olmayan insan-olmayandır |
| Bir insan canlı değildir | Bir canlı-olmayan insan-olmayan değildir |
Bunlar böyle konunca, yukarıda terimlerin basit çevrilmesinde tikel olumlama ve genel olumsuzlamanın kendilerine çevrildiği, genel olumlama ve tikel olumsuzlamanın çevrilmediği söylenmişti; karşıt koyuşla çevrilmelerde tersi olur. Genel olumlama karşıt koyuşla kendine çevrilir, tikel olumsuzlama da öyle; genel olumsuzlama ve tikel olumlama ise karşıt koyuşla kendilerine çevrilmez. Bunun böyle olduğunu şu örneklerle kanıtlayacağız.
"Her insan canlıdır" genel olumlaması doğruysa, karşıt koyuşla çevrilmesi olan "her canlı-olmayan insan-olmayandır" da doğrudur; çünkü canlı olmayan şey insan olmaz. "Her canlı insandır" genel olumlaması yanlışsa, karşıt koyuşla çevrilmesi olan "her insan-olmayan canlı-olmayandır" da yanlıştır; çünkü insan olmayan şeyin canlı olması mümkündür, oysa bu önerme insan olmayan şeyin canlı olduğunu reddeder. Genel olumlama doğruyken karşıt koyuşla çevrilmesi doğru, yanlışken çevrilmesi yanlış olduğuna göre, genel olumlamanın kendine çevrilebileceğinde şüphe yoktur.
Şimdi tikel olumsuzlamanın karşıt koyuşla kendine nasıl çevrildiği gösterilmelidir. "Bir insan canlı değildir" yanlışsa, karşıt koyuşla çevrilmesi olan "bir canlı-olmayan insan-olmayan değildir" de yanlıştır. Çünkü bu önerme, canlı olmayan bir şeyin insan olduğunu söylüyor gibidir: İnsan-olmayan olmadığını söyleyen, canlı olmayan şeyin insan olduğunu anlamlandırır. Bu apaçık yanlıştır, çünkü her insan canlıdır. "Bir canlı insan değildir" tikel olumsuzlaması doğruysa, karşıt koyuşla çevrilmesi olan "bir insan-olmayan canlı-olmayan değildir" de doğrudur. Bu, insan olmayan bir şeyin canlı-olmayan olmadığını, canlı olduğunu söylemekle eşittir: At ve öküz insan değildir, canlı-olmayan da değildir. Tikel olumsuzlama yanlışken karşıt koyuşla çevrilmesi yanlış, doğruyken çevrilmesi doğru olduğuna göre, tikel olumsuzlamanın karşıt koyuşla kendine çevrilebileceğinde şüphe yoktur.
Genel olumlu ve tikel olumsuzun karşıt koyuşla kendilerine çevrilebileceği gösterildiğine göre, genel olumsuz ve tikel olumlunun karşıt koyuşla kendilerine çevrilemeyeceğini gösterelim. Önce genel olumsuzlama hakkında konuşalım. Genel olumsuzlama doğruysa, karşıt koyuşla kendine çevrilmişinin doğru olması gerekmez; yanlışsa karşıt koyuşla çevrilmişinin de yanlış olması zorunludur. "Hiçbir insan canlı değildir" yanlışsa, karşıt koyuşla çevrilmesi olan "hiçbir canlı-olmayan insan-olmayan değildir" de yanlış olur. Bu, canlı olmayıp insan-olmayan da olan hiçbir şey yoktur demekle eşittir; yani canı olmayan her şey insandır ki bu apaçık yanlıştır.
negatio, hoc habet et ei contrajacens affirmatio particularis, utraeque enim sibi converti possunt. Junctae ergo quae sibi converti possunt, et quae sibi converti non possunt, ut quae sibi converti potest jungatur ei quae sibi converti non potest, et quae; sibi converti non potest jungatur ei quae sibi converti potest, faciunt per accidens conversiones quae superius demonstrat a e sunt. Restat ut de his conversionibus dicamus quae per contrapositionem fiunt, et primum earum sit dispositio in descriptione subjecta, generalisenim affirmationis quae dicit, omnis homo animal est conversio per contrapositionem est quae dicit, omne non animal non homo est. Item generalis negationis quae dicit, nullus homo animal est, conversio per contrapositionem est, nullum non animal non homo est. Item particularis affirmationis quae dicit, quidam homo animal est, conversio per contrapositionem est quae dicit, quoddam non animal nonhomoest. Item particularis negationis quae dicit, quidam homo animal non est, conversio per contrapositionem est quae dicit, quoddam non animal non homo est, quod demonstrat subjecta descriptio: Omnis homo animal est Omne non animal non homo est Nullus homo animal est Nullum non animal non homo est Quidam homo animal est Quoddam non animal non homo est Quidam homo animal non est Quoddam non animal non homo non est His ergo ita positis, quomodo dictum est superius in simplici terminorum conversione, quod particularis affirmatio et generalis negatio sibi ipsis converterentur, generalis vero affirmatio et particularis negatio sibi ipsis non converterentur, hic in per contrapositionem conversionibus contra est. Nam generalis affirmatio per contrapositionem sibi ipsa convertitur, et particularis negatio sibi ipsi convertitur. Generalis vero negatio et particularis affirmatio per contrapositionem sibi non convertuntur. Quod ita esse his exemplis probabimus. Si enim vera sit affirmatio generalis quae dicit, omnis homo animal est, vera erit ejus per contrapositionem conversio quae dicit, Omne non animal non homo est. Quod enim animal non fuerit, id homo non erit. Et si falsa fuerit generalis affirmatio quae dicit, omne animal homo est, falsa erit etiam ejus per contrapositionem conversio quae dicit, omnis non homo non animal est, potest enim fieri ut quod homo non est, animal sit. Illa enim negat esse animal quod homo non fuerit. Quod si cum vera est generalis affirmativa, veraest ejus per contrapositionem conversio, et si cum falsa est generalis affirmatio, falsa est ejus per contrapositionem conversio, non est dubium quin generalis affirmatio possit ibi ipsa converti. Item nunc ostendendum est quomodo particularis negatio sibi ipsi per contrapositionem convertitur. Nam si falsa est quae dicit, quidam homo animal non est, falsa ejus erit etiam per contrapositionem conversio quae dicit, quoddam non animal non homo est. Hoc enim videtur haec propositio dicere, ac si diceret quaedam res quae animal non est homo est, qui enim dicit, non homo non est, hominem esse significat quod animal non sit. Hoc vero aperte falsum est, omnis enim homo animal est, et si vera fuerit particularis negatio quae dicit, quoddam animal homo non est, vera erit et ejus per contrapositionem conversio quae dicit, quidam non homo non animal non est. Aequale est enim ac si diceret, res quae homo non est non est non animal. sed est animal, ut equus et bos homo non est, et non est non animal. Ergo si cum particularis negatio falsa est, falsa est etiam ejus per contrapositionem conversio, et si cum particularis negatio vera est, vera est ejus per contrapositionem conversio, non est dubium quin particularis negatio possit per contrapositionem sibi ipsa converti. Nunc quoniam ostensum est generalem affirmativam et particularem negationem per contrapositionem sibi posse converti, ostendamus generalem negativam et particularem affirmativam per contrapositionem sibi non posse converti. Et prius de generali negatione dicendum est. Nam si generalis negatio vera est, non necesse erit per contrapositionem sibi conversam veram esse. Sed si falsa fuerit et per contrapositionem sibi conversam falsam esse necesse est. Nam si falsa est quae dicit, nullus homo animal est, falsa erit fortasse ejus per contrapositionem conversio, quae dicit, nullum non animal non homo est. Aequale est enim ac si dicat, nulla res est quae non sit animal et sit non homo, quod est omnis res quae? animam non habet homo est, quod aperte falsum est.
PL64.807_2Genel olumsuzlama doğruysa, karşıt koyuşla çevrilmesi yanlış olur. "Hiçbir insan taş değildir" doğruysa, çevrilmesi olan "hiçbir taş-olmayan insan-olmayan değildir" yanlıştır. Bu, taş olmayıp insan-olmayan da olan hiçbir şey yoktur demekle eşittir, yani taş olmayan her şey insandır ki bu yanlıştır; çünkü taş olmayan ve insan olmayan sayısız şey bulursun. Genel olumsuzlama yanlışken çevrilmesi yanlış, doğruyken de çevrilmesi yanlış olduğuna göre, genel olumsuzlamanın kendine çevrilemeyeceğinde şüphe yoktur; çünkü bir şeyde yanıltan genel olarak çıkarılamaz.
Geriye kalanı gösterelim: Tikel olumlama karşıt koyuşla kendine çevrilemez. Tikel olumlama doğruysa, karşıt koyuşla çevrilmesi de doğrudur. "Bir insan canlıdır" doğruysa, çevrilmesi olan "bir canlı-olmayan insan-olmayandır" da doğrudur. Bu, canı olmayan bir şeyin insan olmadığını söylemekle eşittir ki doğrudur: Taşın canı yoktur ve insan değildir. Aynı şekilde "bir taş insandır" tikel olumlaması yanlışsa, karşıt koyuşla çevrilmesi olan
Item si vera fuerit generalis negatio, falsa erit ejus per contrapositionem conversio. Nam si vera est quae dicit, nullus homo est lapis, falsa erit ejus per contrapositionem conversio quae dicit, nullus non lapis non homo est. Aequale est enim ac si dicat, nulla res est quae cum non sit lapis non homo sit, quod est omnis res quaecunque lapis non fuerit homo est, quod falsum est. Innumerabilia enim invenies, quae non sunt lapides, et non homines sunt. Ergo quoniam si generalis negatio falsa fuerit, falsa est ejus per contrapositionem conversio, vel si eadem vera fuerit, falsa erit ejus per contrapositionem conversio, non est dubium generalem negationem sibi non posse converti, quod enim in aliquo fallit, generaliter colligi non: potest. Restat igitur ut id quod reliquum est monstremus, particularem affirmationem per contrapositionem sibi non posse converti. Cum enim fuerit particularis affirmatio vera, vera erit ejus etiam per contrapositionem conversio. Nam si vera est quae dicit, quidam homo animal est, vera est ejus per contrapositionem conversio, quoddam non animal non homo est. Aequale est enim ac si dicat quaedam res quae animam non habet homo non est, quod verum est. Lapis enim animam non habet, et tamen homo non est. Item si particularis affirmatio quae dicit, quidam lapis homo est, falsa est, vera erit ejus per contrapositionem conversio quae dicit, quidam
PL64.809"bir insan-olmayan taş-olmayandır" doğru olur. Bu, insan olmayan bir şeyin taş olmadığını söylemekle eşittir ki doğrudur: At insan değildir ve taş da değildir. Bazı durumlarda tikel olumlama doğruyken karşıt koyuşla çevrilmesi doğru, bazı durumlarda yanlışken de çevrilmesi doğru olduğuna göre, tikel olumlamaların karşıt koyuşla kendilerine çevrilemeyeceğinde şüphe yoktur.
Karşıt duranlar olan genel olumsuzlama ve tikel olumlama, karşıt koyuşla çevrilmelerde birbirinin tersine davranır: Genel olumsuzlar doğru da yanlış da olsa, karşıt koyuşla çevrilmeleri hep yanlıştır; tikel olumlular doğru da yanlış da olsa, karşıt koyuşla çevrilmeleri hep doğrudur.
Yukarıdan tekrar edip pekiştirelim: Terimlerin basit çevrilmesinde tikel olumlama ve genel olumsuzlama kendilerine çevrilebilir, genel olumlama ve tikel olumsuzlama çevrilemez. Karşıt koyuşla olan çevrilmelerde bunun tersidir: Genel olumlama ve tikel olumsuzlama karşıt koyuşla kendilerine çevrilebilir, genel olumsuzlama ve tikel olumlama çevrilemez. Karşıt duranlar olan genel olumsuzlama ve tikel olumlama ise, gösterildiği gibi, doğruluk ve yanlışlık farkı bakımından birbirlerine zıt durumdadır.
Kategorik kıyasların kategorik önermeleri hakkında bu kadarı yeter. Burada atlanmış bir şey varsa, Aristoteles'in Peri hermeneias'ına yazdığımız şerhte daha dikkatli ve daha ince işlenmiştir.
non homo non lapis est. Aequale est enim ac si diceret, quaedam res quae homo non fuerit lapis non est, quod verum est. Equus enim homo non est, et tamen lapis non est. Ergo si cum in quibusdam particularis affirmatio vera fuerit, vera erit ejus per contrapositionem conversio, et si cum in quibusdam falsa fuerit particularis affirmatio, vera erit ejus per contrapositionem conversio, non est dubium particulares affirmationes per contrapositionem sibi non posse converti. Generalisenim negatio et particularis affirmatio, quae contrajacentes sunt, in per contrapositionem conversionibus contraria patiuntur. Nam in generalibus negativis sive generales negativae verae fuerint sive falsae per contrapositionem conversio semper falsae sunt; in particularibus autem affirmativis, sive particularis affirmatio vera fuerit sive falsa, ejus per contrapositionem conversio vera est. Repetendum est igitur a superioribus et confirmandum quod in simplicibus terminorum conversionibus particularis affirmatio et generalis negatio sibi converti possunt. Generales vero affirmatio et particularis negatio sibi converti non possunt. In his vero conversionibus quae per contrapositionem fiunt, contrarium est; nam generalis affirmatio et particularis nega* per contrapositionem sibi ipsis converti possunt, generalis vero negatio, et particularis affirmatio per contrapositionem sibi ipsis converti non possunt, et generalis negatio et particularis affirmatio quae sunt contrajacentes in veri falsique distantia (ut demonstratum est), sibi ipsis invicem contraria patiuntur. Haec de Categoricorum Syllogismorum categoricis propositionibus dicta sufficiant. Si qua vero in his praetermissa sunt, in Perihermenias Aristotelis commentario diligentius subtiliusque tractata sunt.
PL64.809_2II. Kitap
Önceki cilt kategorik kıyasların önermelerini ele alıyordu; şimdi, bir giriş kitabının ölçüsü elverdiği kadarıyla, kategorik kıyasın kendi yapısı işlenecektir. Bileşik olan her şeyin sağlamlığı ya da kusuru ya en çok onu oluşturan parçalardadır ya da övgüsü ve yergisi bileşimin iyi veya kötü oluşuna bağlıdır. Ev sağlam taşlardan yapılmışsa sağlam, zayıf taşlardan yapılmışsa zayıf olur; ustanın dengeli ve becerikli bileşimine kavuşmuşsa, yapı dayanıklılığı sayesinde övgüye değer bir temele oturur; bileşim beceriksizce yapılmışsa, iyi taşlardan örülmüş de olsa, bütün yapı hiçbir dayanıklılık göstermeden sallanır. Biz de aynı benzetmeyi izleyerek önce kıyasın neden oluştuğunu, yani önermeleri açıkladık; şimdi kıyasların kendi birleşimini ve bileşimini işleyeceğiz. Şunu da unutmamalısın: Bu kitabı girişi yapmış olanlara değil, girişle öğrenecek olanlara sunuyorum.
Önce bir şeyin bütününde bulunmanın ya da bulunmamanın ne olduğunu birkaç sözle göstereyim. Bir şey başka bir şeyin cinsiyse her türü içinde tutar ve tür cinsin bütününde bulunuyor denir. Canlı cins, insan tür olsun. İnsan canlıdan daha dar olduğu için canlının bütününde bulunuyor denir, çünkü her insan canlıdır. Biri bunu ters yönden söyleyip bir şeyin başka bir şeyin her birine yüklendiğini söylese fark etmez: İnsan canlının bütününde bulunduğu gibi, canlı da her insana yüklenir. Bütününde bulunmamak ise bir şeyin ötekinin tamamından ayrı olmasıdır. "Canlı hiçbir taşta yoktur" dersen öyledir, çünkü hiçbir canlı taş değildir; "canlı hiçbir taşa yüklenmez" dersen de öyledir, çünkü canlı hiçbir taş için söylenmez.
Şöyle tarif ediyoruz: Bir şeyin bütününde bulunmak ya da her birine yüklenmek, konunun, yüklem söylenemeyecek hiçbir parçası bulunamadığı durumdur; nitekim insanda, canlı denemeyecek hiçbir şey yoktur. Bütününde bulunmamak ya da hiçbirine yüklenmemek ise konunun, yüklem söylenebilecek hiçbir parçası bulunamadığı durumdur; nitekim taşta, canlının yüklenebileceği hiçbir şey bulunamaz. Şuna da dikkat etmek gerekir: Bütününde bulunmak ters yönde söylenir. Bir şey bir başkasının her birine yükleniyorsa, yüklendiği şey, yüklenen şeyin bütününde bulunuyor denir. Canlı her insan için söylenir; insan ise bütününde bulunur, yani canlı bütününün içinde bir parça gibi gizlidir. Bir şey başka bir şeyin her birinde bulunuyorsa, onun yüklendiği şey de o yüklemin bütününde bulunuyor denir: Canlı her insanda bulunup her insana yüklendiği için insan canlının bütünündedir.
Bunlar böyle konulduktan sonra, terimler yerine harfler koyduğumuz her yerde bunu kısalık ve kolaylık için yaparız; harflerle göstermek istediğimizi küllî olarak gösteririz. Çünkü belli terimlerle yapılan bir örnekte belki yanlış bir şey araya sokmak zorunda kalınabilir; harflerle ise asla yanılmayız, çünkü harfleri terim koyar gibi kullanırız. Terimlerin birleşimi kendi başına sağlam ve geçerli olmadıkça, harflerin kendisinde ne doğruluk ne yanlışlık bulunur. Bir şeyin başka bir şeyin her birine yüklendiğini göstermek istediğimizde şöyle koyarız: Birinci terim a, ikinci terim b olsun ve a her b'ye yüklensin. Bunu, a'yı canlı, b'yi insan koymuşuz gibi anla. Olumsuzlar için de aynı yol geçerlidir: "a hiçbir b'ye yüklenmez" demek, canlı olan a hiçbir taşa, yani b'ye yüklenmez demek gibidir; benzerleri de öyle.
Her basit kıyas üç terimle gösterilir ve sonuca bağlanır. Ama önce kıyasların şekillerine bakalım, modlarını ve sıralarını sonra işleriz. Üç terim birbirine yakın ve bağlı biçimde konulunca,
Superioris series voluminis quod ad Categoricorum Syllogismorum propositiones attinebat expedivit. Nunc autem. Nunc autem, quantum introductionis patitur temperamentum, de ipsa Categoricorum Syllogismorum ratione tractabitur; et quoniam omnium compositorum firmitudo vel vitium, aut in his maxime reperitur ex quibus est compositum, aut penes bonam malamve compositionem ejus laus vituperatioque tenetur: namque domus si sit fortibus lapidibus debilibusve constructa, ipsa quoque est fortis aut debilibusve; porro autem si artificis compositionem aequabilem solertemque fuerit nacta, ipsa quoque constructio clio, merito stabilitatis erit laudabile fundamentum; i sivero insolertior compositio fiat, tota quoque quamvis ex bonis ordinata lapidibus, nulla sese gerens fabrica stabilitate nutabit; nos quoque hanc eamdem imaginem secuti, prius de his quibus ipse syllogismus constat, id est propositionibus explicuimus. Nunc vero de ipsa inter se syllogismorum conjunctione compositioneque tractabimus. Illud vero meminisse debebis, introducendis hic me praestitisse docendis, non introductis. Et prius quid sit esse in omni vel non esse, paucis ostendam. Si qua enim res alterius generis fuerit, omnem intra se speciem continebit, et in toto species genere illa esse diceret. Sit enim genus animal, homo vero species. Homo ergo quoniam minus est quam animal, in toto animali esse dicetur. Omnis enim homo animal est. Si quis ergo sic dicat aliquam rem de omni alia re praedicari, conversa vice nihil interest. Nam sicut in toto animali homo est, sic etiam animal de omni homine praedicatur. In toto vero non esse est, quoties alia re omni disjuncta est: ut si dicas, animal in nullo lapide est, nullum enim animal lapis est; et si dicas, animal de nullo lapide praedicatur, de nullo enim lapide animal dicitur. Diffinimus ergo in toto esse, vel in toto non esse sic: in toto esse, vel de omni praedicari dicitur, quoties non potest inveniri aliquid subjecti ad quod illud quod praediceret dici non possit. Namque nihil hominis invenitur ad quod animal dici non possit. In toto vero non esse, vel de nullo praedicari dicitur, quoties nihil subjecti poterit inveniri ad quod illud quod praediceret dici possit. Nihil enim lapidis inveniri potest de quo possit animal praedicari. Illud sane notandum est, quod esse in toto versa vice dicitur. Nam si aliquid de omni aliquo praedicatur, illud de quo illud praedicatur in toto illo esse dicitur quod praedicatur, ut animal de omni homine dicitur. Homo vero in toto est, id est velut quaedam pars intra totum animal latet. Et si quid in alio omni fuerit, in eo toto res illa de qua superius dicebatur esse dicitur, ut idem animal cum in omni sit homine, et de eo omni praedicetur, homo in toto est animali. His igitur ita positis, quotiescunque ita dicimus, ut litteras pro terminis disponamus, pro brevitate hoc et compendio facimus, id quod per litteras demonstrare volumus universaliter demonstramus. Nam fortasse in terminis aliquibus falsum ingerendum necesse sit.- In litteris vero nunquam fallimur, quoniam ad hoc utimur litteris quasi terminos poneremus. In litteris vero ipsis, nisi terminorum conjunctio per se firma valensque fuerit, ulla neque veritas, neque falsitas reperietur. Quoties igitur aliud de alio omni praedicari volumus ostendere, sic ponimus. Sit primus terminus a, secundus b, et praedicetur a de omni b. Hoc autem ita accipito tanquam si posuerimus a animal, b hominem. Eodem modo et de negativis. Nam si dicamus, a de nullo b praedicatur, tale est ac si dicamus, a, quod est animal, de nullo lapide praedicatur, quod est b, et alia quaecunque eis fuerint consimilia. Omnis autem syllogismus simplex tribus terminis demonstratur atque concluditur, Sed prius ipsorum syllogismorum figuras aspiciamus, post vero de modis ordinibusque eorum tractabimus. Tribus igitur terminis ita positis, ut prope se et sibi
PL64.811üçten fazla birleşim olamaz. a, b ve c olsun. Ya a b'ye, b de c'ye yüklenir; ya a hem b'ye hem c'ye yüklenir; ya da aynı a ve b'nin ikisine c terimi konu olur. a iyi, b adil, c fazilet olsun. Ya a, yani iyi, her b'de, yani adilde bulunur ve "her adil iyidir" denir; b, yani adil, her c'de, yani fazilette bulunur ve "her fazilet adildir" denir. Önermeler şöyle olur: "Her adil iyidir", "her fazilet adildir". Ya a, yani iyi, adil olan b'ye ve fazilet olan c'ye yüklenir: "Her adil iyidir, her fazilet iyidir." Ya da iyi olan a, adil olan b'ye ve fazilet olan c'ye konu olur: "Her iyi adildir, her iyi fazilettir." Bu son birleşimde b ve c yalnız a terimine yüklenir.
a'nın her b'ye, b'nin de her c'ye yüklendiği şekle birinci şekil diyorum; şöyle tarif edilir: Birinci şekil, konu olanın bir başkasına yüklendiği şekildir. Nitekim a terimine konu olan b, c terimine yüklenir. Bu şeklin uçları dediğim, yüklenen ile konu olandır, yani a ile c: a b terimine yüklenir, c terimi ise b terimine konu olur. Orta dediğim, birine konu olup ötekine yüklenendir, yani b: b terimi a terimine konu olur, c terimine yüklenir. Büyük uç, ilk yüklenendir, yani a, çünkü a b terimine yüklenir. Küçük uç, orta terime konu olandır, yani c: c terimi orta terime, yani b'ye konudur ve b orta terimi onun için söylenir. a terimine büyük denmesi, yüklenen şeyin yüklendiği şeyden her zaman daha geniş olmasındandır. Ayrıca sonuçta, ilk önermede olduğu gibi, a terimi her zaman yüklem olur. İyi olan a adil olan b'ye yüklenir ve "her adil iyidir" denir; orta terim b ise c'ye yüklenir ve "her fazilet adildir" denir. Bunlardan kıyasta "her fazilet iyidir" sonucu çıkar, iyi olan a fazilet olan c için söylenir; bu yüzden ona büyük uç diyoruz.
Şunu da hatırlamalıyız: Denk olanlar ters çevrilip birbirine yüklenebilir. Yüklenen, konusunun her birinde bulunduğu gibi, çevrilince konu da daha önce yüklenen olanın her birinde bulunur. f ve g terimleri hiçbiri ötekinden geniş olmayacak biçimde denk olsun: f'yi her g'ye yüklersen f her g'de bulunur; çevirip g'yi f'ye yüklersen g de her f'de bulunur. f gülebilir, g insan olsun. Gülebiliri yükleyip insanı konu yaparsan gülebilir her insanda bulunur, çünkü her insan gülebilirdir. İnsanı gülebilire yüklersen insan her gülebilirde bulunur, çünkü her gülebilir insandır. Terimlerin ne olduğu, yüklem ve konunun ne olduğu, önermeler üzerine olan önceki kitapta yeterince söylendi. Burada küllî olumlama çevrilmiş görünüyor diye yanılmayalım, bunu da yukarıda konuştuk. Şimdi yalnız şunu göstermek istiyoruz: Yalnız tam olarak denk olanlar çevrilir. Bu da, Analitikler'de sözünü ettiğimiz, kıyasların döngüsel gösterilmesine yarar.
Kategorik kıyasların birinci şekli böylece tamamlandı. İkinci şekil, a teriminin hem b'ye hem c'ye yüklendiği şekildir: İyi olan a'yı her adil olan b'ye yükleyip "her adil iyidir" dersen, sonra aynı a'yı her fazilet olan c'ye yükleyip "her fazilet iyidir" dersen, yalnız a'yı hem b hem c terimlerine yüklemiş olursun ve bu ikinci şekildir. Bu şekilde orta terim, ikisine birden yüklenendir, yani a. Uçlar konu olanlardır, yani b ve c. Büyük uç, a teriminin ilk yüklendiği terimdir, yani adil olan b; a önce c'ye yüklenirse büyük uç c olur. Çünkü orta terimin ilk yüklendiği uç, sonra gösterileceği gibi, sonuçta da yüklem olur. Küçük uç, orta terimin sonra yüklendiği terimdir.
Üçüncü şekil, a ve b terimlerinin tek bir c'ye yüklendiği şekildir. a'yı, yani iyiyi, c'ye, yani fazilete yükleyip "her fazilet iyidir" denir, b de c'ye yüklenip "her fazilet adildir" denirse bu birleşim üçüncü şekli yapar.
connexi sint, tres non ultra fieri complexiones necesse est, hoc modo: sit enim a, sit b, sit c; aut enim a de b praedicabitur, et b de c, aut certe a et de b prae-dicabitur et de c, vel iisdem ipsis a et b c terminus videbitur esse subjectus. Sit enim a bonum, sit b justum, sit c virtus, aut enim a, id est bonum erit in omni b, id est justo, et dicetur, omne justum bonum est, item b justum in omni c, id est virtute, et dicetur, omnis virtus justa est. Et erunt hujusmodi propositiones: omne justum bonum est, et omnis virtus justa est, aut a, id est bonum, de b, quod justum est, et de c, quod virtus est, praedicabitur, ut sit omne justum bonum est, omnis virtus bona est, aut certe a bonum, b justo, et c virtuti subjacebit, ut dicatur, omne bonum justum est, et omne bonum virtus est. In hac enim complexione b et c de solo a termino praedicantur. Ubi vero a de omni b termino, et b item praedicatur de omni c. Hanc figuram voco primam quae diffinitur sic: Prima figura est in qua is qui subjectus est de alio praedicatur. Namque b, quod a termino subjectum est, ad c item terminum praedicatur. Ex. Extremitates vero dico hujus figurae quod praedicatur et quod subjectum est, id est a c. Namque a praedicatur de b termino, c vero terminus b termino subjacet. Medium autem illud voco quod alii subjacet, et de alio praedicatur, id est b. Nam b terminus a termino subjacet, de c vero termino praedicatur. Major vero extremitas est, quae prima praedicatur, id est a. Namque idem a de b termino praedicatur. Minor vero quae medio terminus subjicitur, id est c, namque c terminus medio termino, id est b, subjectus est; de eo enim b medius terminus dicitur. Major vero terminus a vocatus est, id est qui praedicatur, quoniam omne praedicatum ab eo de quo praedicatur majus est. Et in conclusione, sicut in prima propositione, semper a terminus praedicatur, a enim bonum praedicatur de b justo, et dicitur, omne justum bonum est, b vero medius terminus praedicatur de c, et dicitur, omnis virtus justa est. his igitur concluditur in syllogismo, omnis virtus bonum est, et a bonum nomina bitur de c virtute, atque ideo major a nobis extremitas appellatur. Id vero meminisse debemus, quod ea quae paria sunt retorqueri possunt, et ad se invicem praedicari, et sicut id quod praedicatur in eo quod subjectum est, omni est, ita rursus conversum quod fuerit subjectum, in eo quod antea praedicabatur omni erit. Nam si f et g duo termini ita sibi sint aequales, ut neuter neutro major sit, cum praedicaveris f de omni g, erit f terminus in omni g termino. Si vero convertas et praedices g terminum de f termino, erit iterum g terminus in omni fterrnino. Sit enim f risibile, g homo. Ergo si praedices f risibile, et g hominem subjicias, frisibile in omni g invenitur. Omnis enim homo risibilis est Si vero praedices g hominem ad f risibile, g homo in omni f risibile reperitur. Omne enim risibile homo est. Quid autem termini sint, vel quid praedicatio, aut subjectio, priori de propositionibus libro satis dictum est. Sed ne forte erremus quod videtur universalis affirmatio conversa. Nam de hoc quoque superius dictum est. Modo vero hoc solum monstrare volumus, quod quae sunt in toto paria sola convertantur. Hoc tamen prodest ad ostensionem syllogismorum quae fit in circulo, quam in Analyticis diximus. Ac de prima Syllogismorum Categoricorum figura expeditum est, Secunda vero figura est quoties a terminus de utrisque b et c terminus praedicatur hoc modo: Si enim dicas a bonum de omni b justo, ut sit hoc modo propositio, omne justum bonum est, et inde a bonum de omni c virtute, ut dicas, omnis virtus bonum est, solum a de utrisque b et c terminis praedicasti, et erit haec secunda figura. Medius autem terminus in hac figura erit qui de utrisque praedicatur, id est a. Extremitates vero ea quae subjecta sunt, id est b et c. Major vero extremitas est de qua primo a terminus appellatur, id est b justum; vel si ad c primo praedicabitur, c terminus major extremitas invenitur. Idcirco quod ea extremitas de qua medius terminus primo praedicatur, in conclusione ipsa quoque praedicabitur, ut posterius demonstrandum est. Minor vero extremitas erit, ad quod medius terminus posterius praedicabitur. Tertia vero figura est, quoties a et b termini de uno c praedicantur. Si quis enim praedicet a, id est bonum, de c, id est virtute, ut sit hujusmodi propositio, omnis virtus bonum est; item b praedicetur de c, ut sit, omnis virtus justum est, terminus figuram facit.
PL64.811_2Bu şekilde orta terim ikisine birden konu olandır, yani c: a ve b terimleri c terimine yüklenir. Büyük uç ilk yüklenendir, yani a; küçük uç sonra yüklenendir, yani b. Biri b'yi önce, a'yı sonra yüklemek isterse, büyük ve küçük uç bu önce ve sonra yüklenmeye göre belirlenir. Burada da, yukarıdaki öteki şekillerde olduğu gibi, sonuçta büyük uç küçüğe yüklenir.
Kıyasın üç şekli böylece tamamlandığına göre, şunu söylemek gerekir: Tam kıyas, sağlam ve ispatlanmış bir sonuca varmak için önceden alınıp konulmuş olanlardan başka hiçbir şeye ihtiyaç duymayan kıyastır; mod ve düzenle yapılan sonuç eksiksizdir ve önceden konulanlarla biter. Eksik kıyas ise yetkinliği için aslında hiçbir şeyi eksik olmayan, ama önermelerde alınanlar arasında neden böyle olduğunu gösterecek bazı şeyler bulunmayan kıyastır. Bütün bu tarifler ileride açıklığa kavuşacak.
Şimdi bu şekillerin nereden doğduğunu kısaca açıklamak gerekir, çünkü nereden doğdularsa oraya çözülürler. İkinci ve üçüncü şekil birinci şekilden doğup üretilmiş görünür. a terimi her b'de bulunsun ve her b'ye yüklensin, b terimi de her c'ye yüklensin. Bu, söylendiği gibi, kıyasların birinci şeklidir. Biri büyük ucu ve önermeyi çevirip önce yüklem olanı konu yaparsa ikinci şekli yapar. Çünkü a nasıl b'ye yükleniyorsa b de c'ye yüklenir; bu çevrilip
In hac vero figura medius terminus erit qui utrisque subjectus est, id est c. Namque de c termino a et b termini praedicantur. Major vero extremitas est quae primo praedicatur, id est a; minor vero quae postea, id est b; vel si quem libuerit b prius, a posterius praedicare secundum priorem posterioremque praedicationem, major minorve extremitas invenietur, et hic quoque major extremitas in conclusionibus, sicut in superioribus aliis figuris, de minore praedicatur. Expeditis igitur tribus syllogismo figuris, dicendum est quia perfectus syllogismus est cui ad integram probatamque conclusionem ex superius sumptis et propositis nihil deest. Sed modo atque ordine facta conclusio nihil dehabens, per ea quae antea proposuit terminatur. Imperfectus vero syllogismus est cui nihil aeque ad perfectionem deest, verumtamen in his quae in propositionibus sumpta sunt aliqua desunt, cur ita esse videtur. Sed et hae diffinitiones omnes posterius liquebunt. Nunc autem unde hae figurae nascantur breviter explicandum est. Quoniam unde nascuntur, in eadem iterum resolvuntur. Sed secunda et tertia figura de prima figura nasci et procreari videntur. Sit enim a terminus in omni b termino, et de omni^ eo praedicetur, b vero terminus de omni c termino praedicatur. Haec, ut dictum est, prima syllogismorum figura est. Si quis igitur majorem extremitatem propositionemque convertat, et quod fuerat antea praedicatum faciat esse subjectum, secundam faciet figuram Nam quemadmodum a terminus praedicatur de b termino, ita b de c. Si ergo convertatur, et fiat
PL64.813b a'ya yüklenirse, önce orta olup a'ya konu olan b terimi, c'ye yüklendiği için, her iki terime birden yüklenir duruma gelir. İyi olan a adil olan b'ye, adil olan b de fazilet olan c'ye yükleniyordu; önermeler "her adil iyidir" ve "her fazilet adildir" idi. "Her fazilet adildir" önermesi yerinde kalırken ilk önerme, yani "her adil iyidir" çevrilip "her iyi adildir" olsun. Önermeler artık "her iyi adildir, her fazilet adildir" olur ve adil, yani b, a ve c terimlerine yüklenir. Böylece birinci şeklin büyük ucu çevrilince kıyasların ikinci şekli doğar.
Üçüncü şekil ise küçük önerme çevrilince doğar. İyi olan a adil olan b'ye yüklenip "her adil iyidir", adil olan b de fazilet olan c'ye yüklenip "her fazilet adildir" denir. İlk önerme, yani "her adil iyidir" yerinde kalırken ikincisi, yani "her fazilet adildir" çevrilip "her adil fazilettir" olursa önermeler şöyle olur: "Her adil iyidir, her adil fazilettir." Böylece a ve c terimleri adil olan b'ye yüklenir ve üçüncü şeklin birleşimi ortaya çıkar. Demek ki birinci şeklin önce gelen ya da sonra gelen ucu çevrilince ikinci ya da üçüncü şekil doğar.
Bu üç şeklin her birinin altında birden çok kıyas modu vardır; modlar şekillerin altında, türlerin cinslerinin altında bulunduğu gibi bulunur. Birinci şeklin altında, Aristoteles'e göre, dört mod vardır; ama Theophrastos ya da Eudemos bu dördüne beş mod daha ekler. Bunun ilkesini Aristoteles Birinci Analitikler'in ikinci cildinde vermiştir, bunu sonra daha iyi açıklayacağız. İkinci şeklin altında dört mod vardır; üçüncünün altında, Aristoteles'e göre, altı mod; bazıları, öncekileri izleyen Porphyrios gibi, bir mod daha ekler. Önceki kitapta söylendiği gibi önermelerin kimi olumlu, kimi olumsuz, kimi küllî, kimi tikeldir; kıyasların önermeleri ve sonuçları bunlara göre birleşir.
Birinci şeklin birinci modu, iki küllî olumlamadan küllî bir olumlama çıkaran moddur. a terimi her b'de, b terimi de her c'de bulunursa a terimi her c'ye yüklenir. İyi olan a her adil olan b'ye yüklenip "her adil iyidir", adil olan b de fazilet olan c'ye yüklenip "her fazilet adildir" denirse, uçlar, yani a ve c birbirine yüklenerek zorunlu olarak "her fazilet iyidir" sonucu çıkar. Önermeler ve sonuç şöyledir: a her b'de, b her c'deyse a her c'ye yüklenir; yani "her adil iyidir, her fazilet adildir; öyleyse her fazilet iyidir". Bu, birinci şeklin birinci modudur.
Birinci şeklin ikinci modu, birinci önerme küllî olumsuz, ikincisi küllî olumlu olduğunda küllî olumsuz sonuç çıkaran moddur. a kötü, b iyi, c adil olsun. a terimi hiçbir b'ye yüklenmez, çünkü hiçbir iyi kötü değildir; b terimi her c'ye yüklenir, çünkü her adil iyidir. Bundan "hiçbir adil kötü değildir" sonucu çıkar. Şöyledir: a hiçbir b'ye yüklenmiyorsa, b de her c'ye yükleniyorsa a hiçbir c'ye yüklenmez: "Hiçbir iyi kötü değildir, her adil iyidir; öyleyse hiçbir adil kötü değildir."
Birinci şeklin üçüncü modu, küllî olumludan ve tikel olumludan tikel olumlu çıkaran moddur. Fazilet olan a her b'ye, yani iyiye yüklenir, iyi olan b de tikel olarak bir c'ye, yani bir adile yüklenirse sonuç da tikel olur: fazilet olan a tikel olarak bir adil olan c'ye yüklenir. a her b'de, b tikel olarak bir c'deyse a da tikel olarak bir c'dedir: "Her iyi fazilettir. Bir adil iyidir. Öyleyse bir adil fazilettir."
Birinci şeklin dördüncü modu, küllî olumsuzlamadan ve tikel olumlamadan tikel olumsuz çıkaran moddur. a terimi hiçbir b'ye yüklenmiyor, b terimi bir c'ye yükleniyorsa a terimi bir c'ye yüklenmez; bunu şu örnek gösterir. Önermeler şöyledir:
ut b terminus de a termino praedicetur, invenitur b terminus qui antea medius fuerat, et a termino subjectus, de c vero termino praedicatur ad utrosque terminos praedicativus. Age enim quoniam a bonum de b justo praedicabatur, b vero justum de c virtute praedicabatur, erat propositio: omne justum bonum est, omnis virtus justa est, manente propositione quae est, omnis virtus justa est, prima propositio, id est omne justum bonum est, contravertatur, et fiat, omne bonum justum est. Inveniuntur igitur propositiones sic, omne bonum justum est, omnis virtus justa est, et justum, id est b de a et c terminis praedicabitur. Conversa igitur majore prioris figurae extremitate, secunda syllogismorum figura procreatur. Tertia vero figura nascitur, minori propositione conversa. Nam si a bonum praedicatur de b justo, ut. dicatur, omne justum bonum est, b vero justum praedicatur de c virtute, ut dicatur, omnis virtus justa est, si, priore propositione manente, id est, omne justum bonum est, secunda quae est, omnis virtus justa est, convertatur, et fiat, omne justum virtus est, invenietur omnes propositiones sic: omne justum bonum est, omne justum virtus est, et de 6justo a et c termini praedicantur, et fit tertiae figurae connexio. Conversis igitur primis posterisque extremitate primae figurae, tertia vel secunda figura nascuntur. At vero unaquaeque harum trium figurarum habet sub se plures syllogismorum modos, ut modi sub figuris ita sint ut sunt species sub suis generibus. Habet enim prima figura sub se, Aristotele auctore, modos quatuor; sed Theophrastus vel Eudemus super hos quatuor quinque alios modos addunt, Aristotele dante principium in secundo priorum Analyticorum volumine, quod melius postmodum explicabitur. Secunda vero figura habet sub se quatuor modos; tertia vero, auctore Aristotele, sex; addunt etiam alii unum, sicut ipse Porphyrius, superiores scilicet sequens. Et quoniam (ut superiore libro dictum est) aliae propositiones affirmativae sunt, aliae negativae, et earum aliae universales, aliae vero particulares, secundum eas ipsas, propositiones syllogismorum conclusionesque junguntur Namque primae figurae primus modus est qui fit ex duabus universalibus affirmativis, universalem colligens affirmativam. Si enim a terminus fuerit in omni b termino, et si b terminus de omni c ter fuerit praedicatus, a terminus de omni ctermino praedicabitur. Namque a bonum si praedicetur de omni b justo, ut sit, omne justum bonum est, b vero justum, si de c praedicetur virtute, ut sit, omnis virtus justum est, necessario concluditur extremitatibus ad se invicem praedicatis, id est a et c, ut sit omnis virtus bonum est. Sunt igitur hujusmodi propositiones atque conversa? Si a in omni b fueril, et b in omni c fuerit a terminus de omni c praedicabitur, id est, omne justum bonum est, omnis virtus justaest; et conclusio, omnis igitur virtus bonum est, et hic primae figurae primus modus est. Secundus vero modus primae figurae est, quoties ex prima universali negativa et secunda universali affirmativa conclusio universali negatione colligitur. Si enim sit a malum, b bonum, c justum, a terminus de nullo b termino praedicabitur. Nullum enim bonum malum est, b vero terminus de omni c termino praedicabi; omne enim justum bonum est. Quare colligitur, nullum justum malum est, ut est hoc modo: Si a terminus de nullo b termino praedicatur, b vero terminus de omni c fuerit praedicatur, a terminus de nullo c praedicabitur, ut est, nullum bonum malum est, omnejustum bonum est; nullum igitur justum malum est. Tertius vero modus primae figurae est, quoties ex universali affirmativa, et particulari affirmativa, particularis affirmativa colligitur. Nam si a virtus de omni b, id est bono, praedicetur, et b bonum de quodam c, id est justo, fuerit praedicatum particulariter, erit quoque conclusio particularis, hoc modo, ut a virtus de quodam c justo particulariter praedicetur. Si igitur fuerit a terminus in omni b, et b terminus in aliquo c particulariter, erit a terminus in aliquo c particulariter, ut sit: Omne bonum virtus est. Quoddam justum bonum est. Quoddam igitur justum virtus est. Quartus modus primae figurae est talis, quoties ex universali negatione et particulari affirmatione particularis negativa colligitur. Nam si a terminus de nullo b termino praedicetur, b >vero terminus de quodam c termino praedicetur, a terminus de quodam c termino non praedicabitur, quod monstrat subjecta descriptio. Nam sunt hujusmodi propositiones:
PL64.813_2"Hiçbir iyi kötü değildir. Bir adil iyidir. Öyleyse bir adil kötü değildir." Aristoteles Analitikler'inde birinci şekle bu dört modu koymuştur. Öteki beş modu Theophrastos ve Eudemos eklemiş, otoritesi çok ağır basan bir adam olan Porphyrios da bunu onaylamış görünür. Bunlar şöyledir:
Tikel olumlu kendine çevrildiğine göre, sonuçta a'nın tikel olarak bir c'ye yüklendiğini gösteren kişi, çevrilmesi yoluyla c'nin de tikel olarak bir a'ya yüklendiğini göstermiş olur; sonuçtaki tikel önerme kendine çevriliyorsa, a bir c'de bulunduğunda c de bir a'ya yüklenir. Küllî olumsuzu sonuçta ispatlayan da aynı sonuçta onun çevrilmesini ispatlamış olur, çünkü küllî olumsuzlama her zaman kendine çevrilir. a'nın hiçbir c'ye yüklenmediğini ispatlayan kişi, bu sonuçta c'nin de hiçbir a'ya yüklenmediğini şüphesiz ispatlamıştır. Küllî olumlu da iki sonuç içerir: a'nın her c'ye yüklendiğini gösteren kişi,
Nullum bonum malum est. Quoddam justum bonum est. Quoddam igitur justum malum non est. Hos ergo quatuor in prima figura modos in Analyticis suis Aristoteles posuit. Caeteros vero quinque modos Theophrastus et Eudemus addiderunt, quibus Porphyrius busPoiphyrius, gravissimae vir auctoritatis, visusest cons6llsisse, qui sunt hujusmodi. Nam quoniam particularis affirmativa sibi ipsi convertitur, quisquis ostenderit in conclusione a terminum de quodam c. termino particulariter praedicari, in eadem ipsa conversa monstravit quod c terminus de a termino rursus particulariter praedicetur. Nam si sibi particularis propositio in conclusione convertitur, si a terminus in quodam c termino fuerit, c terminus de quodam a termino praedicabitur. Item quisquis universalem negativam in conclusione probaverit, necesse est eum ipsius quoque conversionem in eadem conclusione probasse. Universalis enim negatio semper sibi convertitur. Nam si quis probavit quod a terminus de nullo c termino praedicetur, non est dubium quin in hac conclusione illud quoque probatum sic, quod c terminus de nullo a termino praedicetur, Semper enim, ut dictum est, universalis negativa sibi ipsi convertitur. Universalis quoque affirmativa duplici conclusione continetur; nam quisquis ostendit a terminum de omni c termino praedicari, illud
PL64.815c'nin tikel olarak bir a'ya yüklendiğini de göstermiş olur. Canlının her insana yüklendiğini "her insan canlıdır" diyerek ispatlayan kişi, tikel olarak "bir canlı insandır" sonucunu da zorunlu olarak göstermiştir. Demek ki küllî olumsuzlama, küllî olumlama ve tikel olumlama her zaman iki yönlü sonuç verir. Bazıları kendilerine çevrilir, tikel olan tikel olarak, küllî olan küllî olarak; küllî olumlu ise tikel olarak kendine çevrilir. Tikel olumsuzlama ise asla kendine çevrilmez, bu yüzden tek bir sonuç içerir.
Az önce söylediğimizi Aristoteles Birinci Analitikler'in ikinci kitabında göstermiştir: Theophrastos ve Eudemos buradan yola çıkarak birinci şekle başka kıyaslar eklemeye yönelmişlerdir. Bunlara, önermeyi bir tür kırarak ve çevirerek yapılan kıyaslar denir.
Beşinci mod, iki küllî olumlamadan tikel olumlu çıkarır. a her b'de, b her c'deyse a'nın her c'de bulunduğu sonucu çıkarılabilirdi. Ama söylendiği gibi bu küllî önerme tikel olarak çevrildiğinden, a'nın her c'ye yüklendiği bir yana bırakılır ve sonucun, c'nin bir a'ya yüklenmesi olduğu söylenir. Örnek: Önermeler "her adil iyidir, her fazilet adildir" ise "her fazilet iyidir" sonucu çıkarılabilirdi. Ama bu önerme "bir iyi fazilettir" diye tikel olarak kendine çevrildiğinden, iki küllî olumludan tikel bir kıyas ve sonuç elde edilir. Biçimi şudur: a her b'de, b her c'de, öyleyse c bir a'da. Yani: "Her adil iyidir. Her fazilet adildir. Bir iyi fazilettir." Buna çevirme ve kırma yoluyla yapılan denir, çünkü küllî olarak çıkan sonuç çevrilince tikel olarak çıkarılmıştır.
Birinci şeklin altıncı modu, küllî olumsuz ile küllî olumludan çevirme yoluyla sonuç çıkaran moddur. a hiçbir b'de değil, b her c'deyse a'nın hiçbir c'de bulunmadığı sonucu çıkarılabilirdi. Ama küllî olumsuz çevrildiği için c'nin hiçbir a'da bulunmadığını söyleriz: "Hiçbir iyi kötü değildir. Her adil iyidir." Buradan "hiçbir adil kötü değildir" çıkarılabilirdi, ama biz çevirme yoluyla "hiçbir kötü adil değildir" sonucunu çıkarırız.
Birinci şeklin yedinci modu, küllî olumlu ile tikel olumludan çevirme yoluyla tikel olumlu çıkaran moddur. a her b'de bulunur ve b bir c'ye yüklenirse a'nın bir c'ye yüklenmesi çıkarılabilir. Ama tikel olumlama kendine çevrildiği için sonuç çevirme yoluyla kurulur ve c'nin bir a'ya yüklendiği söylenir: "Her iyi fazilettir, bir adil iyidir." "Bir adil fazilettir" sonucu çıkarılabilirdi, ama tikel olumlama çevrildiği için "bir fazilet adildir" deriz.
Birinci şeklin sekizinci modu, küllî olumlama ile küllî olumsuzlamadan tikel sonuç çıkaran moddur. a her b'ye yüklenir, b hiçbir c'ye yüklenmezse a'nın hiçbir c'ye yüklenmediği sonucu çıkarılamaz; neden çıkarılamadığını Çözümlemeler'de söyledik. Ama küllî olumsuz sonuç kendine çevrildiği için c'nin hiçbir b'ye yüklenmediği söylenebilir; küllî olumlama tikel olarak kendine çevrildiği için de b'nin bir a'ya yüklendiği söylenir. Öyleyse c bir a'ya yüklenmez. Şöyle: "Her iyi adildir, hiçbir kötü iyi değildir." "Hiçbir kötü adil değildir" sonucu çıkarılamaz, ama şöyle çevrilir: "Hiçbir iyi kötü değildir. Bir adil iyidir. Öyleyse bir adil kötü değildir."
Birinci şeklin dokuzuncu modu, tikel olumlu ile küllî olumsuzdan çevirme yoluyla tikel olumsuz çıkaran moddur. a bir b'ye yüklenir, b hiçbir c'ye yüklenmezse a'nın bir c'ye yüklenmediği söylenemez; bunun nedenini de Çözümlemeler'de söyledik.
quoque ostendit quod c terminus de quodam a termino particulariter praedicetur. Si quis enim probaverit animal de omni homine praedicari, ita dicens, omnis homo animal est, illud quoque necessario monstravit particulariter, quoniam quoddam animal homo est. Ita semper universalis negatio, et universalis affirmatio, vel particularis affirmativa dupliciter concluduntur. Aliae enim sibi ipsis convertuntur, quae particularis est particulariter, quae universalis universaliter. Alia vero, cum ipsa universalis affirmativa sit, particulariter sibi ipsi convertitur. Particularis autem negatio nunquam sibi ipsi convertitur, atque ideo simplicem in se retinet conclusionem. Hoc autem quod nuper diximus, in secundo priorum Analyticorum libro ab Aristotele monstratur, quod scilicet Theophrastus et Eudemus principium capientes ad alios in prima figura syllogismos adjiciendos animum adjecere, qui sunt hujusmodi qui vocantur, id est per refractionem quamdam conversionemque propositionis. Et est quintus modus ex duabus universalibus affirmationibus, particularem e olligens affirmativam hoc modo: Si a fuerit in omni b, et b fuerit in omni c, posset equidem concludi quod a terminus esset in omni c termino. Sed quoniam ista universalis propositio, ut dictum est, particulariter convertitur, praetermisso eo quod a terminus de omni c termino praedicatur, conclusio esse dicitur quod c terminus de quodam a termino praedicatur, quod hoc exemplo monstrandum est. Si enim sint propositiones sic, omne justum bonum est, omnis virtus justa est, posset concludi equidem quoniam omnis virtus bonum est. Sed quoniam ita propositio sibi convertitur, ut sit, quoddam bonum virtus est particulariter, particularis syllogismus conclusioque colligitur ex duabus universalis affirmativis. Ejus vero forma talis est, a terminus in omni b, b terminus in omni c igitur c terminus in quodam a, ut est: Omne justum bonum est. Omnis virtus justa est. Quoddam bonum virtus est. Per conversionem refractionemque dicitur, quoniam quod universaliter colligebatur conversum, particulariter collectum est. Sextus modus est primae figurae qui fit ex universali negativa et universali affirmativa conclusionem per conversionem colligens. Nam si a terminus in nullo b fuerit, b vero terminus in omni c termino fuerit, posset equidem colligi quoniam a terminus in nullo c termino est: sed quoniam universalis negativa convertitur, dicimus quoniam c terminus in nullo a termino est, ut sic hoc modo: Nullum bonum malum est. Omne justum bonum est, posset colligi; Nullum justum malum est; sed ex his per conversionem colligimus: Nullum malum justum est. Septimus modus primae figurae est, qui ex universali affirmativa et particulari affirmativa per conversionem particularem colligit affirmativam. Si enim fuerit a terminus in omni b, et b terminus de quodam c termino praedicetur, potest a terminus de quodam c termino praedicari. Sed quoniam particularis affirmatio sibi ipsi convertitur, per conversionem fit conclusio, et dicitur c terminus de quodam a termino praedicari, ut sit: omne bonum virtus est, quoddam justum bonum est. Posset equidem concludi, quoniam quoddam justum virtus est, sed quia particularis affirmatio convertitur, dicimus quoniam quaedam virtus justa est. Octavus modus primae figurae est, quoties ex universali affirmatione et universali negatione particulariter colligitur. Si enim a terminus de omni b termino praedicatus fuerit, b vero terminus de nullo c termino praedicetur, non posset colligi quoniam a terminus de nullo c termino praedicatur. Cur autem non possit, in resolutoriis dictum est. Sed quoniam universalis negativa sibi ipsa conclusio vertitur, potest dici et converti, quoniam c terminus de nullo b termino praedicatur, b vero terminus de quodam a termino dicitur, quoniam universalis affirmativa particulariter sibi ipsa convertitur: quare c terminus de quodam a termino non praedicabitur. ut sit sic: omne bonum justum est, nullum malum bonum est, non posset colligi, quoniam nullum malum justum est, sed convertitur sic; Nullum bonum malum est. Quoddam justum bonum est. Quoddam igitur justum malum non est, Nonus modus primae figurae est, qui ex particulari affirmativa et universali negativa particularem colligit negativam per conversionem. Si enim a terminus de quodam b termino, b vero terminus de nullo c termino praedicetur, non potest quidem dici quoniam a terminus de quodam c termino non praedicabitur. Cur autem non possit, hoc quoque in resolutoriis diximus;
PL64.815_2Ama küllî olumsuzlama çevrilebildiği için c'nin hiçbir b'ye yüklenmediği, b'nin de bir a'ya yüklendiği söylenir; demek ki c bir a'ya yüklenmez: "Bir iyi adildir. Hiçbir kötü iyi değildir. Öyleyse bir adil kötü değildir."
Birinci şeklin dokuz modu tamamlandığına göre ikinci şeklin dört moduna gelelim. Yalnız şu bilinsin: Birinci şekilde sözü edilen dokuz mod yoluyla küllî olumlama, küllî olumsuzlama, tikel olumlama ve tikel olumsuzlama sonuçta çıkar; ikinci şekilde ise ne küllî ne tikel olumlu çıkarılabilir, yalnız tikel ya da küllî olumsuzlar çıkar.
İkinci şeklin birinci modu, küllî olumsuzlama ile küllî olumlamadan küllî olumsuz çıkaran moddur. a hiçbir b'ye yüklenmez ve her c'ye yüklenirse b hiçbir c'ye yüklenmez. a iyi, b kötü, c adil olsun. Biri şöyle der:
sed quoniam universalis negatio converti potest, dicitur quoniam c terminus de nullo b termino praedicatur, et a e terminus de quodam a praedicatur; c igitur terminus de quodam a non praedicabitur ca, ut sit sic: Quoddam bonum justum est. Nullum malum bonum est. Quoddam igitur justum malum non est. Expeditis igitur novem primae figurae modis, ad secundae figurae quatuor modos veniamus. Illud tantum constet, quod quemadmodum in prima figura per novem supradictos modos et affirmatio universalis, et negatio universalis, et affirmatio particularis, et negatio particularis, in conclusione colligitur, in secundae figura affirmativam neque generalem neque particularem posse colligi, sed tantum vel particulariter, vel universaliter solas colligi negativas. Est autem secundae figurae primus modus hic, quoties ex universali negatione, et universali affirmatione, universali negativa colligitur. Si enim a terminus de nullo b termino et de omni c termino praedicetur, B terminus de nullo c termino praedicabitur. Sit enim a bonum, sit b malum, c justum. Siquis:
PL64.817"Hiçbir kötü iyi değildir. Her adil iyidir", sonucu çıkarır: "Hiçbir adil kötü değildir." Sonuçta büyük ucun küçüğe yüklendiği açıktır. Ama ikinci şeklin bütün kıyasları doğru olmakla birlikte kendi kendilerinden ispatlanmaz, birinci şeklin modlarıyla tamamlanır. a hiçbir b'ye yüklenmiyor ve her c'de bulunuyorsa, b'nin hiçbir c'ye yüklenmediği henüz ispatlanmış değildir. Ama biri ikinci şeklin bu birinci modundan birinci şeklin ikinci modunu yaparsa, çevirme yoluyla bütün kıyas ve sonuç ispatlanmış olur. a hiçbir b'de değil ve aynı a her c'ye yüklenirken ab önermesi çevrilip ba yapılırsa (çünkü her küllî olumsuz çevrilir), yani a hiçbir b'ye yüklenmediğine göre b'nin de hiçbir a'ya yüklenmediği söylenirse, a da her c'ye yüklendiğine göre, birinci şeklin ikinci modu ortaya çıkar: Küllî olumsuz ile küllî olumludan küllî olumsuz çıkarır, sonuç da şudur: "Öyleyse b hiçbir c'ye yüklenmez." İkinci ve üçüncü şeklin her kıyası ve sonucu bu çevirmelerle çıkarılır ve ispatlanır. Bu şekillerdeki kıyaslar kendi kendilerinden ispatlanmayıp yukarıdakilerle, yani birinci şeklin modlarıyla doğrulandığı için, ikinci ya da üçüncü şekilde bulunan her kıyasa eksik kıyas denir.
İkinci şeklin ikinci modu, sırası değiştirilmiş küllî olumlu ve küllî olumsuzdan çevirmelerle yine küllî olumsuz sonuç çıkaran moddur. a her b'de bulunur ve hiçbir c'ye yüklenmezse b hiçbir c'ye yüklenmez. a iyi, b adil, c kötü olsun. Biri şöyle der: "Her adil iyidir, hiçbir kötü iyi değildir", sonucu çıkarır: "Öyleyse hiçbir kötü adil değildir." Ama bu birleşimde iki çevirme vardır. Birinci şeklin ikinci modundan şöyle gösterilir: a her b'de bulunur ve hiçbir c'ye yüklenmezse, burada küllî olumsuz çevrilir; demek ki c de hiçbir a'ya yüklenmez. Öyleyse kıyas şöyle olur: c hiçbir a'ya yüklenmez, a her b'dedir, öyleyse c hiçbir b'ye yüklenmez. İşte olumsuz önermenin bir çevrilmesi yapıldı. Ama c hiçbir b'de değildir demedik, b hiçbir c'de değildir dedik; bu yüzden burada küllî olumsuz sonuç çevrilir ve c'nin hiçbir b'ye yüklenmediği çıktığı gibi b'nin de hiçbir c'ye yüklenmediği çıkar.
İkinci şeklin üçüncü modu, küllî olumsuz ile tikel olumludan tikel olumsuz çıkaran moddur. a hiçbir b'ye yüklenmez ve bir c'de bulunursa b bir c'ye yüklenmez. a iyi, b kötü, c adil olsun. Biri "hiçbir kötü iyi değildir, bir adil iyidir" derse "bir adil kötü değildir" sonucunu zorunlu olarak çıkarır. Bu kıyas da çevirmeyle şöyle ispatlanır: a hiçbir b'ye yüklenmiyorsa b de hiçbir a'ya yüklenmez; a ise bir c'ye yüklenir. Böylece birinci şeklin dördüncü moduna dönülür: Küllî olumsuzlama ile tikel olumlamadan tikel olumsuz çıkaran mod. Bu kıyasta da tikel olumsuz çıkar, yani b'nin bir c'ye yüklenmediği.
İkinci şeklin dördüncü modu, küllî olumlama ile tikel olumsuzlamadan tikel olumsuz çıkaran moddur. a her b'de bulunur ve bir c'ye yüklenmezse b bir c'ye yüklenmez. a iyi, b adil, c kötü olsun. Biri "her adil iyidir, bir kötü iyi değildir" derse "öyleyse bir kötü adil değildir" sonucunu çıkarır. Ama önermelerin bu birleşimi ve sırası çevirmeyle doğrulanamaz, çünkü küllî olumlu kendine çevrilemez. Bu kıyas birinci şekilden çevirmeyle değil, imkânsızlıkla gösterilir: Bu kıyasta tikel olumsuz sonuç çıkmıyorsa uygunsuz ve imkânsız bir şey doğar. Bu imkânsızlık birinci şekille gösterilecektir.
Nullum malum bonum est. Omne justum bonum est, concludit: Nullum justum malum est. Liquet igitur majorem extremitatem de minore in conclusione praedicari. Sed omnes secundae figurae syllogismi quamvis veri sint, verum tamen ex seipsis non probatur, sed ex primae figurae modis implentur tur. Namque si a terminus de nullo b termino praedicetur, et in omni c termino sit, nondum probatum est quoniam omnino b terminus de nullo c termino praedicetur. Sed si quis ex isto secundae figurae primo modo primae figurae secundum modum faciat, per conversionem totus syllogismus conclusioque probata est taest. Si quis enim in hoc syllogismo qui est a terminus in nullo b, et idem a terminus de omni c praedicetur, et a b propositionem convertat, ut faciat esse b a, nam omnis universalis negativa convertitur; si quis igitur dicat quoniam a terminus de nullo b termino praedicatur, et b igitur de nullo a termino praedicetur dicabitur, sed a terminus de omni c termino praedicabitur. Fit igitur primae figurae secundus modus ex universali negativa et universali affirmativa universalem colligens negativam, ut sit conclusio. De nullo igitur c termino b praedicabitur. His igitur conversionibus omnis secundae et tertiae figurae syllogismus conclusioque colligitur et probatur. Atque ideo quoniam ex seipsis non sunt probati nisi ex superioribus comprobentur, id est, primae figurae modis, quicunque in secunda vel tertia figura inventus fuerit, imperfectus vocatur syllogismus. Secundus vero modus secundae figurae est quoties ex universali affirmativa et universali negativa commutatis ordinibus universalibus rursus negativa conversionibus concluditur. Si enim a terminus in omni b termino fuerit rit, et de nullo c termino praedicetur, b terminus de nullo c termino praedicabitur. Sit enim a bonum, b justum, c malum. Si quis igitur sic dicat: Omne justum bonum est, Nullum malum bonum est, concludit: Nullum igitur malum justum est. Sed haec complexio conjunctioque propositionum duplicem conversionem habet. Ostenditur enim de secundo primae figurae modo sic. Nam si a terminus in omni b termino est, et de nullo c termino praedicabitur catur, hic universalis negativa convertitur. Erit igitur ut c terminus de nullo a termino praediceturcetur. Quod si ita est, erit hujusmodi syllogismus: c termino de nullo a termino praedicatur, a terminus in omni b termino est, c igitur terminus de nullo b termino praedicabitur. Ecce una conversio facta est propositionis negativae. Sed quoniam diximus non c in nullo b, sed b in nullo c termino, hic universalis conclusio negativa convertitur: et sicut conclusum est c terminum de nullo b termino praedicetur, ita concludi de nullo c termino b terminus praedicari. Tertius modus secundae figurae est, quoties ex universali negativa et particulari affirmativa particularis negativa colligitur. Si enim a terminus de nullo b termino praedicetur, et in quodam c termino fuerit, b terminus de quodam c termino non praedicabitur. Sit enim a bonum, b malum, c justum. Si quis igitur sic dicat: Nullum malum bonum est. Quoddam justum bonum est, concludat necesseest: Quoddam justum malum non est. Hic quoque syllogismus per conversionem hoc modo probatur. Nam si a terminus de nullo b termino praedicatur, et b terminus de nullo a termino praedicabitur. Sed a terminus de quodam c termino praedicetur dicatur. Redit igitur primae figurae modus quartus, qui est ex universali negatione est particulari affirmatione matione, particularem scilicet colligens negativam, ut in hoc quoque syllogismo. Nam hic quoque particularem negativam colligit, id est b terminum de quodam c termino non praedicari, Quartus modus secundae figurae et, qui ex universali affirmatione et particulari negatione particularem colligit negativam, Nam si a terminus in omni b termino sit, et de quodam c termino non praedicetur, b terminus de quodam c termino non praedicabitur. Sit enim a bonum, b justum, c malum. Si quis igitur dicat: Omne justum bonum est. Quoddam malum bonum non est, concludit: Quoddam igitur malum justum non est. Haec vero complexio atque ordo propositionum per conversionem non potest approbari. Generalis enim affirmativa sibi ipsi converti non potest. Monstratur igitur iste syllogismus ex prima figura non per conversionibus, sed per impossibilitatem, quoniam si particularis conclusio negativa in hoc syllogismo non concluditur, aliquod inconveniens impossibileque contingit. Sed haec impossibilitas per primam figuram demonstrabitur.
PL64.817_2Diyorum ki a her b'ye yüklenip bir c'de bulunmazsa, b'nin bir c'ye yüklenmediği sonucu çıkar. Bu yanlışsa, buna karşıt duran önerme doğru olur. Tikel olumsuzların karşıt duranı küllî olumlulardır, önceki kitapta öğrettiğimiz gibi. Demek ki burada tikel olumsuzlama sonuç değilse küllî olumlama sonuç olacaktır. Küllî olumlama olsun, yani b her c'ye yüklensin. Ama a da her b'ye yüklenir, b de her c'ye yüklenir; öyleyse a her c'ye yüklenir ki bu olamaz. Çünkü ac önermesini önceden, a bir c'ye yüklenmez diye koymuştuk. Bu, birinci şeklin birinci moduyla gösterilmiş oldu.
Demek ki ikinci şekilde her kıyas eksiktir ve ispatı ya çevirmeyle birinci şekle götürülür ya da varsayımlı bir düzenlemeyle, imkânsızlık yoluyla, birinci şekil aracılığıyla başka türlü olamayacağı gösterilir. Nitekim ötekilerin hepsi de imkânsız yoluyla ispatlanabilir, bunu az sonra göstereceğiz.
Geriye üçüncü şeklin modlarını ve sıralarını açıklamak kalıyor. Bunu yapmadan önce şuna bakmak gerekir: Üçüncü şeklin modlarında
Dico enim quoniam si a terminus de omni b termino praedicetur, et in aliquo c termino non sit, talem colligi conclusionem, ut b terminus de aliquo c termino non praedicetur. a: Nam si hoc falsum est, huic contrajacens propositio ver erit. Particularibus autem negativis universales affirmativae contrajacentes sunt, ut in superiore libro docuimus. Si igitur hic particularis negatio non est conclusio, erit generalis affirmatio. Sit enim affirmatione generalis, et b terminus de omni c termino praedicetur; sed a terminus de omni b termino praedicetur di, ae >vero terminus de omni c termino praedicabitur dicitur; a igitur terminus de omni c termino praedicatur, quod fieri non potest. Ita enim a c propositionem posuimus prius, ut diceremus a terminus de quodam c termino non prBedtcari. Hoc igitur ostensum est per primum modum primae figurae. Quare in secunda figura omnis syllogismus imperfectus est, et ejus probatio aut per conversionem in primam figuram reducitur, aut ex hypothetica dispositione per impossibilitatem, et primam figuram aliter fieri non posse monstratur, et alii quidem omnes per impossibile probantur, quod paulo post demonstrabitur. Restat ut tertiae figurae modos atque ordines explicemus. Sed antea quam id faciamus, illud prius videndum est, quod in tertiae figurae modis
PL64.819sonuç asla küllî olmaz. Çıkarılanlar olumsuz da olsa olumlu da olsa her zaman tikeldir, hiçbir zaman küllî değildir.
Üçüncü şeklin birinci modu, iki küllî olumlamadan tikel olumlama çıkaran moddur. a ve b terimleri her c'ye yüklenirse a çevirme yoluyla bir b'ye yüklenir. Çünkü b her c'ye yükleniyorsa ve küllî olumlama tikel olarak kendine çevriliyorsa, c bir b'ye yüklenir. Bu böyleyse, birinci şeklin küllî ve tikel olumludan oluşan üçüncü modu ortaya çıkar ve a'nın bir b'ye yüklendiği sonucu çıkar. a adil, b fazilet, c iyi olsun. Biri "her iyi adildir, her iyi fazilettir" derse sonuç şudur: "Bir fazilet adildir." Bazıları terimleri değiştirip bundan ayrı bir mod yapmak ister: a fazilet, b adil, c iyi olsun, kıyas şöyle olsun: "Her iyi fazilettir. Her iyi adildir", sonuç: "Bir adil fazilettir." Ama Aristoteles bunu yukarıdakinden ayırmaz, ikisini tek mod sayar; biz de bu yüzden tereddütle üçüncü şeklin yedi modu olduğunu söyledik. Ama Aristoteles'i izlemek daha doğrudur; bu yüzden bütünüyle ikinci sayılabilecek olan başka bir modu ikinci diyelim.
Üçüncü şeklin ikinci modu, küllî olumsuzlama ile küllî olumlamadan tikel olumsuzlama çıkaran moddur. a hiçbir c'ye, b her c'ye yüklenirse a bir b'ye yüklenmez. Çünkü a hiçbir c'ye, b her c'ye yükleniyorsa c de bir b'ye yüklenir, zira küllî olumlu tikel olarak kendine çevrilir. Böylece birinci şeklin dördüncü moduyla a'nın bir b'ye yüklenmediği sonucu çıkar. a kötü, b adil, c iyi olsun. Biri "hiçbir iyi kötü değildir, her iyi adildir" derse "öyleyse bir adil kötü değildir" sonucunu zorunlu olarak çıkarır. Buradan, sonuçta büyük ucun yüklem olduğunu da görmek gerekir.
Üçüncü şeklin üçüncü modu, tikel ve küllî olumludan tikel olumlama çıkaran moddur. a bir c'ye, b her c'ye yüklenirse iki çevirme yoluyla a'nın bir b'ye yüklendiği sonucu çıkar. b her c'ye, a bir c'ye yüklendiğine ve tikel olumlu her zaman kendine çevrildiğine göre c bir a'ya yüklenir. Önermeler şöyle olur: b her c'ye, c bir a'ya yüklenir; bu böyleyse birinci şeklin üçüncü moduyla b'nin bir a'ya yüklendiği çıkar. Böylece tikel olumlu çevrilir ve a bir b'ye yüklenir. Demek ki iki çevirme olur: biri önermenin, öteki sonucun. a adil, b fazilet, c iyi olsun. Biri "bir iyi adildir, her iyi fazilettir" derse "bir fazilet adildir" sonucunu zorunlu olarak çıkarır.
Üçüncü şeklin dördüncü modu, küllî olumlama ile tikel olumlamadan tikel olumlama çıkaran moddur. a her c'ye yüklenir, b bir c'de bulunursa çevirme yoluyla a'nın bir b'ye yüklendiği sonucu çıkar. b bir c'ye yükleniyorsa c de bir b'ye yüklenir, çünkü tikel olumlu kendine çevrilir. Böylece birinci şeklin, küllî olumlu ile tikel olumludan tikel olumlu çıkaran üçüncü moduyla kıyas yapılır: a her c'de, c bir b'de, öyleyse a bir b'de. a fazilet, b adil, c iyi olsun. Biri "her iyi fazilettir, bir iyi adildir" derse "bir adil fazilettir" sonucunu çıkarır.
Üçüncü şeklin beşinci modu, tikel olumsuzlama ile küllî olumlamadan tikel olumsuz çıkaran moddur. Ama bu mod, ikinci şeklin dördüncü modu gibi, çevirmeyle değil, imkânsızlıkla ispatlanır. a bir c'ye yüklenmez, b her c'ye yüklenirse a bir b'ye yüklenmez. Böyle değilse a'nın her b'ye yüklendiği doğru olur;
nunquam conclusio colligitur universalis. Sed si vel negativae vel affirmativae fuerint collectiones, particulares semper erunt, nunquam etiam generales. Est autem tertiae figurae primus modus hic, qui ex duabus universalibus affirmationibus particularem colligit affirmationem. Nam si a et b termini de omni c termino praedicentur, a terminus de quodam b termino praedicabitur per conversionem. Nam si b termino de omni c termino praedicatur, et universalis affirmatio particulariter sibi convertitur, c terminus de quodam b termino praedicatur. Quod si ita est, fit tertius primae figurae modus, qui est ex universali et particulari affirmativa, et colligit a terminum de quodam b termino preedicari. Sit enim a justum, b virtus, c bonum. Si quis enim sic dicat: Omne bonum justum est. Omne bonum virtus est, fit conclusio: Quaedam virtus justa est. Mutant alii terminos, et volunt facere secundum modum, ut sit a virtus, b justum, c bonum, ut sit talis syllogismus: Omne bonum virtus est. Omne bonum justum est, et concludatur: Quoddam justum virtus est. Sed hunc Aristoteles a superiore non dividit. et hos duos unum modum putat, et idcirco nos septem termino figurae esse diximus modos dubitantes; sed magis Aristoteles sequendus est, atque ideo alium modum dicamus esse qui possit integre videri secundus dus. Secundus vero modus tertiae figurae est, quoties ex universali negatione et universali affirmatione negatio colligitur particularis. Si enim a terminus de nullo c termino, b terminus vero de omni [; termino praedicetur, a terminus de quodam b termino non praedicabitur. Nam si a terminus de nullo c termino praedicatur, b vero de omni c, et c terminus de quodam b termino praedicabitur. Particulariter enim sibi universalis affirmativa convertitur. Concluditur igitur in quarto primae figurae modo, a terminum de quodam b termino non prsedicari. Sit enim a malum b justum, c bonum. Si quis sic dicat: Nullum bonum malum est, Omne bonum justum est, concludat necesse est: Quoddam igitur justum malum non est. Ex quo considerandum est majorem extremitatem in conclusione praedicari. Tertius modus tertiae figurae est, quoties ex particulari et universali affirmativa. particularis affirmatio concluditur. Si enim a terminus de quodam c, et b terminus de omni c termino praedicetur, concluditur a terminum de quodam b termino praedicari per duplicem conversionem nem. Quoniam enim b terminus de omni c termino praedicatur, et a terminus de quodam c termino praedicatur, et particularis affirmativa semper sibi ipsi convertitur, c terminus de quodam a termino praedicabitur. Sunt igitur propositiones sic: b terminus de omni c termino, c vero terminus de quodam a termino praedicatur; quod si ita est, colligitur in primae figurae modo tertio b terminum de quodam a termino praedicari. Atque ita particularis affirmativa convertitur, et a terminus de quodam b termino praedicabitur, eruntque duplices conversiones, una propositionis, alia conclusionis. Sit enim a justum, b virtus, c bonum. Si quis igitur sic dicat: Quoddam bonum justum est. Omne bonum virtus est, concludat necesse est: Quaedam virtus justa est. Quartus modus tertiae figurae est, quoties universali affirmatione et particulari affirmatione affirmatio particularis colligitur. Nam si a terminus de omni c termino praedicetur, b vero terminus in quodam c termino sit, concluditur a terminum de quodam b termino praedicari per conversionem. Si enim b termino de quodam c termino praedicetur, etc terminus de quodam b termino praedicatur, quoniam particularis affirmativa sibi ipsi convertitur, et fit syllogismus in primae figurae tertio modo, qui fit ex universali affirmativa et particulari affirmativa, particularis colligens affirmativam, ut sit syllogismus hoc modo: a terminus in omni c, et c terminus in quodam b. Igitur a terminus in quodam b. Sit a virtus, b justum, c bonum. Si quis igitur sic dicat: Omne bonum virtus est, Quoddam bonum bonum justum est, concludet quoniam: Quoddam justum virtus est. Quintus modus tertiae figurae est quoties ex particulari negatione et universali affirmatione particularis colligitur negativa. Sed hic modus per conversio probari non potest, sed per impossibilitatem, sicut quartus secundae figurae probatus est modus. Si enim a terminus de quodam c termino non praedicetur, b vero terminus de omni c termino praedicetur, a terminus de quodam b termino non praedicabitur; nam si non ita est, erit illud verum. a terminum de omni b termino praedicari;
PL64.819_2ama b her c'ye yüklenir; öyleyse a her c'ye yüklenir ki bu olamaz, çünkü a başta bir c'ye yüklenmeyecek biçimde konmuştu. Kıyasın sonucunda a her b'de olacak biçimde küllî olumlama bulunmuyorsa, onun karşıt duranı olan tikel olumsuzlama bulunur: a bir b'ye yüklenmez. a kötü, b adil, c iyi olsun. Biri "bir iyi kötü değildir, her iyi adildir" derse "öyleyse bir adil kötü değildir" sonucunu zorunlu olarak çıkarır.
Üçüncü şeklin altıncı modu, küllî olumsuz ile tikel olumludan çevirme yoluyla tikel olumsuzlama çıkaran moddur. a hiçbir c'de bulunmaz, b bir c'ye yüklenirse sonuç, a'nın bir b'ye yüklenmemesidir. a hiçbir c'ye yüklenmiyor, b bir c'ye yükleniyorsa, tikel olumlu çevrilebildiği için c de bir b'ye yüklenir. Böylece kıyas şöyle olur: a hiçbir c'ye yüklenmez,
sed b terminus de omni c termino praedicatur, a igi terminus de omni c termino praedicabitur, quod fieri non potest. Prius enim ita positus est a terminus, ut de quodam c termino non praedicaretur. Quod si generalis affirmatio in conclusione syllogismi non est, ut sita terminus in omni b termino, erit huic contrajacens particularis negatio, ut a terminus de quodam b termino non praedicetur Sit enim a malum, b justum, c bonum. Si quis igitur sic dicat: Quoddam bonum malum non est, Omne bonum justum est, concludat necesse est: Quoddam igitur justum malum non est. Sextus modus tertiae figurae est quoties ex universali negativa et particulari affirmativa particularis negatio colligitur per conversionem. Nam si a terminus in nullo c termino sit, b vero terminus de quodam c termino praedicetur, fit conclusio a terminum de quodam b termino non praedicari. Nam si a terminus de nullo c termino praedicatur, b vero terminus de quodam c termino prae, et c terminus de quodam b termino praedicabitur lCabitur, quoniam particularis affirmativa potest converti. Fit igitur talis syllogismus, ut a terminus de nullo c termino praedicetur, c ter-
PL64.821c bir b'ye yüklenir, öyleyse a bir b'ye yüklenmez. a kötü, b adil, c iyi olsun. Biri "hiçbir iyi kötü değildir, bir iyi adildir" derse "bir adil kötü değildir" sonucunu çıkarır.
Bunlar tamamlandığına göre kıyasın kendisinin ne olduğu tarif edilmelidir. Şöyle tarif edilir: Kıyas, bazı şeyler konulup kabul edilince, konulup kabul edilenlerden başka bir şeyin, kabul edilenlerin kendisi yoluyla zorunlu olarak ortaya çıktığı sözdür. Kıyasa söz dedik, çünkü her tarif cinsten alınır ve kıyasın cinsi sözdür. "Bazı şeyler konulup kabul edilince" denmesi, "konulup kabul edilmiş şeylere dayanan" denmiş gibi anlaşılmalıdır. Kıyas yapılsın diye önerme koyan önce dinleyenin kabul edeceği bir şey söyler; dinleyen kabul ederse sonucu çıkarır ve kıyası tamamlar. Çünkü şüpheli şeyler kabul edilmiş ve ispatlanmış şeyler yoluyla gösterilir; doğru bir olumsuzlama da aynı şekilde kabul edilir.
Tarifteki öteki kısımlar, kusursuz kurulmamış kıyasları gerçek kıyasların tarifinden ayıracak niteliktedir. "Bazı şeyler konulunca" denmesi, alınanların ve önermelerin çokluğunu gösterir. Çünkü tek önerme ve tek sonuçtan oluşan bir tür kıyaslar olduğu sanılır: "Görüyorsun, öyleyse yaşıyorsun", "insansın, öyleyse canlısın" gibi. Eskiler bunları kıyastan saymamıştır; çünkü kıyas bazı şeylerin toplanıp çıkarılmasıdır, toplama da ancak birden çok şeyin olur. Tek önerme koyan kimse toplama yapmaz, dolayısıyla kıyas da yapmaz. Kıyas en dar hâlinde bile iki önermeyle ispatlanmalıdır.
"Kabul edilenlerin kendisinden başka bir şey zorunlu olarak ortaya çıkar" denmesinin nedeni, bazılarının sık sık, önerme olarak koyduklarını sonuçta da çıkaran kıyaslar yapmasıdır: "İnsansan insansın; insansın, öyleyse insansın." Önce koyduğu şeyin aynısını çıkarmıştır. Bunları ayırmak için, kabul edilenlerden başka bir şeyin ortaya çıkması gerektiği söylenmiştir; üç şeklin modlarında ve gösteriminde koyduğumuz yukarıdaki bütün kıyaslarda olduğu gibi. Şimdi sözü edilen kıyaslar ise pek gülünçtür, çünkü önceden kabul edilmiş olan şeyi, şüpheli bir şeymiş gibi sonuç olarak çıkarır.
"Zorunlu olarak ortaya çıkar" denmesi şuna dayanır: İstikrada çoğu zaman bazı önermeler doğrudur, ama sonuçları hiç de doğru değildir. Biri "musikiyi bilen musikicidir" der, bu kabul edilir; "aritmetiği bilen aritmetikçidir, tıbbı bilen hekimdir, iyiyi bilen iyidir" der. Bunların hepsi kabul edilince, "kötüyü bilen de kötüdür" der. Bu öncekilere benzer görünür, ama tümüyle yanlıştır; iyi insanlar kötülükleri bilmeden onlardan sakınamazlar. Bu yüzden istikra yoluyla söylenen önermelerden gelen bu sonuçlardan ötürü, kıyaslarda sonuçların zorunlu olarak, yani zorunluluktan ortaya çıktığı eklenmiştir. Başka bir açıklama da vardır, ama onu Analitikler üzerine yazdıklarımızda söyledik.
"Konulanların kendisi yoluyla" sözü ise, önerilmesi gerekenden az, fazla ya da başka bir şey önerdikleri kıyaslar yapanlar için söylenmiştir. Böyle kıyaslar yapılır. Biri "Sokrates insandır, her insan canlıdır" deyip "öyleyse Sokrates canlıdır" sonucunu çıkarır ve "her canlı canı olandır" demezse az önermiş olur. "Sokrates insandır, her insan canlıdır, her canlı canı olandır; öyleyse Sokrates canı olandır" deseydi sonucu doğru çıkarırdı. Fazla önermek şöyledir: "Her insan canlıdır, her canlı canı olandır, güneş de Koç burcundadır; öyleyse her insan canı olandır." Burada güneşin Koç'ta olduğunu araya koyması fazladır. Gerekenden başka bir şeyi önermek şöyledir: "Her insan canlıdır, fazilet iyidir; öyleyse her insan canı olandır." Bu önermelerin hiçbiri çıkarmak istediği sonuçla ilgili değildir.
Kıyasın tarifi böylece tamamlandığına göre, önceki modların tabiatına ve çözümlenmesine gelelim; önce hepsini sıraya dizelim.
Birinci şeklin modları
de quodam b termino praedicetur, et a terminus de quodam b termino non praedicetur. Sit a malum, b justum, c bonum. Si quis igitur dicat: Nullum bonum malum est, Quoddam bonum justum est, concludit: Quoddam justum malum non est. His igitur expeditis, quid ipse syllogismus sit diffiniendum est. Diffinitur autem sic: syllogismus est oratio in qua positis quibusdam atque concessis, aliud quiddam quam sint ea quae posita et concessa sunt, necessario contingit per ipsa quae concessa sunt. Orationem diximus esse syllogismum idcirco quoniam omnis diffinitio a generali trahitur, genus autem syllogismi est oratio. Quod autem dictum, in qua positis quibusdam et concessis, ita intelligendum est, quasi sic dictum esset, secundum quam positis et concessis; ut enim syllogismus fiat, ante aliquid a proponente dicitur, quod audiens concedat, quod si ille concesserit, concludit et perficit syllogismum, idcirco, quia dubiae res per quaedam concessa et probata monstrantur, conceditur autem aequaliter et negatio vera. Caetera vero in syllogismi diffinitione talia sunt quae non integre dispositos syllogismos a syllogismorum diffinitione verorum discernant. Nam quod dictum est, in qua positis quibusdam, sumptorum scilicet et propositionum multitudo monstratur. Sunt enim qui putantur esse hujusmodi syllogismi, in quibus tantum una propositio est et una conclusio. Qualis est hic, vides, vivis igitur; homo es, animal igitur es, et alia hujusmodi, quos scilicet veteres in syllogismis non acceperunt, syllogismus enim est aliquorum collectio. At vero collectio non nisi plurimorum est, et quicunque unam posuit propositionem, ille non colligit. Nullum igitur faciet syllogismum. Debet enim syllogismus, ut angustissimus sit, duabus propositionibus comprobari. Quod autem dictum est, aliud quiddam necessario evenire quam sint ipsa quae concessa sunt, quoniam frequenter tales ab aliquibus fiunt syllogismi, ut ea quae proposuerunt, ipsa etiam in conclusione concludant, ut est hic: Si homo es, homo es; homo autem es, homo igitur es. Idem enim conclusit quod ante proposuit. Atque ideo, ad istorum discretionem, aliud quiddam contingere debere dictum est quam sint ea quae concessa sunt, ut in superioribus omnibus syllogismis quos in trium figurarum modis et demonstratione posuimus. Tales vero syllogismi quales nunc dicti sunt perridiculi sunt, quod id quod ante concessum est quasi dubium quiddam in conclusione colligitur. Nam quod positum est, necessario contingere, ad hoc pertinet, quoniam frequenter ad inductionem verae quaedam propositiones sunt quarum conclusio nullo modo vera est, ut si quis sic dicat: Qui musicam novit musicus est, et concedatur; et qui arithmeticam arithmeticus est, et qui medicinam medicus est, et qui bonum bonus est. Cum igitur haec omnia concessa sunt, dicat, et qui malum, malum est, quod quasi superioribus simile videtur, sed omni modo falsum est: boni enim homines non aliter cavent, nisi mala noverint. Atque ideo propter eas conclusiones quae sunt per eas propositiones quae per inductionem dicuntur, additum est conclusiones in syllogismis necessarias contingere, id est ex necessitate contingere. Est etiam alia expositio, sed in Analyticis nostris jam dicta est. Illud vero quod dictum est, per ipsa quae posita sunt, hoc propter eos dictum est qui tales faciunt syllogismos, in quibus aut minus aliquid, aut plus, aut aliud propositum est quam proponi debuerat. Fiunt enim hujusmodi syllogismi. Si quis enim ita dicat: Socrates homo est, omnis homo animal est, et concludat, Socrates igitur animatus est, minus proposuit, quod non dixit omne animal esse animatum. Nunc si sic proposuisset, recte Socrates animatum esse concluderet, ita dicendo: Socrates homo est, omnis homo animal est, et omne animal animatum est, Socrates igitur animatus est. Plus autem proponere hoc est, ut. si quis sic dicat: Omnis homo animal est, omne animal animatum est, sed et sol in Ariete est, omnis igitur homo animatum est; hic vero superfluum est quod solem in Ariete esse interposuit. Aliud autem quam necesse est quidam proponunt hoc modo, ut si quis aicdi cat.. * Omne homo animal est, virtus autem bonum est, omnis igitur homo animatum est. Nulla igitur harum propositionum ad rem pertinet quod conclusione cupiebat. Expedita igitur syllogismi diffinitione, ad priorum modorum naturam resolutionemque veniamus queveniamus, et prius omnes in ordinem disponatur. Primae figurae modi.
PL64.821_2Birinci: Her adil iyidir. Her fazilet adildir. Öyleyse her fazilet iyidir.
İkinci: Hiçbir iyi kötü değildir. Her adil iyidir. Öyleyse hiçbir adil kötü değildir.
Üçüncü: Her iyi fazilettir. Bir adil iyidir. Öyleyse bir adil fazilettir.
Dördüncü: Hiçbir iyi kötü değildir. Bir adil iyidir. Öyleyse bir adil kötü değildir.
Beşinci: Her adil iyidir. Her fazilet adildir. Öyleyse bir iyi fazilettir.
Altıncı: Hiçbir iyi kötü değildir. Her adil iyidir. Öyleyse hiçbir kötü adil değildir.
Yedinci: Her iyi fazilettir. Bir adil iyidir. Öyleyse bir fazilet adildir.
Primus: Omne justum bonum est. Omnis virtus justa est. Omnis igitur virtus bona est. Secundus Nullum bonum malum est. Omne justum bonum est. Nullum igitur justum malum est. Tertius Omne bonum virtus est. Quoddam justum bonum est. Quoddam igitur justum virtus est. Quartus Nullum bonum malum est. Quoddam justum bonum est. Quoddam igitur justum malum non est. Quintus: Omne justum bonum est. Omnis virtus justa est. Quoddam igitur bonum virtus est. Sextus Nullum bonum malum est. Omne justum bonum est. Nullum igitur malum justum est. Septimus Omne bonum virtus est. Quoddam justum bonum est. Quaedam igitur virtus justa est.
PL64.823Sekizinci: Her iyi adildir. Hiçbir kötü iyi değildir. Öyleyse bir adil kötü değildir.
Dokuzuncu: Bir iyi adildir. Hiçbir kötü iyi değildir. Öyleyse bir adil kötü değildir.
İkinci şeklin modları
Birinci: Hiçbir kötü iyi değildir. Her adil iyidir. Öyleyse hiçbir adil kötü değildir.
İkinci: Her adil iyidir. Hiçbir kötü iyi değildir. Öyleyse hiçbir kötü adil değildir.
Üçüncü: Hiçbir kötü iyi değildir. Bir adil iyidir. Öyleyse bir adil kötü değildir.
Dördüncü: Her adil iyidir. Bir kötü iyi değildir. Öyleyse bir kötü adil değildir.
Üçüncü şeklin modları
Birinci: Her iyi adildir. Her iyi fazilettir. Öyleyse bir fazilet adildir.
İkinci: Her iyi fazilettir. Her iyi adildir. Öyleyse bir adil fazilettir.
Üçüncü: Hiçbir iyi kötü değildir. Her iyi adildir. Öyleyse bir adil kötü değildir.
Dördüncü: Bir iyi adildir. Her iyi fazilettir. Öyleyse bir fazilet adildir.
Beşinci: Her iyi fazilettir. Bir iyi adildir. Öyleyse bir adil fazilettir.
Altıncı: Bir iyi kötü değildir. Her iyi adildir. Öyleyse bir adil kötü değildir.
Yedinci: Hiçbir iyi kötü değildir. Bir iyi adildir. Öyleyse bir adil kötü değildir.
Üç şeklin bütün modları bunlardır. Birinci şeklin ilk dört modu ispatlanamaz ve dolaysız diye adlandırılır, yani hiçbir çevirme olmadan gösterilmişlerdir; ispatlanamaz denmesi başkaları yoluyla ispatlanmadıkları içindir. Tam denmesi kendi kendilerinden doğrulandıkları içindir; ilk denmesi ise konum ve tabiat bakımından ilk oldukları ve bütün ötekilerin onlara çözüldüğü içindir. Birinci şeklin öteki beş modu eksiktir ve çevirmeyle yapılır. İkinci ve üçüncü şeklin hepsi de eksiktir, çünkü birinci şeklin ilk dört moduyla doğrulanır, onlara çözülürler. Onları, yukarıda gösterildiği gibi, çevirmeyle ve iki modda imkânsızlıkla çözebilmek için ilkelerine bakalım, çünkü nereden doğdularsa oraya çözülürler.
Birinci şeklin beşinci modu, birinci şeklin birinci modundan doğar. İlk iki önerme yerinde kalır, birinci modun sonucu tikel olarak çevrilince beşinci kıyas meydana gelir; aşağıdaki şema bunu gösterir.
Birinci şeklin altıncı modu, ilkesini birinci şeklin ikinci modundan alır. İkinci modun ilk iki önermesi yerinde kalır, küllî sonuç küllî olarak çevrilince altıncı kıyas doğar; aşağıdaki şema bunu öğretir.
Birinci şeklin yedinci modu, üçüncü modundan doğar. İlk iki önerme yerinde kalır, sonuçtaki tikel olumlu çevrilince yedinci modun düzeni doğar.
Birinci şeklin sekizinci ve dokuzuncu modları dördüncü moda çözülür, ama ondan başlangıç almazlar. Sekizinci mod dördüncüye şöyle çözülür: Dördüncünün birincisi küllî olarak sekizincinin ikincisine çevrilir, sekizinci modun birinci önermesi de tikel olarak dördüncü modun ikincisine çevrilir ve aynı sonuç, yani tikel olumsuzlama çıkar.
Octavus Omne bonum justum est. Nullum malum bonum est. Quoddam igitur justum malum non est. Nonus: Quoddam bonum justum est. Nullum malum bonum est. Quoddam igitur justum malum non est. Secundae figurae modi. Primus Nullum malum bonum est. Omne justum bonum est. Nullum igitur justum malum est. Secundus: Omne justum bonum est. Nullum malum bonum est. Nullum igitur malum justum est. Tertius: Nullum malum bonum est. Quoddam justum bonum est. Quoddam igitur justum malum non est. Quartus Omne justum bonum est. Quoddam malum bonum non est. Quoddam igitur malum justum non est. Tertiae figurae modi. Primus: Omne bonum justum est. Omne bonum virtus est. Quaedam igitur virtus justa est. Secundus: Omne bonum virtus est. Omne bonum justum est. Quoddam igitur justum virtus est. Tertius: Nullum bonum malum est. Omne bonum justum est. Quoddam igitur justum malum non est. Quartus Quoddam bonum justum est. Omne bonum virtus est. Quaedam igitur virtus justa est. Quintus: Omne bonum virtus est. Quoddam bonum justum est. Quoddam igitur justum virtus est. Sextus Quoddam bonum malum non est. Omne bonum justum est. Quoddam igitur justum malum non est. Septimus Nullum bonum malum est. Quoddam bonum justum est. Quoddam igitur justum malum non est. Hi sunt igitur omnes trium figurarum modi quorum primae figurae quatuor primae indemonstrabiles nominantur et directi, id est sine aliqua conversione monstrati; indemonstrabiles autem quoniam non per alios demonstrantur, et perfecti dicuntur, quoniam per seipsos comprobantur. Et primi quoniam positione et natura primi sunt, et in eos omnes caeteri resolvuntur. Illi quoque quinque primae figurae modi imperfecti et per conversionem sunt. Secundae vero figurae, vel tertiae, omnes imperfecti sunt, quoniam per primos primae figurae modos quatuor comprobantur, namque in ipsos resolvuntur: ut eos per conversionem resolvamus, et per impossibilitatem, ut duo illi superius demonstrati sunt, consideremus igitur eorum principia, quoniam unde nascuntur in idipsum resolvuntur. Quintus igitur primae figurae modus de primae primo figurae modo procreatur. Binis enim propositionibus prioribus manentibus, conclusio primi modi particulariter conversa quintum efficit syllogismum, quod in subjecta declaratur descriptione: Sextus vero primae figurae modus de secundo primae figurae modo capit principium. Manentibus enim duabus prioribus propositionibus secundi modi, universali conclusione universaliter conversa, sextus nascitur syllogismus, ut subjecta docet descriptio: Septimus modus primae figurae de tertio primae figurae nascitur modo. Manentibus enim binis propositione prioribus, particulari affirmativa in conclusione conversa, septimi modi collocatio procreatur. Octavus vero et nonus primae figurae modus in quartum primae figurae modum resolvuntur, non etiam initium sumunt. Octavus resolvitur in quartum hoc modo: prima enim quarti in secundam octavi universali conversa, et prima propositione octavi nodi particulariter in secundam quarti modi conversa, eadem conclusio colligitur, id est negatio particularis.
PL64.825"Hiçbir iyi kötü değildir": küllî olumsuzlama. "Bir adil iyidir": tikel olumlama. Çevrilmişi: "Her iyi adildir." Çevrilmişi: "Hiçbir kötü iyi değildir." "Bir adil kötü değildir"; aynı sonuç: "Bir adil kötü değildir."
Dokuzuncu mod dördüncü moda şöyle çözülür: Dördüncünün birincisi küllî olarak dokuzuncunun ikinci önermesine çevrilir, dördüncünün ikincisi tikel olarak dokuzuncunun birincisine çevrilir ve aynı sonuç, tikel olumsuzlama kalır.
"Hiçbir iyi kötü değildir": küllî olumsuz. "Bir adil iyidir": tikel olumlu. Tikel olarak çevrilmiş: "Bir iyi adildir." Küllî olarak çevrilmiş: "Hiçbir kötü iyi değildir." "Bir adil kötü değildir"; aynı sonuç: "Bir adil kötü değildir."
Birinci şeklin beş modu yukarıdaki dörde çözüldüğüne göre, ikinci şeklin dört modunu da birinci şeklin dört moduna çözelim. Bunların üçü çevirmeyle, dördüncüsü yalnız imkânsızlıkla ispatlanır. İkinci şeklin birinci ve ikinci modları birinci şeklin ikinci moduna çözülür. Birincisi şöyle çözülür: Birinci küllî olumsuzlama küllî olarak çevrilir, ikinci küllî olumlama yerinde kalır, ikisinde de aynı sonuç doğar.
İkinci şeklin ikinci modu, birinci şeklin ikinci moduna şöyle çözülür: İkinci önerme çevrilip birinci yapılır, sonuç da küllî olarak çevrilir.
İkinci şeklin üçüncü modu birinci şeklin dördüncüsünden doğar. Küllî olumsuzlama küllî olarak birinci önermeye çevrilir, ikinci önermeler yerinde kalır ve şu şekilde aynı kıyas terimi ve önermesi çıkar.
İkinci şeklin dördüncü modu, baştan beri, kurulurken çevirmeyle birinci şeklin bir moduna döndürülememiş, imkânsızlıkla gösterilmişti; burada da imkânsızlıkla yukarıdaki modlara götürülür. İkinci şeklin bütün modları imkânsızlıkla gösterilebildiği için biz de dördüncüden başlayarak hepsini imkânsızlıkla çözelim. İkinci şeklin dördüncü modu birinci şeklin birincisine, üçüncüsü ikincisine, ikincisi üçüncüsüne, birincisi dördüncüsüne imkânsızlıkla çözülür. Bu şöyle açıklık kazanacak:
Biri "her iyi fazilettir" ve "bir adil fazilet değildir" önermelerini kabul ederse, "öyleyse bir adil iyi değildir" sonucunu da kabul etmek zorundadır. Bu yanlışsa, karşıt duranı olan "her adil iyidir" doğrudur. Ama o, dördüncü modun birinci önermesini, yani "her iyi fazilettir" önermesini kabul etmişti. Bunlardan "öyleyse her adil fazilettir" sonucunu çıkarır. Oysa dördüncü modun ikinci önermesini, yani "bir adil fazilet değildir" önermesini önceden kabul etmişti. Şimdi "her adil fazilettir" önermesini kabul ediyor; birbirine karşıt duran iki önermeyi birlikte kabul etmiş olur ki bu olamaz. Bunun nedeni, dördüncü modun sonucunun birinci modun ikinci önermesine çevrilmiş olmasıdır. Birinci modun ikinci önermesi dördüncünün sonucundan çıkmıyorsa, dördüncünün sonucu, yani tikel olumsuzlama geçerli kalır. Çözümlemede, yukarıda dizerken kullandıklarımızdan başka terimler koyduk diye kafamız karışmasın. Şimdi terimlerle uğraşmıyoruz, emeğimizi şekillerin, modların ve birleşimlerin kurulmasına ve çözülmesine harcıyoruz. İkinci şeklin ötekileri de aynı şekilde ilk dörde çözülür.
İkinci şeklin üçüncü modu birinci şeklin ikinci moduna şöyle çözülür: Biri üçüncü modun ilk iki önermesini kabul ederse tikel olumsuzlamayı da çıkarır: "Öyleyse bir adil iyi
Nullum bonum malum est, negatio universalis. Quoddam justum bonum est, particularis affirmatio. Universaliter conversa, Omne bonum justum est. Universaliter conversa, Nullum malum bonum est. Quoddam justum malum non est, eadem conclusio, Quoddam justum malum non est. Nonus vero modus in quartum modum resolvitur sic, prima quarti in secundam noni propositionem universaliter convertatur, et secunda quarti particulariter in primam noni, et eadem conclusio man at negatio particularis. Nullum bonum malum est, universalis negativa. Quoddam justum bonum est, particularis affirmativa. Particulariter conversa. Quoddam bonum justum est. Universaliter conversa, Nullum malum bonum est. Quoddam justum malum non est, eadem conclusio: Quoddam justum malum non est. Resolutis igitur quinque primae figurae modis in quatuor superioribus, secundae figurae quatuor modos in prioris figurae modos quatuor resolvamus, quorum tres per conversionem probantur. Quartus vero per solam impossibilitatem. At vero primus et secundus secundae figurae modus in secundum prioris figurae modum resolvuntur, et resolvitur primus sic. Conversa enim prima universali negatione universaliter, et manente secunda universali affirmatione, eadem conclusio utrorumque nascitur. Secundae figurae secundus modus in primae figurae secundum modum resolvitur sic: conversa secunda propositione, et secunda prima manente, universaliter fit conversa conclusio. Tertius vero secundae figurae modus, de quarto primae figurae procreatur. Ut enim universalis negatio in primam propositionem universaliter convertatur, et secundae propositiones maneant idem syllogismi terminus propositioque colligitur hoc modo: Quartus modus secundae figurae quoniam jam primo, cum factus est per conversionem, in superioris primae figurae modum retorqueri non poterat, sed per impossibile demonstratum est, hic quoque per impossibile ad superiores reducitur modos, et quoniam omnes secundae figurae modi per impossibile monstrantur, idcirco nos quoque inchoantes a quarto omnes per impossibile resolvamus. Nam quartus secundum figurae modus in primum primae figurae resolvitur per impossibilitatem, tertius in secundum, secundus in tertium, primus in quartum, quod hoc modo liquebit. Si quis ergo duas istas concesserit propositiones, id est, omne bonum virtus est, et quoddam justum virtus non est, necesse est quoque conclusionem concedat quae est, quoddam igitur justum bonum non est. Nam si haec falsa est, erit ei contrajacens vera quae est, omne justum bonum est, sed illam concessit quae est prima quarti modi, id est, omne bonum virtus est. Ex his igitur concludat, omne igitur justum virtus est. Sed prius concessit quarti modi secundam propositionem, quae est, quoddam justum virtus non est. Nunc vero concedit, omne justum virtus est, duas sibi contrajacentes simul conclusurus est, quod fieri non potest. Hoc autem idcirco evenit, quia conclusio quarti modi in primi modi secundam propositionem conversa est: quod si secunda propositio primi modi in quarti conclusione non colligitur, quarti conclusio, id est particularis negatio, permanebit. Sed ne forte nos conturbet quod alios terminos in resolvendo modo posuimus, quam superius in disponendo; non enim modo in terminis laboramus, sed in figuris et modis et complexionibus construendis atque resolvendis operam consumimus. Eodem modo et caeteri secundae figurae in primos quatuor resolvuntur. Tertius secundae figurae modus secundo primae figurae modo sic resolvitur: si quis duas primas tertii modi concesserit, particularem quoque negationem concludet, quae est, quoddam igitur justum bonum
PL64.827değildir." Bu yanlışsa, karşıt duranı olan "her adil iyidir" doğrudur. Ama "hiçbir iyi kötü değildir" önermesi de kabul edilmiştir. Bunlardan "öyleyse hiçbir adil kötü değildir" çıkar. Oysa önce "bir adil kötüdür" kabul edilmişti, şimdi "hiçbir adil kötü değildir" kabul ediliyor; birbirine karşıt duran iki önermeyi aynı anda kabul ediyor ki bu olamaz. Demek ki küllî sonuç, yani "her adil iyidir" ortadan kalkınca tikel olumsuzlama, yani "bir adil iyi değildir" kalır.
İkinci şeklin ikincisi birinci şeklin üçüncü moduna şöyle çözülür: İkinci şeklin iki önermesini kabul eden, sonucu da kabul eder: "Öyleyse hiçbir adil iyi değildir." Bu yanlışsa, karşıt duranı olan tikel olumlama, "bir adil iyidir" doğru olur. Ama aynı kişi "her iyi fazilettir" önermesini de kabul eder; o hâlde "bir adil fazilettir" önermesini kabul etmek zorundadır. Oysa önceden ikinci modun ikincisi olan "hiçbir adil fazilet değildir" önermesini kabul etmişti; karşıt duran iki önermeyi aynı anda kabul eder ki bu olamaz.
İkinci şeklin birincisi de birinci şeklin dördüncüsüne şöyle çözülür: Birinci modun iki önermesini kabul eden, sonucu da kabul etmek zorundadır. O yanlışsa, karşıt duranı olan tikel olumlu, "bir adil iyidir" doğru olur. Ama aynı kişi "hiçbir iyi kötü değildir" önermesini kabul etmişti; "öyleyse bir adil kötü değildir" sonucunu çıkarmak zorundadır. Oysa önce "her adil kötüdür" önermesini kabul etmişti. Karşıt duran iki önermeyi aynı anda kabul eder ki bu olamaz. Demek ki "bir adil iyidir" tikel olumlaması ortadan kalkınca "hiçbir adil iyi değildir" kalır.
Sırada üçüncü şeklin modlarını ilk dörde götürmek var. Bunların beşi çevirmeyle ve imkânsızlıkla ilk dörde çözülür, biri, yani beşincisi yalnız imkânsızlıkla öncekilere çözülür. Üçüncü şeklin birinci modu birinci şeklin üçüncüsüne şöyle çözülür: Birinci şeklin üçüncü modunun birinci önermesi yerinde kalır, aynı modun tikel olan ikinci önermesi küllî olarak çevrilip üçüncü şeklin birinci modunun ikinci önermesi olursa, aynı sonuç, yani tikel olumlama çıkar.
Ya da şöyle; çünkü yukarıda terimleri değiştirilmiş böyle bir kıyastan söz ettik, Aristoteles onu farklı saymaz.
Üçüncü şeklin ikinci modu birinci şeklin dördüncü moduna şöyle çözülür: Üçüncü şeklin ikinci modu ile birinci şeklin dördüncü modunun birinci önermeleri yerinde kalır, birinci şeklin dördüncü modunun ikinci önermesi küllî olarak çevrilip üçüncü şeklin ikinci modunun ikinci önermesi olursa aynı sonuç doğar.
Üçüncü şeklin üçüncü modu birinci şeklin üçüncü moduna çözülür: Birinci şeklin üçüncü modunun birinci önermesi ile üçüncü şeklin üçüncü modunun ikinci önermesi yerinde kalır, birinci şeklin üçüncü modunun tikel olan ikinci önermesi tikel olarak çevrilip üçüncü şeklin üçüncü modunun birincisi olursa tikel olarak çevrilmiş sonuç doğar.
Üçüncü şeklin dördüncü modu birinci şeklin üçüncü moduna çözülür: İkisinin de birinci önermeleri yerinde kalır, ikinci tikel önermeleri tikel olarak çevrilirse aynı sonuçlar doğar.
non est. Nam si haec falsa est vera erit contrajacens. quae est, omne justum bonum est. Sed etiam illa concessa est, quae est, nullum bonum malum est. Ex. his ergo colligitur, nullum igitur justum malum est. Sed prius concessa erat, quoddam justum malum est, nunc vero nullum justum malum est, duas sibi contrajacentes, uno tempore concedit, quod fieri non potest. Sublata igitur universali conclusione, quae est, omnejustum bonumest, remanebit particularis negatio, quae est, quoddam justum bonum non est. Secundus secundae figurae in tertio primae figurae modo sic resolvitur: si quis duas secundae figurae propositiones concesserit, conclusionem quoque concedit, quae est, nullum igitur justum bonum est. Nam si haec falsa est, erit vera contrajacens ei particularis affirmatio, quoddam justum bonum est. Sed idem concedit illam quae est, omne bonum virtus est, concedit necesse est, quoddam justum virtus est, qui jam ante concesserat secundam secundi modi quae est, nullum justum virtus est, duas contrajacentes uno tempore concedit, quod fieri non potest. Primus item secundae figurae in quartum primae figurae sic resolvitur: qui concedit duas primi modi propositiones, concedat necesse est et conclusionem. Nam si illa falsa est, erit vera contrajacens ei particularis affirmativa quae est, quiddam justum bonum est. Sed idem concessit illam quae est, nullum bonum malum est, concludat necesse est, quoddam igitur justum malum non est, qui ante concesserat illam quae est, omne justum malum est. Uno tempore duas contrajacentes concedit, quod fieri non potest. Sublata igitur particulari affirmatione quae est, quoddam justum bonum est, remanet illa quas est, nullum justum bonum est. Sequitur ut tertiae figurae modos ad primos quatuor reducamus, quorum quinque per conversionem et per impossibilitatem ad primos quatuor resolvuntur unus vero solus, id est quintus, per solam impossibilitatem in priora resolvitur. Primus tertias modus figurae in tertium primae figurae hoc modo resolvitur: Si enim prima propositio tertii modi primae figurae maneat, et secunda propositio particularis tertii modi primae figurae universaliter convertatur, et sit secunda propositio primi modi tertiae figurae, eadem conclusio colligitur, id est affirmatio particularis. Vel certe sic, quia superius talem syllogismum diximus terminis commutatis, quem Aristoteles dissimilem non putat. Secundus modus tertiae figurae in quartum modum primae figurae hoc modo resolvitur. Si enim primae propositiones secundi tertiae figurae modi, et quarti modi primae figurae maneant, quarti vero modi primae figurae secunda propositio universaliter concedit, et secunda sit propositio secundi modi tertiae figurae, eadem conclusio procreatur. Tertius modus tertiae figurae in tertium modum primae figurae resolvitur. Si enim propositio prima tertii primae figurae modi, et secunda propositio tertii modi tertiae figurae maneat, et secunda propositio tertii modi primae figurae particularis particulariter convertatur, et sit prima tertii modi tertiae figurae, conversa particulariter conclusio nascitur. Quartus modus tertiae figurae in tertium modum primae figurae resolvitur: si enim utrorumque primae maneant propositiones, et secundae particulares particulariter convertantur, eaedem conclusiones nascuntur.
PL64.829Kalan altıncı kıyas, birinci şeklin dördüncü modundan doğar: Birinci önermeler yerinde kalır, ikinciler tikel olarak çevrilirse ikisinde de sonuç aynı kalır.
Geriye kalan beşinci mod ise, daha önce imkânsız yoluyla ispatlandığı gibi, şimdi de imkânsızlıkla çözülür. Biri nasıl çözülürse hepsi aynı sırayla çözülmelidir. Üçüncü şeklin altıncı modu birinci şeklin üçüncü moduna çözülür; üçüncü şeklin beşinci modu birinci şeklin birincisine; dördüncü modu birinci şeklin dördüncü moduna; üçüncü modu birinci şeklin ikinci moduna; ikinci modu birinci şeklin birinci moduna; birinci modu da birinci şeklin ikinci moduna çözülür.
Üçüncü şeklin altıncı modu birinci şeklin üçüncü moduna imkânsızlıkla şöyle çözülür: Üçüncü şeklin altıncı modunun iki önermesini kabul eden, "bir adil kötü değildir" sonucunu da kabul etmek zorundadır. Bu yanlışsa, karşıt duranı doğrudur; bu da birinci şeklin üçüncü modunun birinci önermesidir: "Her adil kötüdür." Ama o, ikinci önermeyi de kabul etmiştir: "Bir iyi adildir." Bunlardan "bir iyi kötüdür" önermesini kabul etmek zorundadır. Oysa önce üçüncü şeklin altıncı modunun birinci önermesini kabul etmişti: "Hiçbir iyi kötü değildir." Birbirine karşıt duran iki önermeyi aynı anda kabul eder, bunun olamayacağını şema gösterir.
Üçüncü şeklin öteki bütün modları da bu yolla birinci şeklin modlarına götürülür; aşağıdaki şema bunu gösterir, ilk olarak da çevirmeyle çözülemeyen beşinci modun imkânsızlıkla çözüldüğünü.
Üçüncü şeklin ikinci modunun birinci şeklin birinci moduna çözülmesinde şu imkânsızlık doğar: Kişi iki zıt önermeyi aynı anda kabul eder ki bu olamaz. Çünkü iki zıt önerme asla aynı anda birlikte doğru bulunmaz.
Bazı yerlerde önerme ile sonucun zıt, bazı yerlerde karşıt duran olması da kafamızı karıştırmasın. İkisini de zıt olarak kabul eden, ikisini de karşıt duran olarak kabul eden kadar hata etmiştir. Karşıt duranlar aynı anda asla doğru olamadığı gibi zıtlar da olamaz.
Kategorik kıyaslara giriş konusunda, çoğunlukla Aristoteles'i izleyerek ve Theophrastos ile Porphyrios'tan da bazı şeyler ödünç alarak, girişin darlığının elverdiği kadarını anlattım. Eksik kalan varsa Analitikler üzerine yazılarımızda daha sıkı bir biçimde anlatacağız. Şimdilik yalnız kategorik kıyasların biçimi bakımından burada iş tamamlanmış ve girişin hakkı verilmiştir. Bizi şu da
Reliquus sextus syllogismus tertiae figurae de primae figurae quarto modo procreatur; manentibus enim primiseorum propositionibus atque secundis particulariter immutatis particulis, in utroque manebit conclusio. Quintus autem qui restat, sicut ante per impossibile probatur, ita etiam nunc per impossibilitatem resolvitur. Sed quemadmodum unus fuerit resolutus, eodem ordine omnes resolvendi sunt. Resolvitur autem sextus tertiae figurae modus in tertium primae figurae modum. Quintus autem tertiae figurae modus resolvitur in primum primae figurae. Quartus tertiae figurae modus resolvitur in quartum primae figurae modum. Tertius tertiae figurae modus resolvitur in secundum primae figurae modus. Secundus tertiae figurae modus resolvitur in primum primae figurae modum. Primi tertiae figurae modi resolvuntur in secundos primae figurae modos. Resolvitur autem per impossibilitatem sextus tertiae figurae modus in primae figurae modum tertium hoc modo: si quis igitur duas propositiones sexti modi tertiae figurae concesserit, concedat etiam necesse est conclusionem quae est, quoddam justum malum non est. Nam si haec falsa est, erit vera contrajacens ei primae figurae: tertii modi prima propositio quae est, omne justum malum est. Sed etiam concessit propositionem secundam, quae est, quoddam bonum justum est. Ex his igitur concedat necesse est, quoddam bonum malum est, quia ante concesserat primam propositionem sexti modi tertiae figurae quae est, nullum bonum malum est. Uno tempore duas sibi contrajacentes concedit, quod fieri non posse descriptio declarat. Hoc modo omnes caeteri modi tertiae figurae in primiseorum propositionibus atque secundis particulariter modos primae figurae referuntur, quod subjecta descriptio declarat, in qua prior quintus, qui per conversionem resolvi non potuit, per impossibilitatem resolutus est. In resolutione modi secundi tertiae figurae in primum modum primae figurae, haec impossibilitas evenit, quod duas contrarias uno tempore concedit, quod fieri nequit. Nunquam enim duae contrariae uno tempore simul verae inveniuntur. Nec nos illud turbet, quod in quibusdam contraria propositio et conclusio invenitur, in quibusdam vero contrajacens. Namque aequaliter peccavit tam qui utrasque contrarias concesserit, quam si utrasque contrajacentes. Nam quo modo contrajacentes uno tempore verae esse non possunt unquam, sic etiam contrariae. Haec de Categoricorum Syllogismorum introductione, Aristotelem plurimum sequens, et aliqua de Theophrasto et Porphyrio mutuatus, quantum parcitas introducendi permisit, expressi. Si qua vero desint in Analyticis nostris calcatius exprimemus. Nunc vero quantum ad solam Categoricorum Syllogismorum formam spectabat, perfectum hic nobis est, et ad cumulum introductionis elaboratum. Nec hoc per
PL64.831rahatsız etmesin: Buradaki bazı önermeler ve sonuçlar yanlışsa da, biz şeylerin hakikatini değil, kıyasların bağlantılarını, şekillerini ve modlarını incelemeyi üstlendik. Bunlar öğrenildikten sonra, tartışma inceliği kimi insanları mantık ilminin yetkin çalışmasına çekerse, önce şüpheli tartışmalar üzerine öğrensinler; sonra bunlardan yola çıkarak şeylerdeki hakikat ve yalan üzerinde düşünülür.
turbet, si quae hic propositiones et conclusiones falsae sunt, quandoquidem non veritates rerum, sed connexiones syllogismorum figuras et modos suscepimus disserendos. Nam his cognitis, si quos ad perfectum studium logicae disciplinae disputationis subtilitas traxerit, prius de ambiguis disputationibus discant, post ab his veritas in rebus mendaciumque meditabitur.